วิชาประวัติศาสตร์ เรื่อง...อาณาจักรธนบุรี

๓หนว่ ยการเรียนรทู้ ี่

พฒั นาการของอาณาจักรธนบุรี

จุดประสงคก์ ารเรียนรู้
๑. วิเคราะหพ์ ัฒนาการของอาณาจักรธนบุรใี นดา้ นต่างๆได้
๒. ระบภุ มู ปิ ัญญาและวัฒนธรรมไทยสมยั ธนบุรี และอิทธพิ ลของภมู ปิ ัญญา
ดังกลา่ วต่อการพัฒนาชาติไทยในยคุ ต่อมาได้

การเสยี กรงุ ศรีอยุธยาครง้ั ที่ ๒ และการกเู้ อกราช

สาเหตขุ องการเสยี กรงุ ศรอี ยธุ ยา คร้งั ท่ี ๒ การกูเ้ อกราชของกรุงศรอี ยุธยา
พ.ศ. ๒๓๑๐ ใน พ.ศ. ๒๓๑๐

• การขาดประสบการณ์ในการทาสงครามขนาด • พระยาตาก (สิน) ไดน้ าไพร่พลฝ่าวงล้อมพม่า ไป
ใหญข่ องฝ่ายอยุธยา ต้งั ม่ันทเี่ มืองจันทบุรี ได้นาไพรพ่ ลตหี ัวเมอื งราย
ทางไลม่ าจนถึงเมืองธนบุรีที่พมา่ คุมอยู่ และตาม
• การปรบั เปลยี่ นกลยุทธ์การรบของพมา่ ด้วยการ ตีไปถงึ ค่ายโพธส์ิ ามตน้ ซง่ึ เปน็ ทัพพม่าทรี่ กั ษา
ยกมาตอี ยุธยาทงั้ ทางเหนือและทางใต้ โดยกวาด อยธุ ยาอย่จู นแตก
ต้อนผูค้ น เสบยี งอาหาร เข้าล้อมเมืองทัง้ ฤดแู ลง้
และฤดูน้าหลาก



พระราชประวัติ “สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช”

พระนามเดิม “สิน” เปน็ บตุ ร
ของนายไฮฮองกับนางนกเอย้ี ง แซแ่ ต้
เปน็ นายอากรบอ่ นเบย้ี ตาแหน่ง
ขนุ พัฒนน ครองราชย เมื่อวันที่ 6
พฤศจกิ ายน 2310 ถึง 6 เมษายน
2325

พระบรมสาทสิ ลักษณ์สมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราช

การกเู้ อกราชของพระเจา้ ตากสิน

พระยาตากทรงรวมไพรพ่ ล 500 นาย ตฝี า่
วงล้อมพมา่ ออกไปในเดอื นย่ี ปพี .ศ.2309
ออกไปยงั หัวเมอื งตะวันออก



เหตุของการเลือกทาเลท่ีต้งั ณ เมืองจนั

- เป็นเส้นทางที่ปลอดภยั จากกองทพั พม่า
- มกี ารค้าสาเภาเปน็ แหลง่ อาวุธยทุ ธปัจจัย
- เป็นเมอื งท่า มีไมท้ ด่ี เี หมาะแก่การตอ่ เรอื

การกอบกเู้ อกราช

หลงั จากตอ่ เรือทเี่ มอื งจนั ทบุรเี สรจ็ แล้ว พระเจ้าตากทรงยกทพั เรือแลว้ มา
ข้นึ บกตรงเมอื งธนบรุ ี ทรงตคี า่ ยที่กรงุ ธนบุรีไดส้ าเร็จ แล้วจงึ ยกทพั ไปตีท่คี ่ายโพธ์ิ
สามต้น ทาให้สุกีน้ ายกอง นายค่ายของพมา่ ยอมแพ้

รวมระยะเวลาท้งั ส้นิ 7 เดือนในการกอบกูเ้ อกราช

ทรงสถาปนากรุงธนบุรี กรงุ ศรีอยุธยาอย่ใู นสภาพเสยี หาย
เกนิ จะเยยี วยากรงุ ธนบรุ ีมีป้อม
• ขนาดเล็กกวา่ กรงุ ศรอี ยธุ ยา ปราการและวัด อยกู่ ่อนแลว้
• เคยเปน็ เมืองหนา้ ดา่ นของกรงุ ศรอี ยุธยา กรงุ ธนบุรใี กลแ้ ม่นา้ และทะเล
• เดิมชอ่ื วา่ บางกอก เหมาะแกก่ ารทา้ การคา้

แผนท่แี สดงอาณาเขตกรุงธนบรุ ีในสมยั สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

คลองบางกอกน้อย คลองบางกอก คลองบางลาพู วดั สลกั
วดั อมรินทราราม นอ้ ย ชุมชน เรือนพระยาจักรี
วดั แจ้ง ลาว ชมุ ชน
วัดระฆงั มลายู วัดโพธิ์
คลองมอญ
ชุมชน
ทีอ่ ย่อู าศยั ของ จนี
คลองนคขรนุ บนาาลง ชุมชน
เวียดนาม

วัดท้าย
ตลาด

พระราชวังพระเจา้ กรุง
ธนบุรี

เหตุผลของการเลือกตงั้ กรุงธนบรุ เี ป็นราชธานี

๑ กรุงศรีอยุธยาทรุดโทรมจนยากจะฟื้นฟูขึ้นใหม่

๒ กรุงธนบุรีต้งั อยู่ไมห่ ่างไกลจากกรุงศรีอยธุ ยา

๓ กาลังไพรพ่ ลของพระยาตาก (สนิ ) ไมม่ ากพอจะรกั ษา
กรุงศรอี ยธุ ยา

ปจั จัยทม่ี ผี ลต่อความเจริญรงุ่ เรืองของอาณาจกั รธนบรุ ี

1.ความเข้มแขง็ ทางดา้ นการทหาร
• อนั เป็นผลมาจากการรวมชุมนมุ

ตา่ งๆ เข้ามาอยู่ในอาณาจักร
นอกจากนีย้ ังมีแม่ทพั ทมี่ ี
ความสามารถหลายคน เชน่ สมเดจ็
เจา้ พระยามหากษตั รยิ ศ์ กึ
เจ้าพระยาสรุ สีห์ เปน็ ตน้

ปัจจยั ทม่ี ีผลตอ่ ความเจรญิ รุ่งเรอื งของอาณาจกั รธนบรุ ี

2.นโยบายฟน้ื ฟูเศรษฐกจิ
• เชน่ การแกป้ ญั หาขาดแคลนขา้ วสาร

การส่งเสริมการทานา และการคา้ สาเภาจนี ทา
ใหเ้ ศรษฐกจิ ของธนบุรที ีต่ กตา่ ในระยะแรก การ
สถาปนาสามารถฟ้นื ตวั ไดอ้ ยา่ งรวดเรว็

ปัจจัยทมี่ ีผลตอ่ ความเจรญิ รุง่ เรืองของอาณาจกั รธนบรุ ี
นโยบายฟืน้ ฟพู ระพทุ ธศาสนา
• โดยสมเด็จพระเจา้ ตากสินมหาราชทรง

ฟืน้ ฟูคณะสงฆ์ท่ีเสื่อมโทรมลงไปมากเม่ือ
คราวสงครามเสียกรุงศรอี ยธุ ยาใหก้ ลับมา
เจรญิ รงุ่ เรืองดังเดมิ

สมุดภาพไตรภมู สิ มยั กรุงธนบรุ ี

พฒั นาการดา้ นการเมืองการปกครอง

หลงั พระยาตาก (สนิ ) กอบกเู้ อกราช ได้สถาปนากรุงธนบรุ เี ป็นราชธานี หัวเมืองต่างๆ ท่ี
รอดพน้ จากการรกุ รานของพม่าก็พยายามตง้ั ตวั เป็นใหญ่ มีทั้งหมด ๖ ชมุ นมุ ได้แก่

ชุมนุมเจ้าพระฝาง ชุมนุมพระยาตาก (สิน)

ชมุ นมุ เจ้านครศรธี รรมราช ชมุ นุมพระยาพิษณโุ ลก

ชมุ นมุ เจา้ พิมาย ชมุ นุมสกุ ้ีพระนายกอง

ดา้ นสังคม K

เป็นประมขุ อำนำจสงู สดุ สมมติเทพ
ญำติของพระมหำกษตั ริย์
บริหำรบ้ำนเมอื งตำมคำสงั่ กษตั ริย์
แรงงำน

ชนชนั้ ตำ่ สดุ ในสงั คม

รปู แบบการปกครองสมัยธนบรุ ี

การบรหิ ารราชการแผ่นดนิ สว่ นกลาง
ยงั คงยดึ แบบอยา่ งสมยั อยุธยาตอนปลาย

สมุหพระกลาโหม ดูแลงานฝ่ายทหารทั่วไป

สมุหนายก ดูแลงานฝ่ายพลเรอื น ดูแลจตุสดมภ์ โดย
เสนาบดกี รมคลังรบั ผดิ ชอบกรมคลงั และหวั
เมืองชายทะเลตะวันออก และหวั เมอื งฝ่ายใต้

หวั เมือง หวั เมือง การบรหิ ารราชการแผน่ ดนิ สว่ นหวั เมอื ง
ชนั้ ใน ช้ันนอก
ราช ยงั คงยดึ แบบอยา่ งสมยั อยธุ ยาตอนปลาย
ธานี
หวั เมอื งชัน้ ใน • มีผรู้ ้งั เมืองและคณะกรมการเมอื งรบั นโยบาย และคาสั่งจากเสนาบดีจาก
หัวเมอื ง ส่วนกลาง
ประเทศราช
• จัดเปน็ เมืองจัตวา

หัวเมืองช้ันนอก (เมืองพระยามหานคร)
• มเี จ้าเมืองปกครองพรอ้ มทัง้ คณะกรมการเมือง
• มีจตุสดมภ์เหมือนราชธานี มีเมอื งใหญน่ อ้ ยขนึ้ ตรงอกี ตอ่ หนึ่ง
• หวั เมอื งเหลา่ นี้แบง่ เป็นหัวเมืองเอก โท ตรี
หวั เมอื งประเทศราช • ตอ้ งส่งเครือ่ งราชบรรณาการตน้ ไมเ้ งิน ตน้ ไม้ทองมาถวาย

พระมหากษัตริย์ ที่กรุงธนบรุ ี
• เมืองสาคญั เช่น กัมพชู า หลวงพระบาง เวยี งจันทน์ จาปาศกั ดิ์

พัฒนาการด้านเศรษฐกิจ การใช้จ่ายทรพั ยส์ ิน
ในดา้ นต่างๆ จานวนมาก
สาเหตสุ าคัญของปัญหาเศรษฐกิจ

การกวาดต้อนและเสบยี ง
อาหารของพมา่

การทาสงครามปราบชมุ นุม
และรบกับพม่า

พฒั นาการดา้ นเศรษฐกิจ การปราบปรามโจร
ผู้รา้ ย
นโยบายแก้ไขปญั หาเศรษฐกิจ

การซ้อื ข้าวมาแจกใหแ้ ก่ การให้ขา้ ราชการทานา การสง่ เสรมิ ใหพ้ ่อคา้
ราษฎร ปลี ะ ๒ คร้ัง เขา้ มาค้าขายมากขน้ึ

การประมูลผกู ขาด การจบั หนูมาสง่ กรม
เก็บคา่ ภาคหลวง พระนครบาล

ภูมปิ ัญญาและวฒั นธรรมไทย
ในการปลกู ฝงั ศีลธรรมใหก้ บั สังคม

• การวาดภาพเก่ยี วกบั ไตรภมู ิหรือโลกท้งั
สาม ไดแ้ ก่ สวรรคภ์ ูมิ มนษุ ยภมู ิ และนรก
ภูมิ เรยี กวา่ สมุดภาพไตรภมู ิ เพื่อปลูกฝงั
ใหค้ นไทย เช่อื ในเรอ่ื งบาปบุญคณุ โทษ

ใหน้ กั เรียนตอบคาถามทบทวนต่อไปน้ีลงในสมดุ

1. สาเหตใุ ดทท่ี าให้อาณาจักรอยุธยาเส่ือมลง
2. เพราะเหตใุ ดสมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราชทรงเลือกทาเลท่ตี ้ังเมอื งธนบรุ ีเป็น

ราชธานีใหม่
3. ภายหลังสถาปนากรุงธนบุรี สมเดจ็ พระเจา้ ตากสินมหาราชทรงจัดการดแู ล

ปกครองหัวเมืองอย่างไร
4. สมเดจ็ พระเจ้าตากสินมหาราชทรงมนี โยบายแกไ้ ขปญั หาด้านเศรษฐกจิ ให้กบั

ราษฎรอย่างไร