กัณฑ์มัทรี

กัณฑ์มัทรี

จัดทำโดย

นางสาวอริสา เลขาพันธ์
ม.๕/๔ เลขที่ ๔๑

ประวัติ
ผู้แต่ง



เจ้าพระยาพระคลัง (หน) เกิดในช่วงปลายสมัย
อยุธยา รับราชการในสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสิน
กรุงธนบุรี โดยมีบรรดาศักดิ์เป็นหลวงสรวิชิต ต่อมา
ในรัชสมัยสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
ได้รับการแต่งตั้งให้เป็นพระยาพิพิฒนโกษา ก่อนจะ
เลื่อนมาเป็นเจ้าพระยาพระคลัง เสนาบดีจตุสดมภ์
กรมท่า ซึ่งนอกจากผลงานด้านราชการแล้ว
เจ้าพระยาพระคลัง (หน) ยังมีผลงานด้านการ
ประพันธ์จำนวนมาก เช่น สามก๊ก (ฉบับแปล)
ราชาธิราช บทมโหรีเรื่องกากี อิเหนาคำฉันท์ ร่ายยาว
มหาเวสสันดรชาดก กัณฑ์กุมาร และกัณฑ์มัทรี ฯลฯ

ลักษณะคำประพันธ์

มหาเวสสันดรชาดก กัณฑ
์มัทรี มีลักษณะคำประพันธ์
เป็นแบบร่ายยาว โดยหนึ
่งบทจะมีกี่วรรคก็ได้ ส่วน

ใหญ่จะนิยมแต่ง ๕ วรรคขึ้นไป แต่ละวรรคมีจำนวน
คำ ๖-๑๐ คำ และใช้คำสร้อย เช่น นั้นแล แล้วแล
ดังนี้ ฯลฯ ซึ่งคำสร้อยนี้จะมีก็ได้หรือไม่มีก็ได้
ฉันทลักษณ์ของร่ายยาว จะมีการบังคับเฉพาะคำ
สุดท้ายของวรรคก่อนหน้าจะสัมผัสกับคำที่ ๑ ถึงคำที่
๕ ของวรรคถัดไป เช่น
“...จึ่งตรัสว่าโอ้โอ๋เวลาปานฉะนี้เอ่ยจะมิดึกดื่น จวนจะสิ้น
คืนค่อนรุ่งไปเสียแล้วหรือกระไรไม่รู้เลย พระพายรำเพย
พัดมารี่เรื่อยอยู่เฉื่อยฉิว...”
จุดเด่นของร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดก คือ การมี
คาถาบาลีขึ้นต้น เช่น
“...อิมาตา โปกฺขรณี รมฺมา เจ้าเคยมาประพาสสรงสนาน
ในสระศรี โบกขรณีตำแหน่งนอกพระอาวาส นางเสด็จ
ลีลาสไปเที่ยวเวียนรอบ จึ่งตรัสว่าน้ำเอ๋ยเคยเปี่ยมขอบ
เป็นไร…”

เนื้อเรื่องย่อ

ในคืนก่อนรุ่งเช้าที่พระนางมัทรีจะเสด็จออกจากอาศรมเข้า
ป่าไปเก็บผลไม้เป็นอาหารของพระเวสสันดร และพระกุมาร
ทั้งสอง ระนางทรงฝันร้าย และทูลขอให้พระเวสสันดรทำนาย
ฝันให้ แม้พระเวสสันดรจะทรงเสกลบเกลื่อน และไม่ทำนาย
ฝัน แต่พระนางก็ยังไม่สบายพระทัย ก่อนเข้าป่าพระนาง
ทรงฝากพระโอรส และพระธิดาแก่พระเวสสันดรให้ช่วยดูแล
ให้ดี หลังจากพระเวสสันดร ประทานพระชาลี และพระกัณห
าให้แก่ชูชกไปแล้ว บรรดาเทพยดาทั้งหลายต่างก็ปริวิตก
กว่า พระนางจะทรงทุกข์โศก หากกลับออกจากป่าเร็ว และ
ทราบเรื่องก็คงจะทรงติดตามไปทวงพระกุมารทั้งสองคืนจากชู
ชก อันจะเป็นเหตุให้พระเวสสันดรทรงบำเพ็ญทานบารมีไม่
สำเร็จ พระอินทร์ จึงสั่งเทพบริวาร ๓ องค์ให้แปลงกายเป็น
พญาไกรสรราชสีห์ พญาเสือโคร่ง และพญาเสือเหลือง
ไปสกัดกั้นพระนางมัทรีไว้ไม่ให้กลับไปยังอาศรมได้ ต่อเมื่อ
เวลาล่วงเลยไปแล้วจึงหลีกทางให้พระนางเสด็จกลับอาศรม
ฝ่ายพระนางมัทรี เมื่อเสด็จเข้าป่าก็ทรงพบว่าธรรมชาติผิด
ปกติไปจากที่เคยพบเห็นที่ที่เคยมีผลไม้กลับกลายเป็นมีดอก
ไม้ ที่ที่เคยมีดอกไม้กลับกลายเป็นมีผลไม้ ทั้งท้องฟ้าก็มืด
มิดมัวมน เห็นขอบฟ้าแดงเป็นสีเลือด

ทำให้พระนางประหวั่นพรั่นพระทัย ยิ่งไม้คานพลัดตกจากบ่า
และขอเกี่ยวผลไม้เลื่อนหลุดจากมืออย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน
ก็ยิ่งไม่สบายพระทัย พระนางทรงเก็บผลไม้ใส่กระเช้าเพื่อจะ
ได้รีบกลับอาศรม แต่ระหว่างทางกลับพบสัตว์ป่าทั้งสาม
พระนางได้อ้อนวอนขอทางจากสัตว์ป่านั้นเป็นเวลานาน ต่อ
เมื่อพระจันทร์ขึ้นแล้ว สัตว์ทั้งสามจึงเปิดทางให้ตามคำขอ
พระนางทรงวิ่งกลับอาศรม ก็ไม่พบพระกุมารทั้งสองที่เคย
ออกมาต้อนรับเป็นประจำ ทำให้พระนางหวาดหวั่นพระทัย
ยิ่งนัก เมื่อทูลถามพระเวสสันดร พระองค์ก็ไม่ยอมตรัสด้วย
พระนางกลัดกลุ้มพระทัย และทรงร้องไห้คร่ำครวญ พระ
เวสสันดรทรงเห็นพระนางเศร้าโศกเป็นอันมาก จึงหาวิธีตัด
ความทุกข์โศกด้วยการแกล้งกล่าวหาพระนางว่าคิดนอกใจไป
คบชายอื่น จึงได้กลับมาถึงอาศรมในเวลากลางคืน พระนา
งมัทรีทรงคร่ำครวญหาลูกด้วยความวิปโยคจนสิ้นสติไป เมื่อ
ฟื้นขึ้น และพระเวสสันดรตรัสเล่าความจริงว่าได้ประทานพระ
กุมารทั้งสองให้แก่ชูชกไปแล้ว พระนางจึงทรงค่อยหายโศก
เศร้า และอนุโมทนาในการบำเพ็ญทานบารมีของพระ
เวสสันดร

คุณค่าที่ได้จากเรื่อง

๑.คุณค่าด้านวรรณศิลป์


ใช้ถ้อยคำไพเราะ มีการเล่นคำ เล่นสัมผัสอักษร มีการ
ใช้โวหารภาพพจน์ และการพรรณนาให้เกิดความรู้สึก
ที่ละเอียดอ่อน รวมทั้งเกิดจินตภาพชัดเจน
เนื้อหาของกัณฑ์มัทรีแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์
ระหว่างธรรมชาติกับอารมณ์ความรู้สึกของตัวละครได้
อย่างชัดเจน จะเห็นได้จากตอนที่เกิดเรื่องร้ายแก่พระ
นางมัทรีขณะที่หาผลาหารอยู่ในป่า
๒. คุณค่าด้านสังคม
สะท้อนให้เห็นค่านิยมแนวโลกุตตรธรรมของประชาชน
ว่า มีความปรารถนาจะบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ
ให้แง่คิดเกี่ยวกับบทบาทหน้าที่ของผู้หญิงในฐานะที่
เป็นแม่และเป็นภรรยาที่ดี ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญเหนือสิ่งอื่น
มหาเวสสันดรชาดก กัณฑ์มัทรี สะท้อนแนวคิดสำคัญ
เกี่ยวกับความรักของแม่ที่มีต่อลูกอย่างสุดชีวิต
ข้อคิด คติธรรม ที่สามารถนาไปใช้ในชีวิตประจาวัน
ของทุกคนได้ เกี่ยวกับการเป็นคู่สามีภรรยาที่ดี การ
เสียสละ เป็นคุณธรรมที่น่ายกย่อง และการบริจาคทาน
เป็นการกระทาที่สมควรได้รับการอนุโมทนา