ASAS PERAKAUNAN ISLAM

ASAS PERAKAUNAN ISLAM

Editor:
Noor Hidayah Kasim

Akademi Pengajian Islam Kontemporari (ACIS)
Universiti Teknologi Mara (UiTM)
Cawangan Kedah

ASAS PERAKAUNAN ISLAM

NOOR HIDAYAH KASIM
MUHAMMAD SAIFUL ISLAMI MOHD TAHER
HASMAHLAILI JAMAL URUS
NIK LIYANA MUSTAPA@NIK DAUD
MOHD BADRUL HAKIMI MD DAUD

Hakcipta adalah terpelihara. Tidak dibenarkan mengulang cetak mana-mana
bahagian buku ini dalam apa jua bentuk dan teknik samada secara elektronik,
fotokopi, mekanik atau lain-lain cara sebelum mendapatkan keizinan daripada
penerbit.

No. ISBN: 978-967-0314-98-3

Diterbitkan oleh : Akademi Pengajian Islam Kontemporari (ACIS)
UiTM Cawangan Kedah
Rekabentuk Kulit : Peti Surat 187
Editor : 08400 Merbok, Kedah.
Dicetak oleh :
Rozaidi Abdul Razak

Noor Hidayah Kasim

Percetakan Hijrah,
No. 19 (Ground Floor), Jalan Arowana 4,
13500 Permatang Pauh, Pulau Pinang.
Tel/Faks: 04-3900312
Emel: [email protected]

PRAKATA

Alhamdulillah.

Segala puji dan puja untuk Allah SWT, selawat dan salam buat junjungan
mulia Rasulullah SAW, ahli keluarga baginda serta semua sahabat yang
diredhai kehidupan mereka dunia dan akhirat.

Buku ini merupakan rujukan bagi subjek Asas Perakaunan Islam (CTU231)
yang terkandung dalam silibus pengajaran pelajar-pelajar diploma seluruh
sistem UiTM di semester ketiga. Di akhir kursus para pelajar diharap agar
mampu memahami konsep yang berkaitan dengan perakaunan Islam.
Bidang perakaunanbukan setakat memahami penyata kewangan, keluar dan
masuk wang, seimbang atau tidak sesuatu laporan kewangan namun ia
meliputi perbahasan yang lebih luas.

Justeru, ACIS melalui subjek yang dipertanggungjawabkan ini cuba untuk
memberikan kefahaman yang jelas kepada para pelajar mengenai kerangka
perakaunan yang lebih luas dan meneroka pelbagai bidang muamalat d an
kewangan secara fundamental.

Semoga usaha yang kecil ini mendapat redha Allah SWT.

Panel Penulis
Oktober 2020

SINOPSIS BAB

BAB 1
Bab ini menumpukan kepada pendedahan mengenai konsep perakaunan Islam
dengan melihat kepada terminologi, asas, ciri-ciri perakaunan Islam, prinsip-prinsip,
objektif dan kepentingan ilmu perakaunan dalam Islam. Terdapat juga sorotan
sejarah pelaksanaan ilmu perakaunan pada zaman Rasulullah SAW dan para
sahabat. Seterusnya memahami perbezaan antara perakaunan Islam dan
konvensional.

BAB 2
Bab ini berkisar kepada konsep harta dan pemilikan harta dari sudut pentakrifan
harta, ciri-ciri harta, jenis-jenis harta, definisi pemilikan, jenis-jenis pemilikan
seterusnya mengenai tanggungjawab pemilik harta dalam menguruskan harta yang
diamanahkan.

BAB 3
Bab ini merupakan penulisan mengenai perakaunan zakat. Dimulakan dengan
pemahaman konsep asas mengenai zakat, syarat-syarat, jenis-jenis zakat
seterusnya asas pengiraan yang berkaitan dengan zakat fitrah dan zakat harta
seperti zakat pendapatan, simpanan, emas perak, perniagaan dan lain-lain.

BAB 4
Perbincangan mengenai perakaunan institusi kewangan Islam. Melihat kepada
operasi perbankan Islam melalui produk-produk yang ditawarkan dalam kontrak jual
beli, kontrak sewaan, perkongsian dan lain-lain. Seterusnya isu dan cabaran dalam
amalan perbankan semasa.

BAB 5
Bab ini adalah penulisan mengenai perakaunan dalam institusi al-Rahnu;
memfokuskan kepada pengenalan kepada konsep pajak gadai Islam, operasi yang
dijalankan di al-Rahnu seterusnya mengenai isu-isu dan cabaran semasa dalam
konteks gadaian.

BAB 6
Bab ini berkisar kepada perakaunan takaful merangkumi definisi, sejarah permulaan
takaful sejak zaman Rasulullah SAW sehingga fasa moden. Seterusnya bentuk-
bentuk operasi yang diamalkan di syarikat-syarikat takaful, perbincangan dari sudut
pembahagian keuntungan juga mengenai isu-isu dan cabaran semasa dalam industri
takaful.

MAKLUMAT PENULIS

Noor Hidayah Kasim

Pensyarah Kanan

Akademi Pengajian Islam Kontemporari (ACIS) UiTM Cawangan Kedah

Bidang Kepakaran : Pengajian Syariah, Fiqh & Usul

Emel : [email protected]

Muhammad Saiful Islami Mohd Taher

Pensyarah Kanan

Akademi Pengajian Islam Kontemporari (ACIS) UiTM Cawangan Kedah

Bidang Kepakaran : Ekonomi Islam, Muamalat dan Tasawuf

Emel : [email protected]

Hasmah Laili Jamalurus

Pensyarah Kanan

Jabatan Perbankan, Fakulti Pengurusan Perniagaan UiTM Cawangan Kedah

Bidang Kepakaran : Perbankan dan Kewangan Islam

Emel : [email protected]

Nik Liyana Mustapa@Nik Daud

Pensyarah

Akademi Pengajian Islam Kontemporari (ACIS) UiTM Cawangan Kedah

Bidang Kepakaran : Pendidikan Islam, Pemikiran Islam dan Pengurusan Islam

Emel : [email protected]

Mohd Badrul Hakimi Md Daud

Pensyarah

Akademi Pengajian Islam Kontemporari (ACIS) UiTM Cawangan Kedah

Bidang Kepakaran : Perbankan Islam dan Pasaran Modal Islam

Emel : [email protected]

SENARAI KANDUNGAN

PRAKATA i
SINOPSIS BAB ii
MAKLUMAT PENULIS iii
SENARAI KANDUNGAN iv

BAB 1 KONSEP PERAKAUNAN ISLAM 1
1.1 Pendahuluan 2
1.2 Maksud Perakaunan Islam 3
1.3 Asas-asas Perakaunan Islam 3
4
1.3.1 Konsep Tauhid 5
1.3.2 Konsep Khalifah 7
1.3.3 Catatan dan Penulisan 8
1.3.4 Pengiraan 10
1.3.5 Penggunaan Angka 10
1.4 Ciri-ciri Perakaunan Islam 10
1.4.1 Bersumberkan Wahyu 11
1.4.2 Harta Hak Milik Mutlak Allah SWT 11
1.4.3 al-‘Adalah 11
1.4.4 Seimbang dan Sepadu 12
1.5 Prinsip-prinsip Perakaunan Islam 12
1.5.1 Keseimbangan Kira-kira 13
1.5.2 Ketepatan Ukuran 13
1.5.3 Catatan Rekod Akaun 14
1.5.4 Dokumen Bersifat Objektif 14
1.6 Objektif dan Kepentingan Perakaunan Islam 15
1.6.1 Merancang Aktiviti Kewangan 15
1.6.2 Keseimbangan Dalam Pengurusan Perbelanjaan 15
1.6.3 Merekod Aktiviti Kewangan 16
1.6.4 Mengelakkan Aktiviti Tidak Patuh Syariah 17
1.6.5 Tujuan Pembayaran Zakat
1.7 Perbezaan Perakaunan Islam dan Konvensional

1.8 Kesimpulan 19

BAB 2 KONSEP HARTA DAN PEMILIKAN 21
2.1 Pendahuluan 21
2.2 Definisi Harta 21
2.3 Ciri-ciri Harta 22
2.4 Pembahagian Harta 23
25
2.4.1 Harta Alih dan Tidak Alih 26
2.4.2 Harta Bernilai dan Tidak Bernilai 27
2.4.3 Harta Serupa dan Seharga 29
2.4.4 Harta Kekal dan Habis 30
2.5 Konsep Pemilikan Harta 30
2.6 Jenis-jenis Pemilikan 36
2.6.1 Pemilikan Sempurna 42
2.6.2 Pemilikan Tidak Sempurna 43
2.7 Tanggungjawab Terhadap Harta dan Pemilikan
2.8 Kesimpulan 45
45
BAB 3 PERAKAUNAN ZAKAT 45
3.1 Pendahuluan 45
3.2 Makna Zakat 46
47
3.2.1 Bahasa 47
3.2.2 Istilah 47
3.3 Perbezaan Antara Zakat dan Sedekah 48
3.4 Syarat-syarat Wajib Zakat 49
3.5 Asnaf / Masarif Zakat 49
3.5.1 Fakir 51
3.5.2 Miskin 51
3.5.3 ‘Amil 52
3.5.4 Muallaf 53
3.5.5 Hamba Mukatab 55
3.5.6 Orang yang berhutang
3.5.7 Fi sabilillah
3.5.8 Ibnu Sabil
3.6 Enam Keperluan Asasi Manusia

3.7 Jenis-jenis Zakat 55
3.7.1 Zakat Fitrah 56
3.7.2 Zakat Harta 58
59
3.8 Nisab, Kadar dan Haul 60
3.9 Asas Pengiraan Zakat 60
64
3.9.1 Zakat Pendapatan 66
3.9.2 Zakat Simpanan 69
3.9.3 Zakat Pertanian 71
3.9.4 Zakat Ternakan 73
3.9.5 Zakat Emas dan Perak 76
3.9.6 Zakat Perniagaan
3.10 Kesimpulan

BAB 4 PERAKAUNAN DALAM INSTITUSI KEWANGAN ISLAM 79
4.1 Pendahuluan 80
4.2 Jenis-jenis Institusi Kewangan Islam 80
82
4.2.1 Bank 85
4.2.2 Perbankan Islam 91
4.2.3 Institusi Kewangan Bukan Bank 91
4.3 Perakaunan Dalam Bank Islam 116
4.3.1 Operasi Perbankan Islam 118
4.4 Perakaunan Bank Islam 119
4.4.1 Aset Kewangan 121
4.4.2 Liabliti Kewangan 121
4.4.3 Rekod Zakat 122
4.5 Isu dan Cabaran Perakaunan Perbankan Islam
4.6 Kesimpulan

BAB 5 PERAKAUNAN DALAM AL-RAHNU 125
5.1 Pendahuluan 127
5.2 Sejarah Pajak Gadai di Malaysia 128
5.3 Pajak Gadai Islam Mula Diperkenalkan 129
5.4 Konsep al-Rahnu 130
5.5 Pensyariatan al-Rahnu 131
5.6 Rukun Gadaian al-Rahnu

5.7 Aplikasi al-Rahnu di Malaysia 131
131
5.7.1 Pajak Gadai-i Bank Rakyat 136
5.7.2 al-Rahnu X’Change
5.7.3 Ar-Rahnu Yayasan Pembangunan Ekonomi Islam 137

Malaysia (YaPEIM) 140
5.8 Isu Syariah Dalam Kontrak al-Rahnu 144

5.9 Kesimpulan

BAB 6 PERAKAUNAN DALAM TAKAFUL 146
6.1 Pendahuluan 146
6.2 Definisi 147
6.3 Prinsip-prinsip Asas 148
148
6.3.1 Saling Bertanggungjawab 148
6.3.2 Saling Membantu 149
6.3.3 Saling Melindungi 149
6.4 Sejarah Awal Takaful 149
6.4.1 ‘Aqilah 150
6.4.2 al-Qasamah 150
6.4.3 Akad Muwalah 151
6.5 Sejarah Takaful Moden 152
6.5.1 Perkembangan Takaful di Malaysia 152
6.6 Kepentingan Takaful 154
6.7 Perbezaan Insurans Konvensional dan Takaful 155
6.8 Hubungan Kontraktual Dalam Takaful
6.8.1 Hubungan Kontraktual Sesama Peserta 155
6.8.2 Hubungan Kontraktual Peserta dan Operator
Takaful 156
6.9 Operasi Takaful 156
6.9.1 Model Mudharabah 157
6.9.2 Model Wakalah 158
6.10 Perakaunan Pembahagian Keuntungan 158
6.10.1 Simulasi Operasi Takaful model Murabahah 159
6.10.2 Simulasi Operasi Takaful Model Wakalah 160
6.11 Isu dan Cabaran Perakaunan Takaful
6.11.1 Pengagihan Keuntungan Daripada Surplus Dalam 160

Model Mudharabah

6.11.2 Perkongsian Keuntungan Dalam Operasi Takaful 161
Model Wakalah 162
162
6.12 Jenis-jenis Produk Takaful 163
6.12.1 Takaful Keluarga 164
6.12.2 Takaful Am
165
6.13 Kesimpulan

BIBLIOGRAFI