นิทานเวตาล มีที่มาจากวรรณคดีอินเดียโบราณ มี25เรื่องของเวตาลโดย ศิวทานเป็นผู้ แต่งโดยในฉบับไทยนี้ น.ม.ส. (พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ) ทรงแปลเรียบ เรียงจากฉบับอังกฤษมา10เรื่องด้วยกัน นิทานเวตาล (สันสกฤต: वेता लपञ्चविं शति เวตาลปัญจวิงศติ แปลว่า นิทานเวตาล 25 เรื่อง) เป็นวรรณกรรมสันสกฤตโบราณ ซึ่งเล่าขานโดยกวีชื่อ ศิวทาส และได้ถูกเล่าขานกันต่อ มากว่า 2,500 ปีล่วงมาแล้ว โครงเรื่องหลักของนิทานเรื่องนี้เป็นเรื่องการโต้ตอบตอบปัญหา ระหว่างพระวิกรมาทิตย์ กษัตริย์แห่งกรุงอุชชิยนี กับเวตาล ปีศาจที่มีร่างกายกึ่งมนุษย์กับ ค้างคาว ซึ่งจะนำ เข้าไปสู่นิทานย่อยต่าง ๆ ที่แทรกอยู่ในเรื่องนี้รวม 25 เรื่อง ลักษณะดังกล่าว คล้ายกับนิทานอาหรับราตรีหรือ "พันหนึ่งราตรี" ซึ่งเป็นนิทานชุดในซีกโลกอาหรับที่ได้รับความ นิยมอย่างมากอีกชุดหนึ่ง
ผู้แปล:น.ม.ส. (10 เรื่อง) ศักดิ์ศรี แย้มนัดดา (25 เรื่อง) ภาษา:ภาษาสันสกฤต (ต้นฉบับ) ผู้ประพันธ์: ศิวทาส ชื่อเรื่องต้นฉบับ:เวตาลปัญจวิงศติ ประเทศ:ประเทศอินเดีย (ต้นฉบับ)
โครงเรื่อง พระวิกรมาทิตย์หรือพระวิกรมเสน กษัตริย์ในตำ นานของอินเดียโบราณ ได้รับปากกับโยคีชื่อ "ศานติศีล" จะไปนำ ตัวเวตาล อมนุษย์ที่มีลักษณะคล้ายศพมนุษย์ผสมค้างคาว ซึ่งห้อยหัวอยู่กับต้น อโศก มาให้แก่ฤๅษีเพื่อใช้ในพิธีบูชาเจ้าแม่กาลี โดยมีพระธรรมธวัชผู้เป็นโอรสติดตามไปด้วย เมื่อ พระองค์จับตัวเวตาลได้แล้ว เวตาลก็จะพยายามยั่วให้พระวิกรมาทิตย์ตรัสออกมาอย่างใดอย่าง หนึ่งอยู่เสมอ โดยการการเล่านิทานอุทาหรณ์ต่าง ๆ แล้วให้พระวิกรมาทิตย์ตัดสินเรื่องราวใน นิทานเหล่านั้น ด้วยขัตติยะมานะของกษัตริย์ทำ ให้พระวิกรมาทิตย์อดไม่ได้ที่จะตรัสพระราช วิจารณ์เกี่ยวกับเรื่องราวในนิทานอยู่เสมอ ผลก็คือเวตาลได้ลอยกลับไปอยู่ที่ต้นอโศกอันเป็นที่อยู่ ของตน ทำ ให้พระวิกรมาทิตย์จำ ต้องกลับไปจับเอาเวตาลกลับมาใหม่ทุกครั้ง เป็นเช่นนี้อยู่ถึง 24 ครั้ง ในครั้งที่ 25 พระธรรมธวัชได้สะกิดเตือนมิให้พระวิกรมาทิตย์ตรัสคำ ใด ๆ ออกมา พระวิกรมา ทิตย์ก็ระงับใจไม่เอื้อนพระโอษฐ์ตรัสพระกระแสใด ๆ ออกมา เวตาลจึงยอมให้พระองค์พาตนไปให้ โยคีศานติศีลนั้นได้
ท้ายเรื่องของนิทานเวตาลมีอยู่ว่า ระหว่างทางที่พระวิกรมาทิตย์พาเวตาลไปหาโยคีนั้น เอง เวตาลก็ได้เปิดเผยว่าแท้จริงแล้วโยคีศานติศีลมีความแค้นกับพระวิกรมาทิตย์อยู่ ซึ่ง เป็นความแค้นที่ก่อโดยพระบิดาของพระวิกรมาทิตย์ จึงหวังที่จะปลงพระชนม์ของ พระองค์เสีย พร้อมกันนี้เวตาลก็แนะนำ ให้พระองค์ทำ เป็นเชื่อฟังคำ ของโยคีนั้นแล้วหา ทางฆ่าเสีย พระวิกรมาทิตย์ก็ได้ทำ ตามคำ แนะนำ ดังกล่าว และรอดพ้นจากการทำ ร้าย ของโยคีนั้นได้ โครงเรื่อง
นิทานย่อยซึ่งแทรกอยู่ในนิทานเวตาลทั้ง 25 เรื่องโดยสรุปมีดังนี้ เรื่องที่ 1 เรื่องของเจ้าชายวัชรมกุฏ กับพระสหายชื่อ พุทธิศรีระ เรื่องที่ 2 เรื่องของนางมันทารวดี กับ พราหมณ์หนุ่ม 3 คน เรื่องที่ 3 เรื่องของนกแก้วชื่อ วิทัคธจูฑามณี ของพระเจ้าวิกรมเกศริน กับนกขุนทองชื่อ โสมิกา ของเจ้าหญิงจันทรประภา เรื่องที่ 4 เรื่องของพระเจ้าศูทรกะ กับพราหมณ์ผู้ซื่อสัตย์ชื่อ วีรวร เรื่องที่ 5 เรื่องของนางโสมประภา กับการเลือกคู่ครอง นิทาน
เรื่องที่ 6 เรื่องของวันฉลองพระแม่เคารี เรื่องที่ 7 เรื่องของพระเจ้าจัณฑสิงห์ กับสัตตวศีล ผู้ซื่อสัตย์ เรื่องที่ 8 เรื่องของบุตรทั้ง 3 ของพราหมณ์วิษณุสวามิน เรื่องที่ 9 เรื่องของการเลือกคู่ของเจ้าหญิงอนงครตี เรื่องที่ 10 เรื่องของนางมัทนเสนา ผู้ซื่อสัตย์ เรื่องที่ 11 เรื่องของชายาทั้ง 3 ของพระเจ้าธรรมธวัช เรื่องที่ 12 เรื่องของพระเจ้ายศเกตุ กับทีรฆทรรศิน ผู้ภักดี เรื่องที่ 13 เรื่องของพราหมณ์ชื่อ หริสวามิน ผู้อาภัพ เรื่องที่ 14 เรื่องของนางรัตนาวดี บุตรีเศรษฐี ผู้หลงรักโจร เรื่องที่ 15 เรื่องของความรักของเจ้าหญิง ศศิประภา นิทาน
เรื่องที่ 16 เรื่องของเจ้าชาย ชีมูตวาหน กับนาคชื่อ ศังขจูฑะ เรื่องที่ 17 เรื่องของพระเจ้ายโศธน กับ นางอุนมาทินี บุตรีเศรษฐี เรื่องที่ 18 เรื่องของพราหมณ์จันทรสวามิน กับฤๅษีปาศุบต เรื่องที่ 19 เรื่องของภรรยาเศรษฐี กับธิดาชื่อ ธนวดี เรื่องที่ 20 เรื่องของพระเจ้าจันทราวโลก กับรากษส เรื่องที่ 21 เรื่องของนางอนงคมัญชรี เรื่องที่ 22 เรื่องของบุตรพราหมณ์ทั้ง 4 ผู้ขมังเวทย์ เรื่องที่ 23 เรื่องของฤๅษีเฒ่า วามศิวะ ผู้อยากเป็นหนุ่ม เรื่องที่ 24 เรื่องของนางจันทรวดี กับธิดาชื่อ ลาวัณยวดี กับเรื่องขนาดเท้าของนาง เรื่องที่ 25 เรื่องของพระเจ้าติรวิกรมเสน กับเวตาล นิทาน
ฉบับพระนิพนธ์ใน กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ เรื่องที่ 1 พระวัชรมงกุฎ กับ พุทธศริระ (ลิลิตเพชรมงกุฎ) เรื่องที่ 2 นกแก้วจุฑามน กับ นกขุนทองโสมิกา 2.1 นางรัตนาวดี กับ ชายผู้มีหลังเหมือนอูฐ 2.2 นางชัยสิริ กับ จมูกที่แหว่งของนาง เรื่องที่ 3 พระเจ้าศูทรกะ กับ ขุนนางวีรพล เรื่องที่ 4 นางมัทนเสนากับการเลือกคู่ เรื่องที่ 5 นางโศภนี ผู้หลงรักโจร เรื่องที่ 6 พราหมณ์เกศวะ กับ บุตรเขย 3 คน เรื่องที่ 7 ความรักมนัสวี ผู้โง่เขลา เรื่องที่ 8 พระยศเกตุ กับ ทีรฆทรรศิน และนางวิทยาธรสาว เรื่องที่ 9 การชุบชีวิตด้วยความผิดพลาดของนางมุกดาวลี เรื่องที่ 10 ปริศนายากของเวตาล จะเห็นว่าบางเรื่องจะมีความคล้ายคลึงกับ 25 เรื่องข้างต้น นอกจากนี้ยังมีการเพิ่มเรื่องของ พระ พฤตราช พระอนุชาของพระวิกรมาทิตย์อีกด้วย
นิทานเรื่องเวตาลนี้ เดิมได้เรียบเรียงเป็นร้อยแก้ว ชื่อ ลิลิตเพชรมงกุฎ โดยเจ้าพระยาพระคลัง (หน) แต่ถอดมาเพียงเรื่องแรกเท่านั้น (เรื่องพระวัชรมกุฎกับพุทธิศรีระ) ภายหลังพระราชวรวงศ์ เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์หรือ น.ม.ส. ได้ทรงแปลจากฉบับที่แปลเป็นภาษาอังกฤษของริชาร์ด เอฟ เบอร์ตัน จำ นวน 9 เรื่อง และจากสำ นวนแปลของ ซี.เอช. ทอว์นีย์ อีก 1 เรื่อง ทำ ให้ฉบับ ภาษาไทยของ น.ม.ส. มีนิทานเวตาลทั้งหมด 10 เรื่อง[1] ต่อมา ศาสตราจารย์ ดร.ศักดิ์ศรี แย้ม นัดดาได้แปลจากต้นฉบับเดิม ซึ่งเป็นอักษรเทวนาครี ภาษาสันสกฤต จนครบ 25 เรื่อง และภาย หลังวรรณกรรมเรื่องนี้ก็ได้รับการแปลแปลงในหลากหลายรูปแบบ เช่น รูปแบบการ์ตูนคอมมิค ชื่อ "เวตาล" ซึ่งเป็นผลงานของ ภาณุ นทีนันท์ เพื่อให้เป็นที่รู้จักมากขึ้นในวงกว้าง จนกระทั่ง เวตาลได้กลายเป็นอีกหนึ่งตัวละครที่คนไทยรู้จักกันเป็นอย่างดี นิทานเวตาลในภาคภาษาไทย
นิทานเวตาล แต่งโดย พระราชวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ ใช้นามแฝงว่า “น.ม.ส.” ซึ่งมีที่มาจากตัว อักษรตัวหลังพยางค์ของพระนาม พระองค์เจ้า “รัชนีแจ่มจรัส” มีที่มาจากวรรณกรรมสันสกฤตของอินเดีย ชื่อว่า “เวตาลปัญจวิงศติ” ศิวทาสได้แต่งไว้ ต่อมาได้มีผู้นำ นิทานเวตาลทั้งฉบับภาษาสันสกฤตและภาษาฮินดีมาแปลเป็นภาษาอังกฤษ โดย ร้อยเอก เซอร์ ริชาร์ด เอฟ. เบอร์ตัน ก็ได้นำ มาแปลและเรียบเรียงแต่งแปลงเป็นสำ นวนภาษา ของตนเองให้คนอังกฤษอ่าน แต่ไม่ครบทั้ง ๒๕เรื่อง กรมหมื่นพิทยาลงกรณ ได้ทรงแปลนิทาน เวตาลจากฉบับของเบอร์ตัน และจากฉบับแปลสำ นวนของ ซี. เอช. ทอว์นีย์ ในพ.ศ. พ.ศ. ๒๔๖๑รวมเป็นฉบับภาษาไทยของกรมหมื่นพิทยาลงกรณ ๑๐ เรื่อง นิทานเวตาลเป็นนิทานที่มี ลักษณะเป็นนิทานซับซ้อนนิทาน คือ มีนิทานเรื่องย่อยซ้อนอยู่ในนิทานเรื่องใหญ่ นิทานเวตาล แต่งเป็นร้อยแก้ว ตามสำ นวนของน.ม.ส ที่ทำ ให้นิทานน่าติดตาม ไม่น่าเบื่อ มีข้อคิดและปัญหา ต่างๆแฝงอยู่
เนื้อเรื่องใหญ่คือ พระวิกรมาทิตย์ เป็นกษัตริย์ครองกรุงอุชชยินี ออกจากการเป็นเจ้าเมือง ไป เป็นโยคีเพื่อสอดแนมหาข่าว น้องขึ้นเป็นแทน ต่อมาน้องสละราชสมบัติ พระอินทร์ใช้อสูรมาปก ครองแทน พระวิกรมาทิตย์ไม่ยอมไปตีกลับมาได้ แต่อสูรบอกว่าเจ้าจะตายเร็วๆนี้ จากโยคี ต่อ มามีผู้ถวายผลไม้ซึ่งมีทับทิมอยู่ภายใน คือโยคีศานติศีล และ บอกให้พระวิกรมาทิตย์ ไปเอาตัว เวตาลมาทำ พิธี พระองค์ไปหาเวตาล และแบกกลับมา โดยมีข้อตกลงกันว่าถ้าพระวิกรมาทิตย์ ตอบคำ ถามเมื่อไหร่เวตาลจะลอยกลับไปยังกิ่งอโศก แต่พระองค์ก็เผลอตอบไปทุกครั้งจนมาถึง รอบที่สิบ โดยมีเนื้อเรื่องย่อยว่า เมืองใหญ่ชื่อกรุงธรรมปุระ มีท้าวมหาพล ซึ่งมีมเหสี กับลูกสาว วัยสาวซึ่งแม่ลูกคล้ายพี่น้องกัน เพราะแม่หน้ายังดูอ่อนวัย
ต่อมาเกิดสงครามใหญ่ ใช้เงินซื้อคนใช้เหล็กฆ่าฟัน จนท้าวมหาพลเห็นว่าไม่รอดก็เผ่นหนี้ พร้อม ลูกเมีย ไปในป่า เดินทางไปไกล ก็เจอหมู่บ้านหนึ่ง ท้ามมหาพล ให้ลูกเมียไปหลบหลังต้นไม้ แล้ว เดินเข้าไป โดยไม่รู้ว่าหมู่บ้านนั้นคือหมู่บ้านโจร เมื่อ พวกโจรเห็นท้าวมหาพล แต่งตัวดี ดูร่ำ รวย เลยเข้าล้อมและฆ่า ชิงทรัพย์ไป ฝ่ายมเหสีกะลูกสาว ตกใจก็หนีมา ๔ โกรศ และพักใต้ร่มไม้ บังเอิญมีพระราชา(ท้าวจันทรเสน)และเจ้าชายมาล่าสัตว์กัน 2 คน เจอลอยเท้าคาดว่าเป็นของ หญิงแน่แท้ เจ้าชายเลือกหญิงเท้าเล็กเป็นเมีย ส่วนหญิงเท้าใหญ่ให้พ่อ ท้าวจันทรเสนถามว่า อยากได้แม่ใหม่เร็วขนาดนั้นเลยหรอ พระโอรสกล่าวว่า "ขอพระองค์อย่า รับสั่งเช่นนั้น เพราะบ้านของผู้เป็นใหญ่ในครอบครัวนั้น ถ้าไม่มีแม่เรือนก็เป็นบ้านที่ว่าง อนึ่ง พระองค์ย่อมจะทรงทราบคาถาซึ่งมูลเทวะบัณฑิตแต่งไว้ มีความว่า 'ชายผู้ไม่ใช่คนโง่ไม่ยอมคืนสู่ เรือนซึ่งไม่มีนางที่รักผู้มีรูปงามคอยรับรองในขณะที่กลับถึงเรือนนั้น แม้เรียกว่าเรือนก็ไม่ใช่ อื่น คือคุกซึ่งไม่มีโซ่เท่านั้นเอง' พระองค์ย่อมทรงทราบได้ด้วยพระองค์เองว่า ความสุขแห่งพ่อบ้าน ซึ่งอยู่โดดเดี่ยวนั้นมีไม่ได้ในบ้าน แลมีไม่ได้นอกบ้าน เพราะไม่มีหวังว่าจะได้ความสุข เมื่อกลับมา สู่เรือนแห่งตน"
และทั้งสองตามรอยเท้าไปเจอจนได้ มเหสี ดันมีเท้าเล็กกว่าลูกสาว ทำ ให้ท้าวจันทรเสนแต่งงาน กับเจ้าหญิง(ลูกสาวท้าวมหาพล) ส่วน เจ้าชาย(ลูกท้าวจันทรเสน)แต่งงานกับมเหสี(เมียท้าวมหา พล)เวตาลเมื่อเล่าจบก็ถามว่าถ้าลูกของ ท้าวจันทรเสนกับเจ้าหญิง จะนับญาติกับ ลูกของ เจ้า ชายและมเหสี อย่างไรพระวิกรมาทิตย์ฟังแล้วก็เหน็ดเหนื่อยและนึกได้ว่า ตนควรจะเงียบเสีย เพื่อเอาเวตาลไปส่งให้โยคี คิดได้ดังนั้นก็ เงียบ ไม่ตอบ เวตาลกล่าวชมและเสียดสีเล็กน้อย และ บอกว่าโยคีที่ให้นำ ตัวเราไปนั้นวางแผนที่จะสังหารท่าน ตอนทันทำ การสักการะ พระวิกรมาทิต ย์ พาเวตาลไปส่งให้โยคีแล้วบอกให้ทำ อัษฎางคประณต พระวิกรมาทิตย์ คิดว่าเรื่องที่เวตาลบอก น่าจะเป็นเรื่องจริง เลยบอกให้โยคีทำ ใฟ้ตนดูและจัดการฟันคอ
ข้อคิด คติคำ สอน และความจรรโลงใจ สอดแทรกข้อคิด คติธรรมในการดำ เนินชีวิต มีข้อคิดสำ คัญเกี่ยวกับคำ พูดว่า ควรคิดก่อนพูด เพราะหากพูดโดยไม่ไตร่ตรอง จะทำ ให้เกิดความเข้าใจผิด และมีการจบเรื่องด้วยปริศนาเพื่อส่ง เสริมปฏิภาณไหวพริบของผู้อ่าน คำ สำ คัญ เวตาล ปริศนา คิดก่อนพูด ปฏิภาณไหว
ข้อคิด คติคำ สอน และความจรรโลงใจ สอดแทรกข้อคิด คติธรรมในการดำ เนินชีวิต มีข้อคิดสำ คัญเกี่ยวกับคำ พูดว่า ควรคิด ก่อนพูด เพราะหากพูดโดยไม่ไตร่ตรอง จะทำ ให้เกิดความเข้าใจผิด และมีการจบเรื่อง ด้วยปริศนาเพื่อส่งเสริมปฏิภาณไหวพริบของผู้อ่าน คำ สำ คัญ เวตาล ปริศนา คิดก่อนพูด ปฏิภาณไหว
พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์.(2461) ,นิทานเวตาล สืบค้น 11 ธันวาคม 2566. จาก https://th.m.wikisource.org/wiki/ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์.(2461),นิทานเวตาล สืบค้น 11 ธันวาคม 2566. จาก https://www.car.chula.ac.th/display7.php?bib=b1333283 ศรีปัญญา.(2561),นิทานเวตาล สืบค้น 11 ธันวาคม 2566. https://kledthai.com/9786164370364.html นาย ปฏิภาณ เหมือนบิดา นางสาว อมราพร บุญเชิด