ศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี สู่การสร้างงานจิตรกรรมไทย

ศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี สู่การสร้างงานจิตรกรรมไทย Study on art forms at Khao Phra Anon Temple, Surat Thani Province, to create Thai painting. คณะผู้วิจัย นายจตุรพร พิกุลทอง นางสาวปรัศนี ด ามณี นางสาวจินตนา เพชรแก้ว นางสาวธัญญารัตน์ วิเชียร นางสาวจิระภัทร สุขย้อย งานวิจัยนี้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษารายวิชา EAR0119 การวิจัยทางทัศนศิลป์ สาขาวิชาศิลปศึกษา คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี ปีการศึกษา 2563

ข ชื่อเรื่อง ศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์จังหวัดสุราษฎร์ธานีสู่การ สร้างงานจิตรกรรมไทย Study on art forms at Khao Phra Anon Temple, Surat Thani Province, to create Thai painting. ผู้ศึกษาค้นคว้า นายจตุรพร พิกุลทอง นางสาวปรัศนี ด ามณี นางสาวจินตนา เพชรแก้ว นางสาวธัญญารัตน์ วิเชียร นางสาวจิระภัทร สุขย้อย อาจารย์ที่ปรึกษา ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ชัญญา อุดมประมวล หลักสูตร ครุศาสตรบัณฑิต (ค.บ.5 ปี) สาขาศิลปศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี ปีการศึกษา 2563 บทคัดย่อ การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาและรูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัด เขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี น าไปสู่การสร้างสรรค์เป็นผลงานจิตรกรรมไทย เพื่อสะท้อน เรื่องราวประวัติความเป็นมาและศิลปกรรมของวัดเขาพระอานนท์จังหวัดสุราษฎร์ธานี ผลการศึกษาพบว่า ประวัติความเป็นมาของเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ มีรูปทรงปราสาทก่ออิฐ ถือปูน ถูกสร้างในปี พ.ศ. 1890 ภายหลังในปี พ.ศ.2536 ได้รับการบูรณะโดยกรมศิลปากร เป็นเจดีย์ ทรงปราสาทสีทอง แบ ่งออกเป็น 3 ส่วน คือ ส่วนล่าง ส่วนกลาง และส่วนยอด หน้าบันเหนือซุ้มท า เป็น 3 ชั้น ชั้นแรกเป็นลวดลายราหูอมจันทร์ ชั้นที่สองลวดลายเทพพนม ชั้นที่สามลวดลายดอกบัว และบนฐานเจดีย์ย ่อมุมทั้งสี่มุมมีลายปูนปั้นรูปหน้ากาล เมื่อท าการวิเคราะห์เปรียบเทียบข้อมูลในด้าน โครงสร้างเจดีย์และความหมายของลวดลายพบว่าในส่วนขององค์ระฆังที่ต่อขึ้นมาจากชั้นเรือนธาตุมี รูปแบบเดียวกับเจดีย์สี่เหลี่ยมเพิ่มมุมในสมัยอยุธยา และลวดลายมีความหมายเกี่ยวกับหลักคุณธรรม ผู้วิจัยจึงได้น าลักษณะโครงสร้างของเจดีย์และลวดลายที่ปรากฎมาจัดองค์ประกอบขึ้นใหม่ แสดง ความเป็นเอกลักษณ์ ความโดดเด่นของเจดีย์วัดเขาพระอานนท์โดยผ่านการสร้างสรรค์ผลงานภาพ จิตรกรรมไทย

ค กิตติกรรมประกาศ การวิจัยเรื่อง ศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานีสู่การ สร้างงานจิตรกรรมไทยฉบับนี้ส าเร็จลุล่วงลงด้วยความร่วมมือ ช่วยเหลือ และสนับสนุนจากบุคคล หลายฝ่าย ซึ่งผู้วิจัยใคร่ขอบพระคุณเป็นอย ่างสูงมา ณ โอกาสนี้ คือ ผู้ช ่วยศาสตราจารย์ ชัญญา อ ุดมประมวล ผู้ให้การอบรมสั ่งสอนถ ่ายทอดวิชาความรู้ ตลอดจนค าแนะน าและข้อเสนอแนะเกี่ยวกับวิธีการด าเนินการวิจัยศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัด เขาพระอานนท์สู่การสร้างงานจิตรกรรมไทย ขอขอบคุณ อาจารย์วิวัฒน์ จินดาวงศ์ อาจารย์ธนุพล ฉันทกูล อาจารย์รัชดาภรณ์ ขวัญศรี เพ็ชร์ อาจารย์ประจ าวิชาสาขาศิลปศึกษา คณะครุศาสตร์มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี ให้ความ อนุเคราะห์ตรวจสอบการสร้างเครื่องมือในการวิจัยครั้งนี้ ขอขอบคุณนายปราโมทย์ ชูกล่อม อดีตครูโรงเรียนเขาศรีวิชัย ต าบลเขาศรีวิชัย จังหวัดสุ ราษฎร์ธานีและพระอธิการอภิชัย อภิชโย เหมือนมณี เจ้าอาวาสวัดเขาพระอานนท์ ต าบลเขาศรีวิชัย จังหวัดสุราษฎร์ธานี ในการให้ข้อมูลเกี่ยวกับศิลปกรรมวัดเขาพระอานนท์ และประเมินเครื่องมือใน งานวิจัยครั้งนี้ให้ส าเร็จลุล่วงไปด้วยดี สุดท้ายนี้ ขอขอบพระคุณทุก ๆ ท่านที่เป็นเจ้าของข้อมูลที่ใช้ส าหรับการอ้างอิงในการวิจัยเล่ม นี้ และทุกท่านที่ได้ช่วยเหลือแต่ไม่ได้กล่าวนาม ณ ที่นี้ คณะผู้จัดท า

ง สารบัญ หน้า บทคัดย่อ.........................................................................................................................................................ข กิตติกรรมประกาศ.........................................................................................................................................ค สารบัญ.............................................................................................................................................................ง สารบัญภาพ....................................................................................................................................................จ สารบัญตาราง................................................................................................................................................ช บทที่ บทที่1 บทน า..................................................................................................................................................1 ความเป็นมาและความส าคัญของปัญหา.................................................................................................1 ค าถามการวิจัย...........................................................................................................................................2 วัตถุประสงค์ของการวิจัย..........................................................................................................................2 ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ........................................................................................................................2 ขอบเขตของโครงการวิจัย.........................................................................................................................3 สมมุติฐาน...................................................................................................................................................3 นิยามศัพท์เฉพาะ.......................................................................................................................................3 กรอบแนวความคิด....................................................................................................................................4 บทที่ 2 วรรณกรรมและผลงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง.......................................................................................5 ประวัติความเป็นมาศิลปกรรมสมัยอยุธยา..............................................................................................5 รูปแบบเจดีย์สมัยอยุธยา...........................................................................................................................6 ประวัติความเป็นมาของวัดเขาพระอานนท์...........................................................................................24 รูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์............................................................................................26 งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง..................................................................................................................................27

จ บทที่ 3 วิธีการด าเนินการวิจัย..................................................................................................................30 ประชากร..................................................................................................................................................30 การเก็บรวบรวมข้อมูล.............................................................................................................................31 การวิเคราะห์ข้อมูล..................................................................................................................................34 เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย..........................................................................................................................43 บทที่ 4 ผลการวิจัย....................................................................................................................................48 ผลการวิเคราะห์รูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี.............................48 ผลจากการสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญแบบกึ่งโครงสร้าง..............................................................................48 ผลการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทยจากการศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี.................................................................................................................................50 ผลการวิเคราะห์ข้อมูลประเมินผลงานภาพจิตรกรรมไทยจากการศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัด เขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี.....................................................................................................56 บทที่ 5 สรุปผลการวิจัยและข้อเสนอแนะ..............................................................................................60 สรุปผลการวิจัย........................................................................................................................................60 อภิปรายผล...............................................................................................................................................60 ข้อเสนอแนะ.............................................................................................................................................61 บรรณานุกรม...............................................................................................................................................62 ภาคผนวก....................................................................................................................................................63 ภาคผนวก ก รายชื่อผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบเครื่องมือวิจัย....................................................................64 ภาคผนวก ข แบบสัมภาษณ์ ประกอบการวิจัย....................................................................................66 ภาคผนวก ค แบบแสดงความคิดเห็นของผู้ทรงคุณวุฒิที่มีต่อแบบประเมินภาพร่างงานวิจัย..........70 ภาคผนวก ง แบบประเมินความงามและความสมบูรณ์ของผลงานจิตรกรรมไทย............................72 ภาคผนวก จ ประมวลภาพลงพื้นที่วัดเขาพระอานนท์ต าบลเขาศรีวิชัย อ าเภอพุนพิน จังหวัดสุ ราษฎร์ธานี................................................................................................................................................74

ฉ ประวัติผู้วิจัย................................................................................................................................................80 สารบัญภาพ ภาพที่ หน้า ภาพที่ 1 ภาพสัมภาษณ์พระอธิการอภิชัย อภิชโย เหมือนมณี (เจ้าอาวาสวัดเขาพระอานนท์ ต าบลเขาศรีวิชัย จังหวัดสุราษฎร์ธานี )............................................................................................................................................................................................................33 ภาพที่ 2 ภาพสัมภาษณ์นายปราโมทย์ ชูกล่อม (อดีตครูโรงเรียนเขาศรีวิชัย......................................................................................34 ภาพที่ 3 ด้านหน้าของเจดีย์วัดเขาพระอานนท์.....................................................................................................................................................35 ภาพที่ 4 ด้านหลังของเจดีย์วัดเขาพระอานนท์...................................................................................................................................................35 ภาพที่ 5 ด้านข้างของเจดีย์วัดเขาพระอานนท์......................................................................................................................................................36 ภาพที่ 6 หน้าบันชั้นล่างรูปราหูอมจันทร์..................................................................................................................................................................36 ภาพที่ 7 หน้าบันชั้นที่สองรูปเทพพนม......................................................................................................................................................................37 ภาพที่ 8 หน้าบันชั้นบนรูปดอกบัว................................................................................................................................................................................37 ภาพที่ 9 ลวดลายปูนปั้นที่ปรากฎบนเจดีย์..............................................................................................................................................................38 ภาพที่ 10 ภาพร่างจิตรกรรมไทย ชิ้นที่ 1.................................................................................................................................................................39 ภาพที่ 11 ภาพร่างจิตรกรรมไทย ชิ้นที่ 2.................................................................................................................................................................39 ภาพที่ 12 ภาพร่างจิตรกรรมไทย ชิ้นที่ 4.................................................................................................................................................................40 ภาพที่ 13 ภาพร่างจิตรกรรมไทย ชิ้นที่ 3.................................................................................................................................................................40 ภาพที่ 14 ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพร่างผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย...........................................................................41 ภาพที่ 15 ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพร่างผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย...........................................................................41 ภาพที่ 16 ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพร่างผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย...........................................................................42 ภาพที่ 17 ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพร่างผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย...........................................................................42 ภาพที่ 18 ผลงานภาพร่างที่ได้ปรับปรุงแก้ไขเพิ่มเติม.......................................................................................................................................43 ภาพที่ 19 เฟรมผ้าใบ............................................................................................................................................................................................................51 ภาพที่ 20 สีอะคริลิค.............................................................................................................................................................................................................51 ภาพที่ 21 พู่กัน.........................................................................................................................................................................................................................52 ภาพที่ 22 ทองค าเปลว........................................................................................................................................................................................................52 ภาพที่ 23 คริสตัลส าหรับประดับตกแต่ง..................................................................................................................................................................53 ภาพที่ 24 ขั้นตอนการคัดลอกภาพร่าง......................................................................................................................................................................53

ช สารบัญ (ต่อ) ภาพที่ 25 ขั้นตอนการลงสีอะคริลิค.............................................................................................................................................................................54 ภาพที่ 26 ขั้นตอนการปิดทอง.........................................................................................................................................................................................54 ภาพที่ 27 ขั้นตอนการตัดเส้น..........................................................................................................................................................................................55 ภาพที่ 28 ขั้นตอนการตกแต่งด้วยคริสตัล...............................................................................................................................................................55 ภาพที่ 29 ผลงานเสร็จสมบูรณ์.......................................................................................................................................................................................56 ภาพที่ 30 ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย....................................................................................57 ภาพที่ 31 ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย....................................................................................58 ภาพที่ 32 ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย....................................................................................58 ภาพที่ 33 ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย....................................................................................59 สารบัญตาราง ตารางที่ หน้า ตารางที่ 1 ตารางผลการวิเคราะห์ข้อมูล....................................................................................................46 ตารางที่ 2 ผลการวิเคราะห์ข้อมูลประเมินผลงานเสร็จสมบูรณ์โดยผู้เชี่ยวชาญ ....................................56

1 บทที่1 บทน า 1. ความเป็นมาและความส าคัญของปัญหา สุราษฎร์ธานีเป็นจังหวัดหนึ่งที่มีประวัติศาสตร์ยาวนาน มีหลักฐานทั้งประวัติศาสตร์และ โบราณคดีเก่าแก่เป็นที่ตั้งของเมืองเก่า เป็นศูนย์กลางของเมืองศรีวิชัย มีหลักฐานแสดงถึงการตั้ง รกรากและเส้นทางสายไหมในอดีต พื้นที่อ่าวบ้านดอนเจริญขึ้นจนเป็นอาณาจักรศรีวิชัยในช่วงหลัง พุทธศตวรรษที่ 13 โดยมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์เป็นเครื่องยืนยันความรุ่งเรืองในอดีต ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้โปรดเกล้าฯ ให้รวมเมืองกาญจนดิษฐ์ เมืองคีรีรัฐนิคม และเมืองไชยาเป็นเมืองเดียวกัน เรียกว่า “เมืองไชยา” ภายใต้สังกัดมณฑลชุมพร เมื่อเมืองขยายใหญ่ขึ้น จึงมีการปรับเปลี่ยนการปกครองและขยายเมืองออกไป ท่าข้าม อ าเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี จึงเป็นท่าเรือริมแม่น ้าตาปี ส าหรับข้ามแม่น ้า เป็นที่ตั้งด่าน ชายแดนส าหรับตรวจผู้คน และเก็บภาษีอากรระหว่างเมืองไชยา กับท้องที่ล าพูนซึ่งเป็นแขวงขึ้นเมือง นครศรีธรรมราช เป็นที่สร้างสะพานข้ามแม่น ้าตาปี ปัจจุบันคือ สะพานจุลจอมเกล้า "ท่าข้าม" เป็นชื่อ เรียกอ าเภอพุนพินเป็นเวลา 31 ปี คือระหว่างปี พ.ศ. 2473-2504 อ าเภอพุนพินเป็นอ าเภอที่มีความส าคัญทางเศรษฐกิจของจังหวัดสุราษฎร์ธ านีมาแต่ อดีต และมีสถานโบราณคดีหลายแห ่ง โดยผู้วิจัยได้ท าการศึกษาแหล่งโบราณคดีวัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี ซึ่งเป็นวัดโบราณที่ตั้งอยู่บนภูเขา สร้างขึ้นพร้อมกับวัดน ้ารอบ และวัดถ ้าสิงขร ห ่างจากแหล่งโบราณคดีเขาศรีวิชัยมาทางด้านทิศตะวันออกประมาณ 2 กิโลเมตร มีศิลปกรรมเจดีย์ที่ โดดเด่นและสง่า เป็นเจดีย์สีทองที่ตั้งอยู่บนยอดเขาคู่กับโบสถ์ วัดนี้ได้รับการส ารวจทางโบราณคดี โดยกรมศิลปากร เมื่อปี พ.ศ. 2539-2542พบเจดีย์ทรงปราสาทก่ออิฐถือปูนลักษณะคล้ายรูปทรงเจดีย์ ทรงศรีวิชัยในวัดพระบรมธาตุไชยาราชาวรวิหาร อ าเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี นอกจากนี้ยังพบ อุโบสถ พระพุทธรูปหินทรายสีแดง 7-8 องค์ และใบเสมาหินทรายแดง จากประวัติความเป็นมาวัดเขาพระอานนท์ มีต านานเล่าขานกันว่า วัดเขาพระอานนท์ เกิดขึ้นในสมัยสุโขทัย พระยาลิไทยได้เสด็จประพาสหัวเมืองทางใต้ จะสัญจรทางน ้า จนกระทั่งเกิด เหตุเรือเกยตื้นจนได้พบกับหญิงงาม แล้วได้แต่งตั้งเป็นนางสนม ต่อมาก็ได้เลื่อนเป็นพระมเหสี จน เวลาล่วงเลยไปหลายปี ทางบ้านที่น ้ารอบมีพ่อ แม่และพี่ชายเกิดความเป็นห ่วงหญิงงาม จนกระทั้ง พี่ชายออกบวช ก็ได้ธุดงค์ไปเรื่อย ๆ จนถึงอยุธยา ก็ได้ศึกษาหาความรู้และสืบหาน้องสาวไปด้วย เมื่อ

2 ในพระราชวังได้มีการท าบุญ ก็ได้มีมหาดเล็กมานิมนต์พระตามวัดต่าง ๆ เพื่อเข้าไปท าบุญ จนท าให้ พี่ชายและน้องสาวได้เจอกัน เมื่อความถึงกษัตริย์ พระมเหสีก็ทูลเล่าให้ฟังจนเกิดความเข้าใจว่าเ ป็น พี่ชายของนาง ก็เลยมีการให้เข้ามาอยู่ในวัง และได้สถาปนาเป็น “สมเด็จเจ้าฟ้าพี่ยาเธอ” หลังจากนั้น ทั้งสามพระองค์ ก็ได้คิดที่จะสร้างวัด โดยสมเด็จเจ้าฟ้าพี่ยาเธอได้สร้างวัดบนเขา ชื่อว่าวัดเขาพระ อานนท์ พระมเหสีได้คิดจะสร้างวัดในเกาะ เป็นวัดน ้ารอบและพระยาลิไทยก็ได้คิดสร้างวัดเป็นวัดถ ้า สิงขร ทั้งสามวัดเลยได้ชื่อว่า เป็น ”วัดพี่วัดน้อง” และสมเด็จเจ้าฟ้าพี่ยาเธอก็ได้เป็นเจ้าอ าวาสองค์ แรกและเป็นผู้สร้างวัดเขาพระอานนท์ จากการวิเคราะห์ข้อมูลเบื้องต้นประวัติความเป็นมาและรูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเข าพระ อานนท์ที่ปรากฏล้วนเป็นสิ่งที่มีค่าควรต่อการศึกษาผู้วิจัยจึงเกิดความสนใจที่จะศึกษาเกี่ยวกับประวัติ ความเป็นมาและรูปแบบศิลปกรรมของเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ รวมถึงการสื่อความหมายของ ลวดลายที่ปรากฏบนเจดีย์ของวัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี มาเป็นแรงบันดาลใจในการ สร้างสรรค์ผลงานเพื่อถ ่ายทอดเรื่องราว ความงดงามและคุณค่า ผ่านกระบวนการทางศิลปะเป็นงาน จิตรกรรมไทย 2. ค าถามการวิจัย 2.1 ศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี ได้รับอิทธิพลมาจากสมัยอยุธยา หรือไม่ 2.2 รูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ มีลักษณะอย ่างไร 3. วัตถุประสงค์ของการวิจัย 3.1 เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาวัดเขาพระอานนท์จังหวัดสุราษฎร์ธานี 3.2 เพื่อศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี 3.3 เพื่อสร้างสรรค์เป็นผลงานจิตรกรรม สะท้อนเรื่องราวประวัติความเป็นมาและศิลปกรรม ของวัดเขาพระอานนท์จังหวัดสุราษฎร์ธานี 4. ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ 4.1 ได้ความรู้จากการศึกษาประวัติความเป็นมาของวัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี 4.2 ได้ทราบถึงศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี

3 4.3 ได้ผลงานจิตรกรรมไทยที่ได้รับแรงบันดาลใจจากการศึกษาประวัติความเป็นม าและ ศิลปกรรมของวัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี 5. ขอบเขตของโครงการวิจัย 5.1 ขอบเขตด้านเนื้อหาประวัติความเป็นมาและรูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี 5.2 ขอบเขตด้านพื้นที่ เขาพระอานนท์ หมู่ที่ 1 ต าบลศรีวิชัย อ าเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ ธานี 5.3 ขอบเขตด้านระยะเวลาระยะเวลาที่ใช้ในการศึกษาและค้นคว้า คือ ภาคเรียนที่ 1 ปี การศึกษา 2563 5.4 ขอบเขตด้านผลงาน ภาพจิตรกรรมไทย ขนาด 60 x 80 เซนติเมตร 6. สมมุติฐาน 6.1รูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานีบางส่วนได้รับอิทธิพลมา จากสมัยอยุธยา 6.2หลังจากการท าวิจัยศึกษาประวัติความเป็นมาและรูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเข าพ ระ อานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี สามารถสร้างสรรค์จิตรกรรมไทย เพื่อเผยแพร่ให้แก่บุคคลที่สนใจได้ 7. นิยามศัพท์เฉพาะ รูปแบบศิลปกรรม หมายถึง ประเภทของงานศิลปะที่มนุษย์ได้สร้างสรรค์ขึ้นจากคว ามคิด สติปัญญา เพื่อให้เกิดความสุนทรียภาพ และความสวยงาม งานจิตรกรรมไทย หมายถึง ภาพเขียนที่แสดงออกเอกลักษณ์ความเป็นไทย มีลักษณะ แบบอย ่างไทยสะท้อนให้เห็นถึงคุณค่าและวัฒนธรรมของชาติ

4 8. กรอบแนวความคิด ศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระ อานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานีสู่การสร้างงาน จิตรกรรมไทย ประวัติความเป็นมา เจดีย์ รูปแบบศิลปกรรม วิเคราะห์เนื้อหา สังเคราะห์ข้อมูลสู่ องค์ความรู้ศิลปะ สร้างผลงานจิตรกรรมไทย

5 บทที่ 2 วรรณกรรมและผลงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ในการศึกษาวิจัยครั้งนี้ผู้วิจัยต้องการศึกษาประวัติความเป็นและศิลปกรรมวัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี เพื่อมาเป็นแรงบันดาลใจในการสร้างสรรค์ผลงานเพื่อถ ่ายทอดเรื่องราว ความ งดงามและคุณค่า ผ่านกระบวนการทางศิลปะเป็นงานจิตรกรรม ผู้วิจัยจึงได้มีการศึกษ าข้อมูลที่ เกี่ยวข้อง โดยสามารถแบ ่งข้อมูลได้ดังนี้ 2.1 ประวัติความเป็นมาศิลปกรรมสมัยอยุธยา 2.2 รูปแบบเจดีย์สมัยอยุธยา 2.3 ลายปูนปั้น 2.4 ประวัติความเป็นมาของวัดเขาพระอานนท์ 2.5 รูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ 2.6 งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง 2.1 ประวัติความเป็นมาศิลปกรรมสมัยอยุธยา ศิลปะอยุธยา ดินแดนในภาคกลางมีศิลปะทวารวดีซึ่งเริ่มต้นมาตั้งแต่ก่อนพุทธศตวรรษที่ 12 ผ่านมาจนถึงพุทธศตวรรษที่ 17-18 วัฒนธรรมขอมจึงแพร่หลายเข้ามาครอบง า โดยมีเมืองลพบุรีเป็น แหล่งหนึ่งที่ส าคัญ รวมทั้งเมืองสุโขทัยที่อยู่เหนือขึ้นไป แต่การครอบง าก็เสื่อมถอยไปในปลายพุทธ ศตวรรษที่ 18 อันเป็นระยะเวลาหลังการสวรรคตของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 มหารชองค์สุดท้ายของ ประเทศกัมพูชาซึ่งเป็นศูนย์กลางของอาณาจักรขอม ช่วงเวลาไล่เลี่ยกัน อาณาจักรอันรุ่งโรจน์อีกแห ่ง หนึ่งคือ พุกามของพม่า ซึ่งเจริญอย ่างยิ่งอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของไทยมาตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 16 และก็ต้องล่มสลายจากการรุกรานของกองทัพมองโกล ชาวสุโขทัยจึงได้สถาปนาเมืองของตนขึ้น เป็นราชธานี หลังจากนั้นพันธมิตรของสุโขทัยคือแคว้นล้านนา ก็มีราชธานีของตนคือ เชียงใหม่ราช ธานีแห ่งนี้เชื่อมโยงกับวัฒนธรรมพุกามมากยิ่งกว่าสุโขทัยซึ่งมีวัฒนธรรมขอมผสมผสานอยู่ด้วย ภาพรวมของเครือข ่ายวัฒนธรรมพุทธศาสนาที่กล่าวมาคือพื้นฐานของศิลปะอยุธยาซึ่ง เริ่ม เด่นชัดในปลายพุทธศตวรรษที่ 19 วัฒนธรรมขอมที่จางลงมากแล้วจากลพบุรี ยังเป็นแรงบันดาลใจ

6 ส าคัญของช่างอยุธยา เช่นเดียวกับการเกี่ยวข้องกับสุโขทัยและล้านนา อันเป็นโยงใยในเครือข ่าย วัฒนธรรมพุกาม งานช่างหลวงของอยุธยาคือพระบรมดชานุภาพของพระมหากษัตริย์ พระบรมมหาราชวัง อันมีพระมหาปราสาทเทียบเคียงได้กับปราสาทไพชยนต์บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เทวราชาของสวรรค์ชั้น นี้คือพระอินทร์ เจดีย์มหาธาตุของวัดมหาธาตุประดิษฐานพระบรมสริกรตุของพระพุทธเจ้า คือ ศูนย์กลางความศักดิ์สิทธิ์ของราชธานี เทียบได้กับจุฬมณีเจดีย์ซึ่งพระอินทร์สร้างไว้เพื่อป ระดิษฐ าน พระเขี้ยวแก้วของพระพุทธจ้าพระมหากษัตริย์ทรงเป็นอัครศาสนูปถัมภก พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้ สร้างและปฏิสังขรณ์วัดวาอาราม พระญาติพระวงศ์ ข้าราชส านักคหบดีต่างตามเสด็จพระ ราชกุศล งานช่างอันเกิดจากศรัทธาและคุณธรรมตามค าสั่งสอนในพุทธศาสนา จึงเป็นส่วนที่เชื่อมโยงแบบแผน ประเพณีราชส านักลงมาสู่สังคมระดับล่างเป็นล าดับ 2.2 รูปแบบเจดีย์สมัยอยุธยา 2.2.1 เจดีย์ ในยุคต้นเจดีย์ประธาน คือศูนย์กลางของความศักดิ์สิทธิ์ประจ าวัด ก่อไว้ท่ามกลางสิ่งก่อสร้าง อื่นๆ เช่น วิหารหลวง อุโบสถ หรือเจดีย์บริวาร เจดีย์ราย เป็นต้น ต่อมาเมื่อสร้างวัดโดยมีขนาดเล็กลง เป็นล าดับ เจดีย์ประธานก็มีขนาดเล็กลงด้วย พร้อมลักษณะและต าแหน่งที่เปลี่ยนแปลงไป ในที่สุด กลายเป็นว่าก่อเจดีย์เพื่อประกอบอุโบสถ ซึ่งเปลี่ยนมามีความส าคัญแทน เจดีย์หากแม้ก่อกลวงก็มีผนังหนา อิฐเป็นวัสดุที่ใช้ก่อนิยมกันมาตลอดสมัย ศิลาแลงใช้ร่วมอยู่ ด้วยในยุคต้นโดยใช้ก่อนิยมกันมาตลอดสมัย ศิลาแลงใช้ร่วมอยู่ด้วยในยุคต้นโดยใช้ก่อเป็นส่วนฐาน จากวัสดุและวิธีการก่อที่แข็งแรง เจดีย์จึงอยู่ในสภาพช ารุดน้อยกว่าโบราณสถานชนิดอื่น ความงาม ของเจดีย์ทรงต่างๆ ยังสังเกตได้จากการซ้อนต่อเนื่องขององค์ประกอบลักษณะต่างๆได้จังหว ะเป็น สัดส่วนซึ่งกันและกันอย ่างเหมาะสม เหตุผลที่งามดังกล่าวนี้จะสะท้อนความคิดและภูมิปัญญาช่าง ที่ อธิบายได้ด้วยรูปทรงสัดส่วนของเจดีย์ซึ่งโยงอยู่กับความศรัทธาและคติทางศาสนา รูปทรงของเจดีย์มีต่างๆกันไป เจดีย์ทรงปรางค์เป็นที่รู้จักกันดี ทั้งที่ความหมายของชื่อเรียกยัง ไม่ทราบกันแน่ชัด ส่วนเจดีย์เรียกตามลักษณะส าคัญ เช่น มีทรงระฆังขนาดใหญ่เด่นชัดก็เรียกว่า เจดีย์ ทรงระฆังที่รู้จักกันทั่วไป นอกจากนี้ยังมีเจดีย์ทรงแปดเหลี่ยม เจดีย์ทรงปราสาทยอด คือเจดีย์ ที่มี ฐานรองรับเรือนธาตุ(ครรภธาตุ)ทรงสี่เหลี่ยมต่อเป็นยอดแหลมขึ้นไป แบบอย ่างของเจดีย์เหล่านี้ แพร่หลายเข้ามาสู่ราชธานีตั้งแต่แรกเริ่มต่างมาภายหลังจึงเกิดเจดีย์สี่เหลี่ยมเพิ่มมุม(ย ่อมุม)และเจดีย์

7 ทรงเครื่อง แต่ละแบบแต่ละทรงของเจดีย์ที่กล่าวมาต่างมีสายวิวัฒนาการเฉพาะ โดยที่ส่วนประกอบ บางลักษณะมีความเกี่ยวโยงกันละกันด้วย 2.2.1 เจดีย์ทรงปรางค์ เรามักเรียกเจดีย์ทรงปรางค์อย ่างสั้นๆ ว่า ปรางค์ ทรงคล้ายฝักข้าวโพดของปรางค์ หรือเจดีย์ทรงอื่นก็ตามแบ ่งตามแนวตั้งได้ 3 ส่วน มีส่วนล่าง ส่วนกลาง และส่วนบน ในยุคต้นแต่ละ ส่วนของปรางค์มีลักษณะที่ควรกล่าวถึงดังนี้ ส ่วนล ่างหรือฐาน คือ ฐานบัวลูกฟัก หมายถึงฐานบัว คว ่า-บัวหงาย ซึ ่งประดับ เพิ่มเติมด้วยแถบนูนขนาดใหญ่คาดกลางฐาน คล้ายแบ ่งฐานออกเป็นส่วนบนกับส่วนล่าง แถบดังกล่าว เรียกว่า ลวดบัวลูกฟัก ลวดหมายถึง คิ้วนูนในลักษณะต่าง ๆ ใช้คาดประดับระนาบเรียบ ฐานบัวลูก ฟักซ้อนลดหลั่นสองหรือสามฐาน แต่ละฐานสอคล้องกับการเพิ่มมุมของส่วนกลางดังกล่าวต่อไป ส ่วนกลาง หมายถึง เรือนธาตุ หรือห้องคูหาส าหรับประดิษฐานพระพุทธรูป มี ทางเข้าทางมุขที่ยื่นออกทางตะวันออก ความส าคัญของเรือนธาตุเป็นที่มาของการเพิ่มมุม มีอยู่ดั้งเดิม ที่ปราสาทแบบขอม ซึ่งรักษาความส าคัญของสี่มุมเดิมของเรือนธาตุให้มีขนาดใหญ่เพื่อเป็นประธาน ของมุมที่เพิ่มขึ้น มุมที่เพิ่มขึ้นเกิดจากยกมุขหรือยกกระเปาะให้มีพื้นที่เพิ่มขึ้นจากห้องสี่เหลี่ยมด้านเท่า (เทียบได้กับดึงลิ้นชักให้ยื่นออกมาจากโต๊ะ)อันสอดคล้องกับลายพระหัตถ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์ เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ พระองค์ทรงอธิบายเหตุผลไว้แล้วว่าการเรียกย ่อมุมนั้นเข้าใจ กันผิด ในที่นี้จึงเรียกผลจากการยกกระเปาะว่าเพิ่มมุม เมื่อยกเก็จต่อออกจากเก็จที่ยกไว้ก่อน มุมก็ เพิ่มขึ้นใหม่อีก เสาประตูมุขนูนพ้นระนาบของผนังล้วนจากการยกเก็จซึ่งท าให้มุมเพิ่มขึ้น การเพิ ่มมุมอันมีความหมายมาแต่เดิม ได้วิวัฒนาการมาจนในที่สุดก็กลายเป็น ลักษณะเฉพาะทางด้านความงาม อันเป็นที่มาของชื่อที่เรียกกันผิดไปว่า ย ่อมุม ความหมายหรือ แนวความคิดดั้งเดิมอันเป็นสาระส าคัญจึงลืมเลือนกันไป ซึ่งเป็นอุปสรรคส าคัญในการท าความเข้าใจ ล าดับทางพัฒนาการ ทั้งนี้ไม่เพียงล าดับการเปลี่ยนแปลงทางด้ายรูปแบบ แต่ทางด้านแนวคิดและ ทัศนคติในการสร้างที่เปลี่ยนมาตามบริบทของยุคสมัยด้วย อนึ่งการเพิ่มมุมมิได้เป็นลักษณะโดดเดี่ยว แต่สัมพันธ์เกี่ยวเนื่องกับส่วนล่างที่กล่าวมาแล้ว รวมทั้งส่วนบนของเจดีย์ทรงปรางค์และเจดีย์ทรงอื่น บางทรงที่กล่าวถึงต่อไปข้างหน้าด้วย ส่วนบนหรือยอดทรงแท่ง ต่อเนื่องแนวเพิ่มมุมที่ขึ้นมาจากส่วนกลาง ทรงแท่งนี้ แบ ่งเป็นชั้นซ้อนลดหลั่นกัน แต่ละชั้นคอดคล้ายเอว โบราณจึงเรียกว่า ชั้นรัดประคด แต่ละชั้นคือการ

8 จ าลองย ่อลักษณะจากเรือนธาตุเพื่อให้ได้ความหมายว่า เป็นเรือนหลายชั้น อันเป็นลักษณะหนึ่งของ ปราสาท แปลว่า เรือนฐานันดรสูงรัดประคดย ่นย ่อตามล าดับขึ้นไปจนเป็นยอดมน ต่อปลายยอด ด้วยนภศูลท าด้วยโลหะซึ่งมักหักหายไปแล้ว ที่ยังมีอยู่จึงเป็นของท าแทนที่ในสมัยหลัง กลีบขนุน ประดับประจ าบนมุมของมุมทุกมุมทุกชั้นของรัดประคด กลีบขนุนคงเรียก กันเพราะเห็นคล้ายหนึ่งในสี่ของลูกขนุนตั้งแล้วผ่าสี่ แบบอย ่างของการท าชั้นรัดป ระคดและก า ร ประดับกลีบขนุนของปรางค์สืบเนื่องจากปรางค์ต้นแบบ โดยมีอยู ่ก่อนแล้วที ่ปราสาทแบบขอม กล่าวคือ ชั้นรัดประคดปรับปรุงจากชั้นซ้อนที่เรียกว่า ชั้นวิมาน ของปราสาทแบบขอม และกลีบขนุน คือ บรรพแถลง (หรือ บันแถลง)เป็นรูปสัญลักษณ์ของอาคารหรือวิมานจ าลองในส่วนเดียวกันของ ปราสาทแบบขอม 2.2.1.1 เจดีย์ทรงปรางค์ : ยุคต้น แม้ความซับซ้อนของปรางค์ต้นแบบที่จังหวัดลพบุรีลดลง จากปราสาทแบบ ขอมแล้ว แต่ความสง่าขลังยังด ารงอยู่ในทรงที่มีแนวโน้มโปร่งเพรียวยิ่งขึ้น ดังตัวอย ่าง ปรางค์ประธาน วัดราชบูรณะ ปรางค์ประธานองค์นี้อยู่ในสภาพที่สมบูรณ์และไม่ถูกบูรณะเปลี่ยนแปลง มากเท่าปรางค์ประธานของวัดอื่นที่สร้างในยุคเดียวกัน ปรางค์ประธานวัดราชบูรณะก่อบนฐานไพที หมายถึง ฐานที่รองรับสิ่งก่อสร้างหลัก เช่น เจดีย์ประธาน และสิ่งก่อสร้างบริวาร เช่น เจดีย์ประจ ามุม หรือเจดีย์ราย อนึ่งมุขมีทางเข้า ๓ ทาง เรียกว่า ตรีมุข ยื่นจากด้านตะวันออกของเรือนธาตุ แบบอย ่าง ส าคัญของมุขอยู่ที่สันหลังคา คือ การประดับด้วยทรงเจดีย์ขนาดเล็กเรียกว่า เจดีย์ยอด ซึ่งไม่เคยพบ มาก่อนที่ปราสาทแบบขอม จึงน่าสนใจเป็นพิเศษว่า แรงบันดาลใจจากศิลปะพม่าแบบพุกามซึ่งมีแบบ แผนในการประดับเจดีย์ยอดมาก่อน น่าจะเกี่ยวข้องไม่โดยตรงก็โดยอ้อม ปรางค์ประธานของวัดอื่นที่สร้างขึ้นก่อนปรางค์ประธานวัดราชบูรณะ ล้วน ได้รับการบูรณะเปลี่ยนแปลงมากบ้างน้อยบ้าง ทั้งในอดีตและปัจจุบัน เช่น ปรางค์ประธานวัดพุทไธ ศวรรย์ ปรางค์ประธานวัดพระราม และปรางค์มหาธาตุ วัดมหาธาตุ องค์หลังนี้ก่อด้วยศิลาแลง ทลาย ลงเหลือฐานต่อขึ้นเป็นตอนล่างของเรือนธาตุ ที่ด้านทั้งสี่ของฐานก่ออิฐต่อยื่นออกไป แสดงว่าเคยเป็น จัตุรมุข นับว่าผิดแปลกไปจากแบบแผนของยุคต้นที่ก่อมุขยื่นไปเฉพาะทางด้านตะวันออก การบูรณะ ครั้งส าคัญเมื่อ พ.ศ.2176 ตรงกับรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง พระราชพงศาวดารฯ ได้กล่าวถึง งานปรับปรุงเฉพาะทรวดทรงของปรางค์ แต่ไม่ได้กล่าวว่าได้เพิ่มเติมเป็นสี่มุข อย ่างไรก็ตามน่าคิดว่า คงรัชกาลนั้นเองที่เพิ่มเติมไว้

9 ปรางค์ประธานขนาดกลางอีกบางองค์ของยุคต้น ได้แก่ ปรางค์ประธานวัด ส้ม วัดลังกา ปรางค์รายมีอยู่หลายองค์ในวัดมหาธาตุและวัดราชบูรณะ ปรางค์เหล่านี้ไม่มีตรีมุขและ ผ่านการบูรณปฏิสังขรณ์มาแล้วในอดีต รวมทั้งการบูรณะของกรมศิลปากรด้วย 2.2.1.2 เจดีย์ทรงปรางค์ : ยุคกลาง เจดีย์ทรงปรางค์คงสร้างน้อยลงในยุคกลาง ปรางค์ประธานวัดวรเชตุเทพ บ ารุง คือตัวอย ่างในที่นี้ วัดนี้อยู่นอกเกาะเมือง คงสร้างขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระเอกาทศรถ แต่ยังมี ปัญหาว่าวัดชื่อคล้ายคลึงกันแต่มีเจดีย์ทรงระฆังเป็นประธานของวัด คือ วัดวรเชษฐาราม อยู่ทาง ตะวันออกของวัดโลกยสุธา(บริเวณตะวันตกของวังหลัง) และมีผู้เชื่อว่าควรเป็นวัดที่สร้างขึ้นในรัชกาล สมเด็จพระเอกาทศรถ อย ่างไรก็ตามก าหนดอายุที่เหมาะสมของทั้งสองวัดนี้ควรอยู่ในยุคกลาง (ดู เพิ่มเติมในบทเดียวกัน เจดีย์ทรงระฆัง : ยุคกลางและเจดีย์ทรงปราสาทยอด : ยุคกลาง) ปรางค์ประธานวัดวรเชตุเทพบ ารุง ทรงสูงเพรียว ก่อด้วยอิฐขนาดกลางโดย มีอิฐขนาดเล็กร่วมอยู่ด้วย ปูนที่ฉาบหลุดร่วงไปจนหมด องค์ปรางตั้งอยู่บนฐานประทักษิณ หมายถึง ฐานส าหรับเดินเวียนขวาบนลานรอบองค์เจดีย์อันแสดงถึงการนมัสการ ลานนี้เรียก ลานประทักษิณ มี ระเบียงกั้นอันเป็นงานก่อขยายในคราวงานบูรณะในอดีต รูปแบบบางประการที่บ ่งชี้ว่าควรเป็นงาน สร้างในยุคกลาง คือ ส่วนล่าง คือ ชุดฐานบัวลูกฟัก แบบอย ่างนี้มีอยู่ก่อนในปรางค์ยุคต้น ส่วนกลาง เรือนธาตุมีมุขสั้นๆ ทั้งสี่ด้าน ช่องประตูมุขด้านตะวันออกมีซุ้มซึ่ง ก่อโดยเรียงอวดสันยาวของอิฐ คือ ก่อจากด้านข้างทั้งสองของตอนบนของช่องประตูมุข ให้อิฐเอนซ้อน กันขึ้นไปในแนวรัศมี และบรรจบกันที่ยอดซุ้ม กรรมวิธีเรียงอิฐ เช่นนี้ช่างอยุธยารับมาจากภายนอก ซึ่ง มักเข้าใจกันว่าเป็นงานในยุคปลาย โดยอิทธิพลศิลปะโบราณของฝรั่งเศส คือศิลปะกอทิค อย ่างไรก็ ตามวิธีเรียงอิฐดังกล่าวก็มีอยู่ในล้านนาซึ่งรับผ่านมาจากพม่าอีกทอดหนึ่ง ช่างล้านนาตั้งแต่ราวพุทธ ศตวรรษที่ 19-20ใช้ในงานก่อเจดีย์วัดอุโมงค์อารยมงคล เชียงใหม่ แม้หลังจากนั้นก็ยังใช้วิธีก่อเช่น เรื่อยมา เช่นเจดีย์บางองค์ในวัดเกาะกลาง ล าพูน เป็นต้น งานสร้างวัดวรเชตุเทพบ า รุงคงส ะท้อน กระแสของศิลปะล้านนาที่ยังมีอยู่ในศิลปะอยุธยา สอดคล้องกับเหตุการณ์ในประวัติศาสตร์ที่สมเด็จ พระนเรศวรมหาราช และสมเด็จพระเอกาทศรถเคยเสด็จขึ้นไปเชียงใหม่ไม้น้อยกว่า 3 ครั้ง ในฐานะ เมืองที่อยู่ใต้อ านาจของอยุธยา

10 งานประดับส าคัญที่เรือนธาตุของปรางค์ประธานองค์นี้ คือ ลวดบัวเชิง คาด ประดับตอนล่างของเรือนธาตุ และลวดบัวรัดเกล้า คาดตอนบน ลวดบัวทั้งชุดบนและชุดล่างท าเป็น เส้นนูนหลายเส้นเรียงกัน โดยเกี่ยวข้องกับลักษณะที่มีมาก่อน คือ งานประดับส่วนเดียวกันที่ปรางค์วัด จุฬามณี พิษณุโลก และปรางค์พระศรีมหาธาตุเชลียง (ศรีสัชนาลัย) สุโขทัย ซึ่งจะกล่าวในท้ายบทนี้ (ข้อเจดีย์นอกราชธานี) ส่วนบน กลีบขนุนประดับบนมุมเคยห ่างจากผนังคอดของชั้นรัดประคดใน ยุคต้น เริ่มมีแนวโน้มว่าประดับชิดเข้าไปมากขึ้น 2.2.1.3 เจดีย์ทรงปรางค์ : ยุคปลาย เจดีย์ทรงปรางค์ในยุคปลายล้วนมีขนาดเล็ก ยกเว้นปรางค์ประธานวัดไชย วัฒนาราม สร้างขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ปรางค์ประธานองค์นี้มีมุขยื่นจากทั้งสี่ด้าน ของเรือนธาตุคล้ายคลึงกับปรางค์วัดวรเชตุเทพบ ารุง และปรางค์มหาธาตุที่เพิ่งกล่าวผ่านมา ปรางค์ประธานวัดไชยวัฒนารามมีปรางค์บริวารประจ ามุมก่อประกอบไว้ บนฐานไพที ทรงเพรียวระดับหนึ่งของปรางค์ประจ ามุม และจะเพรียวยิ่งขึ้นอีกส าหรับปรางค์ที่จะ สร้างในระยะต่อมา ดังล าดับลักษณะทางวิวัฒนาการโดยสรุปต่อไปนี้ ส่วนล่าง ปรางค์ประธานของวัดไชยวัฒนารามยังเป็นชุดฐานบัวลูกฟักเพิ่ม มุม ขณะที่ปรางค์บริวารได้เปลี่ยนเป็นชุดฐานบัวลูกแก้วอกไก่ หมายถึงฐานบัวคว ่า-หงาย ซึ่งคาด ประดับลวดบัวที่ย ่านกลางของฐาน คล้ายกับแบ ่งฐานออกเป็นส่วนบนและส่วนล่าง ลวดบังดังกล่าวนูน มีสันกลาง จึงดูคล้ายอกไก่ อันเป็นที่มาของชื่อลวดบัวแบบนี้ แบบอย ่างของชุดฐานปรางค์ที่สร้างขึ้นในรัชกาลต่อมาจะเปลี่ยนไปเป็นชั้น นคอด เรียกอีกอย ่างว่า เอวขัน คือ คอดคล้ายรัดประคด คงคอดเพื่อให้มีพื้นที่ประดับงานปูนปั้น แต่ ไม่เหลือหลักฐานอยู่อีกแล้ว เช่น ปรางค์วัดบรมพุทธาราม หลังจากนั้นแบบอย ่างของฐานก็เปลี่ยนไปอีก เป็นฐานสิงห์เพิ่มมุมซ้อนกัน 3 ฐานเรียกว่า ชุดฐานสิงห์ ฐานสิงห์กลายจากฐานบัวคว ่า-บัวหงาย โดยมีส่วนล่างตรงมุมดูคล้ายขา โต๊ะ เรียกว่า ขาสิงห์ สันนอกของขาเรียก แข้งสิงห์ ด้านในของขาเรียก น่องสิงห์ เช่น ชุดฐานสิงห์ของ ปรางค์เล็กวัดโลกยสุธา ปรางค์วัดมงกุฎ และปรางค์วัดวิหารทอง เป็นต้น การเปลี่ยนแปลงชุดฐาน ดังกล่าว คือ ประเด็นส าคัญอย ่างหนึ่งทางด้านวิวัฒนาการ โดยจะเห็นการสืบทอดมาสู่ส่วนเดียวกัน ของเจดีย์ที่สร้างขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ด้วย

11 ส่วนกลาง เรือนธาตุของปรางค์ประธานวัดไชยวัฒนารามยังปรากฏว่ามุม ประธานใหญ่กว่ามุมเพิ่มเล็กน้อย รวมทั้งความเด่นชัดของการประดับลวดบัวเชิงและลวดบัวรัดเกล้า ต่อมาส่วนเดียวกันของปรางค์ขนาดเล็กมีจ านวนมุมเพิ่มขึ้น โดยที่ขนาดของมุมเล็กและเท่ากันทั้งหมด ท าให้พื้นที่ของเรือนธาตุน้อยลงจระน าประจ าด้านของเรือนธาตุจึงแคบจนไม่สามารถป ระดิษ ฐาน พระพุทธรูปได้อีก ทรงของปรางค์เรียวเพรียวยิ่งขึ้น ดังเช่น ปรางค์เล็กโลกยสุธา วัดวิหารทอง และวัด มงกุฎ เป็นต้น ส่วนบน ชุดชั้นรัดประคดของปรางค์คลี่คลายมากหลังจากปรางค์ประธาน และปรางค์บริวารของวัดไชยวัฒนารามแล้ว เกิดจากขนาดที่เล็กลงของปรางค์ ท าให้ยอดทรงแท่ง เพรียวไม่มีพื้นที่เพียงพอส าหรับรายละเอียด จึงท าได้เพียงคาดแถบนูนให้ดูคล้ายชุดชั้นรัดประคด แล้ว ปิดประดับด้วยกลีบขนุน ซึ่งแตกต่างจากเดิมที่ชั้นรัดประคดแต่ละชั้นที่ความคอดเว้า เพื่อให้มีพื้นที่ ส าหรับระดับกลีบขนุน 2.2.2 เจดีย์ทรงระฆัง เจดีย์ทรงระฆังเรียกอีกอย ่างว่า “ทรงลังกา”ทรงระฆังเรียกจากลักษณะที่คล้ายระฆัง ทรงกลม (ผังกลม) อันเป็นองค์ประกอบหลักที่เด่นชัดกว่าส่วนอื่นช่วงเวลาตลอดสมัยอยุธยาเจดีย์ทรง นี้ไม่มีการเปลี่ยนแปลงที่ส าคัญนอกเหนือจากสัดส่วนหรือลักษณะบางประการที่คลี่คลายมาต ามยุค สมัย เจดีย์ทรงระฆังที่สร้างขึ้นก่อนการสถาปนาราชธานีกรุงศรีอยุธยาหากมีอยู่คงช ารุดและถูกบูรณะ เปลี่ยนแปลงในภายหลังหรืออาจทลายลงจนหมดไปแล้วอย ่างไรก็ตามเจดีย์ทรงนี้เกี่ยวข้องกับเจดีย์ ทรงเดียวกันในศิลปะสุโขทัยด้วยทั้งนี้ไม่ต้องกล่าวถึงวัฒนธรรมขอมเพราะช่างของคงริเริ่มสร้างเจดีย์ ทรงนี้หลังจากอ านาจของอยุธยาเข้าไปครอบง าแล้วคือเมื่อคราวครึ่งหลังของพุทธศตวรรษที่ 20 ซึ่งยัง ไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัดว่าเจดีย์ทรงระฆังในวัฒนธรรมทวารวดีมีการสืบทอดยาวนานลงมาเพียงใดใน ขณะที่มีความเป็นไปได้ว่าเจดีย์ทรงระฆังในเครือข ่ายของศิลปะลังกามีอยู่ในพม่าตั้งแต่สมัยเมืองพุกาม เช่นแบบอย ่างของ เจดีย์ฉปัตย์ ในหมู่บ้านมินันธุทางตะวันออกของเมืองภูกาม เจดีย์องค์นี้สร้างขึ้นใน ราวกลางพุทธศตวรรษที่ 18 และแพร่หลายในศิลปะพุกามช่วงสั้นๆก่อนจะผ่านมาสู่ศิลปะสุโขทัยใน ลาวครึ่งแรกของพุทธศตวรรษที่ 19 และคงผ่านมาที่อยุธยาด้วยจึงอาจด้วยเหตุนี้ที่เจดีย์ทรงระฆังของ ทั้งสุโขทัยและอยุธยามีลักษณะบางประการคล้ายคลึงกัน การแบ ่งเจดีย์ทรงระฆังออกเป็นสามส่วนตามแนวตั้งเช่นเดียวกับการแบ ่งได้สามส่วน ของเจดีย์ทรงปรางค์ที่กล่าวมาแล้วส่วนทั้งสามของเจดีย์ทรงระฆังในยุคต้นกล่าวโดยรวมได้ดังนี้

12 ส่วนล่าง หรือฐานประทักษิณบางองอาจเป็นเพียงชั้นเขียง คือแท่นฐานเทียบได้กับ เขียงหมูช้อนลดหลั่นกันเป็นชุดชุดชั้นเขียงนี้มีผังรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสรองรับฐานบัวลูกแก้วอกไก่ในผังกรม หรือผังสี่เหลี่ยมจัตุรัส ส่วนกลาง เริ่มจากฉันเขียนในผังกลมซึ่งมีผู้เรียกว่า หน้ากระดาน ต่อขึ้นไปเป็นวง แหวนลดหลั่นกันสามองเรียกว่ามาลัยเถา คงเพราะคล้ายพวงมาลัยเรียกช้อนกันเป็นเถา แล้วจึงถึง บัว ปากระฆัง คือลวดบัวคว ่า-ลวดบัวไงประกอบกันเพื่อรองรับทรงระฆังขนาดใหญ่ ส่วนบน เหนือจากทรงระฆัง อาจอนุโลมนับเป็นส่วนยอด เริ่มที่บัลลังก์หรือแท่น สี่เหลี่ยมด้านเท่า ต่อขึ้นไป ทรงกรวย ซึ่งมักช ารุดเสียหาย ประกอบด้วย ปล้องไฉน หรือวงแหวนซ้อน กันสอบขึ้นไป เรียกตามลักษณะที่ดูคล้ายปล้องของปี่ไฉน ต่อจากนั้นคือยอดเรียวแหลมเรียกว่า ปลี ที่มาของชื่อคงเทียบกับลักษณะที่คล้ายปลีกด้วย 2.2.2.1 เจดีย์ทรงระฆัง : ยุคต้น พระราชพงศาวดารฯ ระบ ุว ่า สมเด็จพระบรมราชราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา)โปรดเกล้าฯ ให้สร้างวัดมเหยงคณ์ใน พ.ศ.1981 เจดีย์ประธานวัดมเหยงคณ์เป็นเจดีย์ ทรงระฆังที่มีลักษณะพิเศษ คือมีช้างล้อมรอบฐานประทักษิณ จึงเกี่ยวข้องกับเจดีย์ช้างล้อมรอบใน ศิลปะสุโขทัย ช้างครึ่งตัวประดับเรียงรายในซุ้มจระน าของผนังฐานดังกล่าวรูปแบบซุ้ม ของจระน าโค้งแบบซุ้มหน้านาง คงเรียกชื่อโดยเทียบกับวงหน้านางนับเป็นแบบอย ่างของซุ้มในศิลปะ สุโขทัยมาก่อนเช่นกัน องค์เจดีย์ซึ่งอยู่เหนือลานประทักษิณมีมุขจระน าเรียงอยู่โดยรอบ ภายใน มุขประดิษฐานพระพุทธรูปประทับนั่งขัดสมาธิสลักจากหินทราย ปั้นพอกด้วยปูน เหนือขึ้นไปคือมาลัย เถา บัวปากระฆังรองรับทรงระฆัง บัลลังก์รูปสี่เหลี่ยม ซึ่งกรมศิลปากรบูรณะไว้ใหม่ ส าหรับปล้องไฉน ได้หักทลายลงมาอยู่บนลานประทักษิณ อนึ่งบรรดาเจดีย์รายทรงระฆังป้อมของวัดนี้ซึ่งมีอยู่หลายองค์ ล้วนมีร่องรอยบูรณะหรือพอกเพิ่มในยุคหลัง เจดีย์ประธานวัดสมณโกฏฐารามไม่มีหลักฐานด้านเอกสารระบุปีก าร สร้าง แต่รูปแบบชวนให้เชื่อว่าสร้างขึ้นในยุคต้น ลวดบัวสามวงคาดเรียงกันใต้ทรงระฆัง โครงอิฐของ แต่ละวงบากเป็นลวดบัวคว ่า แต่กลับมีที่เรียกตามลักษณะที่ลาดเทว่า บัวถลา อันเป็นแบบอย ่างของ

13 เจดีย์ทรงระฆังแบบสุโขทัยมาก่อน ผนังของบัลลังก์เหนือทรงระฆังเหลือลวดลายปูนปั้นป ระดับ รูป ดอกไม้ในวงกลม ออกข้างด้วยก้านและกระหนกที่แตกต่างจากลายในสมัยอยุธยาตอนต้น จึงเชื่อว่า เกี่ยวข้องกับลวดลายแบบสุโขทัยเช่นกัน เจดีย์ทรงระฆังซึ่งเป็น เจดีย์ประธานของวัดกุฎีดาว น่าจะมีมาตั้งแต่ยุคต้นส่วนบน ของเจดีย์องค์นี้ทลายลงแล้วเค้าโครงที่เหลือคือฐานสี่เหลี่ยมทรงสูงคงขยายให้กว้ าง ค ราวบู รณะ เช่นเดียวกับลักษณะแปลกของชั้นเพิ่มมุมซึ่งรองรับทรงระฆัง ตัวอย ่างเช่นนี้ไม่คุ้นเคยมาก่อน จึงเชื่อว่า เกิดจากการเปลี่ยนแปลงในครางบูรณะนั้น ฐานล่างสุดของเจดีย์มีงานปูนปั้นประดับเป็นรูปขาสิงห์ แบบเก่า แต่ลักษณะไม่ต้องตรงตามที่ควรจะเป็น คงเป็นคราวบูรณะครั้งใหญ่ของวัดนี้ในรัชกาลสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวบรมโกศเมื่อยังทรงด ารงพระยศเป็นสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถาน มงคล ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าท้ายสระ 2.2.2.2 เจดีย์ทรงระฆัง : ยุคกลาง หลักฐานเด่นชัดของยุคนี้คือเจดีย์สามองค์ซึ่งเป็นเจดีย์ประธานของวัดพระ ศรีสรรเพชญ์ ได้อ้างเอกสารระบุการสร้างมาแล้วว่า อยู่ในรัชกาลของสมเด็จพระรามาธิบดีที่2 พ.ศ. 2035 รูปแบบของเจดีย์ประธานทั้งสามองค์นี้เหมือนกัน ลักษณะพิเศษอยู่ที่ส่วนกลางมีมุขยื่นออกทั้งสี่ ทิศ สันหลังคามุขประดับเจดีย์ยอด มุขทิศตะวันออกเป็นช่องทางเข้าสู่คูหาเจดีย์ อีกสามมุขเป็นซุ้ม จระน าเคยมีพระพุทธรูปประดิฐานอยู่ ส าหรับการประดับเจดีย์ยอดไว้ที่สันหลังคามุขมีอยู่ก่อนแล้วที่ สันหลังคาตรีมุขปรางค์ประธานของวัดในยุคต้น บรรดาเจดีย์รายในวัดพระศรีสรรเพชญ์ล้วนเป็นเจดีย์ ทรงระฆัง ก่อไว้อย ่างเป็นระเบียบ ประกอบอยู่กับวิหารน้อยที่เรียงรายอย ่างเป็นระเบียบรอบบนิเวร ระเบียงคดทรงระฆังป้อมของเจดีย์รายเหล่านี้มีบัลลังก์สี่เหลี่ยมเท่ารองรับปล้องไฉนและปลีซึ่งล้วนข า รุดหรือหักลงแล้ว 2.2.2.3 เจดีย์ทรงระฆัง : ยุคปลาย ผ่านช่วงเวลามาถึงยุคปลาย การสร้างเจดีย์ทรงระฆังยังมีอยู่บ้าง มักเป็น งานสร้างเพิ่มเติมในวัดที่มีอยู่ก่อน บรรดาเจดีย์รายที่สร้างขึ้นใหม่ในวัดเก่า นอกจากจะสังเกตได้ ชัดเจนที่ขนาดของเจดีย์เล็กลงและทรงระฆังผอมเพรียวแล้ว ต าแหน่งที่ก่อบนพื้นที่ว่ าง ระห ว่าง สิ่งก่อสร้างที่มีอยู่ก่อนยังเป็นที่สังเกตได้ดีอีกด้วย เช่น เจดีย์ขนาดเล็กที่เรียงรายบนขอบฐานไพทีของ ปรางค์ประธานวัดพระราม หรือเจดีย์รายในวัดกุฎีดาว ทรงระฆังเรียวเพรียว ลวดบัวใต้ทรงระฆังคือ

14 มาลัยเถาแบบอยุธยา ใต้ลงมาเป็นชุดบัวถลาแบบสุโขทัย การที่ยังท าบัวถลาแบบสุโขทัยในยุคปลาย อยุธยา ย ่อมหมายถึงการย้อนไปท าตามอย ่างในยุคต้น 2.2.3 เจดีย์ทรงแปดเหลี่ยม ทรงของเจดีย์แบบนี้ค่อนข้างสูง เกิดจากส่วนล่างในผังแปดเหลี่ยมซึ่งซ้อนกันเป็นชุด ขึ้นไป ต่อจากนั้นเป็นบัวปากระฆังรองรับทรงระฆังกลม ขนาดของทรงระฆังค่อนข้างใหญ่แต่บางองค์ก็ ย ่อมลงบ้าง ขึ้นอยู่กับแบบอย ่างและทรวดทรงโดยรวมซึ่งแปลกแตกต่างกันไปหลายลักษณะ 2.2.3.1 เจดีย์ทรงแปดเหลี่ยม : ยุคต้น เจดีย์แปดเหลี่ยมในยุคต้นดูเหมือนว่าช ารุดมากเมื่อเทียบกับเจดีย์ท รงอื่น แม้ว่าผ่านการบูรณะมาแล้วในอดีตก็ตาม เช่นที่วัดนางค า อีกองค์หนึ่งมีแบบแปลกออกไป คือเจดีย์วัด สามปลื้ม ซึ่งเหลือเฉพาะเจดีย์อยู่กลางวงเวียนทางเข้าเมืองทางตะวันออก กรมศิลปากรบูรณะเจดีย์ องค์นี้ไว้แล้ว ความที่เป็นฐานบัวลูกฟัก แม้เป็นฐานแปดเหลี่ยมก็ยังเทียบกับที่เป็นฐานแบบเดียวกัน ซึ่ง เป็นฐานเพิ่มมุมของปรางค์ในยุคต้น มาลัยเถาแปดเหลี่ยมอยู่เหนือฐานบัวลูกฟักและทรงระฆังขนาด ใหญ่ที่ต่อเนื่องขึ้นไป เจดีย์ประธานของวัดอโยธยามีฐานสี ่เหลี ่ยมทรงสูงที ่ผ่านการบูรณะ เปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่มาแล้วเหนือฐานนี้มีชุดฐานแปดเหลี่ยมสัดส่วนเตี้ย ขณะที่ทรงระฆังมีขนาดใหญ่ รอบทรงระฆังประดับปูนปั้นเป็นรูปกลีบบัว คงเป็นงานประดับเพิ่มเติมในภายหลัง เหนือทรงระฆังขึ้น ไปหักหายแล้ว การที่เจดีย์ประธานองค์นี้ถูกเปลี่ยนแปลงลักษณะไปมาก ท าให้มีปัญหาทางด้าน ก าหนดอายุขณะที่ข้อมูลประกอบภายในวัดยังไม่เพียงพอจึงสันนิษฐานว่าเป็นงานสร้างในช่วงยุคต้น 2.2.3.2 เจดีย์ทรงแปดเหลี่ยม : ยุคกลาง เจดีย์ทรงแปดเหลี่ยมที่ยังมีปัญหาอยู่บ้างในยุคกลาง คือเจดีย์ประธานของ วัดใหญ่ชัยมงคล เข้าใจว่าสร้างหรือบูรณะครั้งส าคัญในรัชกาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช พ.ศ. 2136 อย ่างไรก็ตามผนังของฐานประทักษิณสูงของเจดีย์องค์นี้ประดับด้วยเสาอิง หากเดิมเคยเป็นเสาจระน า ส าหรับประดิษฐานพระพุทธรูป รูปแบบเดิมของส่วนนี้ก็ควรเก่าถึงยุคต้น อนึ ่งเจดีย์แบบแปลก ประเภททรงระฆังก่อไว้เป็นเจดีย์รายภายในวัดและผ่านการบูรณะมาแล้ว ก็ชวนให้คิดว่าสร้างคราว เดียวกับการสร้างวัดด้วย แผนผังหลักของวัดใหญ่ชัยมงคล คือเจดีย์ประธานมีระเบียงคดล้อม รอบ ด้านหนึ่งต่อเนื่องเป็นวิหารหลวง ซึ่งท้ายวิหารหลวงยื่นเข้ามาในระเบียงคด ด้านตรงข้ามเป็นอุโบสถ

15 อันเป็นแบบแผนที่มีมาตั้งแต่ยุคต้นพื้นที่และการใช้งานในปัจจุบันได้ถูกเปลี่ยนแปลงไปมาก ดังนั้นหาก นับเจดีย์ประธานวัดใหญ่ชัยมงคลเป็นงานในรัชกาลของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ก็คงเป็นงาน บูรณะปรับปรุงเจดีย์ประธานที่มีอยู่ก่อนแล้ว อนึ่งน่าสนใจที่ยุคกลางในอยุธยามีการสร้างเจดีย์ทรงระฆังแบบล้านนาด้วย เจดีย์ทรงนี้ประกอบด้วยส่วนล่างเป็นฐานเพิ่มมุม และตกแต่งฐานด้วยลวดบัวแบบล้านนา ฐานนี้ รองรับฐานอีกสามฐานในผังกลมก่อนถึงทรงระฆังขนาดเล็ก มีอยู่ทางเหนือนอกเกาะเมือง คือที่วัดท่า แค ริมคลองสระบัว หรือทางทิศใต้นอกเกาะเมือง ที่วัดบางกะจะและวัดใกล้กัน คือวัดนางกุย แสดงว่า ย ่านดังกล่าวเป็นที่อยู่อาศัยของคหบดีหรือเจ้านายเชื้อสายทางเหนือ 2.2.3.3 เจดีย์ทรงแปดเหลี่ยม : ยุคปลาย การผสมผสานรสนิยมในยุคปลายคือทรงโปร่งเพรียว และรายละเอียดบาง ประการให้เข้ากับทรงแปดเหลี่ยม ได้พบเป็นเจดีย์รายขนาดกลางองค์หนึ่งของวัดมเหยงคณ์ อาจารย์ น. ณ ปากน ้าเรียกชื่อว่า เจดีย์ทองแดง ท่านมีความเห็นว่าสร้างขึ้นในคราวบูรณะครั้งใหญ่ของวัดนี้ใน รัชกาลสมเด็จพระเจ้าท้ายสระ ฐานสี่เหลี่ยมเป็นฐานประทักษิณทรงสูง มีบันไดขึ้นทางด้านตะวันออก เพื่อเข้าสู่คูหาเจดีย์ เหนือลานประทักษิณเป็นฐานแปดเหลี่ยมมีขาสิงห์แบบยุคปลาย ต่อขึ้นไปเป็นลวด บัวแบบมาลัยเถาในผังกลมทรงระฆังค่อนข้างเพรียว มีบัวปากระฆังรองรับ ส่วนยอดหักหายไปแล้ว 2.2.4 เจดีย์ทรงปราสาทยอด เจดีย์ทรงปราสาทยอดมีเรือนธาตุทรงสี ่เหลี่ยมและต ่อยอดแหลม เกี ่ยวโยงกับ รูปแบบของเจดีย์ทรงปราสาทยอดในศิลปะสุโขทัย เช่นเจดีย์บางองค์ในวัดเจดีย์เจ็ดแถว ศรีสัชนาลัย ซึ่งได้แพร่หลายแบบอย ่างลงมาที่อยุธยา โดยที่ช่างอยุธยาได้ผสมผสานบางส่วนของเจดีย์ท้องถิ่นคือ เจดีย์ปรางค์เข้าไว้ด้วยกัน กล่าวคือ ส่วนล่าง ชุดฐานในผังสี่เหลี่ยมเพิ่มมุม ประกอบจากฐานบัวลูกฟักซ้อนกันสองหรือ สามฐาน อันเป็นระเบียบของฐานเจดีย์ทรงปรางค์ของอยุธยา และฐานเจดีย์ทรงปราสาทยอดของ สุโขทัย ส่วนกลาง คือเรือนธาตุทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุมอย ่างปรางคือประดิษฐานพระพุทธรูปไว้ ในซุ้มจระน า เหนือเรือนธาตุเป็นชั้นซ้อนลดหลั่น บนมุมของชั้นซ้อนประดับด้วยกลีบขนุน ซึ่งมีอยู่ทั้งที่ เจดีย์ทรงปรางค์ของอยุธยา และทรงปราสาทยอดของสุโขทัยด้วย

16 ส่วนบน มีอยู่เฉพาะที่เจดีย์ทรงปราสาทยอดแบบสุโขทัย อันเป็นต้นแบบ คือ ทรง ระฆังต่อยอดกรวย 2.2.4.1เจดีย์ทรงปราสาทยอด : ยุคต้น เจดีย์ทรงปราสาทยอดประจ ามุมและประจ าด้านวัดมหาธาตุ ตั้งอยู่บนฐาน ไพทีเตี้ยๆ ของปรางค์มหาธาตุ คือ ตัวอย ่างของเจดีย์ทรงนี้ ส่วนฐานซึ่งเคยช ารุดมากและผ่านก าร บูรณะเมื่อไม่นานมานี้ เหลือร่องรอยของชุดฐานบัวลูกฟัก ส าหรับส่วนที่สมบูรณ์กว่าคือยอดอประกอบ ด้วยทรงระฆังต่อขึ้นไปด้วยทรงกรวยโดยไม่มีบัลลังก์รูปสี่เหลี่ยม ทรงกรวยดังกล่าว คือบัวทรงคลุ่มเถา ซึ่งเหลือซ้อนกันอยู่เพียงสามสี่ลูก เจดีย์ประธานวัดโพง สภาพช ารุดมาก แบบอย ่างของทรงปราสาทยอด เหลืออยู่ที่ทรงระฆังเหนือเรือนธาตุขณะที่ยอดทรงกรวยเหนือทรงระฆังหักหายไปแล้ว อีกวัดหนึ่งมี ่มีเจดีย์ทางนี้ คือ เจดีย์ประจ ามุมบนฐานไพทีของปรางค์ ประธาน วัดพระราม องค์ที่ประจ ามุมตะวันออกเฉียงใต้ถูกบูรณะน้อยที่สุด พระพุทธรูปในอิริยาบถ ลีลาปั้นด้วยปูน ประดิษฐานในจระน าทั้งสี่ด้าน แต่องค์ที่อยู่ในซุ้มจระน าด้านตะวันตกช า รุดหายไป หมดแล้ว พระพุทธรูปในอิริยาบถลีลานิยมมาก ่อนในศิลป ะส ุโขทัย จึงสนับสนุนค ากล่าวที ่ว่า แบบอย ่างของเจดีย์ปราสาทยอดของอยุธยาได้แรงบันดาลใจมาจากต้นแบบในศิลปะสุโขทัย 2.2.4.2 เจดีย์ทรงปราสาทยอด : ยุคกลาง เจดีย์ทรงปราสาทยอดที่สร้างตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 21 ลงมา เช่น เจดีย์ที่ วัดสังข์แท้ อยู่ในสภาพช ารุดมาก ยอดหักหาย ส่วนฐานถูกก่อครอบในคราวบูรณะของยุคหลังสภาพใน ปัจจุบันท าให้เห็ฯบางส่วนของฐานเดิมเป็นชุดฐานบัวลูกฟัก อันเป็นแบบอย ่างหนึ่งที่สืบเนื่องจากเจดีย์ ทรงเดียวกันในยุคต้น ลวดลายปูนปั้นประดับเหลืออยู่บ้างเล็กน้อย ที่องค์เจดีย์เป็นกนกโค้กในศิลปะ ล้านนา ส่วนงานบูรณะในยุคปลาย ได้แก่ พระพุทธรูปทรงเครื่องในอิริยาบถยืน เหลืออยู่ในซุ้ม จระน าด้านเหนือ วัดพระรามทางด้านตะวันตกนอกระเบียงคดจะมีเจดีย์ทรงปราสาทยอดที่ พัฒนามาอีกระดับหนี่ง คือเจดีย์ราย ซึ่งกรมศิลปากรก าหนดเป็นเจดีย์หมายเลข 26 องค์ประกอบของ เจดีย์ที่เพิ่มขึ้นคือฐานสิงห์รองรับเรือนธาตุเหนือชั้นซ้อมของเรือนธาตุมรบัวทรงคลุ่ม คือ ทรงบัวคลุ่ม จะขยายวงกว้างจนดูคล้ายดอกบัวบานอท าไว้เพื่อรองรับทรงระฆัง เหนือทรงระฆังมีบัลลังค์รูป สี่เหลี่ยมรองรับบัวทรงคลุ่มเถาซึ่งลูกล่างสุดเพียงลูกเดียว

17 เจดีย์ทรงปราสาทยอดของวัดวรเชตุเทพบ ารุง รูปทรงโปร่งเพรียว พร้อมทั้ง ประกอบบางอย ่างที่พัฒนายิ่งขั้น ต่อเนื่องขึ้นไปที่เรือนธาตุที่ต่อด้วยชั้นช้อ นลดหลั่น ทรงระฆัง กลายเป็นทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุมรองรับยอดทรงกรวย ซึ่งเป็นบัวทรงครุ่นเถาและเหลือลูกล่างเพียงรูป เดียวจึ่งไม่ต้องกล้าถึงปลีที่ต่อเป็นยอดซึ่งหักหายไปด้วย เจดีย์ทรงปราสาทยอดองค์หลังนี้ควรเป็นงาน ก่อสร้างปรางค์ประธานของวัดซึ่งได้กล่าวถึงมาแล้วว่าคงอยู่ในรัชกาลสมเด็จพระเอกาทสรถ 2.2.4.3 เจดีย์ทรงปราสาทยอด : ยุคปลาย ความนิยมสร้างเจดีย์ทรงปราสาทยอดยุคปลายเริ่มหมดไป องค์หนึ่งที่คาด ว่าเป็นเจดีย์ทรงนี้ คือ เจดีย์รายในวัดราชบูรระ แต่มีปัญหาคือ เหลือเพียงทรงบัวคลุ่ม ตั้งอยู่เหนือชั้น ซ้อนเชื่อว่าเหนือเบื่อทรงคลุ่มน่าจะเคยมีส่วนยอด คือทรงรังกลม ต่อขั้นเป็นบัลลังก์และยอดทรงกรวย อันประกอบด้วยบัวทรงคลุ่มเถาและปลี ส าหรับส่วนล่างของฐานเจดีย์องค์นี้ซึ่งยังครบสมบูรณ์ดีพอใช้ แสดงถึงการ คลี่คลายมาเป็นฐานสิงห์ซ้อนกันสามฐาน อันเป็นแบบอย ่างของเจดีย์ทรงอื่นที่สร้างในยุคนี้ดังกล่าว ต่อไปข้างหน้า ชุดฐานสิงห์รองรับเรือนธาตุไม่เหลือพื้นที่เพียงพอส าหรับประดิษฐ านพ ระพุทธ รูป เช่นเดียวกับปรางค์ในยุคเดียวกันที่ได้กล่าวมาแล้ว 2.2.5 เจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุม เจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเริ่มปรากฏในยุคกลาง โดยพัฒนาจากแบบอย ่างของเจดีย์ที่มีอยู่ ก่อน คือ เจดีย์ทรงระฆัง ทรงปรางค์ หรือทรงปราสาทยอด เป็นต้น การเพิ่มมุมในระยะแรกของเจดีย์ ทรงนี้ยังมีแบบแผนเดิมอยู่เด่นชัด เพราะมีเรือนธาตุสี่เหลี่ยม เมื่อวิวัฒนานาการมาจนถึงธาตุหายไป สี่ มุมเดิมของเรือนธาตุซึ่งเคยมีขนาดใหญ่เป็นประธานของมุมเพิ่มจะกลายมามีขนาดเท่ากันทั้งหมด สามส่วนส าคัญของเจดีย์ทรงนี้ในยุคกลาง ซึ่งเป็นระยะเริ่มแรก คือ ส่วนฐาน สี่เหลี่ยมด้านเท่า เป็นฐานบัวลูกแก้วอกไก่เพิ่มมุม รองรับฐานสิงห์เพิ่มมุม ส่วนกลาง เรือนธาตุสี่เหลี่ยมจัตุรัสเพิ่มมุมรองรับชุดฐานและต่อเนื่องขึ้นไป รองรับ ทรงระฆังสี่เหลี่ยมซึ่งล้วนอยู่ในผังเพิ่มมุม ส่วนบน หรือยอด เริ่มจากบัลลังก์สี่เหลี่ยมเพิ่มมุมเช่นกัน ปล้องไฉนและปลีอันเป็น ปลายยอดอยู่ในผังกลม 2.2.5.1 เจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุม : ยุคกลาง

18 กล่าวได้ว่าเจดีย์ทรงนี้เป็นงานสร้างสรรค์ชั้นเยี่ยมของช่างอยุธยายุคกลาง ตัวอย ่างส าคัญและน่าจะอยู่ในระยะเริ่มแรกได้แก่ เจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุม เจดีย์ศรีสุริโยทัย มี ลักษณะส าคัญอันควรกล่าวถึงดังนี้ 1) เรือนธาตุ ยังรักษาลักษณะของการเพิ่มมุมโดยมีมุมประธานขนาดใหญ่ ขนานข้างด้วยมุมย ่อยซึ่งมีขนาดเล็กกว่าเล็กน้อย คือแบบอย ่างที่ปรับปรุงมาจากเรือนธาตุสี่เหลียมเพิ่ม มุมของเจดีย์ทรงปรางค์ 2) เจดีย์ยอดประทับที่สันของหลังคาจัตุรมุข หรือมุขสี่มุข ซึ่งยื่นออกจาก ด้านทั้งสี่ของเรือนธาตุ แม้ว่าเจดีย์ยอดจะมีรูปแบบอันควรเป็นงานบูรณะยุคปลาย แต่ระเบียบในการ ประดับมีมาตั้งแต่ยุคต้นแล้ว เช่น ที่หลังคาตรีมุขของปรางค์ประธานวัดราชบูรณะและที่หลังคามุขของ เจดีย์ทรงระฆังสามองค์ซึ่งเป็นเจดีย์ประธานของวัดพระศรีสรรเพชญ์ 3) เหนือเรือนฐานเป็นฐานสี่เหลี่ยมเพิ่มมุมซ้อนลดหลั่นกันสามชั้น อีก ชั้นหนึ่งอยู่บนสุดนับเป็นบัวปากกระฆังรองรับทรงระฆังสี่เหลี่ยมเพิ่มมุมเช่นกัน เรือนธาตุของเจดีย์ที่อยู่ในกลุ่มเจดีย์ศรีสุริโยทัย ได้แก่ เจดีย์ประธานวัด ญาณเสน สัดส่วนของเรือนธาตุยังค่อนข้างชัดเจน กลมกลืนกับส่วนที่ตั้งต่อขึ้นไปด้วยการเชื่อมโยงของ เจดีย์ยอดที่หลังคาจัตุรมุข เจดีย์ประธานของวัดภูเขาทอง ฐานสูงลาดแบบฐานเจดีย์แบบมอญ-พม่า ซึ่งเป็นกรณีพิเศษ มุมที่เพิ่มยังมีขนาดใหญ่ สังเกตได้ชัดเจนที่เรือนธาตุ มาลัยเถาอันเป็นลวดบัวชนิด หนึ่งซ้อนต่อเนื่องขึ้นไปจนถึงระฆัง ส าหรับหลังคาของจัตุรมุขไม่มีเจดีย์ยอด อาจเป็นเพราะเลิกท ากัน แล้วหรืออาจเคยมีอยู่แต่ช ารุดมากในคราวบูรณะครั้งใดครั้งหนึ่งจึงงดไม่ท า 2.2.5.2 เจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุม : ยุคปลาย อยุธยายุคปลายสมัยรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง รูปแบบเดียวกับ เจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุมของวัดไชยวัฒนาราม แต่สภาพสมบูรณ์กว่าเนื่องจากได้รับการบูรณะค รั้ง ส าคัญในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยทั่วไปเจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุมไม่มีเรือนธาตุอีกต่อไปแล้วในช่วงเวลา ของยุคปลาย แต่การเพิ่มมุมยังสืบทอดมาโดยที่ขนาดของมุมเท่ากันทั้งหมด อันเป็นวิวัฒนาการชั้น ส าคัญของการเพิ่มมุม ระยะแรกของการวิวัฒนาการนี้เริ่มจากมุมมีขนาดใหญ่แต่เริ่มเท่ากันทั้งหมด เช่น เจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุมคู่หนึ่ง (เรียกว่าเจดีย์ย ่อมุมสิบสอง เพราะนับรวมมุมได้สิบสองมุม) ในวัด ไชยวัฒนาราม ส่วนล่างเคยอยู่ในสภาพช ารุดมาก ได้รับการบูรณะไว้ตามสภาพเมื่อไม่นานมานี้ เชื่อว่า

19 ส่วนล่างนี้คือ ฐานประทักษิณ สูงเทียบได้กับเจดีย์ทรงเดียวกัน ก่อไว้เป็นคู่เช่นกันโดยขนาบทางซ้าย อุโบสถวัดชุมพลนิกายาราม บางปะอิน อนึ่งเจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุมในสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททองที่กล่าวมา คือแบบอย ่างเฉพาะของรัชกาล เพราะหลังจากนั้นแล้วองค์ประกอบบางอย ่างของเ จดีย์ท รงนี้ จะ เปลี่ยนไปมาก นอกจากขนาดที่เล็กลงของเจดีย์แล้ว มุมทั้งหมดเริ่มมีขนาดเล็กลง มุมประธานและมุม เพิ่มมีขนาดเทท่ากันทั้งหมด ชุดฐานบัวลูกแก้วอกไก่เปลี่ยนมาเป็นฐานสิงห์ซ้อนลดหลั่นกันสามฐานต่อ ขึ้นไปเป็นทรงระฆังมี่เหลี่ยมเพิ่มมุม ดังตัวอย ่างที่วัดพญาแมน ระยะต่อมาเจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุม เป็นเจดีย์รายหมายเลข 6 วัดภูเขาทอง ควรเป็นแบบอย ่างในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ สร้างขึ้นคราวบูรณะวัดนี้ซึ่งพึ่งกล่าวมา แม้ว่าเจดีย์รายองค์มีจ านวนมุมเพิ่มขึ้น แค่ขนาดของมุมมีเล็ก ลงทั้งหมด จึงท าให้ความกว้างของด้านชัดเจนขึ้น 2.2.6 เจดีย์ทรงเครื่อง เจดีย์ทรงเครื่องปรากฏรูปแบบชัดเจนในยุคกลาง มักก่อไว้เป็นเจดีย์ราย มีขนาดเล็ก ค าว่าทรงเครื่องโดยทั่วไปเห็นว่า เป็นเจดีย์ที่มีงานประดับตกแต่งด้วยงานปูนปั้นมากกว่าเจดีย์แบบอื่น แต่ความจริงแล้วเจดีย์ทรงเครื่องยังมีลักษณะส าคัญและน่าสนใจนอกเหนือจากที่กล่าว รูปแบบบาง ประการของเจดีย์ทรงนี้ยิ้มมาจากเจดีย์ทรงปราสาทยอดโดยที่เกี่ยวโยงอยู่กับเจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุม อย ่างใกล้ชิด ลักษณะส าคัญของเจดีย์ทรงเครื่องมีดังนี้ ส่วนล่าง ฐานสิงห์ซ้อนกันเป็นชุด เช่นเดียวกับชุดฐานของเจดีย์ทรงปรางค์ และ เจดีย์ทรงสี่เหลี่ยมเพิ่มมุมในยุคเดียวกัน ส่วนกลาง บัวทรงคลุ่มมีอยู่ประจ าเหนือชุดฐานสิงห์ โดยรองรับองค์ระฆังในผังกลม หรือในผังสี่เหลี่ยมเพิ่มมุมก็ตาม ส่วนบน ยอดซึ่งอยู่เหนือทรงระฆัง อาจจะมีหรือไม่มีบัลลังก์สี่เหลี่ยม ต่อขึ้นไปด้วย บัวทรงคลุ่มเถา และปลีเป็นปลายยอด อันเป็นระเบียบที่มีอยู่ส่วนเดียวกันของเจดีย์ทรงปราสาทยอด เช่นกัน 2.2.6.1 เจดีย์ทรงเครื่อง : ยุคกลาง ขนาดสัดส่วนที่จัดว่างามของเจดีย์รายทรงเครื่อง คือขนาดกลางหรือขนาด เล็ก องค์ที่เก่าสุดในบรรดาที่ส ารวจพบและควรเป็นงานของช่างในยุคกลาง ได้แก่ เจดีย์รายทรงเครื่อง หมายเลข 13 ก่อไว้ขนาดเล็ก อยู่ทางด้านตะวันออกของวัดพุทไธศวรรย์กรมศิลปากรได้บูรณะไว้เมื่อ ไม่นานมานี้ก่อนการบูรณะสภาพช ารุดมากเอนจนเกือบล้ม ชุดฐานถูกจอมปลวกคลุมสูงราว ๓ เมตร

20 ฐานสิงห์ชั้นบนสุดเป็นของเดิม อันเป็นส่วนที่พ้นจากยอดจอมปลวก เหนือขึ้นไปคือบัวทรงคลุ่มรองรับ ทรงระฆังค่อนข้างเพรียว รอบทรงระฆังมีริ้วแนวตั้ง ด้านบนของทรงระฆังยังมีลวดบัวเป็นวง แสดงว่า เคยมีส่วนที่ต่อจากทรงระฆังขึ้นไปอีกย ่อมเป็นบัวทรงคลุ่มเถา และเหนือขึ้นไปย ่อมเคยต่อด้วยปลี เจดีย์ขนาดไล่เลี่ยกัน ก่อไว้เคียงกัน คือ เจดีย์รายทรงเครื่องหมายเลข 14 ซึ่งช ารุดมากกว่า แต่ยังเหลือร่องรอยว่าฐานสิงห์ซ้อนกันเป็นชุดด้วย อาจมีมุมมองแตกต่างออกไป หากพิจารณาจ านวนมุมที่เพิ่ม มากขึ้นของ เจดีย์ทรงเครื่องหมายเลขยเลข 13 ว่าเป็นแบบอย ่างของยุคปลาย แต่ก็อธิบายได้ว่ามุมที่เพิ่มขึ้นนั้น ทดแทนมุมของ เรือนธาตุซึ่งเพิ่งหมดความนิยมลง อนึ่งขนาดของมุมเท่ากันทั้งหมด ควรเกิดจากที่ไม่มี มุมของเรือนธาตุเป็นหลักอีกต่อไปขนาดที่เท่ากันของมุมยังน่าจะเป็นเพราะเพื่อให้สอดคล้องกับการ รองรับบัวทรงคลุ่มซึ่งมีผังกลม การตรวจสอบลักษณะของขาสิงห์ซึ่งมีน้องสิงห์ประกอบจากส่วนโค้ง คล้ายวงเล็บตั้งซ้อนกันขึ้นไป ยังคล้ายคลึงกับน่องสิงห์ของขาสิงห์ประดับฐานของวิหารหลวงวัดพระ ศรีสรรเพชญ์ซึ่งสร้างใน พ.ศ. 2042 น่องสิงห์ของเจดีย์รายทรงเครื่องหมายเลข 13 จึงควรเป็นแบบที่ คลี่คลายมาแล้วอาจอยู่ราวกลางพุทธศตวรรษที่ 22 คือก่อนน่องสิงห์เพรียว ไม่ได้ประกอบด้วยวงโค้ง อีกแล้วในยุคปลาย เช่นที่วัดไชยวัฒนาราม 2.2.6.2 เจดีย์ทรงเครื่อง: ยุคปลาย ฐานสิงห์ซ้อนลดหลั่นเป็นชุด จะเป็นแบบแผนของเจดีย์ทรงเครื่องทุกองค์ที่ สร้างหลังจากเจดีย์ทรงเครื่องหมายเลขวัดพุทไธศวรรย์ เช่น เจดีย์รายทรงเครื่องหมายเลข 7 ในวัด ภูเขาทอง คงสร้างขึ้นคราวบูรณะวัดนี้ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ องค์ระฆังกลมของเจดีย์ ทรงเครื่ององค์นี้มีริ้วแนวตั้ง ประดับอยู่ แต่ก็มิได้หมายความว่าสร้างขึ้นในช่วงเวลาไล่เลี่ยกับเจดีย์ราย ทรงเครื่องหมายเลข 13 ของวัดพุทไธศวรรย์ที่สร้างขึ้นก่อน เพราะขาสิงห์ของเจดีย์หมายเลข 7 ได้ ผ่านการคลี่คลายมาแล้ว เช่นเดียวกับเจดีย์ทรงเครื่องวัดเชิงท่า และวัดมหาธาตุ 2.3 ลายปูนปั้น ค าว่าลายปูนปั้นน ้าเป็นค าที่มีความหมาย หมายถึง ลายหรือภาพอันเกิดจากการปั้นปูน หรือใช้ปูนสร้างเป็นลายให้ปรากฏขึ้นโดยใช้มือเป็นส่วนปฏิบัติ การสร้างปูนปั้นมาพบว่ามีการสร้างแล้วตั้งแต่สมัยอดีตจนถึงปัจจุบันมีทั้งตะวันตก ตะวันออก และแต่ละยุคสมัยนั้นก็มีความเชื่อความศรัทธาที่ต่างกัน นับถือผีสาง เทวดา ลัทธิ ศาสนาที่ต่าง ๆกัน จากความเชื่อเหล่านี้เอง เป็นต้นเหตุที่ส าคัญให้มนุษย์ได้สร้างรูปเคารพ สร้างงานศิลปกรรม งาน

21 ก่อสร้างเพื่อสนองศรัทธาและความเชื่อหรือหรือสนองความต้องการของตนเองหรือกลุ่มของตน จึงท า ให้เกิดเป็นรูปแบบธรรมเนียมประเพณีวัฒนธรรมและศิลปกรรมขึ้น ส าหรับงานศิลปกรรมที่ผลิตขึ้น ย ่อมมีได้หลายอย ่าง เช่น งานจิตรกรรม งานประติมากรรม งานสถาปัตยกรรม งานเครื่องดินเผาและ อื่น ๆ แต่งานประติกรรมสร้างปูนและงานประเภทดินเผานั้นจะอยู่ได้นาน แม้จะหมกดินทรายมาเป็น เวลานานนับพัน ๆ ปีแล้วก็ตามยังมีเหลือให้ดูได้ จึงเป็นหลักฐานส าคัญให้เราทั้งหลายได้มีโอกาสศึกษา ความรู้ย้อนอดีตที่นานปีได้ การค้นพบปูนปั้นส่วนใหญ่จะเป็นเรื่องเกี่ยวข้องกับศาสนาพุทธ ศาสนาพราหมณ์ และงานที่ พบมักเป็นการปั้นภาพเกี่ยวกับชาดกหรือต านานของศาสนา หรือที่เกี่ยวข้องกับพระศาสน า เช่น ชาดกทางพระพุทธศาสนา ปูนปั้นที่เกี่ยวข้องกับพระศาสนา มีผู้รู้หลายท่านได้อธิบายความว่า การน างานศิลปกรรมมาใช้ศาสนาไม่ว่าศานาใด ๆ ก็ตาม ย ่อมมีเจตนาหลัก 2 อย ่างด้วยกัน คือ 1. เป็นภาพเล่าเรื่อง เช่น ชาดกหรือประวัติของพระศานาให้คนพบเห็นได้เกิดคว ามเข้าใจ เกิดความรู้เรื่องโดยเล่าเรื่องด้วยภาพ เพราะจะช่วยให้คนที่อ่านหนังสือไม่ออกเข้าใจเรื่อง เป็นการสอน แบบจัดนิทรรศการ แต่ให้ผู้ดูเกิดความเข้าใจและเกิดความเพลิดเพลินด้วยตนเอง 2. เป็นงานศิลปกรรมตกแต่งศาสนสถาน คือ เป็นศิลปกรรมประดับตกแต่งให้เกิด คว าม สวยงามในศาสนสถานเหล่านั้น แทนที่จะเห็นผนังเป็นแผ่นเรียบ ๆ หรือเป็นช่องว่างโดยเปล่าก็มีงาน ศิลปกรรมให้ดูเป็นการเพลิดเพลินและก่อให้เกิดความงามแก่ศาสนสถานด้วย ด้วยเหตุผลทั้งสองประการใหญ่ จึงท าให้เกิดงานศิลปกรรมทั้งที่เป็นกา รประดับป ระด า ตกแต่ง และเป็นงานศิลปกรรมในลักษณะภาพเล่าเรื่องเช่น จิตรกรรมเล่าเรื่องประติมากรรมง านปั้น เล่าเรื่องเกิดขึ้น ลายปูนปั้นในสมัยทวาราวดี ยุคนี้ปั้นไปตามแนวความคิดของช่างทราวดี ซึ่งมีลักษณะพิเศษ เฉพาะตัว แม้จะมีการประดิษฐ์เพิ่มเติมจากต้นแบบธรรมชาติไปบ้างก็เพื่อให้มีแบบอย ่างเฉพาะ จะพบ ได้จากพระพักตร์ พระเนตร พระนาสิก พระนลาฎ พระขนง และพระกรรณ เป็นแบบอย ่างคล้ายกัน และโดยเฉพาะพระพุทธรูปประทับนั่งห้อยพระบาทและพระพุทธรูปปางสมาธิ ลักษณะของสีปูนออก เหลือง

22 นอกจากนี้ยังพบศิลปะสมัยทราวดีขยายอิทธิพลไปยังภาคอีสานอีกหลายแห ่งแต่สร้างด้วย ศิลาเป็นส่วนใหญ่ มีความงดงามมาก และเชื่อว่าในอดีตน่าจะได้มีการพอกปั้นทับด้วยปูนต าอีกครั้ง หนึ่ง เช่น พระพุทธรูปปางไสยาสน์ ที่วัดธรรมจักรเสมาราม อ าเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมา ลายปูนปั้นในสมัยศรีวิชัย ซึ่งปรากฏในงานศิลปกรรมที่ถูกเปลี่ยนแปลงเป็นพระพุทธรูปปาง ไสสยาสณ์บรรทมสินธุ์ มีนาคปรก โครงสร้างภายในองค์พระสานด้วยไม้ไผ่พอกดินเหนียวภายใน และ พอกปูนภายนอก ตามประวัติว่ามีการซ่อมแปลงเป็นพระพุทธไสยาสน์ในภายหลัง นอกจากนี้จะพบที่ ไชยา ยังมีลวดลายที่เป็นเค้าเดิมของบรมธาตุไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานีพอเป็นเค้าอยู่บ้าง ลายปูนปั้นในสมัยลพบุรี เป็นงานปั้นปูนเพื่อประดับอาคาร เช่น ลวดลายปูนปั้นที่ปรางค์สาม ยอดลพบุรี และศิลปกรรมอื่น ๆ ลายปูนปั้นในสมัยเชียงแสน เป็นรูปแบบเฉพาะตัว ไม่ทิ้งธรรมชาติทั้งหมด ยังคงเหลือเป็นรูป ดอกไม้ กลีบดอก ก้านดอก ก้านใบและเกสรอย ่างชัดเจน ลายขดม้วนตัวคล้ายยอดผักกูด ประกอบ ลายด้วยเม็ดเนื่องหรือไข ่ปลาสลับบางบริเวณรูปทรงของลูกฟักมนงาม ประจ ายามก็ดูแข็งแรงดี ลวดลายส่วนใหญ่ยังผสมธรรมชาติ ในภาพที่เกี่ยวกับคน เช่น ภาพเทวดาจะแสดงเครื่องแต่งกายแบบ ภูมิประเทสที่อากาศเย็น คือ ผ้ามากและหนา หัวมกรูดดุดันแต่อ่อนช้อยลักษณะกลีบบัวที่ปรากฏ โดยทั่วไปมีลักษณะบัวฟันยักษ์ แต่บริเวณปลายกลีบของใส้ในจะม้วนกลับลงมาเป็นลายสวยงามมาก พระพุทธที่พบจากปูนปั้นมักเป็นพระพุทธรูปประยืน ลายปูนปั้นในสมัยส ุโขทัย เป็นงานศิลปกรรมที่มีความสมบูรณ์ทั้งในด้านรูปแบบและ ความรู้สึกของผู้พบเห็น เป็นยุคศิลปกรรมเบ ่งบานเอิบอิ่มเต็มที่ ในยุคต้น ๆ เป็นงานก่ออิฐถือปูนและ ปั้นปูนองค์พระพุทธรูป เน้นความวิจิตรของช่างเป็นอย ่างมากมีลีลาท่าทางอ่อนงดงาม ลายปูนปั้นในสมัยอยุธยา พิจารณาแยกตามการพัฒนาลายจะพบว่ามี 3 ตอน คือ สมัย อยุธยาตอนต้น ตอนกลางและตอนปลาย งานศิลปกรรมยุคแรก ๆ สมัยอยุธยาตอนนั้นลวดลายส่วน ใหญ่จัดฉากธรรมชาติ เช่น ใบไม้ ดอกไม้ ก้านขด (ก้านกิ่งไม้ขดโค้ง) เช่น ลายที่ปรางค์รายวัดพระราม อยุธยา ปรางค์ทิศด้านตะวันตกของวัดมหาธาตุ ลายปูนปั้นรูปสิงห์ที่ฐานเจดีย์ วัดธรรมิกราช อยุธยา ส่วนอยุธยาตอนกลางช่างเริ่มเอาความคิดผสมลงในธรรมชาติเริ่มประดิษฐ์ ลายแยกจากธรรมชาติ เป็น ลวดลายมากขึ้น แต่ยังมีรูปเค้าธรรมชาติปนอยู่ จึงมีทั้งลายประดิษฐ์และลายจากธรรมชาติปนกัน เช่น ลายที่ฐานเสมาวัดพุทไธสวรรค์ อยุธยา ลายหน้าพระอุโบสถวัดภูเขาทอง อยุธยา ลักษณะลายยังคงรูป ของใบไม้ ดอกไม้ธรรมชาติอยู่มาก กลีบบัวก็ยังมีม้วนกลับเป็นลายกลางปลายกลีบคล้ายกับกลีบบัว สุโขทัย ในช่วงอยุธยาตอนกลางนี้เป็นช่วงที่ช่างคิดประดิษฐ์ลาย เพื่อเป็นลักษณะเฉพาะ อาจจะอาศัย

23 ตัวแบบจากลายที่ปั้นอยู่แล้วมาดัดแปลงให้รูปลักษณะเปลี่ยนไปจากเดิม โดยคิดใหม่ทั้งหมด แต่ก็ไม่ ทิ้งแนวทางธรรมชาติ คือยังมีโคนมีต้นมีปลายอยู่ เพียงแต่แปลงมิให้มองเห็นชัดว่าเป็นพืชธรรมชาติ เกินไปมีการคิดลายกระหนกลายไทยขึ้น ในสมัยสมัยอยุธยาตอนปลายเป็นตอนที่ง านศิลปก รรม อยุธยาสมบูรณ์ที่ เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวโดยเฉพาะจิตรกรรมสมัยอยุธยาตอนปลายนั้น สมบูรณ์มาก ทั้งเส้น สี การจัดภาพ และฝีมือ ลายปูนปั้นอยุธยาตอนปลายนั้นมีลวดลายงดงามมากดังจะพบได้จาก ศิลปกรรมปูนปั้นที่หลงเหลืออยู่ เช่น ลายหน้าบัน บัวหัวเสา บัวปลายผนังของวัดไผ่ล้อม อ าเภอเมือง จังหวัดเพชรบุรี ลายปูนปั้นในสมัยรัตนโกสินทร์ เป็นช่วงของการฟื้นตัว ตั้งเมืองใหม่เพราะเมืองอยุธยาย ่อย ยับจากสงคราม การสร้างวัดขยายตัวกว้างมากขึ้น แต่การก่อสร้างในสมัยนั้นมักก่อสร้างด้วยไม้ส่วน ใหญ่ จึงมีงานสลักไม้มาก งานลวดลายปูนปั้นหายากโดยเฉพาะสมัยรัชกาลที่ 1 จะพบได้จากลายปั้น ปูนใบเสมาวัดมหาธาตุ กรุงเทพฯ นอกนั้นจะเป็นปราสาทราชมณเฑียร ราชรถ เรือพระที่นั่ง หน้าบัน ล้วนเป็นไม้แกสลักทั้งสิ้น ในสมัยรัชกาลที่ 2 มีการฟื้นฟูศิลปกรรมหลายสาขา ทั้งวรรณกรรม การ ช่างฝีมือ รัชกาลที่ 3 เริ่มหันมาสนใจปูนปั้นกันใหม่ และเอาแบบศิลปกรรมจีนประดับกระเบื้องเข้ามา มีบทบาททางศิลปกรรมตกแต่งแบบจีนผสมกับเส้นหรือลักษณะลวดลายของไทย เป็นดอกไม้ก้านขด ใบไม้กระจายอยู่ทั่วไป เช่น ซุ้มประตู ซุ้มหน้าต่าง ซุ้มก าแพงวัด หน้าบัน และสันหลังคา ต่อมารัชกาล ที่ 4 เริ่มมีศิลปกรรมของฝรั่งตะวันตกเข้ามามีอิทธิพลการก่อสร้าง จึงติดเอาอย ่างฝรั่งไปบ้าง เช่น พระ นครคีรีเขาวัง วังจันทรเกษม เป็นต้น งานช่างปูนปั้นได้ขยายตัวออกไปอย ่างกว้างขว าง จ นถึงสมัย รัชกาลที่ 5 ช่วงนี้เป็นช่วงที่ศิลปกรรมของฝรั่งตะวันตกได้เข้ามามีบทบาทในประเทศไทยมาก เป็นยุค ที่พัฒนาอย ่างกว้างขวาง งานลายปูนปั้นในสมัยรัชกาลที่ 5 เช่น ลายหน้าบันพระอุโบสถ วัดราชาธิวาส แต่ส่วนใหญ่จะใช้วิธืปั้นแล้วหล่อปูนน ามาประดับภายหลัง ต่อมาในรัชกาลที่ 6 งานในสมัยนี้จะใช้ เทคนิคของยุโรปเข้ามาเกี่ยวข้อง คือปั้นด้วยดินเหนียวแล้วถอดพิมพ์หล่อปูน หล่อโลหะ แม้ในสมัย รัชกาลที่ 7 และ 8 ก็เช่นเดียวกัน จนมาถึงสมัยรัชกาลที่ 9 งานปูนปั้นโดยทั่วไปได้ช ารุดทรุดโทรม ทั่วไป จึงได้มีการศึกษาข้อมูลเกี่ยวกับปูนต า ปูนปั้นมากขึ้น มีการอนุรักษ์ลายปูนปั้นของโบราณซึ่งหา ได้ยาก มีการศึกษาตามโบราณสถานพบลายปูนปั้นตกหล่นอยู่ และรวมถึงวัดที่สนใจเกี่ยวกับลายปูน ปั้น ต้องการให้มีการประดับตกแต่งอาคารสิ่งส าคัญทางศาสนา เช่น โบสถ์ ศาลาการเปรียญวิหารและ อื่น ๆ ท าให้ช่างศิลปกรรมสนใจด้านนี้หันมาศึกษากันใหญ่อีกครั้งหนึ่ง กลุ่มช่างที่ส าคัญและมีบทบาท เกี่ยวกับงานลายปูนปั้นนั้นเห็นว่ามีกลุ่มใหญ่ ๆ อยู่ 2 กลุ่ม คือ กลุ่มช่างเมืองเพชร (ช่างเพชรบุรี) ซึ่ง จะถนัดในการปั้นลายไทย ภาพปูนปั้นในลักษณะศิลปะภาคกลาง และกล ุ่มช ่างเมืองเหนือ ซึ่ง

24 ศูนย์กลางใหญ่ของช่างปั้นลายปูนจะอยู่ในล าพูและช่างเชียงใหม่เป็นส่วนใหญ่ กลุ่มช่างทางเหนือจะ ถนัดปั้นลายปูนตามแบบลายทางล้านนาหรือรูปแบบทางภาคเหนือ ในช่วงระยะเวลาการครองราชย์ สมัยรัชกาลที่ 9 ผ่านมาแล้ว 50 ปีนั้น ปรากฏงานศิลปกรรมลายปูนปั้นเพิ่มขึ้นอีกมาก เป็นการฟื้น สภาพให้ศิลปกรรมปูนปั้นได้ฟื้นคืนชีวิตในดินแดนสยามอีกครั้งหนึ่ง กล่าวโดยสรุปงานศิลปกรรมปูนปั้น ถือเป็นงานศิลปกรรมที่เป็นคลาสสิค มีลีลาท่าทางและมี เสน่ห์ในตัวของมัน มีความเป็นไปได้ที่จะมีงานศิลปกรรม ลายปูนปั้นขยายตัวและแพร่หลายในดินแดน ไทยยิ่ง ๆ ขึ้นไปในอนาคต และเป็นงานศิลปกรรมที่จะเก็บบันทึกประวัติศาสตร์ตามยุคสมัยไว้ให้แก่ชน ชาติไทยตลอดไปแต่ทั้งนี้หมายความว่าประชาชนส่วนใหญ่ต้องเห็นค่า มีความรักหวงแหน ไม่เห็นแก่ ตัวลักขโมยหรือท าลายให้เสียหายเสื่อมค่า ทั้งโดยเจตนาและรู้เท่าไม่ถึงการณ์แก่ลายปูนปั้นเหล่านั้น (กรมศิลปากร2540น.57-66) 2.4 ประวัติความเป็นมาของวัดเขาพระอานนท์ วัดเขาพระอานนท์สร้างประมาณ พ.ศ. 1890 สมัยกรุงสุโขทัยเป็นราชธานีปรากฏใ นศิลา จารึกที่วัดน ้ารอบ ซึ่งมีต านานเล่าสืบต่อกันมาว่ายังมีกษัตริย์พระองค์หนึ่งทรงพระนาว่าพญ าลิไทย สมัยกรุงส ุโขทัยเป็นราชธานี ได้เสด็จฯ ประพาส เยี ่ยมหัวเมืองทางภาคใต้ มี ช ุมพร ไชยา นครศรีธรรมราช และคิดจะสร้างเมืองขึ้นสักแห ่งหนึ่งให้เป็นเมืองคีรีรัฐ ได้จัดให้มีเรือน าร่องน าเรือไป รอท่าอยู่เป็นเวลานาน ก็ไม่เห็นเรือพระที่นั่งเสด็จฯ มา ให้นึกสงสัยว่าจะเป็นอย ่างไร ก็หันหัวเรือตาม ลงมาดูก็เห็นเรือพระที่นั่งติดตื้นอยู่ จึงช่วยกันดันเรือให้ออกจากที่ตื้น เมื่อออกได้แล้วก็บังเกิดเรือรั่ว ต้องแอบเข้าตอกหมันเรือ ให้หายรั่วแล้วซักถามคนเรือน าร่องว่า ไปข้างบนโน้นยังมีที่ตื้นหรือไม่ พวก เรือน าร่องก็ตอบว่ายิ่งขึ้นไปก็ยิ่งตื้น จึงพร้อมใจกันหันหัวเรือกลับมาพักอยู่ที่เกาะกลางที่มีน ้าล้อมรอบ ตรงหมู่บ้านหัววังทุกวันนี้ ส าหรับชื่อบ้านต่าง ๆ ได้ชื่อจากต านานเรื่องนี้คือ “ บ้านท่ารอ” ทุกวันนี้ เพราะเรือน าร่องไปรออยู่ที่นั้นหมู่ “ บ้านท่าตื้น” ทุกวันนี้ ก็เพราะเรือพระที่นั่งมาติดตื้นอยู่ตรงนั้น “ บ้านฉมัน” ทุกวันนี้ ก็เพราะเรือพระที่นั่งรั่วได้ตอกหมันซ่อมเรือที่นั่นซึ่งอยู่ในเขตอ าเภอคีรีรัฐนิคม ในปัจจุบัน เมื่อมาพักอยู่ที่เกาะน ้ารอบนั้นพวกสนมและพวกองครักษ์ได้ขึ้นไปเที่ยวในหมู่บ้านหัววัง ได้ไปเห็นเด็กหญิงคนหนึ่งยังไว้จุกอยู่ พวกสนมและองครักษ์ได้เห็นเด็กคนนี้มีลักษณะดี เป็นเบญจ กัลยาณี จึงได้น าความขึ้นกราบบังคมทูลพระเจ้าลิไทยผู้เป็นกษัตริย์ให้ทราบ พระเจ้าลิไทยจึงมีค าสั่ง ให้พ่อ-แม่เด็กนั้น น าเด็กมาเข้าเฝ้าฯ เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรเห็นก็เป็นที่ต้องในพระราชหฤทัย จึง ทรงขอเด็กนั้นจากพ่อ-แม่ไปชุบเลี้ยง พ่อ-แม่เด็กก็มอบให้ไป เมื่อพระองค์เสด็จกลับก็ได้น าเด็กนั้นไป ยังกรุงสุโขทัยด้วย

25 กาลต่อมาหลายปีเด็กนั้นโตรุ่นสาวขึ้นก็ได้สถาปนาให้เป็นสนมเอก ในที่สุดได้สถาปนาให้เป็น ราชินีอยู่ในกรุงสุโขทัย ส่วนทางบ้านพ่อ-แม่ และพี่ชายของเด็กนั้นคิดเป็นห ่วงเพราะตั้งแต่จากไป ไม่ได้รับข ่าวเลยจึงคิดตามถามหา แต่ไม่รู้จะท าอย ่างไรที่จะได้พบกัน จึงปรึกษากันสามคนพ่อ-แม่ และลูกชาย ก็พอดีลูกชายมีอายุครบบวชเข้าพอดี พ่อและแม่ให้ลูกชายบวชหาความรู้เพื่อ จะได้ ติดตามน้อง เมื่อบวชแล้วก็ศึกษาออกธุดงค์ขึ้นไป ทางเหนือเรื่อยไปจนถึงกรุงสุโขทัย ก็ตั้งหน้าศึกษา อยู่ที่นั่นจนมีความรู้ แต่ยังไม่รู้ว่าน้องอยู่ที่ไหน แต่มีโชคที่พี่น้องจะได้พบกันบังเอิญพระมหากษัตริย์มี ความประสงค์ท าบุญเพื่อพระราชกุศลจึงให้มหาดเล็กไปนิมนต์พระสงฆ์จากอารามต่าง ๆ ไปรับ ภัตตาหารในพระราชวัง ก็พอดีพระพี่ชายของพระนางร่วมมาในคณะที่นิมนต์นี้ด้วย โดยเจตนาหรือ บังเอิญก็ทราบไม่ได้ ที่บันดาลให้พี่น้องได้พบกันพอถึงเวลาถวายอาหาร พระนางไปประเคนตรงกับ พระพี่ชายเข้าพอดี แต่ก็ยังไม่รู้ว่าพี่ชายเพราะเขากั้นพระวิสูตรไว้ไม่เห็นหน้ากัน แต่เมื่อแย้มพระ วิสูตรประเคนของพระพี่ชายรับของก็ได้เห็นต าหนิที่พระหัตถ์ขวา ก็นึกสงสัยเข้าในหัวใจ ท าให้น ้าตา ตกจนลืมเลือนของที่ประเคน พระนางก็สงสัยว่าท าไมพระองค์นี้ไม่รับของที่ประเคน จึงแย้มพระ วิสูตรดูก็เห็นน ้าตาของพระที่ไหลอย ่างตื้นตัน พระนางจึงนึกย้อนหลังว่าหน้าตาพระเหมือนคลับคล้าย คลับคลากับพี่ชาย ท าให้พระนางนึกว่าพระนี้คงเป็นพี่ชายของตน เมื่อนึกว่าเป็นพี่ชายที่ตามน้องมา ก็ท าให้พระนางทรงพระกันแสงลงอย ่างไม่รู้ตัวท าให้พระราชาทรงพระพิโรธว่าพระนางกับพระนี้คงจะ มีอะไรกันจึงได้ด ารัสถามพระนาง พระนางตอบว่าเป็นพี่ชายได้จากบ้านหัววังติดตามมาหลายปีแล้ว จึงได้มาเจอกันวันนี้ ด้วยความปลาบปลื้มของพระนาง พระนางได้ถามถึงพ่อแม่ที่บ้านหัววังพี่ชายก็ ไม่รู้ เพราะออกจากบ้านมาหลายปีแล้วเหมือนกัน ที่ติดตามน้องมาก็ด้วยความเป็นห ่วงของพ่อและ แม่ให้พี่บวชเพื่อติดตามหา พระนางจึงเล่าเรื่องให้พระราชาฟัง หลังจากพระราชารู้เรื่องเช่นนั้นอยู่มา ไม่นานเท่าไรพระราชาได้สถาปนาพระพี่ชายให้เป็นเจ้าฟ้าพี่ยาเธอ ตั้งแต่บัดนั้นมา ต่อมาจะเป็นเวลาสักเท่าใดไม่ปรากฏในหลักฐาน พระมหากษัตริย์พร้อมด้วยพระนางและ เจ้าฟ้าพี่ยาเธอ เสด็จล่องใต้มาเยี่ยมพ่อและแม่ที่บ้านหัววัง ได้ปรึกษากันว่าจะท าอะไรให้เป็นอนุสรณ์ ไว้สักอย ่าง ผลที่สุดตกลงสร้างวัดคนละแห ่งให้ปรากฏไว้นานแสนนาน ส่วนพระราชาจะสร้างถ ้าเป็น วัด คือ “ วัดถ ้าสิงขร” ทุกวันนี้ ส่วนพระนางจะสร้างวัดที่เกาะน ้ารอบนี้ ให้นามว่า “ วัดในเกาะ” เพราะมีน ้าล้อมรอบและบางพวกก็เรียกว่าวัดน ้ารอบ แต่บัดนี้ก็ได้ร้างเป็นสวนหมดแล้ว ส่วนพระ ประธานชาวบ้านขนายได้ท าที่ลาก ลากไปไว้ที่ขนาย ลากกัน 3 เดือน กว่าจึงถึงบ้านขนายกลางคืนพัก มีหนังตะลุงและมโนราห์แสดงประจ าทุกคืน รุ่งขึ้นก็ลากกันไปอีกอยู่อย ่างนี้จนถึงวัดขนาย ต่อมา ชาวบ้านน ้ารอบ ได้สร้างวัดน ้ารอบใหม่ขึ้น ห ่างจากวัดในเกาะที่ร้างประมาณ 1 กิโลเมตร ที่อยู่ทุก

26 วันนี้ ส่วนเจ้าฟ้าพี่ยาเธอที่เดินทางถึงก่อนได้สร้างวัดบนยอดเขาพระอานนท์ เพราะมีบ้านคนอยู่ข้าง เขาทั้งเขาพระกรายและเขาพระอานนท์ ซึ่งเป็นเกาะชายทะเลสมัยนั้น และเจ้าฟ้าพี่ยาเธอเป็นเจ้า อาวาสองค์แรกของวัดนี้ และเป็นวัดหลวงขึ้นต่อสุโขทัย เมื่อสุโขทัยสิ้นอ านาจได้สถาปนาให้ขึ้นกับ กรุงศรีอยุธยา ทั้ง 3 วัด เมื่อถึงจบปีทุกปี วัดถ ้าสิงขรและวัดเขาพระอานนท์ จะต้องแห ่เรือพระ ไป พร้อมกันที่วัดในเกาะน ้ารอบเป็นประจ าปี และเข้าใจว่าวัดนี้เป็นที่ประกอบพิธีทางศาสนาของทาง ราชการในสมัยแรก ๆ เพราะเป็นสถานที่ซึ่งพระมหากษัตริย์เป็นผู้สร้างและเป็นที่ประทับของพระเจ้า ฟ้าพี่ยาเธอเป็นเจ้าอาวาส (สมุห์สมบูรณ์ ฐิตสีโล,พระครู:9-11) 2.4.1 การบูรณะวัด พ.ศ. 2529 ได้มีหนังสือมาถึงวัดว่าเงินตกมาซ่อมพระปรางค์เจดีย์ จ านวน 260,000 บาทและ เงินสร้างอุโบสถ 740,000 บาท ทางวัดก็คอยแล้วคอยเล่าจนกระทั่งถึงปี พ.ศ. 2536 กรมศิลปากร ได้มาสร้างพระปรางค์เจดีย์ เสร็จเมื่อวันศุกร์ที่ 23 เดือนกันยายน ขึ้น 13 ค ่าเดือน 10 ปีมะโรง พ.ศ. 2533 และได้ลงมือบูรณะอุโบสถเสร็จเมื่อวันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ. 2533 โดยนายบรรจง วงศ์วิเชียร เป็นหัวหน้ากรมศิลปากร และยังบันได้ขึ้น 200กว่าขั้นก็ช ารุดเกือบจะหมดแล้ว พ.ศ. 2530 ผู้ว่าราชการจังหวัดสุราษฎร์ธานีชื่อ นายวิโรจน์ ราชรักษ์ ได้จัดท าถนนรอบเขา และท าทางรถขึ้นได้ถึงบนเขาชานพระปรางค์เจดีย์ เพื่อให้เป็นสถานท่องเที่ยว พอดีท่านได้ถูกย้ายไป เสียก่อนถ้าท่านไม่ถูกย้ายท่านคงสร้างเอาจริงเอาจังกับโบราณสถานแห ่งนี้ พ.ศ.2535 ได้มีผู้มีจิตศรัทธาร่วมกันน าโดยนายทิ้ง – นางบุญช่วย ยศเมฆ ได้มาบูรณะบันได เสร็จเมื่อวันที่ 20 กันยายน พ.ศ.2538 กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนและก าหนดเขตที่ดินโบราณสถาน วัดเขาพระอานนท์ ใน ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 118 ตอนที่ 127ง วันที่ 21 ธันวาคม 2544 เนื้อที่ประมาณ 2 งาน 89 ตาราง วา (สมุห์สมบูรณ์ ฐิตสีโล,พระครู:9-11) 2.5 รูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ วัดเขาพระอานนท์มีสิ่งปลูกสร้างที่เป็นโบราณสถานที่ส าคัญ ตั้งอยู่บริเวณยอดเขา ซึ่งบ ่งบอก ถึงความเจริญรุ่งเรืองของพระพุทธศาสนา ลักษณะเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ เป็นรูปทรงปราสาทก่ออิฐถือปูนตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัส ยกระดับเป็น 3 ชั้น ฐานด้านล่าง ยาวด้านละ 9 เมตร ฐานที่ 2 ยาวด้านละ 5.30 เมตร ฐานที่ 3 ยาว ด้านละ 3.70 เมตร องค์เจดีย์สูง ประมาณ 9.10 เมตร (วัดถึงส่วนยอดที่หัก) เรือนธาตุมีซุ้มจรน าทั้ง 4 ด้าน ทิศตะวันออกมีบันไดทางขึ้นสามารถเดินเข้าไปสักการะพระพุทธรูปในองค์เจดีย์ได้ หน้าบันเหนือ

27 ซุ้มท าเป็น 3 ชั้น ชั้นล่างเป็นรูปพระราหูอมจันทร์ ชั้นที่สองปั้นเป็นรูปเทพพนมลอยเด่นเกือบเป็นภาพ ลอยตัวมีลายกนกประกอบเป็นฉากหลังยกเว้นด้านทิศตะวันออกด้านเดียวปั้นเป็นรูปพระอินทร์ท รง ช้างเอราวัณ หน้าบันชั้นบนเหนือมุขอาคารมีลายปูนปั้นรูปดอกบัวบนฐานเจดีย์ย ่อมุมทั้งสี่มุมมีลายปูน ปั้นรูปหน้ากาลหรือหน้าขบฟันและเขี้ยวประดับเศษเครื่องถ้วยสีขาว-เทา ถัดจากชั้นเรือนชั้นธาตุเป็น อาคารย ่อส่วนเลียนแบบชั้นล่างรองรับองค์ระฆังสี่เหลี่ยมย ่อมุมไม้สิบสอง ส่วนยอดเป็นบัวรองรับก้าน ฉัตรและปล้องไฉน ส่วนปลียอดหักหายไป ปัจจุบันได้รับการซ่อมแซมใหม่ เจดีย์องค์นี้น่าจะได้ รับ อิทธิพลจากพระบรมธาตุไชยา สันนิษฐานว่าสร้างในสมัยอยุธยาตอนปลาย และรูปแบบสถาปัตยกรรม ค ล้ าย กับ เ จดี ย ์ วั ด อัมพ าว าส ( วั ดท ่ าม ่ วง ) อ าเภ อ ท ่ าช นะ จังห วั ด ส ุ ราษ ฎ ร์ ธานี (http://scc.surat.psu.ac.th/UserFiles/file/docx.pdf,มปป.) 2.6 งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ขวัญหทัย หิรัณยฤทัย (2550) ศึกษาเจดีย์ประธานวัดสนามชัย จังหวัดสุพรรณบุรี มี จุดประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบศิลปะและก าหนดอายุสมัยเจดีย์ประธานวัดสนามชัย จังหวัดสุพรรณบุรี จากการศึกษาวิเคราะห์รูปแบบทางศิลปะได้น ามาสู่ข้อสันนิษฐานที่ว่า เจดีย์ประธาน วัดสนามชัย จังหวัดสุพรรณบุรีอาจสร้างขึ้นในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 19 ถึงต้นพุทธศตวรรษที่ 20 เพราะ ลักษณะดั้งเดิมหลายประการที่สามารถเปรียบเทียบได้กับเจดีย์ทรงปราสาทยอดที่มีเรือ นธ าตุแปด เหลี่ยมในผังแปดเหลี่ยมรูปทรงเดียวกันที่พบในจังหวัดสุพรรณบุรีและบริเวรใกล้เคียง เช่น เจดีย์ราย ในวัดมหาธาตุเมืองสรรค์บุรี ซึ่งเจดีย์เหล่านี้ยังคงเหลือหลักฐานที่เป็นลวดลายและประติมากรรมปูน ปั้นที่สามารถก าหนดอายุสมัยได้อย ่างชัดเจน และข้อมูลที่ได้จากการวิเคราะห์รูปแบบทางศิลปะและ จากรายงานการขุดค้นแต่งทางโบราณคดีสามารถอธิบายได้ว่า เจดีย์สนามชัยมีการก่อสร้างใน 2 ช่วง สมัยส าคัญ คือ สมัยแรกสร้างซึ่งอาจมีอายุอยู่ในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 19 สถาปัตยกรรมที่ส าคัญที่ น่าจะสร้างขึ้นในระยะนี้ คือ เจดีย์ประธาน และวิหารหลวง ต่อมาการบูรณปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่ในสมัย อยุธยาตอนต้นซึ่งน่าจะเกิดขึ้นก่อนรัชกาลของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ มีการสร้างระเบียงคด ล้อมรอบเจดีย์ประธาน ดัดแปลงรูปของวิหารหลวงให้มีท้ายยื่นเข้ามาในพื้นที่เจดีย์ประธาน และสร้าง อุโบสถ และไม่ได้มีการเปลี่ยนแปลงแผนผังเดิมของวัด ซึ่งรูปแบบของเจดีย์ประธานวัดสนามชัย แสดง ให้เห็นถึงความนิยมเจดีย์ทรงปราสาทยอดขึ้น จะเห็นได้ว่าทั้งรูปแบบและองค์ประกอบทาง สถาปัตยกรรมบางส่วน เช่น ซุ้มจระน า สะท้อนให้เห็นถึงการสืบทอดมาจากอิทธิพลศิลปะทวาราวดี และศิลปะลพบุรีที่มีมาก่อนในบริเวรนี้ ผสมผสานกับอิทธิพลศิลปะจากภาย นอกอย ่างเช่น ศิลปะ สุโขทัย จนกลายมาเป็นรูปแบบเฉพาะของตนเอง

28 เกษรา ศรีนาคา (2556) ได้ศึกษารูปแบบและก าหนดอายุเวลาเจดีย์ประธาน กู่พระเจ้า และ กู่กลางน ้า วัดเกาะกลาง อ าเภอป ่าซาง จังหวัดล าพูน จากการศึกษาพบว่าเจดีย์ประธานของวัดเกาะ กลาง น่าจะมีอายุเวลาอยู่ในช่วงประมาณต้นพุทธศตวรรษที่ 21 มีการก่อสร้างและบูรณปฏิสังขรณ์ ด้วยกัน 2 สมัย กล่าวคือ สมัยแรก ช่วงรัชสมัยพระเจ้าติโลกราช (พุทธศักราช1984 - 2030) แห ่ง ล้านนา การก่อสร้างสมัยแรกได้รับอิทธิพลจากรูปแบบของเจดีย์เชียงยันในวัดพระธ าตุห ริภุญชัย จังหวัดล าพูน เจดีย์รับรูปแบบทางสถาปัตยกรรมจากเจดีย์ห้ายอดภายในบริเวณมหาโพธิมหาวิหารที่ พุทธคยาในอินเดีย ต่อมาในสมัยที่ 2 ราวรัชสมัยพญายอดเชียงราย(พุทธศักราช 2030 - 2038) ได้มี การเปลี่ยนแปลงองค์ระฆังให้เป็นเจดีย์ทรงลังกาซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงอิทธิพลของคณะสงฆ์ลังกาวงศ์ การก าหนดอายุเวลาของกู่พระเจ้าน่าจะสร้างขึ้นในราวรัชสมัยพระเมืองแก้ว(พุทธศักราช 2038 - 2069) หรือประมาณกลางพุทธศตวรรษที่ 21 ดังพิจารณาได้จากการก่อซุ้มโค้งที่ทะลุกันทั้ง 4 ด้าน เป็นลักษณะเดียวกับกู่พระเจ้าแก่นจันทน์วัดมหาโพธาราม (วัดเจ็ดยอด) จังหวัดเชียงใหม่ สร้างขึ้นเมื่อ ประมาณพุทธศักราช 2053 ตามอายุเวลาที่ระบุไว้ในชินกาลมาลีปกรณ์ซึ่งตรงกับรัชสมัยพระเมืองแก้ว เจดีย์กลางน ้าสันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในช่วงประมาณกลางพุทธศตวรรษที่ 21 โดยพิจารณาจากลักษณะ การผสมผสานกันของรูปแบบทางสถาปัตยกรรมระหว่างเจดีย์ห้ายอด ในลักษณะเดียวกับเจดีย์ ประธานของวัดเกาะกลางสมัยแรกและเจดีย์เชียงยันในวัดพระธาตุหริภุญชัย กับรูปแบบก่อเรือนธาตุ เป็นซุ้มโค้งมีลักษณะโปร่งทะลุทั้ง 4 ด้านใกล้เคียงกันกับกู่พระเจ้าของวัดเกาะกลางและกู่พระเจ้าแก่น จันทน์ในวัดมหาโพธาราม การสร้างกู่ที่มีน ้าล้อมรอบยังสะท้อนให้เห็นถึงคติจักรวาลในล้ านน าผ่าน สถาปัตยกรรม กล่าวคือ กู่เป็นสัญลักษณ์ของเขาพระสุเมรุที่ล้อมรอบด้วยมหานทีสีทันดร ปัญจเวช บุญรอด (2558) ได้ศึกษาเรื่องประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมวัดสุวรรณดา ราราม ราชวรวิหาร จ.พระนครศรีอยุธยา: เพื่อศึกษาถึงรูปแบบและพัฒนาการทางสถาปัตยกรรมวัดสุวรรณ ดารารามราชวรวิหารที่มีการเปลี่ยนแปลงในยุคสมัยต่าง ๆ โดยการศึกษาประวัติศาสตร์สมัยอยุธยา ตอนปลายจนถึงสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ จากเอกสารทางประวัติศาสตร์ รูปแบบสถาปัตยกรรม ประกอบกับการวิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงทางสถาปัตยกรรมที่ส าคัญในแต่ละยุค ผลการวิจัยพบว่า สถาปัตยกรรมของเขตพุทธาวาสเริ่มแรกที่เก่าที่สุดนั้นคือพระอุโบสถซึ่งตั้งบริเวณเดิมจากหลักฐานการ ขุดค้นทางโบราณคดีโดยรอบนั้นยืนยันถึงอายุของสถาปัตยกรรมได้เป็นอย ่างดีและในสมัยรัชกาลที่ 1 เมื่อมีการสถาปนาวัดขึ้นใหม่นั้นก็มีการปฏิสังขรณ์ขึ้นมาอีกครั้งแต่ยังมีรูปแบบลักษณะเฉพาะส าคัญ หลายอย ่างทางศิลปสถาปัตยกรรมสมัยอยุธยาตอนปลายต่อมาสมัยรัชกาลที่ 4 มีการปฏิสังขรณ์ครั้ง ใหญ่ที่ส าคัญมีการสร้างพระวิหารและพระเจดีย์ใหญ่ขึ้นจึงท าให้ผังของเขตพุทธาวาสเปลี่ยนไปอย ่าง

29 มาก เมื ่อถึงคราวพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงครองราชย์นั้นทรงให้มีการบูรณะ ปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่ขึ้นโดยสร้างพระวิหาร และพระเจดีย์ใหญ่ขึ้นท าให้เห็นถึงก า รหว นกลับไปใช้ รูปแบบทางสถาปัตยกรรมแบบอยุธยาอีกครั้งหนึ่ง จึงกล่าวได้ว่าวัดสุวรรณดารารามแห ่งนี้เป็นวัด ประจ าราชวงศ์จักรีที่ส าคัญแห ่งหนึ่งและเป็น “ ความทรงจ าแห ่งกรุงศรีอยุธยาในช่วงเวล าของกรุง รัตนโกสินทร์ ” ธีระวัฒน แสนค า (2559)ศึกษาประวัติศาสตรและขอสันนิษฐานพัฒนาการทางสถาปตยก รรมขององคพระบรมธาตุนครชุมวัดพระบรมธาตุ จังหวัดก าแพงเพชร จากการศึกษาพบวา พระบรม ธาต ุนครช ุมถูกสถาปนาขึ้นเมื ่อป พ.ศ.1900 โดยพระมหาธรรมราชาลิไทย ได้อัญเชิญพระบรม สารีริกธาตุจากลังกาทวีปมาประดิษฐานไว พรอมด้วยหน่อพระศรีมหาโพธิ์ พระบรมธาตุนครชุมใน สมัยแรกสร้างเป็นพระเจดียทรงดอกบัวตูม และมีพระเจดียทรงระฆังที่สร้างภายหลังอีกสององคอยู่ดา นข้างบนฐานเดียวกัน ตอมาวัดได้ถูกทิ้งร้างประมาณพ.ศ.2127 จนกระทั่งในป พ.ศ.2392 จึงมีการ บูรณะวัดพระบรมธาตุขึ้นมาอีกครั้งและมีการรื้อสร้างองคพระบรมธาตุนครชุมใหม่จากสภาพที่ทรุด โทรม ใหเป็นพระเจดียศิลปะทรงมอญ-พม่า โดยพอค้าไม้ชาวกะเหรี่ยงในบังคับของอังกฤษสองพี่นอง คือ แซภอและพะโป ในระหว่าง พ.ศ.2414-2449 ปจจุบันพระบรมธาตุนครชุมได้กลายเป็นปูชนีย สถานแลแหล่งทองเที่ยวส าคัญของจังหวัดก าแพงเพชร

30 บทที่ 3 วิธีการด าเนินการวิจัย ในการด าเนินการวิจัยครั้งนี้มีจุดมุ่งหมาย เพื่อศึกษาประวัติความเป็นม าของวัด เข าพ ระ อานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อน ามาสร้างสรรค์เป็นงานจิตรกรรม ซึ่งผู้วิจัยได้ กล่าวถึง รูปแบบการวิจัย กลุ่มประชากรตัวอย ่าง เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย วิธีการเก็บรวบรวมข้อมูล วิธีการวิเคราะห์ข้อมูล ตามล าดับดังนี้ 3.1 ประชากรและกลุ่มตัวอย ่าง 3.2 การเก็บรวบรวมข้อมูล 3.3 การวิเคราะห์ข้อมูล 3.4 เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย 3.1 ประชากร ประชากร ได้แก่ ผู้เชี่ยวชาญศิลปกรรมวัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี กลุ่มตัวอย ่าง ได้แก่ ผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปกรรมวัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี 2 ท่าน และผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปกรรม 3 ท่าน 3.2.1 พระอธิการอภิชัย อภิชโย เหมือนมณี (เจ้าอาวาสวัดเขาพระอานนท์)ผู้เชี่ยวชาญ ต าบล เขาศรีวิชัย จังหวัดสุราษฎร์ธานี 3.2.2 นายปราโมทย์ ชูกล่อม อดีตครูโรงเรียนเขาศรีวิชัย ต าบลเขาศรีวิชัย จังหวัดสุราษฎร์ ธานี 3.2.3 นางรัชดาภรณ์ ขวัญศรีเพ็ชร์อาจารย์แผนกศิลปศึกษา คณะครุศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญ ศิลปกรรม 3.2.4 นายธนุพล ฉันทกูลอาจารย์แผนกศิลปศึกษา คณะครุศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญศิลปกรรม 2.2.5 นายวิวัฒน์ จินดาวงศ์อาจารย์แผนกศิลปศึกษา คณะครุศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญศิลปกรรม

31 3.2 การเก็บรวบรวมข้อมูล การเก็บรวบรวมข้อมูล การเก็บรวบรวมข้อมูลโครงการวิจัยเรื่องศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์ วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี สู่การสร้างงานจิตรกรรมไทย ดังนี้ 3.2.1 ตั้งประเด็นหรือปัญหาที่สนใจ ก าหนดประเด็นสิ่งที่ผู้วิจัยต้องการศึกษาโดยใช้กระบวนการวิจัย และเลือกรูปแบบการ สร้างสรรค์งานทัศนศิลป์ ในขั้นนี้ผู้วิจัยได้ก าหนดประเด็นที่ต้องการศึกษาและเปรียบเทียบน ามาสู่การ สร้างสรรค์ชิ้นงาน โดยมีชื่อการวิจัยว่า ศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังห วัดสุ ราษฎร์ธานี สู่การสร้างงานจิตรกรรมไทย 3.2.2 ศึกษาวรรณกรรมและผลงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับการวิจัย ศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี สู ่การสร้างงาน จิตรกรรมไทย เพื่อเป็นข้อมูลประกอบการศึกษาวิจัย โดยประเด็นวรรณกรรมและผลง านวิจัย ที่ เกี่ยวข้อง มีดังต่อไปนี้ 3.2.2.1ประวัติความเป็นมาศิลปกรรรมสมัยอยุธยา จากการศึกษาประวัติความเป็นมาศิลปะอยุธยาซึ่งเริ่มเด่นชัดในปลายพุทธศตวรรษที่ ๑๙ ช่างอยุธยาใช้วัสดุในท้องถิ่นเป็นหลักคืออิฐ โดยใช้ศิลาแลงร่วมอยู่ด้วยในงานก่อสร้าง ส่วนศิลา ทรายมีที่ใช้น้อยมากงานศิลปะที่ยังคงเหลือให้เห็น เช่น อุโบสถ วิหาร งานประติมากรรมลวดล าย ประดับ และงานก่อสร้างอาคารศาสนสถานที่เหลือหลักฐานอยู่มากที่สุด คือเจดีย์ทรงต่าง ๆ เจดีย์ทรง ปรางค์ เจดีย์ทรงระฆัง เจดีย์แปดเหลี่ยม เจดีย์ปราสาทยอด เจดีย์สี่เหลี่ยมเพิ่มมุม เจดีย์ทรงเครื่อง และเจดีย์นอกราชธานีที่มีพัฒนาการอันสะท้อนภูมิปัญญาช่างไว้อย ่างน่าสนใจ 3.2.2.2 รูปแบบทางศิลปกรรมสมัยอยุธยา จากการศึกษารูปแบบทางศิลปกรรมสมัยอยุธยาสรุปได้ว่า เจดีย์เป็นหลักฐานที่ยัง เหลือปรากฏอยู่มาก อยู่ในสภาพช ารุดน้อยกว่าโบราณสถานชนิดอื่น โดยรูปทรงเจดีย์มีความแตกต่าง กันออกไป เจดีย์ทรงปรางค์เป็นที่รู้จักกันดี ทั้งที่ความหมายของชื่อเรียกยังไม่ทราบกันแน่ชัด ส่วน เจดีย์เรียกตามลักษณะส าคัญ เช่น มีทรงระฆังขนาดใหญ่เด่นชัดก็เรียกว่า เจดีย์ทรงระฆังที่รู้จักกัน ทั่วไป นอกจากนี้ยังมีเจดีย์ทรงแปดเหลี่ยม เจดีย์ทรงปราสาทยอด คือเจดีย์ ที่มีฐานรองรับเรือนธาตุ

32 (ครรภธาตุ)ทรงสี่เหลี่ยมต่อเป็นยอดแหลมขึ้นไป แบบอย ่างของเจดีย์เหล่านี้แพร่หลายเข้ามาสู่ราชธานี ตั้งแต่แรกเริ่มต่างมาภายหลังจึงเกิดเจดีย์สี่เหลี่ยมเพิ่มมุม(ย ่อมุม)และเจดีย์ทรงเครื่อง 3.2.2.3 ประวัติวัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี จากการศึกษาประวัติวัดเขาอานนท์สรุปได้ว่า สร้างประมาณ พ.ศ. 1890 โดยพระยา ลิไทย สร้างพร้อมกับวัดน ้ารอบ และวัดถ ้าสิงขร ชื่อวัดเขาพระอานนท์ ปรากฏในศิลาจารึกที่วัดน ้า รอบ การสร้างวัดดัดแปลงภูเขาให้เป็นศาสนสถาน โดยก่อก าแพงศิลาลดหลั่นกันขึ้นไป 3 ชั้น โดยรอบ ภูเขาเทียบได้กับพระรัตนตรัย ชั้นสูงสุด คือ ยอดเขาได้ปรับพื้นที่ให้เรียบเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า แล้ว สร้างเจดีย์และอุโบสถไว้คู่กัน จากศิลาจารึกวัดน ้ารอบระบุว่าวัดแห ่งนี้เป็นวัดหลวงมา แต่เดิมคู่กับวัด น ้ารอบและวัดถ ้าสิงขร จนกระทั่งพ.ศ. 2536 กรมศิลปากรได้มาสร้างพระปรางค์เจดีย์ และบูรณะ อุโบสถเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2533 3.2.2.4 ศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จากการศึกษาศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์สรุปได้ว่า ลักษณะเจดีย์เป็นรูปทรง ปราสาทก่ออิฐถือปูนตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัสยกระดับเป็น 3 ชั้น ฐานด้านล่าง ยาวด้านละ 9 เมตร ฐานที่ 2 ยาวด้านละ 5.30 เมตร ฐานที่ 3 ยาวด้านละ 3.70 เมตร องค์เจดีย์สูง ประมาณ 9.10 เมตร (วัดถึงส่วนยอดที่หัก) เรือนธาตุมีซุ้มจรน าทั้ง 4 ด้าน ทิศตะวันออกมีบันไดทางขึ้นสามารถเดินเข้าไป สักการะพระพุทธรูปในองค์เจดีย์ได้ หน้าบันเหนือซุ้มท าเป็น 3 ชั้น ชั้นล่างเป็นรูปพระราหูอมจันทร์ ชั้นที่สองปั้นเป็นรูปเทพพนมลอยเด่นเกือบเป็นภาพลอยตัวมีลายกนกประกอบเป็นฉากหลังยกเว้น ด้านทิศตะวันออกด้านเดียวปั้นเป็นรูปพระอินทร์ทรงช้างเอราวัณ หน้าบันชั้นบนเหนือมุขอาคารมีลาย ปูนปั้นรูปดอกบัวบนฐานเจดีย์ย ่อมุมทั้งสี่มุมมีลายปูนปั้นรูปหน้ากาลหรือหน้าขบฟันและเขี้ยวประดับ เศษเครื่องถ้วยสีขาว-เทา ถัดจากชั้นเรือนชั้นธาตุเป็นอาคารย ่อส่วนเลียนแบบชั้นล่างรองรับองค์ระฆัง สี่เหลี่ยมย ่อมุมไม้สิบสอง ส่วนยอดเป็นบัวรองรับก้านฉัตรและปล้องไฉ น ส่วนปลียอดหักหายไป ปัจจุบันได้รับการซ่อมแซมใหม่ เจดีย์องค์นี้น่าจะได้รับอิทธิพลจากพระบรมธาตุไชยา สันนิษฐานว่า สร้างในสมัยอยุธยาตอนปลาย และรูปแบบสถาปัตยกรรมคล้ายกับเจดีย์วัดอัมพาวาส 3.2.3 ลงพื้นที่ส ารวจพื้นที่ทางกายภาพและสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญ ลงพื้นที่ส ารวจ วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี โดยผู้วิจัยได้ เก็บรวบรวมข้อมูลและ ถ ่ายภาพศิลปกรรมในด้านโครงสร้างเจดีย์และลวดลายที่ปรากฏบนเจดีย์ น ามาวิเคราะห์เปรียบเทียบ

33 3.2.4 สัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญ ผู้วิจัยใช้การสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้าง (Semi-structured Interview)สัมภาษณ์บุคคลใน พื้นที ่ณ วัดเขาพระอานนท์ ต าบลศรีวิชัย จังหวัดสุราษฎร์ธานี โดยมีโครงสร้างประเด็นค าถาม ประกอบการสัมภาษณ์ดังนี้ - เจดีย์วัดเขาพระอานนท์ มีประวัติความเป็นมาอย ่างไร - ใครเป็นผู้สร้างวัดเขาพระอานนท์ - ใครเป็นผู้สร้างเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ - รูปแบบโครงสร้างเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ มีลักษณะโครงสร้างอย ่างไร - สาเหตุที่วัดเขาพระอานนท์ ได้ท าการบูรณะขึ้นมาใหม่ เพราะอะไร - วัดเขาพระอานนท์ มีการบูรณะจากเดิมหรือไม่ - ลักษณะลวดลายที่ปรากฏบนเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ สื่อความหมายถึงอะไร - วัดเขาพระอานนท์มีอัตลักษณ์หรือจุดเด่นทางศิลปกรรมอะไรบ้างที่แตกต่างจากวัดอื่น ๆ ภาพที่ 1 ภาพสัมภาษณ์พระอธิการอภิชัย อภิชโย เหมือนมณี (เจ้าอาวาสวัดเขาพระ อานนท์ ต าบลเขาศรีวิชัย จังหวัดสุราษฎร์ธานี )

34 3.3 การวิเคราะห์ข้อมูล ผู้วิจัยได้วิเคราะห์รูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี โดยแบ ่ง รูปแบบศิลปกรรมออกเป็น 2 ส่วน คือ โครงสร้างเจดีย์และลวดลายปูนปั้นที่ปรากฎบนเจดีย์ เพื่อน า ข้อมูลที่ได้จากการวิเคราะห์ไปสร้างเป็นภาพร่างจิตรกรรมไทย สรุปได้ว่า 3.3.1 โครงสร้างเจดีย์ ผลการวิเคราะห์พบว่า ลักษณะของเจดีย์เป็นรูปทรงปราสาทสีทอง แบ ่งออกเป็น 3 ส่วน คือ ส่วนล่าง ชุดฐานในผังสี่เหลี่ยมเพิ่มมุม ประกอบจากฐานบัวลูกฟักซ้อนกัน ส่วนกลาง มีรูปทรงเป็นทรงปราสาทมีเรือนธาตุมีซุ้มจรน าทั้ง 4 ด้าน ทิศตะวันออกมีบันได ทางขึ้นสามารถเดินเข้าไปสักการะพระพุทธรูปในองค์เจดีย์ได้ ถัดจากชั้นเรือนชั้นธาตุเป็นอ าค าร ย ่อส่วนเลียนแบบชั้นล่างรองรับองค์ระฆังที่มีลักษณะเป็นทรงสี่เหลี่ยมย ่อมุมไม้สิบสองหรือสี่เหลี่ยม เพิ่มมุม โดยเพิ่มมุมตั้งแต่ฐานขึ้นไปที่ทรงระฆังและเลยไปถึงบัลลังก์ ส่วนยอด เริ่มจากบัลลังก์สี่เหลี่ยมเพิ่มมุมเป็นบัวรองรับก้านฉัตรปล้องไฉน และส่วนปลีอัน เป็นปลายยอด ภาพที่ 2 ภาพสัมภาษณ์นายปราโมทย์ ชูกล่อม (อดีตครูโรงเรียนเขาศรีวิชัย ต าบลเขาศรีวิชัย จังหวัดสุราษฎร์ธานี)

35 ภาพที่ 3ด้านหน้าของเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ ภาพที่ 4 ด้านหลังของเจดีย์วัดเขาพระอานนท์

36 3.3.2 ลวดลายปูนปั้นที่ปรากฎบนเจดีย์ ผลการวิเคราะห์พบว่า หน้าบันเหนือซุ้มท าเป็น 3 ชั้น ชั้นล่างเป็นรูปพ ระ ราหูอ มจันท ร์ เปรียบเสมือนด้านมืด โดยมีลักษณะกายครึ่งท่อนสวมชฎา ตาโพลง ปากขบเห็นฟันบนและมีเขี้ยว มี แขนออกมาจากด้านข้างของศีรษะ มือทั้งสองข้างจับดวงจันทร์อมไว้ในปาก ภาพที่ 5ด้านข้างของเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ ภาพที่ 6 หน้าบันชั้นล่างรูปราหูอมจันทร์

37 ชั้นที่สองปั้นเป็นรูปเทพพนมลอยเด่นเกือบเป็นภาพลอยตัวประกบสองฝ่ามือเข้าด้วยกัน และ มีลายกนกก้านขดม้วนไปมาประกอบเป็นฉากหลัง หน้าบันชั้นบนเหนือมุขอาคารมีลายปูนปั้นรูปดอกบัว มีความหมายสื่อถึงการฝ่าฟันผ่านกิเลส และสิ่งแวดล้อมรอบข้าง หมั่นเพียรจนบรรลุซึ่งปัญญา เปรียบเสมือนบัวสี่เหล่า คือ บัวเหล่าที่พ้นน ้า บัวเหล่าที่อยู่เสมอน ้า ดอกบัวเหล่าที่จมในน ้า ดอกบัวเหล่าที่อยู่ในโคลนตมเป็นอาหารของปลาและ เต่า ภาพที่ 7 หน้าบันชั้นที่สองรูปเทพพนม ภาพที่ 8 หน้าบันชั้นบนรูปดอกบัว

38 บนฐานเจดีย์ย ่อมุมทั้งสี่มุมมีลายปูนปั้นรูปหน้ากาลหรือหน้าขบฟันและเขี้ยวประดับเศษ เครื่องถ้วยสีขาว-เทา โดยหน้ากาลจะท ารูปหน้ายักษ์ปนหน้าสิงห์ มีลักษณะดุร้าย คิ้วขมวด นัยน์ตา กลมโตถลน จมูกใหญ่ ปากกว้าง เห็นฟันบนและมีเขี้ยว ไม่มีริมฝีปากล่าง ไม่มีล าตัว สวมเครื่องประดับ ศีรษะลักษณะเป็นกระบังหน้า เป็นเทพเจ้ารักษาธรณีประตู เป็นเครื่องป้องกันบ้านเรือน 3.3.3 เขียนภาพร่างผลงานการสร้างสรรค์ 3.3.3.1 หลังจากรวบรวมข้อมูลจากผู้ที่เกี่ยวข้องกับวัดเขาพระอานนท์ได้แก่ ด้วย แบบสัมภาษณ์ 3.3.3.2 ตรวจสอบข้อมูลเบื้องต้นจากการสัมภาษณ์ว่ามีความถูกต้องห รือมีคว าม ถูกต้องเรื่องการของข้อมูลมากน้อยเพียงใดเพื่อให้ได้ข้อมูลที่มีความเชื่อถือจากนั้นวิเคราะห์เพื่อน ามา เปรียบเทียบกับหลักฐานทางประวัติศาสตร์ สรุปองค์ความรู้มาสังเคราะห์ข้อมูลเพื่อน ามาเป็นแ รง บันดาลใจสู่แนวคิดในการสร้างสรรค์งานจิตรกรรมไทย 3.3.3.3 ด าเนินการสเก็ตผลงานจิตรกรรมไทย โดยผู้วิจัยได้วางแผนการท างาน และ มีความคิดเห็นที่ตรงกันว่าให้น าเอาเอกลักษณ์ที่โดดเด่นของรูปแบบศิลปกรรมสมัยอยุธยาที่ได้ศึกษา จากเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานีมาเป็นแรงบันดาลใจในการสร้างงานจิตรกรรมไทย โดยผู้วิจัยได้สร้างภาพร่างทั้งหมด 4 ชิ้น ภาพที่ 9ลวดลายปูนปั้นที่ปรากฎบนเจดีย์

39 ภาพที่ 11 ภาพร่างจิตรกรรมไทย ชิ้นที่ 2 ภาพที่ 10 ภาพร่างจิตรกรรมไทย ชิ้นที่ 1

40 ภาพที่ 13 ภาพร่างจิตรกรรมไทย ชิ้นที่ 3 ภาพที่ 12 ภาพร่างจิตรกรรมไทย ชิ้นที่ 4

41 3.3.4 ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพร่างผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย การวิจัยศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี สู่การสร้างงาน จิตรกรรมไทย ผู้วิจัยได้สุ่มกลุ่มตัวอย ่างผู้เชี่ยวชาญไว้ทั้งหมด 3 ท่าน แล้วให้ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพ ร่างผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย ดังนี้ ภาพที่ 14ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพร่างผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย นายวิวัฒน์ จินดาวงศ์ อาจารย์แผนกศิลปศึกษาคณะครุศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญศิลปกรรม ภาพที่ 15ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพร่างผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย นางรัชดาภรณ์ ขวัญศรีเพ็ชร์ อาจารย์แผนกศิลปศึกษาคณะครุศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญศิลปกรรม

42 ภาพที่ 17ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพร่างผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย นายธนุพล ฉันทกูลอาจารย์แผนกศิลปศึกษาคณะครุศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญศิลปกรรม ภาพที่ 16ผู้เชี่ยวชาญประเมินภาพร่างผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย นายปราโมทย์ ชูกล่อม อดีตครูโรงเรียนเขาศรีวิชัย ต าบลเขาศรีวิชัย จังหวัดสุราษฎร์ธานี

43 3.3.5 ปรับปรุงแก้ไขตามข้อเสนอแนะ หลังจากผู้เชี่ยวชาญทั้งหมด 3 ท่านประเมินภาพร่างผลงานการสร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย ผู้วิจัยได้น าข้อเสนอแนะมาปรับปรุงแก้ไขงานเพิ่มเติมผลงานภาพร่างที่ถูกเลือกเป็นแบบจริง ดังนี้ 3.3.6 สร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย สร้างสรรค์ภาพจิตรกรรมไทย จากการศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานีสู่การสร้างงานจิตรกรรมไทยจ านวน 1 ชิ้น ขนาด 40×60 ซม. 3.3.7 ประเมินผลงานเสร็จสมบูรณ์โดยผู้เชี่ยวชาญ น าภาพจิตรกรรมไทยที่ได้สร้างสรรค์จากการศึกษารูปแบบศิลปกรรมเจดีย์วัดเขาพระอานนท์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี ให้ผู้เชี่ยวชาญทั้งหมด 4 ท่านประเมิน 3.4 เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย 3.4.1 เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยและวิธีการตรวจสอบคุณภาพเครื่องมือ 3.4.1.1 แบบสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงร ่าง (Semi-Structured Interview) ใช้ สัมภาษณ์ผู้ที่มีความเกี่ยวข้องกับวัดเขาพระอานนท์ ภาพที่ 18ผลงานภาพร่างที่ได้ปรับปรุงแก้ไขเพิ่มเติม