Terugkoppeling - thema Magie

TECHNIEK- EN BÈTAONDERWIJS
thema: Magie

POEF!

wetten van behoud
van materiaal

Diverse trucs

van goudregen tot chemische drol

Goochelen met aandacht

Speel met de focus van de klas

periodiek van de Nederlandse Vereniging
voor het Onderwijs in de Natuurwetenschappen

winter 2014
jaargang 23
nummer 4

HOCUS POCUS INHOUD

TRUCS ONTWERPEN 43

Techniek en de geschiedenis 4
van de goochelkunst

GOUDREGEN 8 10

Licht en glitters geven ongetwijfeld
een schitterende reactie

GOOCHELEN MET AANDACHT

Bas Jacobs, de goochelaar én docent,
die beide disciplines combineert.

16 POEF!
24
Wat doe je als docent tegen
Deze editie van Terugkoppeling heeft als de grote verdwijntruc?
thema “magie”. Los van het thema vind je De wetten van behoud
in elk nummer een noot van de redactie, van materiaal.
de toa-tip, een proef en de rubriek “mooi
meegenomen” met wetenswaardigheden. 20 VERDWENEN GLAS

Een truc in 5 minuten

WATER POMPEN

op 3 verschillende manieren

26 LEERLINGPANEL
28 NIEUWKOMER/OUWE ROT
32 MOOI MEEGENOMEN

D COLOFON

De Terugkoppeling is Van onze gastredacteur:
een uitgave van NVON,
de Nederlandse vereniging HOCUS POCUS!
voor het onderwijs in de
natuurwetenschappen. Het is net een goochelshow. Je doet twee stoffen
REDACTIEADRES bij elkaar en POEF, ze verdwijnen achter een
Schieweg 15 laken van rook. Kleuren veranderen, gassen ont­
2627 AN Delft staan, je hoort geknetter en een knal of je ziet
t: 015-2127029 vuur of licht verschijnen. Niet alleen de stoffen
e: [email protected] veranderen, maar ook de uitdrukking op de
Redactie: Amber Leeman, Lotte gezichten, verbazing. De scheikundeles, het blijft
Nijman, Hein Bruijnesteijn magisch.
en als gastredacteur Sabina Als gastredacteur heb ik mogen meedenken
Onderwater met medew­ erking over een magische Terugkoppeling. We hebben
van het bestuur van de NVON. op verschillende manieren het onderwerp be-
Met dank aan Kees Warnaars, licht: goochelaars en techniek, trucs in de klas en
Lian Moerenhout, Jelmer van natuurlijk magische experimenten.
Lenteren en Gina Velcheva. Magie beperkt zich niet alleen tot de (on)voor-
Vormgeving en realisatie: spelbare trucs, proefjes en practica. De beleving,
de Kabelfabriek de verbazing en de ontwikkeling van leerlingen
Foto omslag: Marco Zwinkels blijft misschien wel de grootste truc die het on-
Drukwerk: Ten Brink derwijs kent en hetgeen dat het meeste voldoe-
Kopij: Artikelen, persberichten ning oplevert.
en overige informatie graag Sabina Onderwater
twee maanden voor verschij­ Ook een keer gastredacteur zijn?
ningsdatum insturen naar Elk NVON-lid kan zich hiervoor opgeven.
de redactie. Richtlijnen voor Lever een bijdrage en denk mee over het
auteurs zijn op te vragen thema. Meld je aan via [email protected].
bij de redactie.
ABONNEMENTEN NVON | 2014 | 3
Abonnement tijdschrift: €29,50
per jaar. Beëindiging van het
abonnement kan uitsluitend
schriftelijk vóór 1 augustus.
Lid worden? Als lid van de
NVON ben je automatisch
abonnee van het blad Terug-
koppeling en word je daarnaast
geïnformeerd per digitale
nieuwsb­ rief. Ook ontvangen
leden tal van kortingen op
musea en (vak-)bladen.
Meld je aan via de website:
www.nvon.nl
LEDENADMINISTRATIE NVON
[email protected]
Wilt u tekst- of beeldmateriaal
gebruiken uit deze uitgave?
Neem s.v.p. contact op met de
redactie voor onze toestemming,
doorverwijzing of medewerking.

Het Ontwerp
ACHTER DE
TRUC

Wetenschap en goochelkunst zijn al
eeuwen onafscheidelijk. Eén van de
oudste bekende goocheltrucs, van
rond 500 v.C., was een kom wijn die
nooit leeg ging, gebaseerd op de
wet van de communicerende vaten.
Met de ontdekking van stoomaan-
drijving en elektriciteit namen de
mogelijkheden voor goochelaars
een vlucht. Goochelaars maakten
dankbaar gebruik van deze nieuwe
technologieën. Goochelaars als
Robert Houdin gebruikte elektro-
magneten op het podium. Hierdoor
konden kleine jongetjes een voor-
werp optillen, dat na een druk op
de knop geen millimeter verplaatst
kon worden door een volwassen
man. Flip Hallema, voorzitter van de
Nederlandse Magische Unie, geeft
ons een kijkje in het ontwerpproces
van magie en verwondering.

Joseph Pinetti (1750-1803) – De oorsprong van Pinetti’s trucs lag in de natuurkunde-
demonstraties die hij gaf als professor. Hij besloot zijn trucs, die hij wetenschappelijke
experimenten noemde, in theaters op te voeren, in een tijd waarin het nog gebruikelijk
was dat goochelaars alleen op straat optraden. Zijn populariteit daalde enorm na het
uitkomen van verklarende boeken over zijn trucs.

4

Flip Hallema – Voorzitter
van de Nederlanse Magische
unie, ontwerper van trucs en
autoriteit op het gebied van
goochelgeschiedenis.

Jean Robert-Houdin (1805-1871) – Robert-Houdin was uitvinder, horlogemaker,
goochelaar en illusionist. Zowel zijn vader als schoonvader was horlogemaker, en hij
hield zich in de winkel van de laatste bezig met het maken van mechanisch speelgoed
en automatons, zelfbewegende figuren. Na het overwinnen van zijn podiumangst
werd hij ook bekend met gedachtenleesshows.

Tot de vorige eeuw hadden de vrijwel alle bekende
goochelaars een achtergrond in de techniek of weten-
schap. In de kaders een aantal voorbeelden.

NVON | 2014 | 5

Flip Hallema was al vroeg bekend met attributen, zoals kaarten en stokken.
de wondere wereld van het goochelen. Andere goochelaars maken meer gebruik
Zijn vader goochelde op verjaardagen. van natuurwetenschappelijke fenome-
Met geïllustreerde goochelboeken en nen, bijvoorbeeld van scheikundige
veel oefening kreeg de jonge Flip het ook reacties om water in wijn te veranderen,
onder de knie. Hij studeerde Industriële en van optische illusies om objecten te
Vormgeving in Den Haag en aan de laten verdwijnen en verschijnen.
Academie in Rotterdam. Na een aantal Tegenwoordig zijn er veel goochelaars
banen als ontwerper had Flip succes op die trucs ontwerpen met bijvoorbeeld
het wereldconcours voor goochelaars, tablets en interactieve televisies. Flip
en besloot hij verder te gaan als beroeps- Hallema is van mening dat er niet teveel
goochelaar. Hij ontwikkelt zijn eigen onnodige elektronica gebruikt moet
trucs en technieken. Zijn Fl!pstick move is worden, omdat dit afleidt van de daad-
wereldwijd bekend onder goochelaars. werkelijke goochelkunst.
Flip legt uit dat een goede truc een De zelfontwikkelde trucs en technieken
combinatie is van vingervaardigheid, van Flip worden wereldwijd gebruikt
attributen en psychologie. Om trucs goed door goochelaars en door onderwijzers
over te brengen spelen goochelaars in op in de goochelkunst. Het ontwikkelen van
de verwachtingen van het publiek. Door zo’n truc of van een show is een ontwerp-
de aandacht van de kijkers naar de ene proces dat begint met inspiratie of een
plek te trekken kun je ruimte scheppen fascinatie gevolgt door onderzoek. Er zijn
om andere handelingen ongezien uit te goochelcongressen en (zeer geheime)
voeren. Hierdoor zijn oplettende mensen instructie-dvd’s om te kijken naar en
in de praktijk vaak makkelijker publiek. te leren van anderen. Ook spelen en
Vingervaardigheid is een kwestie van veel variëren met bestaande trucs leidt vaak
oefenen op de juiste grepen en bewegin- tot inzichten hoe iets beter aangepakt
gen. Flip zelf gebruikt het liefst simpele zou kunnen worden.

Hypatia (355-415) – Wordt ook wel gezien als de eerste vrouwelijke wiskundige,
daarnaast hield ze zich bezig met filosofie en astronomie. Haar lezingen waren in die
tijd bijzonder populair omdat ze visueel en experimenteel ingesteld waren. Ze richtte
deze voorstellingen in als een goochelaar, gebruikmakend van de aandacht van het
publiek en van attributen, zoals astronomische instrumenten.

6

Lewis Carroll (1832-1898) – Vooral bekend als de zonderlinge schrijver van Alice’s
Adventures in Wonderland, minder bekend is dat hij ook wiskundige en goochelaar
was. Hij hield zich in zijn wetenschaps- en onderwijscarrière voornamelijk bezig met
geometrie, algebra en logica. Daarnaast construeerde hij mathematische puzzels en
trucs. De liefde voor goochelarij vinden we terug in de avonturen van Alice, in de vorm
van konijnen, kaarten en horloges.

Veel goocheltrucs zijn ongezochte keukenstoel in een smalle koker onder-
vondsten, ‘serendipiteiten’. Zo ook de steboven gekeerd wordt. Een bevriende
beroemde Fl!pstick move, een beweging goochelaar heeft de truc verder ontwik-
om een goochelstok te laten verdwijnen keld en opgevoerd. Na diens dood zijn de
en verschijnen. Deze ontdekte Flip bij rechten van de truc verkocht, waardoor
toeval tijdens het schilderen, en nu is Flip hem niet meer kon gebruiken. De
deze beweging overal ter wereld tot op toename in het verfilmen en verspreiden
de goochelscholen bekend. van filmpjes van trucs maken het tegen-
Net als bij andere ontwerpen wordt het woordig wel makkelijker te bewijzen dat
idee van de truc bijgeschaafd en getest je een truc al eens hebt gedaan. Aan de
op een klein publiek. Totdat de vinger- andere kant is geheimhouding lastiger
vaardigheid, attributen, psychologische geworden. Zeker met televisieprogram-
effecten en de volledige show eromheen ma’s die puur draaien om het bekendma-
magisch genoeg zijn voor op het toneel. ken van de werking van een truc.
Het komt geregeld voor dat dezelfde truc Anders dan wetenschappers houden
op ongeveer hetzelfde moment door goochelaars hun geheimen liever voor
meerdere goochelaars wordt bedacht. zichzelf of in besloten kring. Toch wordt
Door de geheimhouding en het gebruik er ook in goochelen onderwezen, op
van psychologische effecten is het niet goochelscholen, in workshops en op
makkelijk een nieuwe goocheltruc te congressen die niet voor iedereen
patenteren. Het gebeurt wel, vooral voor toegankelijk zijn. Flip Hallema houdt
nieuwe technische vondsten, met name zich tegenwoordig veel bezig met het
om de gebruiksrechten veilig te stellen. opleiden van collega’s op het gebied van
Plagiaat is een gevoelig onderwerp in vingervlugheid. Ook geeft hij lezingen
de goochelwereld, maar de grens is over de geschiedenis van de goochelaar,
moeilijk te trekken. Zo heeft Flip Hallema waar de combinatie van technisch
ooit een techniek bedacht waarbij een pionieren en geheimzinnigheid een rode
draad in vormt.

NVON | 2014 | 7

Een andere fraaie ! GOUDREGEN
uitvoering begint !
15 minuten
met een maat­
cilinder gevuld Ook voor de geoefende leerling
met kaliumjodide­
oplossing. Daaraan Een spectaculaire reactie tussen
voeg je een kleine twee vaste stoffen.
hoeveelheid lood(II)
nitraatoplossing NODIG
toe. De maatcilin-
der staat op een Statiefmateriaal, brander, rondbodemkolf
‘spiegelschrijver’ 500 mL, teiltje, zwart karton, twee maat-
zodat de hele maat- cilinders 100 mL, roerstaaf, thermometer,
cilinder verlicht waterslang, spotlight, 0,2 M lood(II)
is. Dit ziet er door nitraat, 0,2 M kaliumjodide
de lood(II)jodide­
kristallen als een VOORBEREIDING
kolom van licht.
Het laten neerslaan Maak ongeveer 3 g lood(II)jodide door
van loodjodide kan bij 90 oC (bijvoorbeeld ) 35 mL 0,2 M
ook spectaculair loodnitraat te mengen met 66 mL 0,2 M
door de kalium­ kaliumjodide. Dit is vijfmaal zoveel als er
jodideoplossing bij 25 oC in een liter oplost. Verwarm 350
te injecteren in mL water tot het kookpunt. Schenk het
een loodnitraat­ loodjodide bij het water. Laat het koken.
Laat niet-opgelost loodjodide groten-
oplossing. deels bezinken. Decanteer de vloeistof in
nvon.tk/loodfilm de rondbodemkolf (gebruik isolerende
Loodzouten tasten handschoenen).
de huid aan: draag
handschoenen en UITVOERING
een bril, ook bij het
Plaats het donkere scherm en het spotje;
opruimen. doof het licht boven de demonstratie-
Laat het reactievat tafel. Bevestig de rondbodemkolf in het
statief en zet er het teiltje onder. Spoel
in de koelkast koud water over de kolf tot de eerste
afk­ oelen en filtreer kristallen zichtbaar worden. Breng de
de neerslag af. Het inhoud van de kolf in een ronddraaiende
filtraat kan door de beweging. Laat het geheel rustig staan
gootsteen worden en luister naar het commentaar van de
gespoeld. Het natte toeschouwers.

residu gaat in de VERKLARING
ton voor zware
metalen. De nadruk ligt op het verschil in oplos-
baarheid van een zout bij verschillende
temperaturen.

Het gele lood(II)jodide kristalliseert:
Pb2+(aq) + 2 I-(aq) " PbI2(s)

8

Deze proef is getest en gefotografeerd Show de chEmie
door Marco Metselaar.
De proef Goudregen op de pagina
hiernaast is opgenomen in Show­
dechemie2. In dit boekje staan
proefbeschrijvingen van ruim 50
demonstratieproeven die tot de
verbeelding spreken. Deels zijn het
minder bekende proeven, deels
klassieke, maar dan in veilige en
“groene” varianten die aangepast
zijn aan de huidige regelgeving. Bij
het boek hoort een site met aanvul-
lingen, filmpjes en links: nvon.tk/
showchem.
Bij elke proef is aangegeven of deze
(naar ons oordeel) alleen door een
toa of docent kan worden uitge-
voerd of ook door een geoefende
leerling. Bij elke proef staat ook een
schatting van de tijd die nodig is
voor de uitvoering. De proeven zijn
getest door studenten van enkele
lerarenopleidingen en door toa’s en
docenten die hebben gereageerd
op een oproep hiertoe in NVOX. De
testers en ook het auteursteam zorg-
den voor verhelderende en vaak
fraaie foto’s. Het boek verscheen als
nr. 7 in de NVON-reeks. De auteurs
zijn Jaap van Schravendijk, Henny
Kramers-Pals, Hans Bouma, Jan de
Gruijter, Marco Metselaar.
Dankzij sponsoring door de VNCI en
de Sectie Scheikunde Onderwijs van
de KNCV kon de prijs voor dit mooi
uitgegeven boek laag worden ge-
houden: voor NVON-leden 10 euro,
voor anderen 12,50 euro, exclusief
verzendkosten. De verzendkosten
zijn 5 euro voor bestellingen tot
en met 20 euro. Je kunt het boek
bestellen via [email protected]
onder vermelding van artikelnum-
mer 70.

NVON | 2014 | 9

Foto: Monique Kooijmans

AG OAO NC HDE LAE NCHMETT
Bas Jacobs, leraar Nederlands en goochelaar

Wat is de overeenkomst tussen om te gaan met aandacht. Het bepaalt
een goochelaar en een leraar? uiteindelijk of een truc lukt of mislukt.
Ze moeten allebei vaardig zijn in Een goochelaar maakt contact met
het richten van aandacht. zijn publiek, richt de aandacht op iets,
hij wijst en verplaatst zo de aandacht.
Aandacht geven is een vorm van strelen. Ondertussen gebeurt er IETS op de plek
Geen aandacht geven is een vorm van en op het moment waar het publiek het
slaan. Wat je aandacht geeft groeit. niet verwacht.
Zo lijkt een leraar op een goochelaar: hij
Wat je aandacht maakt contact met zijn publiek, richt de
geeft groeit aandacht en….als het nodig is, verplaatst
hij de aandacht. Zo kan (probleem-)
Uit deze zinnetjes wordt duidelijk dat gedrag van een leerling door te goo-
aandacht een fundamenteel begrip is chelen met de aandacht (bijvoorbeeld
voor iedereen die opvoedt. Aandacht verschoven worden naar een moment
vragen, aandacht trekken, aandacht ge- dat de leraar beter uitkomt.
ven en aandacht krijgen is kenmerkend Leerlingen kunnen vaak beter goochelen
voor de dagelijkse interactie tussen een dan leraren. Zij willen de aandacht weg
leerkracht en een leerling. Lesgeven is hebben van de plek waar de werkelijk
een gerichte vorm van aandacht geven. belangrijke handeling wordt verricht,
Voor een goochelaar is het, net als voor weg van de leerkracht, weg van de les.
een leraar, erg belangrijk om bewust Een paar voorbeelden:
Docent: "Jeffrey, je moet stil zijn."
Jeffrey: "Ik moet stil zijn? Ja, maar… hij
dan? Hij praat toch ook?"

10

Wat Jeffrey hier doet is een alledaags Teruggoochelen
voorbeeld van ‘Goochelen met aandacht’. Je kunt als docent teruggoochelen. Een
Net als een goochelaar wijst leerling vraag stellen kan een sterke aandachtver-
Jeffrey naar iets anders, waardoor de plaatster zijn.
aandacht van het eigenlijke onderwerp
wordt weggehaald. Dit is een heel effec- Je speelt dan met de verwachtingen. De
tieve methode. Je komt het overal tegen. leerling verwacht de confrontatie, maar
Dit spelletje wordt echt niet alleen door dat doe je nu juist niet.
leerlingen gespeeld. Volwassenen zijn er
ook erg goed in. "Zeg Jeffrey, bij welke vraag ben je
eigenlijk?" De aandacht wordt verplaatst
Aanval is de beste naar het werk in plaats van naar het
verdediging is zijn kliergedrag van Jeffrey.

goocheltruc Of: "Chirin, dat snap ik. Ik zou ook heel
boos zijn als een leraar mij steeds moest
Bij het tv-programma Wegmisbruikers hebben, maar wat doet Myrthe nu anders
haalt de politie een man van de weg die dan jij, waarom wordt zij er nooit uitge-
180 km per uur reed. Wat zegt die man als stuurd wordt?"
eerste: "Die camera moet weg ….WEG!!!!!"
De man begint te schreeuwen en doet "Zeg Timon, ik snap wat je zegt, dat is
heel boos. Hij richt zijn aandacht hele- duidelijk, maar wat voor sterrenbeeld
maal op de camera en hoopt dat het ben jij eigenlijk."
eigenlijke probleem (180 km per uur
rijden) een beetje weggepoetst wordt. LASTIG
Aanval is de beste verdediging, is zijn LEERLINGGEDRAG
goocheltruc. BERUST VAAK OP
In de klas:
Chirin is boos, praat met een te harde GEGOOCHEL
stem en zegt: JA, MAAR u stuurt mij er
steeds uit, u hebt een hekel aan mij. Training
Myrthe doet precies hetzelfde en u kijkt Er zijn honderden voorbeelden van goo-
alleen maar naar mij. U moet mij ook chelen met aandacht. Elke dag gebeurt
altijd hebben. Het is zo oneerlijk. het in de klas. Lastig leerlinggedrag
berust vaak op gegoochel.

JE SPEELT MET DE Hoe ga je daar als docent mee om?
VERWACHTINGEN Hoe goochel je zelf met de aandacht?
Hoe krijg je de regie over de aandacht
terug?

Of Timon zegt: "JA, MAAR… Ik ben zo Met behulp van goocheltrucs en simu-
druk want uw lessen zijn zo saai, en mijn latiespelen laat Bas Jacobs de docenten
moeder vindt dat ook. U let gewoon niet aan de lijve ervaren hoe zij ‘goochelen
op. U kunt ook niet goed uitleggen." met aandacht’ in de praktijk van elke
Ook al meent de leerling niet wat hij zegt, dag kunnen herkennen en toepassen. De
toch is het goed hier tactisch mee om te training is een feest van herkenning.
gaan. Meer weten? Zie www.goochelenme-
taandacht.nl en bekijk daar de filmpjes.

NVON | 2014 | 11

K L E I N GA ATJEMAGIE VAN EENHeinBruijnesteijn

In de jaren tachtig van de vorige eeuw De zon scheen buiten, er was veel licht.
gaven we bij natuurkunde/scheikunde Het scherm ging naar beneden. De tafels
op de Open Schoolgemeenschap stonden tegen de muur en de leerlingen
Bijlmer in de derde klas lessen foto- zaten in een kring rond het scherm. Er was
grafie. De leerlingen maakten met een een opening in de kring aan de kant van
eenvoudig fototoestel foto’s van het het gaatje in het zwarte scherm voor het
groepje waarin ze werkten, ontwikkel- raam.
den het filmpje in het pikdonkere lo- Het plakbandje ging eraf en het licht uit.
kaal en maakten met een vergrotings­ De leerlingen hadden de opdracht gekre-
apparaat er mooie afdrukken van. Het gen rustig aan het donker te wennen en
lokaal was de donkere kamer, op tafels goed naar het scherm midden in de kring
in het midden stonden het ontwikkel-, te kijken.
stop- en fixeerbad, een rode tl-buis Het was niet altijd makkelijk de groep in het
zorgde voor licht in de duisternis. In donker in het gareel te houden. Ik stuurde
het magazijn hingen de foto’s aan een vaak de grootste belhamel naar buiten om
waslijntje te drogen. in de boom te klimmen die een meter of
Tussendoor kwam de werking van het drie van het raam af stond.
fototoestel aan de orde. In ongeveer het Langzaam komt het beeld op het scherm
midden van het verduisterringscherm zat op, de ogen wennen aan het weinige licht.
een zwart plakbandje over een cirkelvormig De boom wordt zichtbaar. In de verte rijdt
gaatje, diameter 1,5 cm. In het midden een bus over de Bijlmerdreef. En dan komt
van het lokaal kon je vanaf het plafond het drukke jongetje in beeld, de groep
een scherm van doorzichtig papier naar
beneden ontrollen.

12

spiegel

lens

houdt zijn adem in, hij loopt op zijn kop en Van de zomer was ik in Cadiz, de havenstad
klimt naar beneden in de boom. Vol verba- in zuidwest-Spanje. Vlakbij de haven torent
zing en verwondering volgen zij het inmid- Torre Tavira boven de huizen uit met zicht
dels duidelijke schouwspel op het scherm, op zee. Op het dak van de toren bevindt
hun klasgenootje steelt de show, springt uit zich een cilindervormig, draaibaar torentje
de boom naar boven op de grond en staat met boven in de zijkant een kijkgat, waar-
omgekeerd te dansen, een moeder loopt door het licht naar binnenvalt en via een
over het voetpad achter de boom op haar spiegel en lens naar een etage lager wordt
kop een omgekeerde kinderwagen voort te geleid. Naar een horizontaal, rond, een
duwen, ze snappen er niks van, willen naar beetje hol, wit, scherm op een in hoogte
het scherm en het gaatje lopen, iemand verstelbare tafel met een diameter van
houdt zijn hand even voor het gaatje, het bijna twee meter.
beeld verdwijnt en komt weer terug, twee De toeristen staan in de donkere ruimte
andere jongens willen ook naar buiten, het rond dat scherm. Een medewerker laat met
wordt druk in het lokaal, ik doe het licht aan het draaien van de periscoop de zee en
en herstel de rust. alle kanten van de stad zien, beelden van
Als ik het verduisteringsscherm omhoog 360 graden om ons heen. Niet alles op het
draai en de filmacteur naar binnen maan, scherm is tegelijk scherp, door het scherm
kijk ik onwillekeurig naar de kant die de iets omhoog of omlaag te draaien worden
moeder met haar kind opging, ik zie haar andere delen scherp. Je ziet de vogels
niet, zo ver kan ze toch nog niet zijn … tot boven zee vliegen, de mensen door de
ik me ineens realiseer dat ik de verkeerde straten lopen. We krijgen een rondleiding
kant op kijk, links en rechts zijn natuurlijk door de stad, rustig staand met de handen
ook verwisseld. aan een reling rond het scherm.

NVON | 2014 | 13

CAMERA OBSCURA Foto's van omgebouwde ka-
mers tot camera obscura's zijn
een lesuur heel populair. Bekijk via deze
link een aantal mooie voor-
Tover het lokaal om tot een camera beelden: nvon.tk/camerob
obscura. Grote meesters maakten ook
gebruik van spiegels, lenzen
NODIG en van de camera obscura om
een projectie letterlijk over
Een (donker) lokaal, met een raam met te trekken. David Hockney
daarachter een lichte buitensetting, deed hier onderzoek naar en
verduisteringsmiddelen (bijvoorbeeld maakte de indrukwekkende
dik zwart landbouwplastic), een scherm documentare David Hockney's
(of een wit laken), duct tape, schaar Secret Knowledge waarin hij
alle trucs onthuld.
UITVOERING nvon.tk/secrknow
Is het ombouwen van de hele
• Plak samen alle ramen, deuren en ruimte je teveel gedoe? Je
kieren af met plastic tot het lokaal kunt ook een kleine camera
pikdonker is. obscura maken van een doos,
een stukje folie, kalkpapier en
• Maak een gaatje van ongeveer 5 cm zwart doek. Minder spectacu-
in het doek voor het raam, ongeveer lair, maar wel makkelijker:
10 cm boven de onderkant van het nvon.tk/dooscam
raam. Laat leerlingen het witte laken
in de lichtbundel houden, en ver-
plaatsen tot het beeld het scherpst
is. Het beeld is ondersteboven,
achterstevoren en in kleur.

• Maak het gaatje kleiner en groter.
Laat de leerlingen voorspellen wat er
gebeurt.

• Laat, indien mogelijk, een leerling
buiten voor het raam langs lopen.
Bewegingen moeten te zien zijn.

• Bedek het eerste gaatje en maak
hoger in het plastic een gaatje. Laat
de leerlingen weer voorspellen wat
er gaat gebeuren.

• Bespreek de camera obscura na: wat
hebben de leerlingen gezien? Wat
is het effect van het veranderen van
het formaat van het gaatje? En het
veranderen van de positie van het
gaatje? Wat zijn de gelijkenissen met
een fotocamera?

14

De MAgische
propeller

Niet iedereen krijgt de propeller meteen
aan de praat en het wordt nog magischer
als blijkt dat je de propeller zowel linksom
als rechtsom kan laten draaien.
Deze magische propeller is bekend onder
de naam "hui-stick" of in het Duits als
"hui-spiel". Als je met het rondhout over
de ribbels beweegt, begint de propeller
te draaien.
Het is een eenvoudige werkstukje uit
drie houten onderdelen dat binnen een
blokuur vervaardigd kan worden, zeer
geschikt als zaagoefening aan het begin
van het jaar. Verder wordt er geboord,
gevijld en geschuurd.
Hoewel de magische propeller ook als
werkstuk te koop is, zie je meteen dat de
onderdelen makkelijk voor te bereiden
zijn.
Rechts- en linksdraaiiend
De propeller draait en terwijl je schijn-
baar geen andere beweging maakt,
verandert toch de draairichting. Deze
truc kun je uithalen door danwel aan de
rechterkant, danwel aan de linkerkant
een vinger te laten meebewegen met
het rondhout. Als je dit subtiel doet, ziet
niemand een verschil.
Meer?
De werktekening is beschikbaar via:
nvon.tk/prjpg
Wil je weten hoe de draaiing van de
hui-stick wordt verklaart? Bekijk dan via
de volgende link een artikel uit "Natur-
wissenschaft im Unterricht":
nvon.tk/huistick (Geen kost voor de
onderbouw)

NVON | 2014 | 15

POEF!

Waar zijn de scharen?

Kleine wondertjes vinden dage- onbekend is. Deze collega’s mogen
lijks plaats in het praktijklokaal. zich gelukkig prijzen met voorbeeldige
Kleine, maar ook grote gooche- leerlingen, die zoals zij letterlijk zeiden
laars doen gereedschappen en “het verschil tussen ‘mijn en dijn’ maar al
instrumenten verdwijnen waar te goed kennen.”Van dit gedrag kunnen
je bij staat. Terugkoppeling anderen alleen dromen. Eén van de res-
vroeg docenten en toa’s of zij pondenten vertelde ooit op een school
ook te maken hadden met deze gewerkt te hebben waar hij geneigd
grote verdwijntruc van gereed- was een metaaldetector aan te schaffen
schappen die zoek raken voor omdat het na elke les weer raak was.
korte of langere tijd. Hoe voor-
kom je als docent dat na een Zonder opzet
schooljaar het halve gereed­ Er is niet altijd kwaad in de zin.
schapsrek door de gangen
zwerft en hoe leer je leerlingen De leerlingen hebben hard gewerkt
jou daarbij te helpen? aan hun werkstuk. Na het opruimen
blijkt dat twee metalen meetlatten
Niet alleen leerlingen ontbreken. Natuurlijk laat je eerst
Elk praktijklokaal heeft ook een grote de leerlingen zelf zoeken, maar
aantrekkingskracht op collega’s. uiteindelijk laat je de klas gaan en
vind je er één op de grond achter de
Een collega, verder een prima kerel, verwarming. De andere is voorgoed
daar niet van, komt het lokaal in verdwenen.
om even een hamer te lenen. Aan
het eind van de dag prijkt naast de
handzaagjes een lege plek op het ge­
reedschapsbord: de hamer ontbreekt.
Voor de collega geldt hetzelfde, van
hem ontbreekt elk spoor. De volgende
dag moet je hem maar weer achter de
broek aanzitten.

Metaaldetector
Opvallend was het antwoord van een
aantal docenten dat het fenomeen hen

16

WETTEN VAN
BEHOUD VAN
MATERIAAL

Persoonlijke oplossingen:

·· Borg Voor dure apparatuur of

gereedschappen kun je een borg
vragen in de vorm van bijvoor-
beeld een schoolpas.

·· Op de foto Een toa
uit Noord-Holland zet als collega’s
iets komen lenen de collega en het
Oplossingen object samen op de foto. Zo heb
je de datum, de persoon en het
Een aantal docenten houdt er dan materiaal in één keer in beeld.
ook een strict regime op na, waarbij
niemand weg mag voordat alles op zijn
plek hangt. Populair is ook het aanstel-
len van eindverantwoordelijken. Het ··
doel is tweeslachtig: leerlingen verant- uitgiftebalie Op
woordelijkheid bijbrengen en daarnaast
houd je als docent tijd over voor andere een aantal scholen wordt gewerkt
dingen. met een uitgiftebalie. Soms wordt
de balie in wisseldienst door
leerlingen zelf bemand.

Verschillende docenten melden oplos- Ordenings-oplossingen:
singen met betrekking tot de inrichting
van het lokaal. Tot slot werd opgemerkt ·· Alles in beeld
dat gedrag overdraagbaar is. Eén van
de ondervraagden vertelt dat hij aan De tip werd vaak genoemd alles
het begin van het schooljaar altijd heel zichtbaar op te bergen in de klas
pietluttig is. “Ik wijs de leerlingen op elk en niet af te sluiten in een kast. Zo
dopje of verkeerd geplaatst schroefje.” zie je onmiddellijk of je iets mist.
De leerlingen nemen dit gedrag over
en uiteindelijk ziet het lokaal er altijd ·· Kleurcodes Je kunt
piekfijn uit. En een piekfijn lokaal, dat
willen we natuurlijk allemaal. leerlingen in groepen laten werken
aan werkstations met elk hun eigen
kleurcode. Zo zie je meteen of er
van het groene groepje iets mist of
van het rode.

Corvee-oplossingen:

·· Jaartaak Geef elke leer-

ling een taak voor het jaar die de
leerling zelf mag kiezen. Sommige
taken gebeuren in groepjes, som-
mige taken doe je alleen. Je kunt
precies zien wie zijn of haar taak
niet doet. Als je genoeg leerlingen
in de klas hebt kun je iemand elke
keer de kast laten controleren.

NVON | 2014 | 17

Vervolg pagina 17:

·· Hopman Per les is er een

wisselende eindverantwoordelijke
die niet hoeft op te ruimen, maar
wel controleert.

Correctie-oplossingen:

·· Blijf! Een klas niet laten weg-

gaan voor alles is opgeruimd werkt
twee kanten op. Leerlingen mogen
ten slotte ook eerder weg als de klus
wel is geklaard.

·· Betalen Niet op elke school

is het gebruikelijk iets wat je stuk of
kwijt maakt te vergoeden.

·· Belonen In combinatie met

de jaartaak kun je elk kwartaal iets
leuks bedenken voor de leerlingen
die hun taak goed doen.

Economische oplossingen: ··

·· VIRTUELE HUUR

Een docent viel het op dat tijdens
een project waarin “bedrijfje” werd
gespeeld er plotseling heel eco-
nomisch werd omgegaan met de
materialen en gereedschappen nu
hier virtueel huur voor werd betaald.

·· Budget Op veel scholen

hebben leerlingen een budget om te
printen en/of te kopiëren. Als het op
is vul je de kaart aan met “echt” geld.
Eén docent experimenteert nu met
tokens voor materialen.

Markeringsoplossingen:

·· BRANDMERKEN

Markeer materiaal met stansletters,
brandstempels of met een laserpen.

·· STICKERS Prettig in gebruik

en niet duur is het laten maken van
stickers. Adresstickers zijn van een
handig formaat en heel goedkoop.

18

MAGGIRE OVAENIEHNET
Huub Schoot, Hogeschool Windesheim

Flessenbiologie is een leuke Materialen bijvoorbeeld voor een
manier om leerlingen onder- • Een plastic fles (2 liter) goed gedraineerde
zoek te laten doen naar de • Een flessendop bodemlaag van grit of
invloed van voedingsoplos­ • Mesje en snijmat kleine kiezel en leg daar
singen en verschillende • Boor (10 mm) een andere laag op.
‘bodems’ op de groei van • Katoenen lont 8. Als je zaait in de bovenste
planten. Hierbij maak je • Water met of zonder laag, bedek dan de fles
gebruik van gebruikte plastic aan de bovenkant met
2 liter frisdrankflessen om voedingsstoffen een polytheen zakje
leerlingen in hun eigen om- • Verschillende substraten (boterhamzakje) hierdoor
geving (school, thuis) relaties drogen de zaden minder
tussen bijvoorbeeld planten, (zand, klei, tuingrond, uit.
dieren en water te laten potaarde)
onderzoeken. De eenvoud • Zaden van planten (Tuin- Onderzoeksvraag
van deze practicummaterialen kers, gerst (Fast Plants zijn Welk substraat of welke
maken het een uitstekende ideaal)). voedingsmengsel levert het
manier om zowel leraren als • Boterhamzakje beste teeltresultaat?
leerlingen te motiveren om
experimenten te doen. Een Werkwijze Je kunt het werk toetsen in
onderzoekje wordt gemakke- 1. Verwijder het etiket van een verslagvorm. Bijvoorbeeld
lijk klassikaal uitgevoerd als de een fotoverslag met een
leerlingen zelf de proefopstel- de 2 liter limonadefles. toelichting.
ling bouwen en experimenten 2. Snijd de fles door 10 mm
uitvoeren, gegevens verzame- Meer? nvon.tk/biobott
len en uitwisselen om zo te onder de schouder.
begrijpen wat er verder in de 3. Prik of boor een 10 mm ø
klas gebeurt.
Leerlingen kunnen het gat door de dop.
materiaal ook thuis maken en 4. Haal door het gat in de
daar een experiment uitvoe-
ren. Het experimenteren met dop de katoenen lont
zelf gemaakt materiaal is een of een gewone strook
mooie combi van wetenschap katoen. Als deze nat is,
en technologie en ook de lage gaat het beter.
kosten van deze materialen 5. Draai de dop op de fles.
maken de experimenten 6. Zet de top van de flesom-
aantrekkelijk. De leerlingen gekeerd op het bodem-
leren wat een wetenschappe- stuk. De lont moet de
lijke proces is en krijgen een bodem van de fles raken.
indruk van de techniek van 7. Vul het basisdeel met
het maken van een proefop- water of een nutriën-
stelling. tenoplossing en vul het
bovenste deel met een
zelfgekozen substraat. Bij-
voorbeeld met potgrond,
tuinaarde, klei, scherp
zand, vermiculiet, grit of
iets dergelijks. Mengsels
zijn ook mogelijk. Zorg

NVON | 2014 | 19

VERDWENEN Expriment 204 van Patrick Walravens,
GLAS ZAVO PHYSICS, Brussel

5 minuten Gebruik gekleurd water voor
Laat een glas verschijnen voor de een spectaculair effect.
ogen van de toeschouwer.

NODIG

Twee glazen potten die in elkaar passen
en een kartonnen koker of een conser-
vendoos die over de grootste pot heen
kan schuiven. Hierbij mag de kleinste
niet boven de grootste uitsteken en een
diameter hebben die ongeveer 2 cm
kleiner is. Gebruik ronde glazen potten!

VOORBEREIDING

Het enige wat je hoef te doen is de
kartonnen buis afsnijden op dezelfde
hoogte als de grootste pot.

Uitvoering

Plaats de glazen potten in elkaar en
centreer de kleine in de grote. Giet de
binnenste pot bijna vol water.
Plaats de koker over de glazen.
Giet door tot het buitenste gevuld is met
water. Neem dan de koker van het glas.
Doe dit zodanig dat men de indruk heeft
dat je het binnenste glas ermee uit-
neemt. Zet de koker naast het glas. Het
binnenste glas zal “verdwenen” zijn?!
En toch zit het ook niet in de koker?!

VERKLARING

Natuurlijk zit het binnenste glas nog
steeds op zijn plaats, maar het is omge-
ven door een bolvormige laag water dat
werkt als een lens. Je ziet het binnenste
glas groter dan het in werkelijkheid is.
En het vergrote beeld van het binnenste
glas valt gelijk met het buitenste glas
zodat je het niet kan zien.

20

OLIFANTENPASTA

(of CHEMISCHE DROL)

10 minuten
Een aanhoudende bubbelmassa
doet elk publiek versteld staan.

NODIG Sabina Onderwater,
Christelijk Lyceum Delft
Waterstofperoxide (bij voorkeur 30%, hoe
hoger hoe beter), Kaliumjodide, Water, Foto: Marco Zwinkels
Afwasmiddel, Glycerine, Maatcilinder,
Lekbak

UITVOERING

Zet de maatcilinder in de lekbak. Doe
een beetje waterstofperoxide, glycerine,
afwasmiddel en voedingskleurstof in de
maatcilinder. Maak een geconcentreerde
kaliumj­odide-oplossing en voeg hier
een beetje van aan het peroxidemengsel
toe. Na enkele seconden ontstaat er een
kolom schuim. Experimenteer met de
verhoudingen. Waar wordt de schuimto-
ren groter van? En waar wordt hij steviger
van?

VERKLARING

Waterstofperoxide ontleedt bij kamer-
temperatuur heel langzaam in water en
zuurstof volgens de volgende formule:
2 H2O2(aq) " 2 H2O(l) + O2(g)

Het jodide-ion werkt als katalysator voor
deze reactie, en blijft dus aan het einde
over. Door het jodide-ion verlopen de
volgende halfreacties:
HH22OO22((aaqq)) + OI-(Ia-(qa)q") "H2HO2(Ol)(l+) OI-(aq)
+ + O2(g) + I-(aq)

Door de versnelde gasvorming ontstaat ! Laat leerlingen nooit met 30%
het schuim. De glycerine zorgt voor de waterstofperoxide werken.
extra stevigheid van het schuim. Draag bij deze demonstratie
handschoenen​, een veilig-
heidsbril en een labjas.

NVON | 2014 | 21

NIEUMWAEGIEAVAANNPEAEKN
Willem Snel , docent natuurkunde, Scholen aan zee in Den Helder.

Bij Scholen aan Zee te Den Helder ander werkt. Daarnaast werden er extra
hebben wij onlangs met de VMBO- proeven toegevoegd. De klas werd in
KBL-leerlingen uit het vierde groepjes van vier verdeeld. Na de uitleg
leerj­­aar een project afgesloten van wat de bedoeling was, mochten de
dat gericht was op het uitvoeren groepen zelf een keuze maken uit de
van onderzoek. Aanleiding volgende onderzoeken:
voor deze andere lesaanpak in
dit project was de Kennisbasis • windmolen
Natuurwetenschappen en • zonnecel
Techniek voor de onderbouw, • voltacel bouwen
waarmee ik kennis maakte tijden • bio-batterij
de validatiebijeenkomst bij de • elektromotor bouwen
SLO. • stoomboot/-machine bouwen
• lineaire batterij bouwen
Meer zelf laten uitzoeken
We wilden de leerlingen meer zelf Grote inzet
laten uitzoeken. Bij de theorielessen Tijdens drie weken werd elke les
over het onderwerp energie werkten begonnen met een kort stukje theorie
we tot dan toe naast de theorie met over energie waarna de leerlingen weer
een aantal demonstratieproeven zoals verder aan hun opdracht gingen werken.
een windmolen en een zonnepaneel. Als de leerlingen het lokaal binnen
Ook werden er wat ‘kookboek’-practica kwamen, konden ze vaak niet
gedaan. De leerlingen leerden er wel van, wachten om aan de slag te gaan. Het
maar wij willen nu meer. enthousiasme spatte er van af. Als docent
is het mooi om te zien dat de leerlingen
De onderwerpen gemotiveerd en geïnteresseerd aan
In de vaksectie besloten we dat de het werk zijn en je roepen als het
leerlingen zelf aan de gang moesten elektromotortje dat ze probeerden te
gaan met een aantal van deze bouwen eindelijk werkt zoals ze dat
demonstratieproeven en er achter wilden.
moesten zien te komen hoe een en
Stoomboot, zonnecel en voltacel
De resultaten van de onderzoeken die

22

door de leerlingen werden gepresenteerd en is tot de conclusie gekomen dat er
waren vaak verrassend goed en enkele meetfouten gemaakt moeten zijn.
hadden zelfs de moeite genomen om een
stukje geschiedenis en ontwikkeling van Evaluatie
hun onderwerp op te zoeken en er aan Het onderzoek inclusief de presentatie
toe te voegen. Zo grepen de leerlingen werd beoordeeld aan de hand van een
die een stoombootje aan de gang rubric en na afloop werd de leerlingen
moesten zien te krijgen terug op het naar hun mening gevraagd over het
ontstaan van de stoommachine, waarbij leren op deze manier. Er vallen twee
ook het grootste stoomgemaal (de antwoorden op. Het eerste antwoord
Cruquius ) in de Haarlemmermeerpolder geeft aan dat dit veel leuker is dan de
langs kwam. gebruikelijke manier. Het tweede wel
enigszins onverwachte maar zeker niet
Verrassende resultaten minder ware antwoord is dat je zo wel
De leerlingen die onderzoek aan het veel leert maar dan toch hoofdzakelijk
zonnepaneel deden, zag je de zon van het onderzoek waar je zelf mee bezig
opzoeken. Ze liepen door het gebouw bent geweest.
om te kijken waar het paneel de meeste
energie opwekte. Bij hun presentatie over Het roer gaat om
de resultaten gaven zij uitleg over de Deze antwoorden en de inzet van
werking van het paneel en gaven zij het de leerlingen bij het project hebben
verschil met een zonnecollector aan. ertoe geleid om anders tegen het
Andere leerlingen die het bouwen van natuurkundeonderwijs aan te gaan kijken.
een voltacel onderzochten met behulp Het roer gaat om. Het volgend schooljaar
van 5 eurocent muntjes kwamen tot wordt het onderwijs voor de derde en
het meest opvallende resultaat. Zij vierde klas in blokken verdeeld en alle
bouwden verschillende batterijen met leerlingen komen aan de beurt om in
verschillende zuren en kwamen tot de minimaal één blok onderzoek te doen
ontdekking dat zodra zij naar zes muntjes naar iets waarnaar hun belangstelling
gingen het voltage soms minder werd. uitgaat, zolang het maar met de inhoud
van het blok te maken heeft.
Helaas ontbrak de tijd om hier verder Ook de schoolleiding ondersteunt
onderzoek naar te verrichten. Maar het dit initiatief en heeft ons de ruimte
verbaasde de leerlingen wel dat dit werd gegeven om voor het uitvoeren
gevonden. Intussen heeft de TOA de van de onderzoeken een extra
proef in alle rust opnieuw uitgevoerd natuurkundelokaal in te richten.

NVON | 2014 | 23

WATER POMPEN

1/3

5 minuten
Water verschijnt en verdwijnt én dit
kan op meer manieren.

NODIG

Twee glazen, twee rietjes en water

Uitvoering

Een glas is vol met water, het andere is
leeg. Stop twee rietjes in je mond.
Zorg dat het water uit het volle glas in
het lege glas komt. Zo moet je pompen:
je moet met je mond het water zuigen en
persen en met de punt van je tong je het
verkeerde rietje dicht houden.

WATER POMPEN

2/3

15 minuten

NODIG

Twee plastic limonadeflessen, een zaag,
twee grote knikkers en plakband.

UITVOERING

Zaag de bodem af van twee, gelijke, lege
limonadeflessen. Leg een grote glazen
knikker in iedere fles tegen de opening
aan. Schuif beide flessen stevig in elkaar
en maak ze met plakband vast. Schenk
in de bovenste fles een beetje water, dan
sluit de knikker beter af. Zet de onderste
fles in water en knijperin, laat deze weer
los, knijp weer, laat weer los en zo verder.
Het water wordt omhoog gepompt!

2244

WATER POMPEN

3/3

30 minuten
Een eenvoudige handpomp van
electriciteits­buizen en knikkers.

NODIG

Een PVC-buis en een koppelstuk van
16mm en een PVC-buis en een koppel-
stuk van 26 mm. Twee knikkers, PVC-lijm,
aceton, een klein penseeltje, een zaag en
een wollen draad.

UITVOERING

Iedere bouwmarkt heeft PVC-buizen voor
weinig geld in voorraad. Gebruik buizen
met verschillende diameters (16 mm en
26 mm) met bijpassende ‘koppelstukken.
PVC-buizen kun je lijmen met PVC-lijm.
Om de lijmverbinding stevig te maken
moet je de te lijmen delen eerst met een
beetje aceton insmeren. Gebruik hiervoor
een klein penseeltje.
De glazen knikker sluit de opening in het
koppelstuk in één richting af. Misschien
zul je even moeten zoeken in je voorraad
knikkers naar eentje die past.
Zaag het stuk pvc-buis boven de knikker
in het koppelstuk scheef af, want die mag
door de knikker niet afgesloten kunnen
worden. De opening tussen de smalle
buis en de dikkere, maak je met een
wollen draad passend.
Beweeg de smalle binnenbuis op en neer.
De dikke buis staat met de onderkant in
een bakje water en … het water wordt
omhoog gepompt.

Jan Leisink verzamelde deze
drie prachtige pompen.

NVON | 2014 | 25

LEERLINGPANEL Annabel Chai

Jessica “ik verzin altijd “Er is een andere
“Ik heb niet per sé trucs, maar als ik hele domme klas die tijdens
niet aan de beurt wil komen tijdens de ezelsbruggetjes rekenen op de
les probeer ik oogcontact te vermij­ die ik zelf heel computer altijd
den en naar de grond te kijken en dan goed kan een spelletjesweb­
word ik niet gekozen. Je moet het wel onthouden. site open heeft
onopvallend doen want anders werkt Bij­voorbeeld bij staan. Maar wij
het niet.” Frans als ik het doen dat niet in
geslacht van onze klas..”
Jami een woord moet
“Bij O&O helpt het om te doen alsof je onthouden van
heel hard werkt als de meester kijkt, een fantaseer ik
dan krijg je soms net een wat hoger er een mannen-
cijfer. Soms zet ik mijn telefoon neer of vrouwen­
en gebruik ik hem als spiegeltje om te gezichtje bij.
zien wat er achter mijn rug gebeurt.” L’ Orange heeft
een vrouwen­
gezichtje.”

Jing

“Soms willen we gewoon iets leuks
doen op de computer maar doen
we alsof we druk zijn met informatie
opzoeken. Dan zetten we beide scher­
men open en klikken steeds op een
informatieve site als we denken dat er
op ons gelet wordt.”

WELKE TRUCS GEBRUIK JIJ OP SCHOOL

Abel Roksana Iedere Terugkoppeling
geeft een wisselend
“Op deze school “Ik houd mijn leerlingpanel antwoord
hoef je geen trucs hoofd altijd heel op een vraag. Heb je
te gebruiken om laag op de tafel ook een prangende
te spieken, de als ik schrijf en vraag (of een leerling)
meeste docen­ soms doe ik alsof voor het leerlingpanel?
ten letten toch ik aan het schrij­ Stel jouw vraag via
niet op. Maar je ven ben maar onze redactie.
kunt altijd nog klets ik gewoon
een tas op een stiekem met mijn
opengeslagen buurvrouw.”
boek zetten.”

26

iMsahgoite!
Heel wat tv-programma’s hebben hun
format gebaseerd op magie. Dynamo Voorbeelden onderwerpen in
en tv-programma's als Breaking the The Magic of Science:
Magicians code zijn ontzettend populair. Teleporting Liquid
The Magic of Science (ook wel Breaking Vloeistoffen veranderen van kleur met
Magic genoemd) is vergelijkbaar in opzet, een redoxindicator. Chemische analyse.
maar combineert magie met wetenschap nvon.tk/bm-tl
en techniek. Aan de hand van trucs Balloon Charger
komen natuurkundige, scheikundige en Een telefoon opladen met een magne-
tech­nische onderwerpen als gravitatie, tisch veld. Magnetisme.
wrijving en magnetisme op een ludieke nvon.tk/bm-bc
manier aan bod. Magical Glass
In één van de filmpjes moeten proefper- Een glas wordt onzichtbaar met gebruik
sonen een slok cola drinken, hun favorie- van glycerine. Brekingsindex.
te kleur noemen en zien ze vervolgens nvon.tk/bm-mg
hoe een in cola gedoopte lepel verkleurt
in diezelfde kleur. Het lijkt pure magie,
maar is te verklaren met termen als wis­
selende voltages en anoden.
Spectaculair zijn ook de filmpjes met
zwevende voorwerpen, zoals hambur-
gers die voor de ogen van restaurant-
bezoekers plots boven tafel vliegen.
De oplettende kijker zal snel zien dat
magnetisme het geheime ingrediënt is in
deze snack.
Wij hebben de filmpjes die momenteel
online te vinden zijn gekoppeld aan
wetenschappelijke onderwerpen om in
de klas te gebruiken.
Hiernaast een aantal voorbeelden. Op de
site vind je het hele document.
nvon.tk/bm-full

NVON | 2014 | 27

/NIEUWKOMER
Heb je zelf techniek gehad alleen maar groter. Je denkt Niels Beertsen
op school? Mijn middelbare misschien al gauw dat een moe-
schooltijd heb ik verdeeld der haar eigen kind voortrekt 24 jaar
gevolgd over twee scholen. Het in de klas. Mijn moeder heeft
eerste jaar op Schoonoord te mij tijdens de eerste les meteen 2 jaar werkzaam
Zeist, hier ben ik heengegaan goed duidelijk gemaakt dat daar in het onderwijs
vanwege mijn dyslexie en de geen sprake van zou zijn. Ik had
technische activiteiten van de namelijk bedacht dat ik tijdens Vak: Techniek
school. Op het eerste gezicht de les wel kon klooien, dus
zag het technische deel er ik bekogelde een klasgenoot Opleiding:
veelbelovend uit, fantastische, met zaagsel. Maar terwijl ik dit Leraar Techniek Voltijd
grote lokalen met veel gereed- uitvoerde kreeg ik een draai om te hogeschool Utrecht
schappen, maar na een half mijn oren van mijn moeder met
jaar op de school te hebben de woorden, ‘Nu je van mij les
gezeten kwam ik er ondertussen krijgt, betekent dat nog niet dat
achter dat de leraar techniek je meer mag dan anderen, maar
van Schoonoord ook tekenen je blijft wel mijn kind waardoor
gaf en handvaardigheid en dit ik dit mag doen, dus gedraag je
allemaal had gecombineerd tot een beetje’. Hierdoor heb ik voor
tekenen. Nadat ook nog eens haar als leraar erg veel respect
mijn dyslexie-verklaring kwijt gekregen.
bleek te zijn geraakt, ben ik van
de school weggegaan. Hoe ben je er toe gekomen
Op mijn tweede school (de docent techniek te worden?
Vrije School in Zeist) werd geen Vanwege mijn technische
techniek gegeven, maar hand- interesse en kennis ben ik na
vaardigheid en technisch teke- mijn HAVO als timmerman/
nen. Deze twee vakken waren klusjesman aan het werk gegaan
creatief ontplooiend. Naast dat voor verschillende bouw- en
ik het hele vak handvaardigheid klusbedrijven. Na twee jaar was
fantastisch vond, zijn de twee ik hier klaar mee, vanwege het
leukste dingen die ik daar heb sociale niveau van sommige
gemaakt een houten pennen- collega’s. Toen ben ik naar Oos-
bakje met tandverbindingen en tenrijk gegaan om snowboardles
een koperen bakje dat we zelf te geven. Ik snowboard al sinds
uit moesten slaan. mijn 15e. Hier heb ik veel geleerd
over het leraarschap en is mijn
Is er een docent die een groot enthousiasme ook gegroeid
voorbeeld is voor jou? Op de voor het vak. Na twee jaar had
Vrije School kreeg ik handvaar- ik veel gebroken en een kapotte
digheid van mijn moeder (Hella knie en werd het duidelijk dat
Heijbroek), omdat ik door haar snowboardles geven niet mijn
van huis uit al een technische en toekomst zou worden. Thuis
creatieve achtergrond had, werd gekomen viel het kwartje al
mijn enthousiasme voor dit vak gauw. vervolg pagina 30

28

/ OUWE ROT
Heb je zelf techniek gehad Wat hoop je binnen dit vak
Hennie Oerlemans vroeger op school? Op de voor de toekomst? Voor het vak
62 jaar land- en tuinbouwschool heb hoop ik dat het blijft bestaan,
14 jaar werkzaam ik zeer veel techniek gehad van zodat leerlingen er veel van
in het onderwijs metaalbewerken tot houtbewer- blijven opsteken en dat zij vaar-
Vak: Techniek ken maar ook motortechniek. digheden leren die zij gebruiken
Opleiding: Waar ik altijd heel veel plezier kunnen.
Land en tuinbouw- aan heb beleefd. Wat zou je nu anders doen
school, Avondschool Is er een docent die een groot dan vroeger? Eerder aan dit vak
Electricien, Midden- voorbeeld is voor jou? Dit was beginnen, want het bevalt goed.
stand, Boekhouding dhr. van Eekelen, hij nam voor Wat is denk jij het verschil
iedereen de tijd om het vak te tussen de nieuwe en de oude
leren. garde docenten techniek?
Hoe ben je er toe gekomen De nieuwe docenten zijn meer
docent techniek te worden? gericht op de theorie dan de
Nadat ik als zelfstandige ernstig oude garde.
ziek ben geworden kon ik niet Hoe zie jij de toekomst van het
meer verder met het werk wat vak bij jou op school? Ik vrees
ik toen deed en ben ik via een dat dit vak op den duur gaat
melkertbaan in het onderwijs verdwijnen omdat veel directies
terecht gekomen. het te duur vinden en er de
Wat zou je jouw leerlingen noodzaak niet van inzien.
het liefst meegeven? Vaardig­ Heb je veel te maken gehad
heden die ze in de toekomst zelf met verandering tijdens je
kunnen gebruiken. school carrière en hoe ging je
Aan welke opdracht/les beleef hiermee om? Het onderwijs is
jij het meest plezier? Het voortdurend bezig te verande-
maken van een zenuwspiraal ren, maar binnen techniek is het
waarbij de kinderen te maken aanpassen niet zo moeilijk.
krijgen met het bewerken van Gebruik jij trucs tijdens de les
hout, kunststof, metaal en een en zou je deze met je collega’s
stukje Elektra. willen delen? Iedereen gebruikt
Wat zijn jouw wapenfeiten? trucs!
Een wapenfeit in het bijzonder
kan ik zo gauw niet bedenken,
maar ik ben het meest trots als
ik de kinderen met een tevreden
gezicht zie vertrekken, omdat
hun werkstuk is geslaagd.

NVON | 2014 | 29

VERVOLG door het technische van mijn moeten aanpassen, waardoor
timmer- en klusjesmanverleden er bijvoorbeeld tegenwoordig
NIEUWKOMER te combineren met het doceren op sommige scholen het vak
als snowboardleraar kwam ik al ‘nieuwe techniek’ word gegeven.
gauw op leraar techniek. Hierin wordt bijvoorbeeld het
programmeren en het werken
Wat zou je jouw leerlingen het met de 3D printer behandeld.
liefst meegeven? Dat techniek
niet alleen gaat om het maken Verwacht je docent techniek
van bijvoorbeeld een houten te blijven?
pennenbakje, maar overal om Als ik zo enthousiast blijf als ik
ons heen voorkomt, zeker in de nu ben over het vak: zeker!
huidige maatschappij met alle
smartphones en dergelijke. En Hoe zie jij de toekomst van het
dat je daar meer mee kan en vak bij jou op school?
over kan leren dan de meeste In de toekomst denk ik veel
leerlingen denken en weten. bezig te zijn met ‘nieuwe
techniek’ in mijn vak. Ook al
Wat hoop je te bereiken gaat mijn voorkeur toch uit naar
binnen het vak? Waar ik van houtbewerkingen, die ik zeker
droom is het vak techniek in niet ga laten vallen. Want ik
het onderwijs belangrijker laten vind dat het aanleren van zulke
worden dan dat het nu is. ambachten en vaardigheden
zeker in het vak techniek moet
Wat is het lastigste onderdeel blijven bestaan.
aan het docentschap? Kinderen
die geen interesse en motivatie Gebruik jij trucs tijdens de les
hebben voor je vak/les. Ik los dit en zou je deze met je collega’s
op door een technisch aspect uit willen delen? Ik heb vorig jaar
hun leven te benaderen en ze een klas drie lessen lang hard
hier bijvoorbeeld een onderzoek laten werken door met ze af te
naar te laten doen. spreken dat als ze rustig zouden
werken, ik zou trakteren op iets
Wat is denk jij het verschil lekkers. Maar een echte truc is
tussen de nieuwe en de oude dat natuurlijk niet. Wat ik in mijn
garde docenten techniek? eigen lessen goed vind werken
Ik denk dat je het verschil kan als ‘truc’ is de kinderen uit te
vinden in het vergelijken van dagen met humor om helder te
de hedendaagse maatschappij blijven en op te letten. Ik vind
met de maatschappij van 30 het, wanneer toepasselijk, ook
jaar terug. Er is zoveel nieuwe een betere manier van commu-
technologie bijgekomen dat niceren met de leerlingen. Je
het vak techniek zich erg heeft kan ze er zelf goed door laten
nadenken.

Sta je op het punt het onderwijs te verlaten of ben je nog maar
kort in het bèta-­onderwijs werkzaam? Doe mee aan deze rubriek
of geef een collega op: [email protected]

30

AGENDA 9 januari
EUREKA!CUP
UITGELICHT: Sluiting inschrijving.

PR A K T I S C H E X A ME N 12-16 januari
SPOTS ON JOBS
Door de inspectie worden scholen steeds Beurs voor opleiding en beroep
meer aangesproken op de resultaten van voor vmbo-leerlingen.
schoolexamens. Deze moeten zo dicht
mogelijk bij het cijfer voor het centraal 15 januari
eindexamen komen te liggen. Het opstel- GREENPORT COLLEGE
len van een goed schoolexamen en een TOUR WESTLAND
praktisch schoolexamen is een uitdaging Bedrijfsbezoeken bij de glastuinbouw-
voor iedere docent. Docenten staan vaak sector voor docenten.
alleen bij het maken van deze belangrijke
toetsen, terwijl overal in Nederland 15 januari
docenten theoretische school­examens CURSUS PRAKTISCH
en praktisch schoolexamens aan het ont- SCHOOLEXAMEN (1)
wikkelen zijn. Als vakvereniging willen we NVON-cursus voor vmbo-docenten
de expertise die er binnen de vereniging natuurkunde, scheikunde en biologie,
is delen met onze collega’s. Daarnaast in Ede.
dragen we graag bij aan het uitwisselen
van kennis tussen docenten. 28 januari
Kosten: De ledenprijs bedraagt €70,- SCHEIKUNDIGE
Niet-Leden betalen €95,- TECHNOLOGIE
Doelgroep: docenten met eindexamen- Studiedag voor docenten, toa’s en
klassen in het vmbo voor Natuurkunde, dios, Eindhoven.
Scheikunde en Biologie.
Maximaal aantal deelnemers: 20 5 februari
nvon.tk/prakex NLT CONGRES
Congres voor docenten Natuur, Leven
en Technologie, Garderen.

7 februari
FINALE FIRST LEGO
LEAGUE BENELUX
Almere.

5 maart
CURSUS PRAKTISCH
SCHOOLEXAMEN (2)
NVON-cursus voor vmbo-docenten
natuurkunde, scheikunde en biologie,
in Ede.

NVON | 2014 | 31

WE B S I TE BOEK BOEK
WE B S I TE

TECHFINDER OPTISCHE ILLUSIES MAGIC SCIENCE

Op zoek naar een workshop, Optische illusies zijn natuurlijk The Magic of Science: a Book
lesbrief of activiteit in weten- machtig interessant en mooi of scientific amusements
schap en techniek? Techfinder om te zien. In het boek Opti- (1864), een klassieker die online
biedt een hulpmiddel voor sche Illusies neemt Thomas integraal te lezen is, begint
docenten dat wegwijs maakt Ditzinger de lezer mee op acht met de stelling dat men moet
in het aanbod en materiaal fascinerende reizen door de experimenteren. Schrijver A.
in Nederland voor leerlingen wereld van de visuele waarne- Frederick Collins bekrachtigt
van 0 tot 19 jaar. Techfinder is ming. Voor wie alles wil weten deze stelling met de belofte
makkelijk in gebruik. Je kunt over de fenomenen, maar wie dat je via het experimen met
selecteren op type aanbod, ook de verklaringen erachter weinig moeite ontzettend veel
regio, doelgroep en op diverse niet koud laat, is dit een echte kan leren over de natuur op een
thema’s. must-see. prettige manier. Aanrader!

www.techfinder.nl nvon.tk/opt-bol nvon.tk/mag-sci

WER K S T U K

TOVERTOL
Het werkt weliswaar gewoon volgens de wetten van
de natuurkunde, maar de tovertol is een magisch
product. Door te zagen, schuren, boren, solderen en
lijmen is een apparaat te in elkaar te zetten dat een
niet-magnetisch metaal door middel van aanraking
met een magentisch veld laten bewegen. De simpele
stroomkring kan eventueel ook zonder solderen wor-
den gemaakt, u bepaalt. Met succes in elkaar gezet?
Dan kan het tollen beginnen. Daadwerkelijk een zeer
leerzaam en fantwastisch bouwpakket, technisch inte-
ressant en op verschillende niveaus te vervaardigen.
nvon.tk/tovtol

32

BOEK

FRANKENSTEINS KAT G A D G ET
Frankenstein’s Cat: Cuddling
Up to Biotech’s Brave New Be- USE THE FORCE
asts is een prijswinnend boek Door middel van een fraai staaltje magneettech-
over de toekomst van onze niek, zijn de makers erin geslaagd een Darth
huisdieren en de invloed die Vader-handschoen te ontwikkelen. The force kan
biotechnologie daarop heeft. zowel aantrekkend als afstotend worden gebruikt.
Journalist Emily Anthes laat de Hij kan objecten weliswaar geen meters verplaat-
lezer zowel de postitieve als de sen, maar de supersterke magneten staan garant
negatieve kanten zien van on- voor een boel plezier. Leuk voor Star Wars-fana-
der veel meer het klonen van ten, maar evenzogoed speelgoed voor de leek.
katten en bionische bulldogs. nvon.tk/handmag
Spannender dan fictie!
nvon.tk/frankkat NVON | 2014 | 33

G A D G ET

VOCHTIG VELD
Er is een heel leuk nieuw
speeltje op de markt gekomen:
magneetvloeistof. Naam:
Ferrofluid. Het bevat zeer kleine
ferromagnetische deeltjes. De
vloeistof reageert zeer sterk
op magnetische velden en
gedraagt zich daarin behoorlijk
ongebruikelijk. Vloeistof die van
alles kan, bijvoorbeeld dansen.
Als we de recensies mogen
geloven is het een zeer versla-
vend tijdverdrijf.
nvon.tk/vochvel

TienkedneenTechniek U geeft les in Tekenen in de techniek
of Tekeninglezen. CAD College is
tekeCnAinRgDlezen daarbij uw gereedschap en verzorgt
lessen via internet. Met de nieuwe
CAD College Cloud versie (m.u.v.
CARD) krijgt uw leerling interactief
les, op school of thuis. De serie biedt
verschillende programma’s, die elk
de leerling middels theorie, heel
veel oefeningen en toetsen op een
gegarandeerd eindniveau brengt. U als
docent bepaalt welke onderwerpen
ze leren, welke toetsen ze maken en
leest eenvoudig de vorderingen uit.

CARD

Motiverend Het educatieve LeerlOinnglimnaenager IN

De uitdagende oefe- programma
ningen en de directe
feedback geven plezier, CARD geeft
motivatie en een gedegen
eindresultaat. de leerling

Individueel individueel les
in RUIMTELIJK
INZICHT EN
PROJECTIELEER.
Leren met

CARD is leuk om te doen waardoor de leerling

enthousiast aan het werk is en snel leert.

Door de reacties van de tekTRenAeINnEmReCt ACDAD Trainer CAD
leerling te analyseren
bepaalt het CAD College- Trainer CAD
programma het juiste
tempo, het niveau en omvat alle
de lesstofopbouw.
BASIS TEKEN-
Gemakkelijk
TECHNIEKEN. lgeeehrleiLenlegvsvsioaelnginséytnesrteneemt!
U als docent hoeft niets
voor te bereiden. Ook Trainer CAD Tekeninglezen
oefeningen en toetsen
nakijken hoeft niet meer. geeft een dege- Bouwtechniek
De resultaten vraagt u
eenvoudig op. lijke basis voor

uitbreidingen

naar tekening-

lees-, teken- en

ontwerpprogramma’s. De eerste stap naar AutoCAD

is ook gemaakt. lrlegsf.cho :
l
K j wr .rciaddc ’
Zi : ‘l

Elektrotechniek Installatietechniek

Metaaltechniek Autotechniek

Kerkenbos 1018 B, 6546 BA NIJMEGEN www.cadcollege.nl
Tel: 024 356 56 77
Email: [email protected]

S C H R I J F MET D E VOLGENDE KEER IN
SCHRIJVERSGROEP TER U G KO PPE L I N G

Deelnemen aan een schrijversgroep Het volgende nummer heeft als thema
is een mooie manier om actief deel te hout. Hout van bekeken vanaf de oor-
nemen aan de vaksectie. Een schrij- sprong en opbouw tot de diverse toepas-
versgroep schrijft gezamenlijk over een singsmogelijkheden. Heb jij een werkstuk
onderwerp met als doel kennis te delen dat je wilt delen? Doe je een project met
en gezamenlijk materiaal te schrijven wat bomen? Wil je een experiment laten zien in
gepubliceerd wordt. Het kan over uit- de Terugkoppeling? Laat het ons weten.
eenlopende onderwerpen gaan. Inbreng Kortom heb jij hier ideeën over? Neem
voor een onderwerp kun je doorgeven contact op via [email protected].
aan de secretaris van de vakgroep of aan
de redactie via [email protected].

NG VOOR DOCENTEN * KORTING VOOR DOCENTEN * KORTING VOOR
PROFITEER NU ALS nieuw!
DOCENT VAN FORSE
KORTING

12x KIJKSLECHTS 12x€25 €47,88KNSiO.Lp.EWv.CHHTSOW
ACTIECODE: KNODOC14

€ 30 € 68,25i.p.v.
ACTIECODE:
KIJKDOC14

MELD JE NU AAN VIA KIJKMAGAZINE.NL/DOCENT

KIJK-KH_ADV_Docent_v3.indd 1 18-11-14 16:26

WATT?: leren door te doen

Voorlichtingsmateriaal

Gastlessen over energie Lesmaterialen techniek Kortom: altijd wat te beleven

Onderwijs is ondernemen. Want ondernemen is dóen, en daar helpt WATT? u graag bij. We kunnen
uw leerlingen namelijk vertéllen waarom de energiesector zulke interessante loopbaankeuzes biedt.
Maar het liefst laten we dat leerlingen zien en zelf ervaren. Bijvoorbeeld tijdens een bezoek aan een
energiebedrijf of met een gastles over energie. Ondersteund door lesmaterialen die aansluiten op uw
onderwijsprogramma.

Benieuwd wat de energiesector voor u en uw leerlingen kan betekenen? Kijk op www.watt.nl.