final ebook

เรื่อง ภูมิปัญญาท้องถนิ่ ลูกประคบสมนุ ไพร

เสนอ

อาจารย์ไพลนิ ทองธรรมชาติ

จัดทำโดย

นางสาวทวนิ ฌา อม่ิ ซวิ รหัสนกั ศึกษา 64125301041
นางสาวธารตะวัน พูดหวาน รหัสนักศึกษา 64125301048
นางสาวนันทิกา ภนู่ ้อย รหัสนักศึกษา 64125301054
นางสาวอริยาภา ศรีสุข รหสั นกั ศกึ ษา 64125301129
นางสาวอังคณา พวงเข็มแดง รหัสนักศกึ ษา 64125301131

นักศึกษาพยาบาลศาสตร์บณั ฑิตชัน้ ปีท่ี 1 หอ้ ง2
วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนีเชยี งใหม่

สถาบันพระบรมราชชนก กระทรวงสาธารณสขุ

คำนำ

รายงานเลม่ นจ้ี ดั ทำข้ึนเพื่อเปน็ ส่วนหน่ึงของรายวชิ าศลิ ปะ การศกึ ษาภูมปิ ญั ญาท้องถ่ิน เพื่อใหท้ ราบ
ถึงประโยชน์ของการมภี ูมิปญั ญาประจำท้องถิน่ การอนุรักษ์ให้สืบตอ่ ไป โดยศกึ ษาผา่ นแหล่งความรู้ตา่ งๆ อาทิ
เชน่ หนงั สือและแหล่งความรจู้ ากเว็บไซต์ต่างๆโดยรายงานเลม่ นต้ี อ้ งมีเนอ้ื หาเก่ียวกบั ประโยชน์ลูกประคบ
สมุนไพร วธิ ีการประคบ นำมาประยุกต์ใช้ในชวี ติ ประจำวัน ผ้จู ัดทำคาดหวังเปน็ อย่างยิ่งว่าการจดั ทำเอกสาร
ฉบบั นจี้ ะมีข้อมูลที่เป็นประโยชนต์ ่อผู้ที่สนใจศกึ ษาภูมิปญั ญาทอ้ งถ่ินเรือ่ ง ลูกประคบสมนุ ไพรเป้นอย่างยง่ิ

คณะผจู้ ัดทำ

สารบญั หน้า
1
เรือ่ ง 1
ประวัติความเปน็ มา 1
ตวั ยาทนี่ ยิ มใชท้ ำลูกประคบ 1
2
-ไพล 2
-ผิวมะกรดู 2
-ตะไครบ้ ้าน 3
-ใบมะขาม 3
-ขมิ้นชนั 3
-เกลือ 3
-การบรู 4
-ใบสม้ ปอ่ ย 4
ประโยชน์ของลกู ประคบสมุนไพร 4
วิธีประคบ 5
การเกบ็ รักษาลกู ประคบสมุนไพร
ลูกประคบกบั ความเหมาะสมทางปัจจุบัน
การประยุกตใ์ ชใ้ นชีวติ ประจำวนั และวชิ าชีพในอนาคต



1

ประวตั ิความเป็นมา
ลูกประคบสมนุ ไพรและสมนุ ไพรอบตวั เปน็ ภมู ิปัญญาไทยทเ่ี กิดจากภมู ปิ ญั ญาจากบรรพบุรษุ กล่าวกัน

ว่ามมี าต้งั แต่สมัยอยุธยา รว่ มกว่า 200 ปกี ่อนเปน็ การนำสมนุ ไพร พ้ืนบา้ นชนดิ ตา่ งๆ มาใช้ประโยชน์ ในการ
คลายกลา้ มเนื้อลดอาการปวดเมอ่ื ย บำรงุ ผวิ พรรณลกู ประคนและ สมุนไพรอบตวั มีพชื สมุนไพรเปน็
สว่ นประกอบ ได้แก่ ไพล ขมิ้นชนั และ ตะไคร้ อาจผสมสมุนไพรชนิด อืน่ ๆ เชน่ ผวิ มะกรูด ใบมะขาม ใบส้ม
ปอ้ ย ใบหนาด ใบพลับพถงึ การบรู พมิ เสน ลกู ประคบและสมนุ ไพร อบตวั มีอยู่ด้วยกนั หลายสูตรท้งั นข้ี ึ้นอยู่กับ
แตล่ ะภูมิภาคของประเทศ ซึง่ จะใช้สมุนไพรทม่ี ีอยใู่ นท้องถ่ิน นั้นๆเป็นสว่ นประกอบการทำลกู ประคบสมนุ ไพร
แบบแหง้ โดยนำสมนุ ไพรมาทำความสะอาคแลว้ หั่นเปน็ ชน้ิ เล็กๆทำใหแ้ ห้งโดยการอบหรอื ตากแดด และห่อ
สมุนไพรแห้งด้วยผา้ ดิบ หรือผ้าฝ้ายแล้วมัดให้แน่นเป็น ถูกกลมๆ หรอื อาจทำเป็นหมอน หรือ ถงุ ผา้ จากนัน้
นำไปน่ึงให้อ่นุ 1 วางประคบตามสว่ นตา่ งๆของร่างกาย เพ่ือช่วยลดอาการปวดเม่ือย คลายกลา้ มเน้ือส่วน
สมนุ ไพรอบตวั ใหน้ ำสมุนไพรแห้งใส่ในถงุ ผา้ ดิบแลว้ ต้มใน น้ำเพอ่ื ใชไ้ อน้ำมาอบตัวในตู้อบหรอื กระโจม กลิน่
ของน้ำมันหอมระเทยในสมนุ ไพร การบูรและพิมเสนช่วย เพ่ิมการไหลเวียนของเลอื ด ทำให้ร่างกายรู้สึกสดชน่ื
ผอ่ นคลายความเครียดและรกั ษาอาการต่าง ๆ ได้
ตวั ยาทนี่ ิยมใช้ทำลกู ประคบ

ไพล มีสรรพคณุ แกป้ วดเมื่อย ลดการอักเสบ

ผิวมะกรดู มีสรรพคณุ ถ้าไมม่ ใี ชใ้ บแทนได้ มนี ้ำมันหอมระเหย แก้ลมวงิ เวียน

2

ตะไครบ้ ้านใช้สำหรบั แตง่ กล่ิน

ใบมะขาม มีสรรพคณุ แก้อาการคันตามร่างกาย ชว่ ยบำรุงผิว

ขมิ้นชัน มีสรรพคุณชว่ ยลดอาการอักเสบ แกโ้ รคผิวหนงั
เกลอื มีสรรพคุณช่วยดูดความรอ้ น และช่วยพาตวั ยาซึมผ่านผวิ หนังได้สะดวกขนึ้

3

การบูร ใช้สำหรับแต่งกล่ิน บำรงุ หัวใจ

ใบส้มปอ่ ย มสี รรพคณุ ช่วยบำรงุ ผวิ แก้โรคผิวหนัง ลดความดัน

ประโยชนข์ องลกู ประคบสมุนไพร
ประโยชน์และสรรพคุณของลูกประคบสมนุ ไพร มีมากมายมหาศาล อีกทง้ั ยังเป็นท่ียอมรับของ

การแพทย์แผนไทยหรอื แมแ้ ต่การแพทยอ์ ายรุ เวทในปจั จุบัน วา่ เปน็ วิธรี กั ษาโรควิธีหนง่ึ และมปี ระสิทธิภาพใน
การบำบดั รักษา โดยเฉพาะการชว่ ยลดความเครยี ด กำจัดความออ่ นเพลีย สร้างความสดใสให้แก่อารมณแ์ ละ
ความรูส้ กึ ช่วยคลายความเน้ือ คลายเส้นเอ็น เส้นสายในผู้ปว่ ยให้ผอ่ นคลายลง ไม่ตงึ เครียดและอึดอดั

ชว่ ยในการรกั ษาอาการต่าง ๆ ดังน้ี
ประคบเพ่อื ขจัดอาการของโรค
ประคบเพื่อคลายเสน้ เอน็ กล้ามเนอ้ื ให้หายจากอาการเมื่อยล้า ออ่ นเพลยี
ประคบเพอ่ื ใหโ้ ลหิตไหลเวยี นทว่ั สรรพางคก์ ายไดส้ ะดวกดีขึ้น
ประคบเพ่อื บรรเทาและรักษาอาการเหนบ็ ชา อมั พฤกษแ์ ละอัมพาต
ประคบเพื่อลดไขมนั หรอื ละลายไขมันทีส่ ะสมอยใู่ นรา่ งกาย
ประคบเพอ่ื ลดความดันโลหิตสูงใหล้ ดลงมาเปน็ ปกติ
ประคบเพื่อใหม้ ดลูกเข้าอูไ่ ด้เร็ววนั ย่ิงข้นึ
ประคบเพื่อขับนำ้ คาวปลาออกมาจากมดลูกให้หมดสิน้ ไมเ่ หลอื คั่งคา้ งเอาไว้

4

ประคบเพื่อให้ร่างกายพริกฟ้ืนจากความอ่อนแอ ขโ้ี รค ให้มีเรยี่ วแรงดขี ึ้น
ประคบเพอ่ื คลายเครียด สบายเนื้อสบายตวั อารมณ์แช่มช่ืน ผอ่ งใส จติ ใจ ปลอดโปรง่
ประคบเพ่อื สรา้ งสมดลุ ใหแ้ กส่ ุขภาพของตนเองแมว้ ่าจะไม่เจบ็ ปว่ ย หรือมโี รคภัยใด ๆ ก็ตาม

วธิ ีการประคบ
1. จัดทา่ คนไขใ้ หเ้ หมาะสม เช่น นอนหงาย นั่ง นอนตะแคง ขึ้นอย่กู บั ตำแหนง่ ท่ีจะทำการประคบ
สมนุ ไพร
2. นำลกู ประคบที่ไดร้ ับความร้อนได้ที่แลว้ มาประคบบรเิ วณทตี่ อ้ งการประคบ (การทดสอบความร้อน
ของลูกประคบคือแตะทท่ี ้องแขนหรือหลงั มือ)
3. ในการวางลกู ประคบบนผวิ หนงั คนไข้โดยตรงในช่วงแรก ๆ ต้องทำด้วยความเรว็ ไมว่ างแชน่ าน ๆ
เพราะคนไขจ้ ะทนความร้อนไม่ได้มาก
4. เม่อื ลูกประคบคลายความร้อนลงก็สามารถเปลี่ยนลูกประคบอีกลกู หน่งึ แทน (นำลกู เดิมไปนึ่งต่อ)
ทำซ้ำตามขอ้ 3,4

การเกบ็ รักษาลูกประคบสมุนไพร
1. ลกู ประคบสมนุ ไพร ท่ีทำคร้งั หนง่ึ สามารถเกบ็ ไว้ได้นาน 3-5 วนั ถา้ ใส่ตเู้ ย็นสามารถเกบ็ ได้ 7 วนั
2. ควรผ่ึงลกู ประคบสมนุ ไพร ใหแ้ หง้ ก่อนเก็บ ไมใ่ ห้อบั ชื้น ถ้าเกบ็ ในตู้เยน็ จะเก็บได้นานมากขน้ึ
3. ลูกประคบสมนุ ไพร ท่ีแห้ง กอ่ นใชค้ วรพรมดว้ ยนำ้ หรือเหลา้ ขาว
4. ลูกประคบสมุนไพร ที่มสี เี หลืองอ่อนหรอื จางลง แสดงวา่ ตัวยาในลกู ประคบสมนุ ไพร หมดสภาพ
แล้วจะใชไ้ ม่ได้ผลเมอ่ื ต้องการจะนำไปใชใ้ หม่
5. ต้องเปลี่ยนผา้ ห่อลูกประคบสมนุ ไพรผนื ใหม่ เวลาทีจ่ ะเกบ็ ลูกประคบสมุนไพร ไว้เพอื่ เอามาใชใ้ หม่
ควรเตมิ เกลอื และ พิมเสน การบรู อย่างละ 1 ช้อนโต๊ะ

ลูกประคบกับความเหมาะทางปัจจุบัน
ลูกประคบยังเปน็ ทนี่ ยิ มในปจั จบุ นั เห็นได้จาก มีการประกอบธรุ กจิ รา้ นนวดแผนไทยที่มีอย่ทู ว่ั ทุก

ภูมิภาคและใช้ลกู ประคบสมนุ ไพรเป็นหลกั รวมกบั การนวดให้เกิดการผ่อนคลายหรอื เพ่ือเป็นการรักษาโรค
และยังนับเป็นภูมปิ ญั ญาพื้นบ้านทชี่ าวบ้านกย็ งั ใชท้ ำสำหรบั ใชก้ ันภายในชุมชนซง่ึ สามารถส่งตอ่ ให้ลูกหลานได้
สบื ทอดการทำลูกประคบสมุนไพรท่ีใช้รกั ษาโรคและนำมาประกอบอาชีพ เปน็ ของดปี ระจำชมุ ชนนน้ั ๆ

5

ประยกุ ตใ์ ช้ในชีวติ ประจำวนั และวชิ าชีพในอนาคต
ประยุกต์ใช้ในชวี ิตประจำวนั สามารถทำลกู ประคบไว้ใช้ในครอบครัวจากสมนุ ไพรพื้นบ้านและนำไป

ต่อยอดเป็นอาชีพเสริมไดห้ รือเปน็ การให้ความรเู้ ก่ยี วกบั ลกู ประคบสมุนไพรใหก้ ับคนรอบขา้ ง

วิชาชีพพยาบาล จะใหค้ วามรู้และวิธีการลูกประคบกับชาวบา้ นตามชมชนุ ให้มีลกู ประคบสมุนไพรไว้ใช้
เองเพราะช่วยในการผ่อนคลาย คลายกลา้ มเนื้อ ตามรา่ งกายจากอาการปวดเม่ือยเพราะมวี ธิ ีการทำทง่ี า่ ย
สมนุ ไพรหาไดต้ ามท้องถิ่นชว่ ยประหยดั ค่าใชจ้ ่ายแทนการไปร้านนวดทม่ี ีราคาสงู และนำความรู้เกี่ยวสรรพคุณ
สมุนไพรตา่ งๆในลกู ประคบมาใชก้ ับการทางพยาบาล คอื รักษาคนไข้ด้วยสมุนไพรพื้นบ้านท่ไี ม่มอี ันตารยและมี
ประโยชน์ด้านการรกั ษาแทนการใช้สารเคมีที่อาจจะเกดิ อนั ตรายตอ่ คนไข้ในระยะยาว เชน่ การทำน้ำตะไคร้ มี
ประโยชน์ ช่วยแกก้ ารเบื่ออาหาร, ชว่ ยยอ่ ยอาหาร, ช่วยล้างพิษในร่างกาย, ชว่ ยเสรมิ ให้สขุ ภาพแข็งแรง

6

บรรณานกุ รม

คณะแพทยศ์ าสตรโ์ รงพยาบาลรามาธบิ ดมี หาวทิ ยาลัยมหดิ ล./(2563)./การนวดประคบสมุนไพร./
สบื ค้นเมอ่ื 21 มนี าคม 2565 เขา้ ถึงได้จาก https://www.rama.mahidol.ac.th/

วิทยาลยั เทคโนโลยอี รรถวทิ ย์พณชิ ยาการ./(2561)./ลูกประคบสมนุ ไพร./สืบค้นเมื่อ 21 มีนาคม 2565
เข้าถึงไดจ้ าก http://www.atc.ac.th/ATCWeb/FileATC/

สถาบันพรหมวชิรญาณ คลินิกการแพทยแ์ ผนไทย-จนี ./(2560)./การประคบสมุนไพร./ สืบคน้ เมื่อ 21
มนี าคม 2565 เข้าถงึ ได้จาก https://www.promwachirayan.org/th/