กาพย์เรื่องพระไชยสุริยา

๔หน่วยการเรียนรู้ท่ี กาพย์เรื่องพระไชยสุริยา

กาพยเ์ รื่องพระไชยสุริยาเป็นนิทาน ช่วยตอบสนองธรรมชาติของเดก็ นบั เป็นกศุ โลบาย
อยา่ งหน่ึง มีความไพเราะคาท่ีใชเ้ ป็นคาไทยง่ายๆ มีสมั ผสั คลอ้ งจอง เหมาะสาหรับการท่องจา และ
ยงั ไดเ้ รียนรู้เกี่ยวกบั มาตราตวั สะกดและลกั ษณะของการแต่งคาประพนั ธป์ ระเภทกาพย์

๑ ความเป็ นมา

กาพยเ์ ร่ืองพระไชยสุริยา มีเน้ือหาเป็ นนิทานขนาดส้ัน มีความยาวเพียง ๑ เล่มสมุดไทย
สุนทรภู่ไดแ้ ต่งข้ึนขณะจาพรรษาอยู่ที่จงั หวดั เพชรบุรี ราว พ.ศ. ๒๓๖๘ หรืออาจแต่งข้ึนเม่ือ
คร้ังบวชอยทู่ ่ีวดั เทพธิดาราม ระหวา่ ง พ.ศ. ๒๓๘๒-๒๓๘๕ สุนทรภู่แต่งกาพยพ์ ระไชยสุริยา
ข้ึนเพื่อใชเ้ ป็นแบบสอนอ่านและเขียนสะกดคาในมาตราต่างๆ โดยผูกใหเ้ ป็นเร่ืองราว เพ่ือให้
เด็กมีความสนุกสนานเพลิดเพลินไปกบั การอ่านและการเล่าเรียนศึกษา คร้ันต่อมาในรัชสมยั
พระบาทสมเดจ็ พระจุลจอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั พระยาศรีสุนทรโวหาร (นอ้ ยอาจารยางกรู ) คร้ังเป็น
หลวงสารประเสริฐ เมื่อแต่งหนงั สือมูลบทบรรพกิจ สาหรับใชเ้ ป็นแบบเรียนหนังสือไทยใน
โรงเรียนหลวง คงเห็นวา่ กาพยเ์ รื่องพระไชยสุริยาเป็นบทกวที ี่ไพเราะ ท้งั อ่านเขา้ ใจง่าย
จึงไดน้ ามารวมไวใ้ นหนงั สือมูลบทบรรพกิจ

๒ ประวตั ิผู้แต่ง

สุนทรภู่เป็ นกวีเอกคนหน่ึงของกรุงรัตนโกสินทร์ เกิดวนั จนั ทร์
เดือน 8 ข้ึน 1ค่า ปี มะเมีย ตรงกบั วนั ท่ี 26 มิถุนายน พ.ศ.2329 ซ่ึงตรงกบั รัชสมยั
ของพระบาทสมเดจ็ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก (รัชกาลท่ี 1) ต้งั แต่สุนทรภู่ยงั เดก็
สุนทรภู่เขา้ ไปอยู่ในวงั กบั มารดา ตอนยงั เป็ นเด็ก สุนทรภู่ไดเ้ ล่าเรียนท่ีวดั
ชีปะขาว (วดั ศรีสุดาราม) โตข้ึนก็เขา้ รับราชการเป็ นนายระวางพระคลงั สวน ไม่
นานกล็ าออกเพราะไม่ชอบงานน้ี ชอบแต่การแต่งกลอน และแต่งสกั วาเท่าน้นั

นิทานสุนทรภู่ มี 5 เร่ือง ได้แก่
1. เร่ืองโคบุตร (8 เล่มสมุดไทย)

2. เรื่องพระอภยั มณี(94 เล่มสมุดไทย)

3. เรื่องพระไชยสุริยา (แต่งเป็นกาพย)์ (1 เล่มสมุดไทย)

4. เรื่องลกั ษณวงศ์ (9 เล่มสมุดไทย มีแต่งต่ออีก 10 เล่มดว้ ยสานวนผอู้ ่ืน)

5. เรื่องสิงหไตรภพ (15 เล่มสมุดไทย)

สุนทรภู่ไดร้ ับยกยอ่ งเป็นบุคคลสาคญั ของโลกจากองคก์ าร UNESCO

๓ ลกั ษณะคาประพนั ธ์

กาพยเ์ รื่องพระไชยสุริยา แต่งดว้ ยคาประพนั ธ์ประเภทกาพย์ ไดแ้ ก่ กาพยย์ านี ๑๑
กาพยฉ์ บงั ๑๖ และกาพยส์ ุรางคนางค์ ๒๘

ขนุ นางต่างลุกวิง่ กาพย์ยานี ๑๑

พลั วนั ดนั ตึงตงั ท่านผหู้ ญิงว่งิ ยดุ หลงั
พระสงฆล์ งจากกฏุ ์ิ พล้งั พลดั ตกหกคะเมน
วิ่งอุตลุดฉุดมือเณร
หลวงชีหนีหลวงเถร ลงโคลนเลนเผน่ ผาดโผน

กาพย์ฉบงั ๑๖

กลางไพรไก่ขนั บรรเลง ฟังเสียงเพยี งเพลง

ซอเจง้ จาเรียงเวียงวงั เพยี งฆอ้ งกลองระฆงั
ยงู ทองร้องกะโตง้ โห่งดงั

แตรสงั ขก์ งั สดาลขานเสียง

ลกั ษณะคาประพนั ธ์ (ต่อ)

กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘

วนั น้นั จนั ทร มีดารากร เป็ นบริ วาร
ใบกา้ นอรชร
เห็นสิ้นดินฟ้า ในป่ าท่าธาร มาลีคล่ีบาน วายพุ าขจร
สารพนั จนั ทน์อิน วา้ วอ่ นเวยี นระวนั
เยน็ ฉ่าน้าฟ้า ช่ืนชะผกา

รื่นกลิ่นเกสร แตนต่อคลอ้ ร่อน

แผนผงั กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘

๔ เรื่องย่อ

กาพยเ์ รื่องพระไชยสุริยา เริ่มตน้ ดว้ ยบทไหวค้ รูโดยใชค้ าในมาตราแม่ ก กา
จากน้นั เป็นเน้ือความ แต่งเรียงตามมาตราตวั สะกด คือ แม่ ก กา แม่กน แม่กก แม่กง แม่
กด แม่กบ แม่กม แม่เกย เม่ือจะข้ึนมาตราใดกจ็ ะบอกไวอ้ ยา่ งชดั เจน

ต่อมาเป็นเน้ือเร่ืองกล่าวถึงพระไชยสุริยาครองเมืองสาวตั ถี มีมเหสีพระนาม
วา่ สุมาลีพระไชยสุริยาทรงปกครองบา้ นเมืองดว้ ยความผาสุก แต่ต่อมาบรรดาขา้ ราชการ
ประพฤติตนไม่ดีไม่อยใู่ นศีลธรรม ทาให้เกิดอาเพศ น้าป่ าไหลท่วมบา้ นเมือง พระไชย
สุริยาจึงทรงพานางสุมาลีลงเรือสาเภา เรือถูกพายพุ ดั อบั ปาง พระไชยสุริยาและมเหสีข้ึน
ฝ่ังได้ ก็เดินทางรอนแรมกลางป่ าได้รับความทุกข์ ต่อมาพบพระอินทร์เสด็จมาสอน
ธรรมะ พระไชยสุริยาและพระมเหสีจึงเสดจ็ ออกผนวชบาเพญ็ พรตตลอดพระชนมช์ ีพ

เร่ืองน่ารู้ : โอ้เอ้วหิ ารราย

ความสาคญั ของกาพยเ์ รื่องพระไชยสุริยา นอกจากจะเป็นแบบเรียนสอนอ่านท่ี
มีคุณค่าดา้ นเน้ือหาแลว้ ยงั มีการนามาเป็นบทสวดที่เรียกวา่ การสวดโอ้เอ้วิหารราย คือ การ
สวดกาพยเ์ ป็ นทานองตามศาลารายรอบพระอุโบสถวดั พระศรี รัตนศาสดาราม ในวนั
เขา้ พรรษา วนั กลางพรรษา และวนั ออกพรรษา สนั นิษฐานวา่ มีมาต้งั แต่สมยั อยธุ ยา เร่ืองที่
นิยมนามาสวด คือ มหาชาติ ต่อมาในสมยั รัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระจอมเกลา้
เจา้ อยหู่ วั โปรดเกลา้ ฯ ให้มีการสวดโอเ้ อว้ ิหารรายในช่วงเขา้ พรรษาโดยนากาพยเ์ ร่ืองพระ
ไชยสุริยามาสวดเป็นคร้ังแรก เนื่องจากการใชบ้ ทสวดมหาชาติมีผสู้ นใจฟังนอ้ ย

๕ เนื้อเรื่อง กาพย์เร่ืองพระไชยสุริยา

สะธุสะจะขอไหว้ พระศรีไตรสรณา (ตวั อย่าง)
พอ่ แม่แลครูบา เทวดาในราศี
เขา้ มาต่อ ก กา มี
ขา้ เจา้ เอา ก ข ดีมิดีอยา่ ตรีชา
แกไ้ ขในเท่าน้ี พอล่อใจกมุ ารา
เจา้ พาราสาวะถี
จะร่าคาต่อไป มีสุดามเหสี
ธรณีมีราชา อยบู่ ุรีไม่มีภยั
มีกิริยาอะฌาสยั
ชื่อพระไชยสุริยา ไดอ้ าศยั ในพารา
ชื่อวา่ สุมาลี ชาวบุรีกป็ รีดา
ไดข้ า้ วปลาแลสาลี
ขา้ เฝ้าเหล่าเสนา กห็ าเยาวนารี
พ่อคา้ มาแต่ไกล ทามโหรีที่เคหา
เขา้ แต่หอล่อกามา
ไพร่ฟ้าประชาชี โลโภพาใหบ้ า้ ใจ
ทาไร่ขา้ วไถนา

อยมู่ าหมู่ขา้ เฝ้า
ท่ีหนา้ ตาดีดี

ค่าเชา้ เฝ้าสีซอ
หาไดใ้ หภ้ ริยา

๖ คาศัพท์ ความหมาย

คาศัพท์ พิณสี่สาย

กระจบั ป่ี ระฆงั วงเดือน
กงั สดาล
กาลกณิ ี ลกั ษณะที่เป็นอปั มงคล
กณู ฑ์
ขอษมา ไฟ
ขนั ธสันดาน
ข่ือคา ขอโทษ ขออภยั
อุปนิสัยที่มีมาแต่กาเนิดในตวั ของตนเอง
คอโค เคร่ืองจองจานกั โทษ ทาดว้ ยไมเ้ จาะรูประกอบกบั คอและขอ้ มือ
ท้งั สองขา้ งของ
ฉ้อ นกั โทษ
คนอินเดียเชื่อวา่ น้าในแม่น้าคงคาไหลมาจากคอของโคอุสุภราช
พาหนะ
ของพระอิศวรซ่ึงอยวู่ มิ านบนเขาไกรลาส
โกง ข้ีโกง ใชอ้ ุบายหลอกลวง

คาศัพท์ ความหมาย

เฉโก ฉลาดแกมโกง ไม่ตรงไปตรงมา
ตรีชา
ความหมายตามบริบท หมายถึง ติเตียน (ไม่มีความหมายใน
ตะรัง พจนานุกรม)
ไตรยุค
ด้นั ตะบึงไป
ขอษมา ทวาบรยคุ ชื่อยคุ หน่ึงในสี่ยคุ ตามคติของพราหมณ์ในยคุ น้ี
ไตรสรณา ธรรมะและอายขุ องมนุษยล์ ดลงเหลือเพยี ง ๒ ใน ๔ เมื่อเทียบ
ถือนา้ กบั กฤดายคุ (กฤดายคุ ไตรดายคุ ทวาบรยคุ กลียคุ )
เถื่อน
บรรจถรณ์ ขอโทษ ขออภยั
บา
ประเวณี ท่ีพ่งึ ท้งั สามคือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์
เเป็นการทาพธิ ีดื่มน้าสาบานถวายพระเจา้ แผน่ ดิน
ป่ า

ท่ีนอน

ครู อาจารย์ ชายหนุ่ม

ในที่น้ีใชใ้ นความหมายวา่ ประเพณี

คาศัพท์ ความหมาย

ประสกสีกา ประสก มาจากคาวา่ อุบาสก สีกา มาจากคาวา่ อุบาสิกา
หมายถึง ชายหญิงท่ีเป็นคฤหสั ถท์ ี่นบั ถือพระพุทธศาสนา
ปัตติ
ปาปัง ส่วนบุญ
พระแกล
พระดาบส ปาป
พระยาสัมพาที
หนา้ ต่าง
พระแสง
พทุ ธนั ดร ผบู้ าเพญ็ ตบะ ฤๅษี

ไพชยนต์ พญานกในวรรณคดีเร่ืองรามเกียรต์ิพ่ีของนกสดายเุ ป็นผบู้ อก
ภาษาไสย ทางไปกรุงลงกาใหแ้ ก่หนุมาน
ภุมรา
อาวธุ หรือเคร่ืองใชม้ ีคมท่ีพระมหากษตั ริยท์ รงใชส้ อย

ช่วงเวลาที่วา่ งจากพระพุทธเจา้ คือช่วงเวลาหลงั จากที่
พระพทุ ธเจา้ องคห์ น่ึง
นิพพานแลว้ กบั ท่ีพระพุทธเจา้ อีกองคห์ น่ึงจะมาตรัสรู้

ชื่อรถและวมิ านของพระอินทร์ ปราสาททวั่ ไปของหลวง

ลทั ธิอนั เน่ืองดว้ ยเวทมนตร์คาถา

แมลงภู่ ผ้งึ ในที่น้ีหมายถึง ตวั สุนทรภู่

คาศัพท์ ความหมาย

ประสกสีกา เรือ
มรคา ทาง
โมทนา บนั เทิง ยนิ ดี พลอยบนั เทิง พลอยยนิ ดี
ยอแสง อาการที่พระอาทิตยอ์ ่อนแสงลง เวลาจะพลบค่า
เยาวนารี สาวรุ่น
โยโส อวดดี
รัญจวน ป่ วนใจ สะเทือนใจดว้ ยความกระสนั ถึง
ราศี ลกั ษณะความดีงามของคน สิริมงคล
รุกขมูล โคนตน้ ไม้
โลโภ ความโลภ ความอยากไดไ้ ม่รู้จกั พอ
วบิ ัติ พิบตั ิ ความเคล่ือนคลาด ความผดิ โทษ ความตาย ความยากเขญ็
อนั ตราย
สังวจั ฉระ ปี
สัตถาวร แผลงมาจากคาวา่ สถาวร แปลวา่ ยงั่ ยนื

๗ บทวเิ คราะห์ ความหมาย

คาศัพท์ พิณสี่สาย

กระจบั ปี่ ระฆงั วงเดือน
กงั สดาล
กาลกณิ ี ลกั ษณะท่ีเป็นอปั มงคล
กูณฑ์
ขอษมา ไฟ
ขนั ธสันดาน
ข่ือคา ขอโทษ ขออภยั
อุปนิสัยท่ีมีมาแต่กาเนิดในตวั ของตนเอง
คอโค เครื่องจองจานกั โทษ ทาดว้ ยไมเ้ จาะรูประกอบกบั คอและขอ้ มือ
ท้งั สองขา้ งของ
ฉ้อ นกั โทษ
คนอินเดียเชื่อวา่ น้าในแม่น้าคงคาไหลมาจากคอของโคอุสุภราช
พาหนะ
ของพระอิศวรซ่ึงอยวู่ มิ านบนเขาไกรลาส
โกง ข้ีโกง ใชอ้ ุบายหลอกลวง

๗ บทวเิ คราะห์

กาพย์พระไชยสุริยาแต่งข้ึนเพ่ือเป็ นแบบเรียนเร่ืองการสะกดและการใช้
ถอ้ ยคา เหมาะสาหรับเด็ก เนื่องดว้ ยสานวนภาษาท่ีใชใ้ นการเรียบเรียงแต่งตรงไปตรงมา
เรียงตามลาดบั มาตราตวั สะกด คือ แม่ ก กา แม่กน แม่กง แม่กก แม่กด แม่กบ แม่กม แม่
เกย ส่วนแม่เกอว ไม่มีบทอ่านแยกออกมาต่างหาก แต่รวมไวใ้ นแม่เกย ลกั ษณะเน้ือหาเร่ิม
สอนจากง่ายไปหายาก มีการทบทวนความรู้เดิมทุกคร้ัง เช่น บทท่ีใชค้ าในแม่กก มีการ
แทรกคาในแม่ ก กา แม่กน แม่กง เพอ่ื ใหอ้ ่านทบทวน ทาใหส้ นุก น่าสนใจ น่าติดตาม

๗.๑ คุณค่าด้านเนื้อหา

๑) ให้ความรู้ตามจุดประสงค์ของผู้แต่ง คือ ใช้เป็ นส่ือในการสอนมาตรา
ตวั สะกดผูท้ ่ีใชก้ าพยพ์ ระไชยสุริยาเป็ นแบบเรียนจะสามารถอ่านและเขียนภาษาไทยได้
อยา่ งถูกตอ้ งและสามารถใชท้ บทวนความรู้ทางการใชภ้ าษาได้

๒) สะท้อนสภาพสังคมไทย สุนทรภู่เกิดหลงั การสร้างกรุงรัตนโกสินทร์เพียง
สามปี ไดร้ ับรู้เหตุการณ์ตอนเสียกรุงจากผูใ้ หญ่ท่ีเคยพบสภาพท้งั ก่อนเสียกรุง ขณะเสีย
กรุง การกอบกูบ้ า้ นเมืองและสร้างบา้ นแปลงเมืองมา จึงสอดแทรกสภาพสังคมไทยก่อน
เสียกรุง โดยสร้างตวั ละครในเร่ืองวา่ ขา้ ราชบริพาร เสนาบดีไม่ใส่ใจบา้ นเมือง ฉอ้ ราษฎร์
บงั หลวง คดโกง ไม่ยุติธรรม หมกมุ่นอยู่กบั ความสนุกสนานเพลิดเพลินมวั เมาในกาม
เหมือนสภาพคนไทยก่อนเสียกรุง

คุณค่าด้านเนื้อหา (ต่อ)

๓) แสดงความคดิ ความเชื่อ และค่านิยมของคนในสังคม เช่น
๓.๑) ความเช่ือเร่ืองไสยศาสตร์ กาพยเ์ รื่องพระไชยสุริยาแสดงให้

เ ห็ น ค ว า ม เ ชื่ อ ข อ ง ผู้ค น ใ น ส มัย น้ ัน ว่ า นับ ถื อ ไ ส ย ศ า ส ต ร์ ม า ก ก ว่ า ห ลัก ธ ร ร ม ท า ง
พระพทุ ธศาสนา จนมีความประพฤติในทางท่ีผดิ

๓.๒) แสดงค่านิยมของครอบครัว คู่สามีภรรยายามตกทุกขไ์ ดย้ าก
ตอ้ งไม่ทอดทิ้งกนั ภรรยาตอ้ งใหค้ วามเคารพและปรนนิบตั ิสามีท้งั ยามทุกขแ์ ละยามสุข

๓.๓) แสดงความเคารพในสิ่งที่ควรเคารพ การแสดงความเคารพ
ศรัทธาในพระรัตนตรัย พอ่ แม่ ครูบาอาจารย์ และส่ิงศกั ด์ิสิทธ์ิ

๓.๔) ให้ข้อคดิ คติธรรม สาหรับนาไปใช้ในการดาเนินชีวติ

• ข้าราชการท่ีดีต้องไม่คดโกง ฉ้อราษฎร์บังหลวง กดข่ีข่มเหง
ประชาชนคนไทยไม่ควรหลงระเริ ง มัวเมาแต่ความสนุกสนาน
เพลิดเพลินในกามารมณ์

• ผนู้ าของประเทศตอ้ งควบคุมดูแลขา้ ราชการ อยา่ ใหร้ ังแกประชาชน

๗.๒ คุณค่าด้านวรรณศิลป์

๑) การใช้คา ง่ายๆ บรรยายใหเ้ ห็นภาพชดั เจน
๒) ใช้ถ้อยคาให้เกดิ จนิ ตภาพ
๓) ใช้โวหารนาฏการ คือ เห็นกิริยาอาการที่ทาต่อเนื่อง
๔) การใช้ความเปรียบว่าสิ่งหน่ึงเหมือนกบั ส่ิงหน่ึง หรือ อุปมา คือ การเปรียบเทียบ
๕) การเลยี นเสียงธรรมชาติ
๖) การเล่นเสียง

สัมผสั อกั ษร เช่น จง-จา ม่ิง-ไม้ ไกร-กร่าง ยาง-ยงู ปริง-ประยงค์ ฝิ่น-ฝาง พลวง-พลอง
สัมผสั สระ เช่น กง-จง จา-สา กน-ปน ไม-้ ใน กร่าง-ยาง ยงู -สูง ลิง-ปริง-ปลิง ยงค-์ ทรง-ส่ง
๗) ใช้ลลี าจงั หวะในการอ่านได้สนุกและเกดิ อารมณ์ตามเนื้อเรื่อง

สรุป

กาพย์พระไชยสุริยา มีลักษณะการแต่งเหมาะสมกับเน้ือหา ให้ความ
สนุกสนาน เพลิดเพลิน ไม่ยาวเกินไป เหมาะสมกบั วยั ของเด็ก สามารถใชส้ อนไดผ้ ล
ตามจุดประสงค์ของผูแ้ ต่ง นอกจากน้ียงั มีคุณค่าดา้ นวรรณศิลป์ และดา้ นสังคมหลาย
ประการ นบั เป็ นวรรณคดีที่เป็ นมรดกของชาติ ควรค่าแก่การศึกษาดว้ ยความภูมิใจ
และมีความเหมาะสมที่ไดร้ ับเลือกเป็นแบบเรียนแก่เยาวชนไทย ต้งั แต่สมยั รัชกาลท่ี ๕