2017_1

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 3
2
Âñòðå÷à ñ èíòåðåñíûì ÷åëîâåêîì

ÈÍÒÅÐÂÜÞ ÄËÈÍÎÞ Â 70 ËÅÒ

Мы предали забвению своих родных богов и русские. В Индию их завезли армяне и – Говорят, Вы однажды за один год опуб-
– Ара, Тира, Ваагна, Анаит, Астхик... Разве за славяне. Иногда думаю посетить мечеть, ликовали 100 научных работ! Это правда?
такой позор следует гордиться? Наши братья- синагогу и буддийский храм, посмотреть,
езиды как были солнцепоклонниками, так чем они там заняты. Буддисты миролюбивы – Преувеличивают. В 2009 году я опубли-
ими и остались! Прожили и проживают и толерантны. Боюсь соваться в мечеть или ковал 83 работы. Но мог и 100. Статьи были.
мученическую жизнь, но не отступают от синагогу. Сразу поймут, что я чужеродный Не было денег. И сейчас могу каждый год
веры отцов! Молодцы! Так называемая материал и вышвырнут... Прошу прощения, публиковать 100 незаурядных работ. Вплоть
Армянская григорианская церковь сначала если ошибаюсь. В феврале 2016 года в до моего исчезновения. Повторяю, каждый
уничтожила древнеармянскую культуру, жизни христиан произошло историческое год могу подготавливать 100 научных статей
религию и письменность, а после ухода событие – побратались великие лидеры с абсолютной новизной, значимостью и
ликвидатора армянской идентичности христиан – Папа Римский Франциско и перспективой. Но публикация денег стоит.
Григора Просветителя предприняла дос- Патриарх Московский и Всея Руси Кирилл. Платит автор. Должно быть наоборот. Моей
тойные восхищения попытки восстано- Это одно из самых счастливых событий в нищенской получки с трудом хватает на
вить родную письменность и Библию на моей жизни. Я почувствовал себя полно- мой скромный быт. Печататься я перестал.
родном языке. Вечная слава Армянской ценным христианином! Я поверил, что Для чего? Для кого? Всему своё время. Не
Апостольской церкви! Григора уже назы- христиане Ближнего Востока будут спасе- потому что учёные не поймут, наоборот,
вают не Просветителем (нас нечего было ны, а Европа вернётся к христианским цен- потому что очень хорошо поймут и покажут
просвещать: мы не были тёмными), а ностям и традициям! Папа Римский в 2016 своё неандертальское нутро. Величайший
Хаваричем и Мтагничем, то бишь Мрако- году посетил Армению, как он выразился, математик Франции Эварист Галуа не
бесом. Это он и его фанатики начали «первую христианскую страну». Папа Рим- опубликовал ни одной работы, не кончал
беспрецедентное разрушение армянской ский с глубоким почтением отзывался о ве- университетов, не был напичкан учёными
цивилизации и арийского духа в армянском ликих армянских поэтах и учёных-монахах регалиями, как нынешние пустозвоны. Эта
народе. Без этой артподготовки мы не Григоре Нарекаци (X в.) и Нерсесе Шнорали наукообразная шелуха исчезнет безвоз-
допустили бы алтайских кочевников в (XII в.). Спасибо!!! Но остаётся в повестке вратно, а Галуа, которому не дали закончить
наши края, не было бы Геноцида и поте- дня 2000-летняя проблема: вернёмся ли университет и жить как следует (убили в
ри Отечества... Теперь оккупанты нас мы когда-нибудь к своим дохристианским 20-летнем возрасте), будет вечно украшать
оккупантами обзывают и никому нет дела ценностям и традициям? Лучший вариант человечество!
до справедливости. Я осуждаю не хрис- первого этапа решения этой трудной и
тианство, а низвержение наших древних деликатной проблемы представила Ис- – А зачем Вам публицистика? Это же от-
богов. Иисуса воспринимаю, как сына ландия. В этой величественной стране влекает от насущных научных задач.
инопланетянина (святого духа) и месопо- существуют две официальные религии
тамской армянки Мариам. Армяне говорят – христианская и этническая – Асатру – Отвлекает, понижает математический
и Мариам, и Майрам. Оба варианта имени (Асатур). Аналогичная ситуация сложилась уровень, но создаёт для математики гумани-
армянские: по-армянски «мари» и «майр» и в Армении с христианским центром в тарную базу. Публицистика – работа на
означают «мать», а Мариам и Майрам оз- Эчмиадзине и дохристианским центром в научную перспективу. Журналисты – широко
начают «Мать всех». Подобающее имя для Гарни. Надо придать Гарни официальный развитые и эрудированные люди. У них
Богоматери. Отчим Иосиф, независимо от статус. Гарни вместе с Эчмиадзином очис- дети, внуки могут стать незаурядными
своей национальности, не принимал учас- тят армянское общество от сект и прочей учёными. Эрудиция вне специальности
тия в зачатии Иисуса. Свечу он держал размазни и объединят наше прошлое, нас- – мощный плацдарм для скачка в узкой
или спал, не имеет значения. Род Мариам тоящее и будущее. Древние боги вернутся специальности. Без широкого образования
арамейский. Арамейцы – месопотамское домой, в христианскую среду, что даст вели- узкий специалист – летучая мышь. А я, как
армянское племя. Сирию во времена царя кий духовный резонанс! видишь, орёл.
Армении Арама Гайказуни в его честь
называли Арамом, а жителей – арамеци. – Где Вы окончили аспирантуру? – Вижу, нос орлиный. Где Вы работали и
Это было почти 4 тыс. лет назад... Наши – Я был диссертантом в Тбилисском работаете?
древние историки арамейцами (арамеци) госпедуниверситете им. А. С. Пушкина.
называют армян. Ар (²ñ) – Бог. Частица Грузинские учёные ко мне относились ис- – Я преподавал в средних и высших
«ам» (³Ù) означает «всех», «всея», а также ключительно хорошо. Никогда не забуду учебных заведениях. И сейчас преподаю
«сын». Ар ам (²ñ ³Ù) – Бог всех. Верховный профессоров С. Ш. Авалиани, Р. Е. Квижи- в вузе. Школьные предметы – математика
Бог. А также сын Бога. Сын Солнца. Вели- надзе, Р. К. Таварткиладзе. Чудесные, отзыв- и информатика. Университетские дисцип-
чайшее и древнейшее армянское слово Ар чивые учёные, готовые всегда и всячески лины – математический анализ, линейная
(²ñ) многозначно. Означает: Бог, Творец, поддержать новые научные идеи... Увы, алгебра, дискретная математика, теория
Творение, Солнце... начались трудные времена, и я переехал вероятностей и математическая статисти-
в Россию. Я был диссертантом также в ка, оптимальные решения, методика пре-
Ар мен – Богочеловек (немецкий аналог Москве, в Институте общего образования подавания математики... Мне нравился
– Herrmann). Минобразования РФ. В 1997 году в Москве спецкурс «Математика: наука, искусство
защитил кандидатскую диссертацию по и культура», который я читал в Москве, в
Древние сирийские армяне (арамейцы) методике преподавания математики (научн. РУДН, студентам-гуманитариям – буду-
отошли от армян, но не все стали сирий- рук. – О. А. Боковнёв). Раз я назвал фами- щим философам, искусствоведам и со-
цами. Арамейский язык – диалект армянс- лию Боковнёва, то скажу, что я Олегу Алек- циологам. Однажды на мой спецкурс без
кого языка, который испытал влияние сандровичу предложил соавторство к моим предупреждения ворвалась армада про-
ассирийского и др. окружающих языков. пробным учебникам и получил отказ: «Я не фессоров и доцентов с курсов повыше-
Похожая ситуация с идиш – диалектом не- могу быть автором чужого труда». Это ответ ния квалификации, приехавших из ряда
мецких евреев. Идиш относится к герман- человека с чувством собственного досто- университетов России. Получился стихий-
ским языкам, но евреи не германцы. Если инства. Вечная память! ный открытый урок. Мы провели занятие
бы христианская религия была не космопо- – А где окончили докторантуру? на самом высоком уровне. Одна моя
литной, а национально ориентированной, – В Москве, в МПГУ (в Московском педа- студентка, москвичка, сделала такой
как иудаизм, то армян-арамейцев никто бы гогическом государственном университе- сногсшибательный доклад о золотом се-
не посмел приватизировать. В этом винова- те) в начале XXI века. В то время он был чении, что профессура ахнула: никто из
ты не мудрые евреи, а немудрые армяне. насквозь коррумпированным университе- них, включая меня, такими познаниями о
том. Ректором был академик РАН и РАО золотом сечении не обладал! Позже, при
– Я не понял, Вы верите в Бога? ВЛМ, большой комбинатор и небольшой обсуждении, незваные гости не скрывали
– Надо, чтобы Бог верил в человека. В математик. восхищения. Поблагодарили... меня. Но за-
недрах души я поклонник дохристианских слуга была не моя, а студентки, фамилию
богов. Индийские веды также армянские которой я уже забыл... Я думал: почему

4

4 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï
– А что нового можно сказать о времени?!
3 Эйнштейн всё сказал!!! – ответил академик. правдой в Москву, где и намёка на правду
завкафедрой не предупредил? Подумал так: Меня предупреждали: Эйнштейн и теория не нашёл. Решил не защищать математику
если занятие проведу плохо, то буду вино- относительности для евреев – националь- с параметром времени (было бы перед
вен я, а если проведу хорошо, то это заслуга ная идея. Говори об этом только с восторгом. кем и от кого!), а издавать статьи и книги по
также завкафедрой. Славная студентка! А я сказал: этой новоявленной математике. Увы, моя
Сколько дармоедов покормила! – Эйнштейн не всё сказал. начинающаяся дружба с богочеловеком
Ворович остолбенел, внимательно разгля- прервалась: Боги отозвали Воровича. Веч-
Я преподавал математику и информатику дел меня и сказал: ная память!
в общеобразовательных школах Грузии – Пойдёмте ко мне.
(Цхалтбилская средняя школа Ахалцихского Мой неадекватный ответ на него произвёл – Расскажите, пожалуйста, о математике
района), Армении (школа № 5 г. Раздана) хорошее впечатление. с параметром времени.
и России (Октябрьская средняя школа Ак- Иосиф Израилевич в своём кабинете ди-
сайского района Ростовской области). ректора института механики и прикладной – Моя монография «Основания матема-
математики по диагонали прочитал мою ру- тики с параметром времени» вышла в свет
В 1988 году и в 1990 году я дал открытые копись. Он несколько раз останавливался, с великими рецензиями ростовских учёных
республиканские уроки соответственно в смотрел на меня и продолжал увлечённо чи- – директора института нейрокибернетики
Грузии и Армении, где мои ученики показали тать. «Богочеловек», – подумал я, но сразу не профессора Бориса Михайловича Влади-
умение составлять программы на языках открыл душу о том, что «невозможно исклю- мирского и доцента РГУ Льва Александрови-
Бейсик и Фортран. Позже я пожертвовал чить из мира и его познания ни абсолютное ча Чикина.
одним своим экземпляром: за неимением время, ни относительное время, ни числи-
времени отошёл от информатики. Сильно тельное время, ни творческое время... Отрывок из отзыва Б. М. Владимирского:
переживаю об этом. Во мне умерли хороший Каждый объект имеет личное абсолютное «В последние годы стало понятно, что тради-
программист и хороший ватерпольный время. Для сравнения двух относительных ционное представление о времени как внешнем
вратарь. времён требуется объединяюшее их абсо- параметре, не имеющем выделенного направле-
лютное время... В абсолютном времени ния, дополняется понятием внутреннего време-
– Почему ватерпольный вратарь? вибрирует относительное в сравнениях ни, рассматриваемым как некоторый оператор.
– Я в вертикальном положении с высоко время... Смешиваются уровни и метауровни Такую точку зрения широко пропагандирует
поднятыми руками плавал до буйка и об- времени, логики, души, разума и т.д.». В нобелевский лауреат И. Пригожин в своих ра-
ратно... науке неразбериха. Как говорят сибиряки, ботах по нелинейной термодинамике. Автор
– Это круто. А где и что ещё преподавали? без бутылки не разберёшься... Откуда мне рецензируемой монографии В. О. Ваганян пред-
– Я преподавал математику в Ростовском было знать, что вскоре мэтр покинет время? лагает сделать следующий шаг и ввести время
мореходном училище. Говорил учащимся: После выхода в свет в 1996 году моей во все научные теории включая математику. Это
«Здравствуйте, товарищи курсанты!» монографии «Основания математики с очень оригинальная и очень необычная идея,
Отвечали: «Здравия желаем, товарищ параметром времени» академик И. И. Воро- так как из неё следует, что в разные момен-
преподаватель!» Я даже по городу ходил вич сказал мне: «Напишите на эту тему док- ты времени самые разные математические
в форме морского офицера (был символи- торскую диссертацию, поддержу». объекты могут быть не тождественны сами
ческим помощником капитана корабля). Я написал единственную в мире (доктор- себе. В первый момент такие представления у
Уважали. Как форму снял, перестали ува- скую) диссертацию по математике с пара- специалиста, воспитанного в классических тра-
жать. Судят, как говорится, по одёжке. А в метром времени (МПВ). Но мой путь прикры- дициях, вызывают резкое неприятие. Однако
Ереванском аэропорту меня пропустили с ли лежачие полицейские – профессора при некотором размышлении (впрочем, доста-
почестями, без очереди и проверки. Между Жак и Ерусалимский, которые ничего не точно напряжённом) с целым рядом доводов
собой по-армянски говорили: «Командир понимали в моей работе, и я их не просил автора приходится согласиться, хотя вопросов
подводной лодки!» Хотел сказать, что я лежать на моём пути. Написал я другую остаётся очень много. Возможно, к этой работе
всего-навсего жертва демократии, но про- (докторскую) диссертацию по другим нау- можно отнести слова, сказанные знаменитым
молчал: пусть несколько минут буду коман- кам, одну из лучших в мире. Опять мой русским учёным В. И. Вернадским: «Вся исто-
диром подводной лодки! путь прикрыли лежачие полицейские – про- рия науки на каждом шагу показывает, что от-
В 1998 г. меня приняли на работу в Новочер- фессора Волович и Левитас. До сих пор дельные личности были более правы в своих
касскую государственную Мелиоративную лежат! У меня нет ни времени, ни желания утверждениях, чем целые корпорации учёных
академию, увы, звала столица... осквернять свои ноги. Если эти существа и или сотни и тысячи исследователей, придержи-
Я преподавал математические дисципли- их кукловоды учёные, то я не учёный. вающихся господствующих взглядов». Подход,
ны на физико-математическом, архитектур- Иосиф Израилевич попросил снять разрабатываемый автором, как представляется,
ном, социально-гуманитарном и экономи- из диссертации параграф о проблеме позволяет взглянуть на описание мира с новой,
ческом факультетах РУДН – Российского Ферма. Она была решена через 2 года отличной от традиционной, точки зрения».
университета дружбы народов в Москве англичанином Эндрью Уайльсом. Я не
(2001-2010 гг.), а с 2012 года в Сочинском хотел снимать этот одиозный параграф. Отрывок из отзыва Л. А. Чикина:
филиале РУДН – в Сочи, Адлере и Лазарев- Ворович был прав. Меня могли принять «В истории математики немало случаев, когда
ском. за ферматиста, а это угрожало не только малоизвестный учёный выдвигает новые и столь
По приглашению я читал лекции по методи- диссертации (чёрт с ней!), но и математике необычные идеи, что какое-то время они кажутся
ке преподавания математики и философии с параметром времени. Я не успел переде- абсурдом, беспочвенной фантазией или глубоким
математики в Тбилисском центральном лать диссертацию и исправить всякого заблуждением. Но проходит время, требующееся
институте усовершенствования учителей и рода ошибки и опечатки в ней (работу на на осмысление этих идей, и выясняется, что в
по математике с параметром времени для компьютере набрал не я, а далёкая от науке сделано большое открытие. Классическим
преподавателей вузов в Москве, на курсах математики секретарша одного учрежде- примером тому является Лобачевский и его
повышения квалификации в РУДН. ния), как её с кафедры профессора РГУ, неевклидова геометрия. Подобным примером,
Огромный опыт! Не думаю, что пропадёт. доктора философских наук Тамары Пет- возможно, представляется настоящая работа».
– Ваше место как учёного – в Москве. Поче- ровны Матяш, где работа находилась
му переехали на море? для ознакомления, стащил профессор Приятно, когда тебя сравнивают с Лоба-
– Я заменил учёных водой. Вода содержит философии Д. и передал профессорам чевским. Такое не каждый день случается...
информацию, а учёные её искажают. математики Ж. и Е., которые написали Но я не возгордился, потому что я не забы-
– Поговорим о Ваших диссертационных глупые и гадкие отзывы и поставили Та- тый Богом человек. Монографию реко-
работах, если можно. Как нам известно, Вы мару Петровну перед фактом. Тамара мендовал к публикации академик РАН,
написали две докторские диссертации и обе Петровна мне говорила: «У Вас блестящая директор Института механики и прикладной
не защитили. Если не трудно, то расскажи- идея и будет блестящая защита». Теперь математики профессор И. И. Ворович.
те, пожалуйста, об этом. испугалась и призналась мне в страхе. Я Редактор – В. И. Сергеев, широко образован-
– В 1996 году около Ростовского госунивер- попросил у неё прощения за беспокойство ный научный журналист.
ситета я увидел академика РАН Воровича и забрал свою взрывчатку. Я не стал беспо-
и заговорил: коить Иосифа Израилевича и поехал за ... На первых курсах университета у меня
– Иосиф Израилевич, я написал сочинение возникла навязчивая идея построить мате-
«Время в математике». Ознакомьтесь, по- матику, в которой, как в физическом мире,
жалуйста.
5

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 5
отца-математика и от самого себя лично!!!
4 Кто хочет узнать, какой я математик, пусть хотите поступить в докторантуру МПГУ?
нет тождественно равных объектов. Такая прочтёт мою математику с параметром Поддержу». Я вспомнил, что меня уже дру-
математика, названная позже математикой времени. Если всё поймёт, то я публично гой академик поддержал... Ворович был
с параметром времени (МПВ), изобразила заявлю, что я не математик, даже не химик, в сто раз крупнее Баврина и как учёный,
бы законы физического мира точнее. ещё ниже... Индюк «наехал» также на и как человек. Не вижу его вины в моём
величайшего математика России – Лоба- ростовском провале. Если бы Ворович не
В третьем тысячелетии теоретическую чевского. Мол, ничего он не доказал. Если умер, то я бы стал не просто доктором физ.-
физику не могут удовлетворить побрякушки некто путает математику с механикой и лает мат. наук, что второстепенно, а главное:
типа «четырёхмерного пространства-вре- на Николая Ивановича Лобачевского, то мы бы с ним подружились и написали бы
мени», хотя в начале ХХ века это была по этой ситуации есть поговорка. Караван совместные ценные научные работы. Его
гениальная идея и таковой остаётся. Но идёт! Лобачевский решил проблему парал- небесная механика с моей математикой с
поезд наивной гениальности ушёл... Об- лельных, которую решало всё человечество параметром времени породили бы новые
разно говоря, Минковский предлагает более 2000 лет – с III века до н.э. до XIX века! научные направления... Увы. Баврин так
корове седло, а я предлагаю верблюда с Лобачевский решил не только величайшую Баврин. Эта разновидность русских не тот
природным седлом. математическую проблему, известную со вид русских, что обитают в Сибири или
времён Евклида, но и величайшую научную совсем рядом – во Владимире, Суздале
Первый вариант МПВ под названием проблему человечества! Кто не согласен – и Ярославле. Московские русские, как
«Время в математике» сформирован в мыло с ним! Одна баба, бездарь в квадрате, правило, люди с большими мозгами и ма-
Томске в 1970 году. Первый научный док- доктор бездарных наук, профессор в ленькими сердцами. Но не такими были ко-
лад по МПВ был сделан в 1987 году в важном московском университете, после ренные москвичи времён Ивана Грозного!
Москве на VIII Международном конгрессе моего доклада о математике с параметром Их практически не осталось. Современные
по логике, методологии и философии науки. времени на одной научной конференции москвичи – рязанская деревня (жаль, Есе-
Доклад «О математике с параметром вре- показала эрудицию: «параметр времени в нин был в одном экземпляре), русские
мени» был представлен в оргкомитет с математике используется давно». Как этим из других провинций, украинцы, татары,
опозданием и не вошел в сборник. Он был амёбам объяснить, что МПВ не о приме- евреи, кавказцы, финны-мордвины... Тыся-
издан в философском вестнике АН Грузии нениях математики в естественных науках, чи деревень! И. И. Баврин не был даже
по инициативе проф. С. Ш. Авалиани (5). а... наоборот?! И надо ли объяснять?! Не московским русским. Он был просто Ива-
Первая монография о МПВ вышла в свет могу доступно рассказать о МПВ. Поэтому ном Ивановичем – отдельным этносом.
в Ростове-на-Дону в 1996 году (1). Вторая для ознакомления с МПВ ниже приведена Я поступил в докторантуру МПГУ в 2001
монография вышла в свет в Москве в 2010 литература. году и окончил в 2004 году. Иван Иваныч
году (3). Третья – в Германии в 2013 году (4). заблокировал мою защиту, т.к. я отклонил
О МПВ опубликовано множество статей (см. – Что хорошего в трагической судьбе его непристойное предложение стать вмес-
5-40 и др.) ... армян, что хотите триллион раз быть те с ректором соавторами моих учебников.
армянином?! А он отклонил моё официальное научное
Первым из выдающийся ученых мою существование. Я посоветовался с моим
статью «Время в математике» в начале 70-х – В трагедии ничего хорошего нет. Дети приятелем Игорем Федоровичем Шары-
годов читал и написал мне доброжелатель- барахтаются в море крови. Герои миллио- гиным – талантливым московским гео-
ное письмо логик, философ, писатель, об- нами падают, как падающие звёзды... Гении метром и методистом. Царство небесное!
щественный деятель Александр Зиновьев. творят для народов, которые в роковые Умер тонкой духовной конструкции человек.
Вечная память! моменты отворачиваются и ищут гвоздь: не Сердце не выдержало... Игорь Федорович
внести ли свою лепту в распятие «друга»? сказал: «Согласишься, получишь всякие
Издание первой монографии спонсировал Поэтому я обязан оставаться этнически тем, степени и звания, а потом пожалеешь.
Алексан Петросян (Ростов-на-Дону). Изда- кем являюсь, вопреки обстоятельствам и во Когда поймут, что с тебя больше нечего
ние второй монографии спонсировал имя торжества справедливости и возвра- взять, тебя исключат из состава авторского
Александр Ядоян (Москва). Объявляю щения на землю цивилизации богов. Это коллектива. Ни один суд не восстановит
благодарность! священный долг, обязанность, дар, миссия, твои права. На одной стороне два москвича-
но не привилегия. Армения не превыше академика, а на другой стороне неясно кто
Отмечу, что единственный математик, кото- всего. Превыше всего Бог. Такого мнения и откуда понаехал. Проиграешь. А если
рый заметил одну мою ошибку, – мой друг был Пётр Великий. Без реального Бога откажешься, не станешь доктором наук и
Рувель Докторский (ФРГ). Действительно, приличный мир не получается. Люди не оп- твой учебник не получит грифа Минобразо-
друг познаётся в беде! Эту ошибку я испра- равдали Его доверие. Бог по определению вания. Выбирай сам». Шарыгин с болью
вил и более 20 лет ежеминутно готов ис- великодушен – вернётся. Иначе Он не наш сказал на прощание: «Вот какие люди ру-
править любую ошибку! А тех, кто ничего не автор или мы не люди. ководят нашим главным педагогическим
понимает в МПВ, а делает вид, что понимает, университетом... и каких учителей они
и позволяет себе хамить автору, просвещаю: – Что интересного в труднейшей науке, готовят». (Говорят, новое руководство
у меня есть прививка против хамства и ядо- что хотите триллион раз быть матема- наводит порядок.) Я посоветовался с
витый язык. Меня удивляет отношение к тиком?! моими друзьями-математиками. Все
математике с параметром времени некото- советовали согласиться. Я согласился.
рых самодовольных математиков. У этих – Неисчерпаемо много интересного! Ма- Иван Иваныч попросил написать краткую
индюков большое самомнение, а мнения тематика – вершина науки. Настоящий ма- концепцию учебника для представления
нет. Изредка извергают дурь. Один индюк на тематик никогда не захочет перестать быть в Министерство образования. Я написал.
каком-то форуме обозвал меня философом. математиком. Заглянув на титульный лист, Иваныч по-
Затем перешёл на мою национальность. бледнел: «Как ты посмел свою фамилию
Лично я обречён возрождаться математи- поставить перед фамилиями академиков?!»
Я благодарен Богу и моим родителям, ком до тех пор, пока не увижу высшее бу- На что я недоумевал: «Будет нечестно. Ав-
что родился математиком и армянином! дущее математики! Мечтаю на том свете тор-то я!» Иваныч сказал: «А что честно?»
Если мне суждено родиться триллион раз, увидеть Тира, Тота, Гермеса, Пифагора, «Мне отвечать за нечестности мира?» – по-
то я хотел бы всё время быть рожденным Евклида, Архимеда, Ширакаци, Ньютона, думал я и отказал Иванычу. Он не допус-
математиком и армянином! Не считаю Лейбница, Эйлера, Гаусса, Галуа, Абеля, тил меня к защите. Для формальности
мою специальность и национальность луч- Лобачевского, Бойли, Римана, Кантора, его карманный рецензент Волович М. Б.
шими – я просто хочу находиться на своём Пуанкаре, Рамануджана, Гильберта, Гёделя, отозвался отрицательно. Этот рецензент в
месте. В триллион первый раз я хотел бы Артина, Лузина, Понтрягина, Уайльса, Мо- 1987 году в составе авторского коллектива
быть шофёром НЛО или оленеводом в тидзуки и посоветоваться с ними, узнать участвовал на Всесоюзном конкурсе школь-
Гренландии. их мнение о математике с параметром ных учебников. Мой конкурсный учебник
времени... (единственный с Кавказа) занял более
Индюк заявил, что преподаёт математику высокое место на конкурсе, чем учебник
в вузах Санкт-Петербурга, стаж 40 лет, а – А что произошло с Вашей второй док-
ума нет, поэтому, не зная меня, не прочитав торской? 6
моих работ, понимает, что я не матема-
тик и что время давно употребляется в – Возникла параллельная докторская
теоретической механике. Мол, ничего ситуация. Академик РАО И. И. Баврин, оз-
нового. Как может такой болван что-ни- накомившись с моим пробным учебником
будь понять в математике с параметром «Геометрия 7» (вслед вышли в свет «Гео-
времени? Я математик от Бога, от моего метрия 8», «Геометрия 9»), спросил: «Не

6 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï
(основной) школы, в котором доступность
5 и научность, как мне кажется, разумно со- например, Е.И. Санина, потолок которой –
М. Б. и его тройки. М. Б. болтался в хвосте четаются: максимальная доступность при завуч в начальной школе. Тиражирование
конкурса. Он, московский профессор, ещё необходимом минимуме научности; титулованных посредственностей уг-
тогда потерпел сокрушительное поражение рожает национальной безопасности
от меня, в то время сельского учителя. Какой 3) Включил в учебник много занимательных страны. Наличие в педагогической науке
отзыв мог написать этот троечник, даже если и нестандартных задач, делая ставку больше выдающихся учёных-педагогов, как Ю. М.
представим, что с моральным кодексом у на увлекательности задач и оригинальности Колягин и Г. Л. Луканкин, не изменили ситуа-
него всё в порядке? Я ездил к нему домой с их решения, нежели на сложности; цию. Даже великие по всем параметрам
хорошим армянским коньяком, который дал математики, как Л. С. Понтрягин и С. М.
Акоп. Мне диссертации не жалко, а вот этого 4) Я написал учебник, который должен быть Никольский, не сумели остановить распад.
коньяка жалко. Я приехал в Астрахань, где интересным как будущим математикам, так Увы, многие гиганты науки и образования
служил в армии когда-то, а там... те же мос- и обделённым математическими способ- ушли в мир иной...
ковские завсегдатаи учёных советов. Какой- ностями ученикам;
то проф. Г. Г. Левитас мгновенно определил, – Что произошло со школьным математи-
что я мордой не вышел... Два других 5) Я пытался написать нужный нашему ческим образованием?
рецензента, бабы, промолчали. Доктора времени и перспективный учебник с мощны-
наук собственного мнения не имеют... Док- ми корнями и ветвями, практичный и на – В 60-х годах математическое образование
торские писанины всех этих «экспертов» высоком теоретическом уровне. в СССР было одним из лучших в мире, что
могу разнести в пух и прах, но это не мой позволяло нашим школьникам побеждать
стиль поведения: я рождён творить, а не ра- Однако повременим с учебником. Его ник- на международных математических
зоблачать слабоумие и слабодушие. Это не то не пропустит, да и есть неотложные дела. олимпиадах. В СССР было больше вы-
мои пациенты. Однако не понимаю, почему дающихся математиков, чем в любой
ничтожества путаются под ногами. Себя – Теперь занимаетесь настоящей наукой? другой стране. Благодаря обстоятельному
показывают или защищают себя от науки? – Занимаюсь. У меня есть новая тема, математическому образованию мы вышли
Я махнул рукой на эту камарилью и поехал есть новые результаты, уже есть серия в космос, создали ядерный щит! Наше мате-
жить и заниматься настоящей наукой на книг в рукописи, которые я на сто тысяч матическое образование базировалось на
море, подальше от этих людей. Эта масса докторских не поменяю и за Нобелевскую традициях «Начал» Евклида, что можно
непрофессиональных профессоров, как не отдам. Но и не унесу в мир иной. Я их характеризовать тремя словами: основа-
колорадские жуки, прилипли к системе принёс из мира иного. Не возвращать же тельность, системность и доказатель-
образования и превратили ее в то, во обратно. Это грандиозное исследование ность. Лучшими методическими выраже-
что превратили. Я протестую против пока держу в тайне на нескольких флешках ниями древних методологических пред-
уродливого явления, а не из-за своих за- в нескольких странах. Оно принадлежит ставлений являются учебники Леонтия Фи-
блокированных уродами диссертаций. Армении и России. Если им неинтересно, то липповича Магницкого и Петра Андреевича
Они никому не нужны. Я рад, что меня не отдам Франции, Германии или Китаю. Если Киселёва. Подход Киселёва характеризуется
смогли превратить в лакея у какого-нибудь не примут, то отдам Арктике. словами: простота, точность, сжатость.
авторитета от науки. Без этих несправед- – Белым медведям? Названными шестью характеристиками
ливостей и без порождённой ими протестной – Имею в виду Арктику до оледенения определяется величайшее математико-
энергии я не совершил бы серию глубоких полюсов – Страну Богов. Она вернётся! методическое наследие человечества от
открытий в пока тайной для дурных глаз – Боитесь, украдут? Греции III века до н.э. до России XX века,
области! Так что я благодарен научным – Конечно, украдут! Учёные-воришки в от «Начал» геометрии Евклида до учебника
террористам. Получилось по изношенной отличие от уличных воришек воруют друг у геометрии Киселёва... «Арифметика» Маг-
поговорке: нет зла без добра. Со мной в друга. И спокойно живут. И не сомневаются, ницкого и «Геометрия» Киселёва могли слу-
научном смысле всё в порядке! Я оставлю что их надо почитать. Почитать плагиаторов, жить советской и постсоветской школе и до
после себя начала новой разновидности вымогателей, рэкетиров и губителей нау- наших дней. Ничего лучшего не создали ни
математики – математики с параметром ки??? Ужас! Учёные-жулики все вместе, реформаторы 70-х годов, ни современные
времени и одну феноменальную работу, как бы ни расфуфыривались, одного чукчи «реформаторы». Я бы внёс в программу
которая зазвучит, когда созреет время... в не стоят! Даже навоза оленя чукчи не сто- обучения будущих учителей математики,
математике. А что за собой оставят эти? ят!! Жалко порядочных и талантливых да и будущих математиков, изучение этих
Ничего! Это тот случай, когда из ничего учёных. Они самоустранились от борьбы двух учебников. Чтобы читали от корки до
создаются обложки важных людей, а потом за справедливость. Редкие исключения корки, подвергли их детальному научному
снова превращаются в ничего. Я спросил у – великие математики Лев Понтрягин и и методическом анализу. Это нужно и буду-
Ивана Ивановича: что ответите Богу, когда Владимир Арнольд, остаются редкими ис- щим учёным-математикам, чтобы они, когда
Он спросит у Вас: «Зачем Вы поступили ключениями. Балом правят кривоногие. станут влиятельными учёными, не вели себя
подло с Виктором Ваганяном?» – О чём Ваше новое исследование? в школьном математическом образовании
– Болтун – находка для плагиаторов. как слоны в посудной лавке. Что делать?
Иваныч вылупил глаза, но ничего не от- – Больше не будете представлять свои
ветил. работы к защите? I. Очистить образование от:
– Нет. Как Вы говорите, мне 70 лет. Хотя 1) Болонской системы; 2) ЕГЭ и тестов; 3)
Стоило ли прожить жизнь ради того, чтобы по московским меркам мне 40 лет. В любую математического анализа; 4) бюрократизма
вылупить глаза?! погоду купаюсь в море. Разве я старик и и бумаготворчества! Избавить учителя от
море? Разве я не дельфин? Просто у меня абсолютной глупости – бюрократических
– Не стоило! Охарактеризуйте, по- апатия к диссертациям и диссертационным бумаг, в частности, плана урока. Это личное
жалуйста, свой пробный учебник «Гео- советам. Нет желания выступать перед дело учителя: ему нужно – напишет, не
метрия 7-9». тупицами и нечестивцами. Разумеется, нужно – не надо к нему приставать и т. д.
есть умные и порядочные учёные, но по (рациональные зёрна можно удержать, но
– Кратко: крайней мере в педагогических науках их нужно определить и обосновать);
1) Это традиционный учебник, восходящий их трагически мало. Надо существенно II. Вернуть в школу:
к Евклиду, который всё систематизировал, упростить процедуру защиты и оставить 1) учебник геометрии А. П. Киселёва и
доказывал и объяснял. К древнегреческим лишь одну степень – докторскую. Зачем эта учить детей по нему до тех пор, пока не
научным традициям восходит знаменитый громоздкая, бездарная и коррумпированная будет создан явно превосходящий его
учебник геометрии Киселёва, но мой ва- волокита, отнимающая у диссертантов уй- учебник; 2) арифметику (есть готовый учеб-
риант несколько обновлён по содержанию му времени, энергии и денег? Я в науке ник арифметики С. М. Никольского и др.);
и методологии. В так называемых «колмого- наукой занимаюсь, а не идиотизмом. К 3) комбинаторику; 4) устные выпускные
ровских учебниках» был совершён двойной тому же диссертация часто не наука, экзамены по математике (а также устные
скачок в методологии, что стало кон- а очковтирательство. Часто рулевых вступительные экзамены в вузы) и т.д.
цептуальной причиной их провала. Я диссертационных советов по методике III. А также:
продвинулся осторожно, не совершал ни- преподавания привлекает не наука и шко- 1) пересмотреть цели и содержание школь-
кчемных скачков и соответствие с наукой ла, а личный интерес. Они могут не допус- ного предмета информатика с акцентом на
осуществил в большей степени через мето- кать к защите докторской диссертации программирование;
дику и задачи, нежели через методологию; профессионалов высочайшего класса, как
2) Это учебник для общеобразовательной И. Ф. Шарыгин, и присвоить докторскую 7
степень специалистам вилять хвостом, как,

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 7
идея, но соответствующая математика ещё
6 не построена. Сколько бы я ни построил, всю море – Чёрное.
2) профессионально и честно (с участием математику с параметром времени не по- – А в каком из Ваших любимых городов Вы
учителей) пересмотреть все школьные строю. Она неисчерпаемая, как и обычная
учебники; математика. Академик И. И. Ворович тоже хотели бы жить?
3) всерьёз заниматься кадровой полити- говорил, что у меня есть новая идея в от- – Я бы хотел весной жить в моём высо-
кой, дабы в образовании не образовались ношениях математики и времени (это он
непрофессиональные руководители и указал в своём отзыве). Своё начинание когорном селе около леса Нор-Шен
тысячи мелких никчемностей. Пока РАО я отложил: времени нет. Пусть продолжат (Цхалтбила), летом хотел бы жить в Сочи,
не вылечится от матросовых и монаховых, молодые. Если у меня останется время, то осенью – в Ереване, зимой – в Томске.
ничего к лучшему не изменится; напишу улучшенный вариант: «Начала ма- Зелёный лес, синее море, золотая осень
4) заниматься прославлением и обеспече- тематики с параметром времени». и серебряная зима... Моя мечта в этом
нием учителя, а не тех, кто вызывает у трудя- направлении фрагментами сбылась. Я из-
щихся аллергию, и т.д. – Любите животных? ведал четырёхкратную красоту Природы!!!
Можно высказать аналогичные и другие – Имеете в виду людей?
пожелания и для высшей школы. Я назвал – Имею в виду гусей, кроликов, беге- – Вы космополит или националист?
несколько проблем из нескольких сотен. мотов... – Ни то, ни другое. Я нормальный человек.
Это моё мнение, увы, ни на что не влияю- – А кого ещё любить?! У нас были собаки Подобными отклонениями не страдаю.
щее. во дворе, а в доме была кошка. Коня, увы, Космополиты у нас фальшивые. Это либо
Надо вернуть российское математическое не было... Я бы давно разбился... Была скрытые шовинисты, либо патологические
образование на круги своя! Сколько можно змея. Мне было 3-4 года, я играл около на- эгоисты. Слово «националист» не пользу-
ждать, пока дилетанты и диверсанты шего дома. Ко мне подползла сверкающая ется авторитетом. Себя считаю родовым
от образования вымрут, дабы истине и солнцем змея с многоцветными узорами. Я космополитом и армянским патриотом. Я
людям открылся путь в школу и науку?! стал гладить это чудесное создание. Оно по- также патриот страны, где живу, – России. Я
Российское образование напичкано ползло на мои колени, и мы сидели вместе патриот страны, где жил, – Грузии. Я патриот
кощеями бессмертными. Они изворотливо и любовались друг другом... Но появились Китая, Индии и всех стран, признавших Ге-
обороняются, стуча ржавыми зубами и взрослые и «спасли» меня... Они жестоко ноцид армян. Я патриот также тех стран,
костями. Но мы тоже не без костей и острый убили моего золотистого друга, разрезали где мы жили или будем жить, – Арктики,
зуб имеем! лопатами на части... То, что осталось от Антарктиды, Сириуса, Млечного пути и неви-
– Если Вы острый зуб имеете, то почему моего ласкового друга, выбросили... Я димого мира за материальным покровом.
о Вас и Вашей математике с параметром плакал, кричал, просил не трогать змею... – Ваше мнение о почти единогласном приз-
времени учёный мир в целом молчит? Взрослые не слушали меня... Прошла почти нании парламентом Германии Геноцида
– Спросите у учёного мира. Ничего хоро- вся жизнь. Эту красивую змею я не забыл, армян? Вас не удивило это? Союзница
шего от сообщества математиков не жду. Ве- а заботливых взрослых забыл... Турции, её локомотив и опора в цивили-
личайший математик Франции Галуа убит – Ваш родной город? зации – и вдруг такое???!!! Чем это объяс-
в юном возрасте. Величайший математик – У меня нет родного города. Я деревен- нить??? Политикой и экономикой никак
Норвегии Абель умер молодым и больным в щина. Моё родное село, где я родился, – с. не объяснить. Гонениями на христиан,
нищете. Величайший математик нашей пла- Цхалтбила на юге Грузии. Соседи нас мед- беженцами и другими быстротечными
неты Лобачевский подвергся травле за то, ведями называют. В прошлой жизни мы, факторами тоже не объяснишь такое
что совершил величайший прорыв в науке... наверное, были русскими. Моё родное, ис- единодушие. Какая-то мистика!!!
Величайший математик Индии Рамануджан конно армянское село, где тысячелетиями – Я больше рад за немцев, нежели за
умер молодым от болезней. Математика – жили мои предки, – с. Нор-Шен – затерялось армян. Новое поколение немцев очистилось
божественная наука, однако математики в горах Эрзрума... Мои любимые города от навета прошлого и показало, что немцы
в своём большинстве сатанисты. Когда по жизни те, где я жил с любовью, учился – великий народ, что кроме крохоборов на
появляется математик от Бога, то это или преподавал. Это Ереван, Тбилиси, этой планете живут Люди и что не всё сво-
завистливое и надменное большинство Томск, Ростов, Сочи, Адлер, Лазаревское, дится к деньгам и политике. Во-первых,
открывает пасть, чтобы его проглотить. Раздан. Все эти города, а также Львов и немцы голосовали за Правду! Это верный
Уместно привести слова американского Астрахань – в той или иной степени мои признак возрождения волевой и праведной
математика Мориса Клайна: «Бог решил родные города. Во Львове я бы хотел жить немецкой нации. Немцы в политике впервые
наказать... самодовольных, погрязших в в XV-XVII веках, когда армянская община за две тысячи лет показали, что они ис-
гордыне и чрезмерно самоуверенных мате- имела свои войска и воевала за Гали- тинные арийцы. Предыдущий арийский
матиков и «подбросил» им неевклидову цию. В Москве учёные кусаются. Затем поступок германцев – разгром отборных
геометрию». приезжают в Астрахань и там кусаются, римских легионов в Тевтобургском лесу под
Физики более доброжелательны. Физика будто комаров мало. В России только в командованием Армини. Он же основатель
не моя наука, она кишит материей, моё Сочи меня считают аборигеном. Армяне Германского государства. Кстати, Армини
сердце в математических абстракциях, но лишь исполняют обязанности аборигенов: – древнеперсидское название Армении.
люблю физиков-теоретиков, астрофизиков коренным народом Сочи являются убыхи. Во-вторых, немцы наверняка знают, что
и тех, кто копается в микромире. Математики Наверное, у меня черноморская морда. Раз баварцы родом из Армении, что готический
– абстракционисты, физики – фантазёры. такое дело, то пусть моим родным городом шрифт создал армянин Мхитар Ульфиа (Ур-
Наверное, на душу человека фантастика будет Сочи, хотя с первого взгляда с Сочи у фа), он же перевёл Библию на готический
влияет лучше абстракционизма. Математи- меня нет ни духовной, ни интеллектуальной, язык, что готическая архитектура родом из
ческие абстракции в отличие от шизоидных ни ментальной близости. Такая близость у Армении, из Ани, что их величайший поэт
творений Дали красивы и величественны, но меня есть с городами, где я был студентом, Гёте – потомок армянского народа и т.д., т.е.
математики почему-то похожи на творения – с Ереваном, Томском и Ростовом. Эти го- они голосовали за свои корни! В-третьих,
Дали. рода и есть мои родные города. Но у меня с есть зов крови, зов предков, зов древних бо-
– А как отнесся к математике с парамет- морем особое родство. Из моря я скачиваю гов!!! Этот неявный и неосознанный фактор
ром времени академик РАН С. И. Адян? не только здоровье, но и информацию. здесь был решающим. Политические мудре-
– Отнесся так, как полагается настоящему Соль и йод тысячелетиями сохраняют в цы гадают, гадают, не могут разгадать,
академику и настоящему человеку. С Сер- воде информацию, которая при купании в почему Германия, испытанная союзница
геем Ивановичем Адяном я познакомился в море с молитвенным отношением к воде турков, совершила такой болезненный анти-
80-х годах в МГУ. Он пригласил меня к себе переходит в организм человека. А наши тела турецкий поступок, откуда взялось такое
домой. Мы пили чай с печеньем (вином в зависимости от нашего устройства пре- единодушие и т.п. Причиной признания на-
не угостил) и обсуждали мою концепцию вращают неявную морскую информацию в зывают условия и поводы, но не причину
обоснования математики, которую я на- явную или пропускают мимо. Это зависит от – Геноцид армян. Господа умники! Не забы-
зывал «Время в математике». Сергей нашей духовности и любви к морю. Любой вайте, что мы люди, вы тоже! Немецкие
Иванович предложил адекватное название город, где я чувствовал себя как дома, мой депутаты вспомнили об этом! Дай Бог всем
– математика с параметром времени. Спа- родной город. Но в этом принципе есть помнить!
сибо! Он говорил, что у меня есть новая какая-то неполнота и условность. Нет у Происходит удивительное явление: через
меня родного города. У меня есть родное 100 лет лучшие умы человечества стали
понимать, что произошло.

8

8 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

7

Геноцид армян – величайшая трагедия человечества.
Александр ПРОХАНОВ, русский писатель.

Геноцид армян – боль и утрата не отдельного народа, а великая
трагедия всего человечества.

Джорж КЛУНИ, американский киноактёр.
Но человечество должно знать, что у армян не только трагическая,
но и героическая история. У нас есть великая наука и культура, ко-
торые могут украсить любую европейскую страну! Наш алфавит
– код Периодической системы химических элементов – творение
Працивилизации! Об этом, надеюсь, мы ещё поговорим. Вот на
кого и на что подняли руку временщики-кочевники!
– Расскажите, пожалуйста, кто Вы родом.
– Мои предки в 1830 году, во время русско-турецкой войны,
переселены генералом Паскевичем из Эрзрумской губернии в
Месхети. Село моих предков называлось Нор-Шен (Ново-строй).
В Ахалцихском районе грузинские власти дали ему грузинское
название Цхалтбила (Тёплая вода). Мой прадед Оганес Ваганян
был физически могучим человеком. Для фундамента нового дома

1943 г. Курская дуга. Командир зенитной батареи ст. лейтенант Оганес
Ваганян со своими солдатами. Ребята погибли, их заменили девушки.

Семья Ваганянов. Родители: Оганес и Сатеник, брат Ваган и Виктор (2 года). Ананова отец профессор, сам профессор, сестра Гаяне – балерина,
он из ущелья на голой спине принёс громадный камень. Когда супруга великого шахматиста Михаила Ботвинника, дети – орлы:
сбросил камень, вылезла кожа спины и зависла. Он потребовал Андрей – великий ювелир, новый Фаберже, заслуженный деятель
от жены, чтобы она отрезала кожу и намазала спину смолой. Она культуры; Никита – математик, депутат нескольких созывов Санкт-
исполнила требование мужа. От такого жестокого лечения этот Петербургского Законодательного Собрания...
могучий человек заразился и умер. Я был ещё крошечным ре-
бёнком, но помню, как камень прадеда группа мужчин с ломами Гаяне Ананова училась у великой балерины А. Я. Вагановой.
с трудом сдвинула с места, разбила кувалдой и части положила Среди моих родственников бытует предание, что отец Агриппины
в фундамент дома моего отца, нового Оганеса Ваганяна. Мой Яковлевны Вагановой, Акоп Ваганян, происходил из наших Ва-
дед Ваган Ваганян был зажиточным крестьянином, подвергся ганянов. Мы из Эрзрума с войсками Паскевича перебрались в
репрессиям (ослеп и умер в 1941 году). Клеветники писали в ву- Закавказье. Акоп Ваганян поехал другим путём: Иран – Астра-
зы, где учился мой отец, что он сын кулака. За «кулака» моего хань – Санкт-Петербург. Не знаю, правда ли это. Но приятно.
будущего отца исключили из двух тифлисских вузов. Он тайно Прославленного чемпиона мира Михаила Ботвинника в честном
уехал в Ленинград и поступил на математико-механический бою победил Тигран Петросян. Когда сражались два гениальных
факультет Ленинградского госуниверситета. С 4-го курса опять шахматиста, Ботвинник и Петросян, мы, Ваганяны, разумеется,
исключили за «кулака» и клевету. Спас студента сам Андрей Анд- болели за Петросяна. Анановы, наверное, болели за зятя... Тиф-
реевич Жданов. Когда я об этом в 1996 году рассказал его сыну лисский тигр нанёс поражение также Спасскому, но этот фигурант
(зятю Сталина), президенту Северо-Кавказского научного центра ещё раз возник и... произошло чудо: слабый «победил» сильного.
Юрию Андреевичу Жданову, он чуть не заплакал и сказал: «Ваш Вечная слава германо-американцу Роберту Фишеру: исправил
рассказ – ещё одно подтверждение, что мой отец в репрессиях не ошибку!
участвовал». Оганес Ваганян был студентом выдающихся учёных
– А. Д. Александрова, В. А. Амбарцумяна, С. Н. Бернштейна, Б. Н. Мой отец окончил университет в 1939 году. 22 июня 1941 года –
Делоне, Л. В. Канторовича (лауреат Нобелевской премии), Г. М. марш-бросок в Иран, затем оборона Кавказа. На Красной поляне,
Фихтенгольца... Я изучал математический анализ по знаменитому с вершины горы Аишхо, его зенитная батарея сбила два немецких
учебнику Фихтенгольца и получал только «отлично». Моё матема- штурмовика, которые пролетали ниже вершины... Продолжение
тическое образование формировали в основном книги Гильберта на Курской дуге. Завершение в Будапеште. У меня сохранилась
и Бурбаки. редкая фронтовая фотография: отец со своими солдатами-девуш-
ками. Все погибли. Их заменили девчонки... После войны отец
У однокурсника моего отца по математико-механическому вернулся в родное село и остался там до конца жизни. Куда ехать
факультету Ленинградского госуниверситета (1934-1939 гг.), пи- с женой, двумя детьми (брат мой родился до войны), со старой
терского армянина Георгия Ананова, – лицо Санусерта III (XVI в. матерью, с бездетным братом моего деда и его женой? Двое де-
до н.э.), словно он его сын или внук. Сужу по фотографии Ана- тей и три старика. Пришлось навсегда распроститься с наукой.
нова в выпускном альбоме моего отца и изображению головы Отец три десятка лет руководил Цхалтбилской средней школой.
статуи знаменитого фараона. Это лица древнеарийских воинов – Заслуженный учитель. Мой дед по матери Алексан Тер-Мелконян
сосредоточенные, умные, мужественные... Эти черты передались был священником. В 1937 году ЧК потребовала от него заявить в
его детям. Анановы – знатная, высокоодарённая семья. У Георгия церкви, что Бога нет. Дед отказался. Его арестовали и увезли. Не
вернулся. Когда забирали деда, вместе с ним забрали всё ценное,
обрекая пятерых детишек на голод. Забрали также старинные кни-
ги, которые дед привёз из Константинополя, где учился. Увезли пять
мешков манускриптов. Бабушка крикнула:

– Книги зачем забираете?! Читать-то не умеете!
Дружу с моими двоюродными братьями и сестрой по отцу –

9

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 9

Дочь Виктора Ваганяна, Сатик, врач-эндокринолог. Сын Виктора Ваганяна, Менуа, погиб в 1993 году в 15-летнем возрасте.

8 глаза соответствовали его золотой и чистой душе. Погос иногда из
Акопянами из Тбилиси – Рубеном, Суреном и Маргаритой. Рубен – Батуми приезжал к нам и с моим отцом часами пили... Я слушал их
один из крупнейших автобусных конструкторов в мире. Он основной рассказы о войне, словно читал приключенческий роман. Я через
автор знаменитых львовских автобусов ЛАЗ. Вошёл в Польскую много лет в Москве написал стих о нём «Вкус огня» («Горцарар»,
энциклопедию. Личная машина Рубена – кадиллак Хрущёва, по- 2015, № 1-3). Другой мой замечательный племянник Ован по фами-
даренный ему Джоном Кеннеди. Когда конфисковали имущество лии Дургарян живёт на Донбассе... На костылях он крепче стоит на
Хрущёва, его машина перешла в ЛАЗ, к Рубену. Дружу с дочерью земле, чем многие с крепкими ногами...
Рубена Абгаровича. Доктор медицинских наук, профессор Гаяне
Акопян. Они живут в шедевре архитектуры Львове. Маргарита и – О Ваших детях ничего не сказали...
Сурен живут в Ереване. – Красивый душой и ликом мой сын Менуа погиб в 1993 году в
15-летнем возрасте... Дочь Сатик – врач-эндокринолог, её муж –
Маргарита – фармацевт, она с золотой медалью окончила сред- строитель. У них чудные детишки, как и все дети в мире: дочери
нюю школу в Тбилиси и с красным дипломом – Киевский мединс- 4 года, сыну 2 года. Наше будущее. Моя внучка разговаривает на
титут. Она научила меня читать по-русски, учила географии и как двух языках – на армянском и русском. Но не понимает, что это
вести себя, когда мне было 5 лет. В пятилетнем возрасте я лучше разные языки.
знал географию, чем нынешние президенты США. Такое ощу- – О матери, брате, жене ничего не сказали.
щение, что эти чванливые ребята карту мира не видели. Трамп – Мать у меня с большой буквы, как и положено матерям. Сате-
исключение: он видел карту мира. ник, дочь репрессированного священника, натура поэтичная и вы-
соконравственная. У меня три матери. Для меня были матерями
Сурен – конструктор автопогрузчиков и невероятно начитанный также моя бабушка Хатун – синеглазая, как древнейшая Арме-
тип. Недавно моя сестра и моя первая учительница, красавица, ния, и моя тётя Рипсимэ – всегда добрая, красивая и щедрая.
умница Маргарита умерла... Умер Рубен... Царство небесное! Огромный дом её мужа Абгара в центре Тбилиси был приютом
Зачем люди умирают и куда уходят, не могу понять... для всех ахалцихских земляков. Тётя всех радушно принимала,
кормила, стирала, помогала, как могла, и денег не брала. Бывало,
Дружу с двоюродными братьями по матери – Валерой, Акопом и у них гостили одновременно и долго 5-10 человек. Тётя сияла от
Робертом. Валерий и Акоп живут в Москве. Акоп помогает людям со- счастья! Она не занималась благотворительностью. Это было её
гласно старинной армянской мудрости: делай добро, бросай в воду. естественное состояние. Она просто была такая, царственная.
Это у него получается: кому делает добро, текут, как вода. Человек Строгий и умный Абгар (Ленин с большими зелёными глазами) не
чести, хрупкий Роберт жил в Тбилиси. На земле его давно никто не сиял от счастья, но был добрым человеком в душе и не был против
видел... У меня братские отношения с родственниками Ваганянами такого масштабного гостеприимства. А другая сестра моего отца,
– ростовскими стоматологами Ваганом и Погосом, со строителем добрая и светлоглазая солдатка, жизнерадостная тётя Тагуи, за-
БАМа, трезвенником Эдуардом и другими трезвенниками. рабатывала, чтобы раздавать... Ещё одна солдатка, сестра отца,
Ермоне, молчала, как сфинкс, ждала мужа, а его танк раздавил... У
Маленькая история. Лето. Лазаревское. Сидим во дворе Эдуарда меня есть старший брат, Ваган, жил в Томске, доживает в Ереване.
Ваганяна и читаем книги. Вернулся с моря Валерка, посмотрел на Образец доброты. Любит вычислительные машины и застолья, а
нас и сказал: «Сейчас книги дебилы читают». Мы косо посмотрели математикой всерьёз не занимался. Брат унаследовал у отца его
на него. Валерий разъяснил: «Всю информацию можно скачать из любовь к водке, которой отец заглушал память о муках войны и
Интернета». Эдик сказал: «Получать информацию из Интернета стирал образы уродов по работе, а мне не повезло: я унаследовал
то же самое, что водку пить через клизму». лишь любовь моего отца к математике... Алкоголь расслабляет зем-
ное притяжение, поэтому пьяные качаются. Люди пьют не потому,
Я с детства любил ныне покойного моего двоюродного брата Пого-
са Дургаряна. Это был какой-то особый человек, хоть с первого 10
взгляда ничего особенного. Небогатый, должности не занимал,
университетов не кончал... Работал в основном на стройках...
Много пил. Что тут особенного? Золотистые волосы и чистые синие

10 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

9

что хотят походить на свинью, а потому что хотят оторваться от Внуки Виктора Ваганяна. Мери, 4 года. Овик, 2 года. Новое поколение.
земли... потому что мы на чужбине... Я всю жизнь мечтал стать террористов...
алкоголиком! Хотя бы банальным забулдыгой – не получилось...
Не всем дано. Мои ахалцихские друзья: кузнец Гугар (Геворг Петросян), дважды
мастер спорта, отважный и честный человек; Самвел Агекян,
Как говорил Василий Шукшин, жена тоже имеется, Каринэ. бизнесмен-интеллектуал, Саят-Нова в бизнесе: имеет офисы в
– А друзья у Вас какие? Ахалцихе, Тбилиси, Ереване и Стамбуле; Врам Степанян, матема-
– Мой главный друг – Юрий Аветисян. Юрий учился в Ереване в тик, физик, программист, знает названия и лекарственные свой-
политехническом и медицинском институтах, продолжил учёбу в ства всех трав Ахалцихского района! Славик Адамян – Человек с
медицинском в Москве, учился и работал в Новосибирске и Таш- большой буквы.
кенте. Сейчас у Бога. Такого универсального ума я не встречал.
Как говорили о Сталине, во всех науках понимал толк. Он мог бы – А учителя у Вас какими были?
стать лучшим президентом Армении. Что он делает в мире ином, – В средней школе у меня были учителя армянской литературы
не представляю. экстракласса, таких и в Ереване трудно разыскать. Погос Хачатрян
В Тбилиси у меня есть юморной и высокообразованный друг – уехал в Ереван и стал доктором – профессором Ереванского гос-
Иосиф Кумсишвили. Четверть века не видел. Он был большим университета. Ваган Акопян стал директором школы после моего
человеком в правительстве Грузии. Как-то в Тбилиси в одной ве- отца. Учитель математики и физики Седрак Бабаджанян тоже уехал
сёлой компании мы пили грузинское вино из рогов. Рог вмещал в Ереван, стал доцентом в педуниверситете. Два незаурядных
пол-литра. Надо пить до дна. Рог-то потом надо положить на стол. учителя литературы, Хачатрян и Акопян, заложили основы моего
После пары рогов я был уже готов... А грузины продолжали пить, гуманитарного образования. А два незаурядных учителя математи-
петь и танцевать... У многих большие баки, и вино для грузин ки, мой отец и Бабаджанян, заложили основы моего математичес-
привычно. Армяне предпочитают водку. Сосо привёз меня к себе кого образования. Что делали в школе многие другие учителя, я так
домой, уложил в постель и пошёл продолжать культурное меро- и не понял. Это были исполняющие обязанности учителя. Я никого
приятие... Я ночью перепутал гардероб с туалетом... Когда Изо, ми- не недооцениваю, особенно подленьких. Требуется, как ныне го-
ловидная и тактичная жена Сосо, утром обнаружила в гардеробе ворят, перезагрузка системы образования и цивилизации в целом.
озеро, искренне смеялась... Но я быстро оделся и со скоростью Из университетских преподавателей с любовью вспоминаю про-
света помчался в своё Ахалцихе. Моя жена смеялась надо мной: фессоров Томского госуниверситета И. А. Александрова, П. П. Ку-
мол, я устроил потоп в доме министра. Во-первых, Сосо был не фарева, З. И. Климентьева, доцента И. И. Беккера, замдекана Б. Т.
министром, а помощником премьера-министра (конечно, тоже Харина, доцентов Ростовского госуниверситета Л. А. Чикина и А. Д.
нельзя), во-вторых, я не специально, в-третьих, это им понравилось. Алексеева. Меня попытался сделать алгебраистом милейший че-
В другой раз на похоронах отца Сосо, профессора-литератора, я ловек, завкафедрой алгебры и теории чисел ТГУ Исаак Хаимович
перепутал процессии и подставил своё плечо к гробу, как позже Беккер. У него ничего не получилось. Я подвёл этого чудесного
заметил, другого покойника... Я шёл с убитым горем видом по человека...
кладбищу с гробом незнакомого мне человека на плечах... На В Ереванском госуниверситете тогда работали выдающиеся
поминках я рассказал об этом. Грузины народ с чувством юмора, математики – академики Сергей Мергелян, Мхитар Джрбашян, Ар-
долго смеялись. Моя жена до сих пор смеётся... ташес Шагинян. Они были живыми примерами, каким должен быть
В Германии живёт мой очень близкий друг и очень богатый мате- математик. Я не вписывался ни в один университет... Сорт такой.
матик Рувель Докторский. Богатый умом и душой, а не деньгами. – Кем из армян-математиков можно гордиться на всю
Немцы его называют доктор Дакторски. Лео Дакторски. По моим планету?!
наблюдениям он обладает математическим талантом уровня – Янош Бойли (Венгрия), Эмиль Артин (Германия, США), Сергей
академика РАН. Бог с академиками! Главное – золотой человек! Мергелян (СССР, США), Сергей Адян (СССР, Россия). Все они ре-
В Москве у меня есть замечательные друзья-математики Рафаэл шили трудные проблемы. Величайшим математиком из армян был
Саркисян и Владимир Наниев. Рафик родом из Тбилиси, в 1963 Янош Бойли, офицер венгерской армии, родом из крымских армян.
году занял первое место на Международной математической Основателем рода Бойли (пишут также Бойали, Бойальи, Бойайи)
олимпиаде в Польше. Доктор физ.-мат. наук, профессор. Наниев – был двухметровый Оганес, которого прозвали Бойли (´áÛÉÇ) –
доцент, преподаёт в Техническом университете им. Н. Э. Баумана. Рослый (арм.). Янош Бойли независимо от Николая Ивановича
Его разыскивают друзья. Лобачевского и практически одновременно с ним решил более
В Томске живёт мой друг, доктор физ.-мат наук, профессор Ни- чем двухтысячелетнюю проблему параллельных, создав новую
колай Белов, прекрасный человек, большой учёный и большой неевклидову геометрию! Это труднейшая и наиболее влиятельная
патриот России, казак. проблема не только математики, но и всей науки. Равных научных
Мои близкие друзья из Томска – Василий Боровских и Виктор
Тельцов уже у Бога. Вечная память! 11
В Ростове живут мои друзья-однокурсники Владимир и Ирина
Бугаёвы. Володя совсем не пьёт. Ира – моя интеллектуальная
сестра. В Ростове живёт мой мудрый друг, историк Василий Гата-
шов (совмещает несовместимое – поэзию и политику), родом из
Луганска, был Главным советником представителя президента в
ЮФО. Много умных советов дал. Доктор исторических наук, про-
фессор Саркис Казаров тоже тут.
В Новороссийске живёт мой вечный друг, майор Владимир Карма-
нов, историк и поэт. В студенческие годы он дал телеграмму само-
му Богу: «Вселенная, Господу Богу – Я тебя ненавижу – Земля,
Карманов».
На почте не приняли. Сказали: связи нет.
В Лазаревском живёт мой незаменимый друг с детства, шахмат-
ный тренер Оганес Абелян.
В Таганроге заржавел известный (мне) поэт-переводчик Аристак
Аветисян, совсем не пьёт.
В Астрахани затерялся мой марочный друг Франц Мосиков, доб-
рый и умный, с неиссякаемой памятью... Всю жизнь не пил!
В Армавире нашел свой покой мой друг со времён Томска Погос
Прцлот, на стихи Есенина сочинял песни и пел, совсем не пил...
В Москве умер мой одноклассник Мкртич Меликсетян – человек
чести, врач с душой и народным юмором. С больными шутки
шутил. Друг с большой буквы, жене не изменял... Мой другой
друг-одноклассник-врач Андраник Погосян, постоянный участник
американских народных пробегов, чуть не улетучился от взрыва

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 11

10 людей! Они деды нашего мира! Как можно их назвать именами
проблем по значению, величию и величине во времени-прост- тщеславных существ из будущего?!
ранстве и интеллектуальных усилий для её решения в истории
человечества нет. Однако самая плодотворная научная область – А как человек Вы кто?
– дифференциальное и интегральное исчисление, открытое – Я старомодный человек: я честный. В детстве мы с другом
Ньютоном и Лейбницем, восходящее корнями к Архимеду. Но Оганесом Абеляном прыгали с крыш домов на крыши. Опасное
это открытие не формировалось как нерешённая проблема, и увлечение. Тогда мы не соображали, что делали. Оганес говорит,
математики веками не толпились вокруг неё. Получилось как бы что мы вышли из этих прыжков. Все люди вышли из детских
естественным образом. прыжков. Лично я вышел также из моря. Нам было 10-12 лет. Мы
ночью убегали из пионерлагеря в Очамчире на море. Плавали
Янош Бойли оставил за собой... 20 000 незавершённых матема- долго и далеко и возвращались на берег по огням города... Иногда
тических работ. Знатоков венгерской армянской диаспоры я бы я ночью, зимой, при шторме купаюсь в море... Для этого надо
просил написать о жизни и творчестве Яноша Бойли такую книгу, уметь обращаться с водой и иметь волю. Ума не надо. Я вышел
чтобы ни одна крыса не смогла придраться! прежде всего из рассказов моего отца о войне и Ленинградском
госуниверситете... Я вышел из рассказов моей матери о моём деде-
Выдающихся физиков у армян гораздо больше. священнике, репрессированном в 1937 году... Я вышел из синих
118-й элемент назван «оганессон» в честь Юрия Оганесяна. глаз моей бабушки... В этих глазах синим по белому была записана
А почему не «оганесян» или «оганесий»? Зачем переделывать вся история человечества... Я, как и все люди, вышел отовсюду.
армянскую фамилию великого учёного на скандинавскую? Чем – Что за безумие купаться ночью, зимой, при шторме??? Для
мы не угодили этому миру?! Или европейскую ценность нам чего?
приклеивают? Несмотря на моё глубочайшее уважение к сканди- – Это экзамен перед собой и Природой. Я из моря скачиваю
навам, я не согласен менять «ян» на «сон». Господа правоза- научную информацию, которая лучше открывается, когда море
щитники, не нарушайте права человека! Юрию Цолаковичу находится в кондиции. Летом, днём, в спокойном море каждый буёк
Нобелевскую премию не дают наверняка из-за Ф.И.О. Других-то может плавать. Информация от такого общения с морем поверх-
причин нет! Одному биохимику-армянину Альберту Дьёрдьи (ну ностная, физическая. Человек улучшает своё здоровье и идёт
и фамилия!) всё же дали эту пресловутую премию. Видно, не водку пить! Я скачиваю глубочайшую дофизическую информацию.
знали, что он армянин. О нём пишут: «американец венгерского Но никому не рекомендую идти моим путём. Моя дурь не каждому
происхождения». А кто мог подумать, что Дьёрдьи – венгр армян- по формату.
ского происхождения?! – Спасибо! Желаю реализовать все свои научные задумки!
И почему учёным почёт надо воздавать за счёт химических эле- – Я их уже реализовал для себя и Бога. Похожу по земле немного
ментов? Чем элементы провинились? Коперник тоже химических и смешаюсь с теми триллионами людей, которые посетили планету
элементов не открывал, но один элемент назван в его честь. Почему Земля и удостоились чести бороздить иные миры! Спасибо, что
не в честь Архимеда или Бруно? Почему не в честь Ширакаци, ко- обратили внимание на такое недоразумение, как я. Воспользуюсь
торый за 800 лет до Коперника открыл все его открытия плюс кучу случаем и назову людей, которые помогли мне выжить в России в
других?! А присвоить элементу имя Нобеля – и вовсе безвкусица. трудное для меня время: Рувель Докторский, Виктор Нужа, Тамара
Получается, увековечиваются имена богатых и блатных? Не лучше Ткачёва, Николай Носик, Ваган Ваганян, Акоп Панчоян, Саргис
ли прекратить этот детсад и очистить названия элементов от имён Пахлян. Помогли и другие. Спасибо всем! Но эти семеро вели себя
людей? При чём здесь люди? Химические элементы в обозримой как божий спецназ.
Вселенной по крайней мере на 12-13 миллиардов лет старше
Интервью взял Ваграм БЕКЧЯН.

Литература о математике с параметром времени

Книги 13. Ваганян В.О. Начальные понятия и применения математики 30. Ваганян В.О. Простые числа в математике с параметром
с параметром времени //Естественные и технические науки. – М.: времени//Естественные и технические науки. – М.: Спутник+,
1. Ваганян В.О. Основания математики с параметром времени. Спутник+, 2004, № 3. 2007, № 5.
– Ростов-на-Дону: Экспертное бюро, 1996.
14. Ваганян В.О. Время в структуре математического текста // 31. Ваганян В.О. Об одном свойстве целых чисел//Естественные
2. Ваганян В.О. Введение в математику с параметром времени. Естественные и технические науки. – М.: Спутник+, 2006, № 6. и технические науки. – М.: Спутник+, 2007, № 5.
– М.: Изд-во РУДН, 2007.
15. Ваганян В.О. Группировка //Естественные и технические 32. Ваганян В.О. Применения математики с параметром времени
3. Ваганян В.О. Математика с параметром времени: основания и науки. – М.: Спутник+, 2006, № 6. в физике//Естественные и технические науки. – М.: Спутник+,
философия. Основания и философия – М.: РУДН, 2010. 2007, № 5.
16. Ваганян В.О. Временоёмкость //Естественные и технические
4. Ваганян В.О. Математика с параметром времени. Математико- науки. – М.: Спутник+, 2006, № 6. 33. Ваганян В.О. Применение математики с параметром времени
философское исследование – Saarbrücken. LAP LAMBERT в логике //Международная научная конференция «Образование,
Academic Publishing. 2013. 17. Ваганян В.О. Зеркальное отображение математического наука и экономика в вузах. Интеграция в международное
текста //Естественные и технические науки. – М.: Спутник+, образовательное пространство». – Плоцк, Польша, 22-27 августа,
Статьи 2007, № 1. 2006, 312с., с. 254-256.

5. Ваганян В.О. О математике с параметром времени //«Мацне» 18. Ваганян В.О. Правило адекватности зеркального отображения 34. Ваганян В.О. Доктрина математического реализма
– Вести Академии наук Груз. ССР. Серия: философия и психология. //Естественные и технические науки. – М.: Спутник+, 2007, № 1. //Международная научная конференция «Современное
Тбилиси, Изд-во АН Груз. ССР, 1990, № 3. математическое образование и проблемы истории и методологии
19. Ваганян В.О. Правило триединства зеркального отображения математики». – Тамбов, 2006.
6. Ваганян В.О. Математика с параметром времени: N-арное //Естественные и технические науки. – М.: Спутник+, 2007, № 1.
правило //Актуальные проблемы современной науки. – М.: 35. Ваганян В.О. Три проблемы древности в математике с
Спутник+, 2002, № 4 (7). 20. Ваганян В.О. Зеркальная симметрия формул //II параметром времени //III Международная научно-практическая
Международный семинар «Симметрии: теоретический и конференция «Достижения учёных XXI века». – Тамбов, ТГТУ,
7. Ваганян В.О. Математика с параметром времени: T-анализ методический аспекты». – Астрахань, АГУ, 2007, с. 2007.
//Актуальные проблемы современной науки. – М.: Спутник+,
2002, № 4 (7). 21. Ваганян В.О. Т-производная //Естественные и технические 36. Ваганян В.О. Зеркальная симметрия формул //
науки. – М.: Спутник+, 2007, № 2. Международный семинар «Симметрии: теоретический и
8. Ваганян В.О. Математика с параметром времени: проблемы методический аспекты». – Астрахань, АГУ, 2007.
теории чисел //Актуальные проблемы современной науки. – М.: 22. Ваганян В.О. Т-первообразная //Естественные и технические
Спутник+, 2002, № 4 (7). науки. – М.: Спутник+, 2007, № 2. 37. Ваганян В.О. Абстракция тождества и время //Международный
семинар «Симметрии: теоретический и методический аспекты. –
9. Ваганян В.О. Математика с параметром времени: 23. Ваганян В.О. Т-интеграл //Естественные и технические науки. Астрахань, АГУ, 2009.
рефлексивные парадоксы //Естественные и технические науки. – М.: Спутник+, 2007, № 2.
– М.: Спутник+, 2002, № 2 (2). 38. Vaganyan V.O. Mathematics with time parameter: theory and
24. Ваганян В.О. К математике с параметром времени // applications - Book of abstracts, vol. II/V International Congress on
10. Ваганян В.О. Математика с параметром времени: аксиома Естественные и технические науки. – М.: Спутник+, 2007, № 3. Mathematical Modeling. – Dubna, 2002.
параллельных //Естественные и технические науки. – М.: Спутник+,
2002, № 2 (2). 25. Ваганян В.О. Логические парадоксы в математике с 39. Ваганян Виктор. О математике с параметром времени:
параметром времени //Естественные и технические науки. – М.: основания и приложения /SYSTEMS AND MEANS OF MOTOR
11. Ваганян В.О. Математика с параметром времени: Спутник+, 2007, № 3. TRANSPORT. SELECTED PROBLEMS. – RZESZÓW, 2010, s.
аномальные явления //Естественные и технические науки. – М.: 273-280.
Спутник+, 2002, № 2 (2). 26. Ваганян В.О. V постулат в математике с параметром времени
//Естественные и технические науки. – М.: Спутник+, 2007, № 3. 40. Ваганян Виктор. Великая теорема Ферма в математике с
12. Ваганян В.О. Предпосылки математики с параметром параметром времени /SYSTEMSAND MEANS OF MOTOR TRANS-
времени //Естественные и технические науки. – М.: Спутник+, 27. Ваганян В.О. Принцип двойственности //Естественные и PORT. SELECTED PROBLEMS. – RZESZÓW, 2011, s. 325-336.
2004, № 3. технические науки. – М.: Спутник+, 2007, № 4.

28. Ваганян В.О. Оператор двойственности //Естественные и
технические науки. – М.: Спутник+, 2007, № 4.

29. Ваганян В.О. Временная производная //Естественные и
технические науки. – М.: Спутник+, 2007, № 4.

12 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

ÀËÃÎÐÈÒÌ ÒÈÐÀ
Как известно тем, кому известно, между древнейшими армянс- Эта серебряно-золотая основа Артзр (²ñÍñ) породила княжескую
кими названиями химических элементов и их порядковыми номе- фамилию Артзруни (²ñÍñáõÝÇ). Артзруни были казначеями царя,
рами в Периодической системе химических элементов существует т.е. фамилия указывала на должность князя.
алгоритмическая связь, которую называю Алгоритмом Тира в
честь Тира – древнеармянского Бога письменности и интеллекта: 5) Для названия кадмия подходит его основа кадм:
кадм = ϳ¹ÁÙ = Ï + ³ + ¹ + Á + Ù = 15 + 1 + 4 + 8 + 20 = 48
Сумма номеров букв в армянском алфавите древнейшего наз- (кадмий)
вания химического элемента равна порядковому номеру этого 6) Для олова армянские исследователи называют два адекват-
элемента в Периодической системе химических элементов. ных слова – Ï³É³Û (калай) и Ïɳ¿Ï (клаэк):
а) калай= Ï³É³Û = Ï + ³ + É + ³ + Û =15+1+12+1+21=50 (олово)
Для краткости армянский алфавит обозначим через АА, а Пе- б) клаэк= Ïɳ¿Ï= Ï + É + ³ + ¿ + Ï =15+12+1+7+15=50 (олово)
риодическую систему через ПС. В каком-то словаре вместо «клаэк» написано «клайек». Во-пер-
вых, буква «й» перед гласными часто ставят для благозвучия,
Сумму номеров букв слова в армянском алфавите назовём а внутри слова букву «э» часто заменяют буквой «е». Поэтому
алгоритмическим значением этого слова. алгоритмически подходящий вариант «клаэк» представляется
правильным. В турецком языке часто буква Ï (k) произносится, как
Замечание. Под выражением «армянский алфавит» понимаем Õ (g). Классические примеры–топонимы Капан и Крым, которые
древнеармянский алфавит из 36 букв. Современный армянский часто произносятся и даже пишутся через Õ (g).Специальный
алфавит состоит из 39 букв. Три буквы в конце современного научный термин Ï³É³Û (калай) от армян перешел к туркам и в
алфавита, ¢, û, ý, введённые позже, выполняют технические за- форме Õ³É³Û (galaj) вернулся к нашим лохам, которые в этой ис-
дачи и не затрагивают древнего порядка основного алфавита из каженной форме внесли его в словари.
36 букв. Без средневековой тройки наши предки обходились, и 7) В недрах древнегреческого языка армянские исследователи
наши потомки обойдутся. Да и ничего нового в новых буквах ¢, û, нашли адекватное название сурьмы - sthib:
ý нет: ¢ – сочетание »í, û – это á, а звук ý (f) выражала буква ÷ sthib= ëÃǵ = ë + à + Ç + µ =29+9+11+2=51 (сурьма)
(ph) «по совместительству», в зависимости от слова. Например, Возможно, это слово затерялось где-то во многочисленных
«пир» по-армянски: ù»ý (khef) и ù»÷ (kheph). Это единственное армянских диалектах, большинство из которых ныне мертвы…
исключение из правила построения АА: каждому звуку одну и Слово sthib (ëÃǵ), одно из древних названий сурьмы независимо
только одну букву, и наоборот. от своего изначального смысла даёт значение 51.
8) Название платины замуровано в официальном названии
Древнейшие названия химических элементов могли быть как Platinum:
армянскими, так и принадлежащими другим языкам. plat = åÁɳï = å + Á + É + ³ + ï = 26 + 8 + 12 + 1 + 31 = 78
(платина).
Рассмотрим некоторые древнейшие названия химических эле- 9) а) Золото (оски) вне критики:
ментов. оски= áëÏÇ = á + ë + Ï + Ç =24+29+15+11=79 (золото)
б) Древнекельтское название золота – ангмар:
1) Слово ³Ý· (анг) – железо: ангмар = ³Ý·Ù³ñ = ³ + Ý + · + Ù + ³ + ñ = 1 + 22 + 3 + 20 + 1 +
анг=³Ý·=³+Ý+·=1+22+3=26 (железо). + 32 = 79 (золото)
(1, 22, 3 – соответственно порядковые номера букв ³, Ý, · в АА. 10) а) Слово ϻݹ³ÝÇ (кендани) – ртуть:
26 – порядковый номер железа в ПС). кендани = ϻݹ³ÝÇ = Ï + » + Ý + ¹ + ³ + Ý + Ç = 15 + 5 + 22 + 4 +
Название железа «анг» имеется у древних кельтов и в армянс- + 1 + 22 + 11 = 80 (ртуть)
ких диалектах. Наши «следопыты» для железа нашли ещё одно «Кендани», один из армянских синонимов слова «ртуть», озна-
название: «алгат» (³É·³Ã). Ну и что, его нет в словарях?! Навер- чает «живой» и удовлетворяет Алгоритму Тира. Это слово мне
ное, нашли где-то в диалектах. Не я нашел, поэтому не знаю пер- прислали химики из ЕГУ. Большое спасибо!
воисточника. Это слово алгоритмически подходит, тоже даёт 26 и б) Старославянское слово «ртуть» имеет в армянском языке
может служить адекватным названием железа: представление éÃáõà (rthuth):
алгат = ³É·³Ã = ³É· + ³Ã = 16 + 10 = 26 rthuth – é Ãáõà – красивая ягода шелковицы:
Изначальным вариантом слова «алгат» могло быть слово «ал- ртуть = éÃáõà = é + à + áõ + à = 28 + 9 + 34 + 9 = 80 (ртуть).
таг»: Слово «ртуть» родственно словам, характеризующим ртуть,
ал таг – ³É ó· – алая корона. – литовскому ritu (катаю) и немецкому rifdan (то, что катается,
Для Алгоритма Тира важнее алгоритмическое, а не лингвистичес- вертится, крутится). Только славянская форма «ртут» (rthuth)
кое значение слова. имеет выход к Алгоритму Тира. Не означает ли это, что слово
2) а) Слово «мед». В общем, у славян, например, у болгар, слово «ртуть» литовцы и немцы взяли у западных славян? Пусть об
«мед» без мягкого знака: этом подумают историки индоевропейских языков, а мы пойдём
мед = Ù»¹ = Ù + » + ¹ = 20 + 5 + 4 = 29 (медь). дальше.
(20, 5, 4 – соответственно, порядковые номера букв Ù, », ¹ в АА. б) Ещё одно название ртути – снгик – фигурирует у исследо-
29 – порядковый номер меди в ПС). вателей:
б) Химики из ЕГУ нашли древнейшее название меди – халг: снгик = ëÝ·ÇÏ = ë + Ý + · + Ç + Ï = 29 + 22 + 3 + 11 + 15 = 80 (ртуть)
халг = ˳ɷ = Ë + ³ + É + · = 13 + 1 + 12 + 3 = 29 (медь) То, что уважаемая Ирина Цахкуни предлагает для ртути подходя-
3) Слово ϳå (кап) – молибден: щее слово «снгик» (мне неизвестно, нашла она это слово где-то
кап = ϳå = Ï + ³ + å = 15 + 1 + 26 = 42 (молибден) или сама придумала), в порядке вещей: человек ищет, а не ставит
Кап (ϳå) – связь (арм.). От слова «кап» армянский топоним другим подножки. Молодец, Ирина!
Капан, где и поныне добывают молибден. 11) а) Слово ³ñ×Ç× (арчич) – свинец:
Это от химиков ЕГУ. арчич = ³ñ×Ç× = ³ + ñ + × + Ç + × = 1 + 32 + 19 + 11 + 19 = 82
4) Слово ³ñÍ (арц) – серебро. (свинец).
В современном слове ³ñͳà (арцат) частица ³Ã (ат) окончание. Это слово, как один из армянских синонимов слова «свинец»,
Следует исходить из основы ³ñÍ (арц). Такова логика вещей. Ос- удовлетворяет алгоритму и на этом можно поставить точку.
новы более устойчивы и лучше сохраняют древние состояния: Даже невооруженным глазом любому знатоку армянского языка
арц = ³ñÍ = ³ + ñ + Í = 1 + 32 + 14 = 47 (серебро) очевидно, что ³ñ×Ç× (арчич) – исключительно армянское слово.
(1, 32, 14 – соответственно порядковые номера букв ³, ñ, Í в АА. Оно состоит из армянских слогов: Ар (²ñ) – Бог, ачич, тжитж (×Ç×)
47 – порядковый номер серебра в ПС). – смола, жижа. Слово «тжитж» диалектное.
От слова «арц» топоним Арцн (Эрзрум) – древнеармянский ре-
гион серебра и золота. 13
Первоначальное название Эрзрума – Артзрум (²ñÍñáõÙ):
Артзрум→Арзрум→Эрзрум
²ñÍñáõÙ→²ñ½ñáõÙ→¾ñ½ñáõÙ
В Артзруме добивали серебро и золото, что зафиксировано в
алгоритмических значениях топонима: Артз (²ñÍ)=47 (серебро);
Артзр (²ñÍñ)=79 (золото).

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 13

12 сндик = ëݹÇÏ = ë + Ý + ¹ + Ç + Ï = 29 + 22 + 4 + 11 + 15 = 81
Ар тжитж – ²ñ ×Ç× – Божья смола (это от Лии Аветисян). (таллий)
Точность истолкования слова менее важна, чем его алгоритми-
ческая адекватность. Для таллия есть также диалектное слово «пахр» (÷³Ëñ):
Наш великий языковед Грачия Ачарьян армянское название пахр = ÷³Ëñ = ÷ + ³ + Ë + ñ = 35 + 1 + 13 + 32 = 81 (талий).
свинца ³ñ×Ç× (арчич) признает индоевропейским (Ðñ. ²×³éÛ³Ý. Некоторые элементы имеют несколько названий. Известны 1-2
гۻñ»Ý ³ñÙ³ï³Ï³Ý µ³é³ñ³Ý, Ñ.I, ¿ç 326). буквенные и другие названия первых 37 элементов и элементов с
SOS! Если прилично задуматься, то алгоритмическое значение порядковыми номерами 42, 47, 48, 50, 51, 78, 79, 80, 81, 82. В целом
82 (свинец) (*), характеризующего свинец слова «артжитж» нам известны названия около 50 элементов, удовлетворяющих
(³ñ×Ç×) (**) фантастика! Что сначала придумано, (*) или (**)? Если Алгоритму Тира. (Возможно, некоторые названия менее убе-
напрягать ум до предела, то становится очевидным, что (*) при- дительны, но те, которые более убедительны, составляют абсо-
думано раньше (**), а (**) придумано раньше (*)!! Это нормаль- лютное большинство.) Этого более чем достаточно, чтобы зая-
ный парадокс сознания и материи, который невозможно и нет вить о функционировании Алгоритма Тира в древнейшей науке.
смысла удалить. Согласно Алгоритму Тира материя произошла Когда это было? Очевидно, не в нашей цивилизации, которая
раньше сознания, а сознание произошло раньше материи (***). открыла Периодическую систему химических элементов в XIX
Эта ситуация обеспечивает круговорот времени. Наш мир функ- веке. И не в IV-V веках, когда не было Периодической системы
ционирует на парадоксе (***). И не надо обижаться на Бога! и когда якобы был создан армянский алфавит. Алгоритм Тира
б) «Свинец» на латинском Plumbum (блестеть). В армянских был создан и работал в невероятно древние времена, по всей
диалектах есть прообраз этого слова – блблум (блестеть): вероятности, в допотопные времена, в другой цивилизации, ко-
блблум = µÉµÉáõÙ = торую называем Працивилизацией, гораздо более развитой и
µ + É + µ + É + áõ + Ù = 2 + 12 + 2 + 12 + 34 + 20 = 82 (свинец) продвинутой, чем наша цивилизация. Независимо от древности
Для одиннадцати элементов мы привели адекватные названия. Працивилизации (5, 10, 15-тысячелетней или иной), она сущест-
В 2007 году Эдуард Аянян в своей статье приводил адекватные вовала, что доказывает, в частности, Алгоритм Тира. Наличие
древнеармянские названия для четырёх элементов – серебра, в Працивилизации Алгоритма Тира доказывает наличие в ней
олова, золота и свинца (Айанян Э. С металлом в голосе //Ереван. армянского алфавита и Периодической системы химических эле-
– 2007, сентябрь). Как видим, есть продвижение. ментов в их завершённом состоянии. Армянский алфавит дан
Следует рассматривать также однобуквенные названия. Древне- человеку сразу в целом виде, состоящем из 36 элементов. Без
армянский алфавит состоит из 36 букв, следовательно, известны полной системы из 36 букв Алгоритм Тира не состоится. Поэтому
первые 36 названий химических элементов: ³, µ, ·, ..., ù Месроп Маштоц не мог создать ни одной армянской буквы. Он
³=1 (водород), µ=2 (гелий), ·=3 (литий), ..., ù=36 (криптон). мог их только восстановить.
Можем рассматривать и двухбуквенные названия. Названия Почему важно восстановление древнейших, алгоритмически
элементов азот (7), алюминий (13), калий (19) образованы на ос- подходящих названий химических элементов? Потому что, открыв
нове армянских корней az (³½) – свобода, al (³É) – алый, ag (³Õ) все названия, можем узнать, сколько всего химических элементов.
– соль. Принцип очевиден: перед согласными пишется буква ³ Возникает труднейшая проблема: что физически означают боль-
(а): шие алгоритмические значения, не «обеспеченные» химическими
³µ, ³·, ³¹, ..., ³ù элементами? Не характеризуют ли запредельные значения мик-
³µ=3 (литий), ³·=4 (бериллий), ³¹=5 (бор), ..., ³ù=37 (рубидий). ромир? Или такие значения делают круги и возвращаются в Пе-
(Слова типа аа, ае, аэ и т.д. эстетически неудачные). риодическую систему?
– Все химические элементы с 1 по 36 имеют алгоритмически Алгоритм Тира выражает сознание материей.
подходящие однобуквенные названия: ³, µ, ·, ..., ù; Такого простого и могучего научного метода у философов и
(Счастливое число 666 является суммой номеров всех букв естествоиспытателей не было, нет и не будет. В Ереванском гос-
армянского алфавита: 1 + 2 + 3 + … + 36 = 666). университете следует открыть кафедру Алгоритма Тира. Кратко:
– Большая часть химических элементов с 3 по 37 имеют алго- кафедра Тира (îÇñÇ ³ÙµÇáÝ). У Тира много самобытной и неве-
ритмически подходящие двухбуквенные названия: ³µ, ³·, ³¹, роятно древней науки – физики, химии, языкознания, логики, фи-
..., ³ù. лософии, истории и... математики!!!
Слово «сндик» (ëݹÇÏ) в современном армянском языке означа- Армянская интеллигенция, народ армянский, власти Армении,
ет «ртуть», но имеет алгоритмическое значение 81 (таллий). лидеры армянских общин просто обязаны осознать значение
Произошло смещение на «один шаг» вправо. Алгоритма Тира. Если для любознательных людей других на-
Рассмотрим предыдущие слова аналогичной конструкции: åÝ- циональностей Алгоритм Тира – феноменальное явление, кото-
¹ÇÏ (пндик), çݹÇÏ (джндик), éݹÇÏ (рндик): рое следует изучать, как египетские пирамиды, то для армян
пндик = åݹÇÏ = å + Ý + ¹ + Ç + Ï = 26 + 22 + 4 + 11 + 15 = 78 Алгоритм Тира является также наилучшей национальной идеей
(платина) – сконцентрированной научной идеей в виде фундаментальной
джндик = çݹÇÏ = ç + Ý + ¹ + Ç + Ï = 27 + 22 + 4 + 11 + 15 = 79 формулы Працивилизации на все времена!
(золото) А к тупицам, ксенофобам, завистникам, фальсификаторам, про-
рндик = éݹÇÏ = é + Ý + ¹ + Ç + Ï = 28 + 22 + 4 + 11 + 15 = 80 вокаторам и прочим крысам следует относиться как к таковым.
(ртуть) Слава Богу Тиру и Алгоритму Тира! Слава Працивилизации!
Эти полузабытые армянские слова удовлетворяют Алгоритму
Тира и по смыслу соответствуют элементам: «пндик» означает Виктор ВАГАНЯН.
«твёрденький» (платина), «рндик» означает «красивенький»
(ртуть). Менее известно диалектное слово «джндик» – «собираю- Какова бы ни была судьба армян, – а она была печаль-
щий» (золото). «Пндик» от слова «пинд» – «твёрдый». «Рндик» на, – что бы ни ожидало их в будущем, – страна их оста-
от слова «рунд» – «красивый». «Джндик» от слова, которое мне нется одной из самых интересных во всём земном шаре.
неизвестно. От безгласного корня «джнд» (çݹ) происходит диа-
лектное слово «джндел» (çݹ»É) – «собирать». Что собирает золо- Джордж БАЙРОН, великий английский поэт
то? Лингвистические вопросы оставим лингвистам. А физико-
химические вопросы переадресуем физикам и химикам. А ты знаешь, что такое армянский народ?
Мы вывели новые старые названия золота и ртути – джндик Это народ, который среди всего человечества
и рндик. В эту родственную систему слов пндик, джндик, рндик
вписывается и следующее слово – сндик. Можем утверждать, имеет самую таинственную историю.
что открыли также название таллия: «сндик» (ëݹÇÏ) означает не Леон БЛУА, французский писатель
ртуть, а таллий:
«Армения – страна чудес... Если спросят меня, где на на-
шей планете можно встретить больше чудес, я бы назвал
прежде всего Армению. Поневоле поражаешься, что в таком
небольшом уголке мира можно встретить такие памятники и
таких людей, которые могут стать украшением и гордостью
всего мира. Трижды будь прославлена, земля армянская, ко-
лыбель талантов, колыбель великих свершений».

Рокуэлл КЕНТ, американский художник, писатель, общественный деятель

14 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

Âèêòîð ÂÀÃÀÍßÍ Увидеть величие в земном абсурде
И уловить вечность в потоке времени...
Ïàìÿòü Всё потеряно. Лишь горечь на душе. Я хочу разгадать
Сквозь пустоту я пронесу Любовь,
Ìîèì ðîäèòåëÿì Теряя по пути земные игрушки божественные предначертания,
И земную боль... Я хочу познать тайны и судьбу Природы
Я пришёл на Землю искать смысл Я всё помню. И понять глубинный смысл
В бессмыслице... И обо всём расскажу Богу. Благоухания и сияния роз
В юности я полюбил великую науку, Как вы «стучали» на меня, На детских могилах...
Наиболее далёкую от материального мира, Как творили Зло, Над могилами вырисовывается мир,
Поэтому наиболее близкую к Богу. А говорили от имени Добра... Вечный, как материнская любовь,
Так я сохранил в себе Бога, И вы не посмеете меня трогать! И кривой, как спина верблюда...
Потеряв Его на небе. Родители мои восстанут из могил Я отталкиваюсь от мира,
Я – сын математика И забьют вас своими костями! Карабкаюсь по горбинкам:
И дочери мученика-священника, Я расстанусь с планетой Зла. – Мама! Мне плохо...
Решал свою кармическую задачу, Оставлю ей всё, что она мне дала. Я преодолеваю земное притяжение,
В ней чередовались, как волны морские, И вдобавок – всё, что дал мне Бог, – Я преодолеваю материальность в себе.
Высшая абстракция причудливых формул На память – Мне светятся другие звёзды, другие лица...
И молитвы безвинно казнённых... От изгоя-чужестранца... Я освобождаюсь от земных побрякушек,
Через математику я соприкасался Не удалась моя затея. Что там говорить... Я удаляюсь от продажных шкур...
С правильным миром, Я покрутился в мире впустую, Я сливаюсь с любимыми душами!
Который наступит в последний миг – Мама! Я счастлив!
Или пронесётся мимо... как белка в колесе – Я выдержал земную жизнь!
Я шёл мучительной дорогой, Не прибавив земле радости и хлеба.
Как все мои предки. Прости меня, мой сын, ß îáëàäàþ Âå÷íîñòüþ
Так было задумано Богом. Простите меня, люди праведные,
Мы не были в восторге от Него, Ушедшие в лучшие миры... Я спокойно иду к смерти –
Но ничего изменить не могли. Я не сумел И любовь к женщине мой путеводитель,
Нас ожидало счастье на небесах, Воздвигнуть вам памятник, И любовь к человеку – путеводитель,
Я его искал на земле. Неподвластный времени и пространству. И любовь к знаниям – путеводитель,
И чем глубже вникал в суть вещей, Я оказался недостойным вашей памяти, И любовь к добру – путеводитель.
Тем бессмысленней казалась жизнь, Я иду к смерти как к рождению,
Тем абсурдней казалась моя роль ваших задач... Я иду к смерти как к возрождению,
В театре людей... Земля лишила меня своих рефлексов, Я иду к смерти как к перерождению!
Бог озарил меня страшным ударом – А до неба добраться я не сумел. Спойте за меня, для меня на дорогу,
Отнял моего сына... Карабкался, падал, поднимался...
Я взглянул вслед смерти Вся моя жизнь сводится дрозды и соловьи!
И увидел за ней целый мир – К этим трём обезьяньим движениям, Ивушки-молчуньи, ромашки-монашки,
Наш истинный мир! Смысл которых – их бессмысленность. молитесь за меня!
Там меня не будет толкать Так я жил. Помолитесь, речки-невелички, – я возвращаюсь!
Всякий тупица, всякая рвань... Бог украшал меня красивыми помыслами. Я иду мимо себя... к себе:
Я буду в своём мире! Я позорил его своими провалами. И чайка-танцовщица машет мне крылышками,
Я буду в кругу любимых людей! Я брезгал мелочностью, И орёл над горой машет крылышками,
Я буду делать своё дело! Но величия не достиг. И голубь над прорубью машет...
И прощай, Земля, пристанище горя! Я был чужим среди землян. Я смотрю на биологические символы –
До боли любимая И чужим среди небожителей.
И больная до любви... Этой неопределённостью бытия не вижу людей.
Прощай, Родина! Я творил себя... Я слушаю – не слышу, думаю – не придумываю.
Ты олицетворяешь Небесную Родину: И получился косым, кривым... Я – мистическая модель Вселенной –
Я от тебя к тебе ухожу! Но сонаправленным с лучами света: Я возвращаюсь краешком домой!
Ты созрела во мне до слёз. Так я пережил ложь, А жизнь свою я передаю вам,
Прощай, детство, веселье и прятки! Имя которой – земная жизнь.
И боль – по исчезнувшей сказке... мои орлы на серых скалах!
Я возвращаюсь к маме! Ïðåîäîëåíèå В вашем безумстве меня продолжайте!
Прощай, Любовь! Сойдемся на Небе! Над землей и морем, над вершинами синих гор,
На земле ты лишь раны наносила. Я хочу отдать облакам свою душу, В высоком и дерзком
Вылечить их нет ни сил, ни смысла... Слиться с неведомыми вихрями
Я избавлюсь, наконец, от страданий Космических волн полёте – продолжайте меня,
И проснусь счастливым и вечным И покатиться по радуге на прощание... Мою мечту продолжайте!
На пороге Небесного дома... Я хочу узнать цель движения галактик Я с тоской великой ухожу от вас...
Но что же так больно колет моё сердце? Я с любовью сохраню ваш полёт в себе!
Не память ли о горестной судьбе? и элементарных частиц, Я счастлив! Я невероятно счастлив!
Я хочу узнать грусть и радость мотылька Я обладаю Вечностью!
И осмыслить жизнь человека,
Как мотылёк, упавший у огня... 15
Я хочу понять смысл рождения и смерти,

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 15

14 И с ласточкой новорождённой в руке. И как колыбельные,
Вы научили меня жить с надеждой Раздаются во мне
Ïðîùàéòå! Гул разбегающихся галактик
и мечтой крайней И рев неопознанных кораблей...
А я пойду один к неведомым пределам, О Вселенной бескрайней,
Душой бунтующей навеки присмирев. Где есть благодатный остров – Бог! И, как и прежде,
Он излучает Любовь Все бури Вселенной
Сергей ЕСЕНИН И освещает людей, помаленьку, изнутри. Проходят сквозь рану мою...
Прощайте, деревья! Прощайте, братья земные – кони,
Окутанные блаженством земным, Я – эхо Всемирного потопа!
голуби, воробьи! Я живу с памятью о нём
братья мои, прощайте! Орлы, олени, львы и верблюды! И с окаменевшими чайками
Я отдыхал в тени вашей. Без вас мы не люди... В душе...
Я наслаждался вашими мыслями и плодами. Всем аборигенам потихоньку – пока!
Вы приучили меня к мудрости и спокойствию. Прощайте, пчёлы, мотыльки и светлячки – Здесь всё гениально до абсурда.
Прощайте, цветы! Васильки и лилии! Фанаты красоты и огня! Мне нечего прибавить к этому миру.
Красотки орхидеи, ромашки и фиалки! Прощайте, книги! Я могу только восхищаться
Вы ласковы и нежны, как мать, как дочь... Вы много врёте, но между строчками Несгибаемостью гор:
Без вас мир бы затих... Оживает иногда Правда и учит нас уму-разуму. Они пошатнули земное притяжение!
Без вас не родился бы стих. Прощайте, женщины! Я могу восхищаться
Прощайте, горы! Горы мои ненаглядные! Любимые, нелюбимые. Красивые, иные.
Зелёные и синие! Оранжевые и белые! Я не сумел всех вас полюбить... приключениями дождя!
Горы красные, сияющие вечностью и огнём! Прощайте, люди! Мои люди, прощайте!
Горы суровые! Отшельники, окаменевшие... Мои дети и родители! Предки и родня! Природа – спасательный круг,
Горы стремительные! Мечты неприступные! Друзья и случайные... Станция потерянных пассажиров...
Вы приучили меня к чести! Желаю вам созреть до любви и смерти! Но в этом мире все потеряют друг друга.
Вы научили меня быть отважным! Я от вас никуда не уйду! Я воскресну из смерти!
Гордым! Человеком быть! И встречу любимых своих Природа – разложение человека
И горы любить! Горы сверкающие! на множители.
на белобрысой плоскости!
Горы непокорные! Обниму их крепко и не отпущу больше! Природа – локоть матери,
Прощайте, истоки мои – реки и моря! Космодром души:
Я – сын ваш блудный... Я вернусь – Çíàê âîïðîñà Я могу подняться по берёзам к Богу!
Растворюсь в ваших волнах и песках!
Я – сон ваш вещий: Мои любимые меня забыли на Земле. Всё это красиво и мило.
Кому-нибудь приснюсь невзначай. Я им пишу тоскливые письма И располагает к добру и милосердию.
Прощайте, дороги! О том, что я с ними и что мир таков, Только много дорогих людей
Тайга-тихоня, снега таёжные, степи и ветра...
как и прежде... теряем на земле
Пока! А я всё ещё смотрю И много светлых надежд
Я шёл к горизонту по тропам каменистым – На висящие на небе слёзы умерших
Я разбил себе сердце и ноги, И хочу хоть что-нибудь понять в этом мире... хороним во тьме...
Я – знак вопроса,
но до Бога дотронулся. Я – бунтующее подразделение, И туманит печаль мои глаза.
Я кончиком пальцев, чуть-чуть, Я – звук прибоя бушующего мира... И плывут облака над ресницами...
Я – эхо всемирного взрыва! Я ищу нить к прошлому
дотронулся до Бога... И будущему,
Прощайте, облака, кометы, галактики! К тайнам бесконечности...
К полёту недосягаемому вы меня пристрастили.
Вы научили меня жить на дне, как на небе, Мой поиск заранее обречён.
Мой поезд не вернётся назад.
с пульсаром в душе Он врежется в двери ада,
Но прежде – я спрыгну на ходу
И исчезну
В космической бездне...

ÈÇÐÅ×ÅÍÈß

Теорема Пифагора не могла быть открыта женщиной потому, что Женщина не человек, не чёрт, не ангел, а их родственница.
женщине интересен лишь треугольник любви. Женщина может рожать мужчину, а мужчина не может рожать женщину.
Вот в чём загвоздка.
Закон Архимеда не мог быть открыт женщиной потому, что женщина в Красивые женщины, как писатели, часто ничего другого не умеют делать.
ванной не думает о пустяках. Если тебя кто-то любит на небе, то ты кого-то любишь на земле, и наоборот.
Высокая любовь поднимает человека на небо и бросает вниз.
Закон Всемирного тяготения не мог быть открыт женщиной потому, что Чем любовь выше, тем она выше поднимает и бросает.
если на голову женщины упадёт яблоко, то она съест его вместе с садовником, Людей много – толку мало.
но не подумает, почему оно упало. Правде и в книгах нет покоя.

Эгоистичность, эмоциональность и конъюнктурность женщин не остав- Почему, например, в русском языке акула женского рода, а комар –
ляют места для науки. мужского? На что намекают?

Великий немецкий математик Давид Гильберт о двух известных женщи- Когда мы научимся учиться у детей, тогда и научимся учить детей.
нах-математиках сказал, что одна из них не женщина, а другая не математик. Учитель – мудрец для детей, независимо от того, умён он или болван.
Вывод: математика и женщина – вещи несовместимые. Школа иногда не колыбель, а могильщик образования.
Баловать – означает любить себя, а не ребёнка.
Большинство женщин не любят математику, но любят химию. Я не знаю, С каждым ребёнком рождается новая цивилизация. Она простирается
почему так, но знаю, что это несправедливо. По причине этой вопиющей не- с незапамятных времён до необозримого будущего. Мы делаем всё, чтобы
справедливости женщина может выбрать какого-то выжившего из ума, выжа- уничтожить эту цивилизацию. И это нам удаётся.
того как лимон и размазанного как тряпка химика с одним зубом в то время, Детские игры – это всё, что осталось людям.
когда её попу клюют орлы-математики. О вреде курения не говорят с сигаретой в зубах.

В моей жизни я лишь двух женщин с интересом слушал более одного 17
раза. И то потому, что они не говорили, а пели, причём на непонятном мне
языке.

Я понимаю женщин, когда они молчат.
Мужчина для его матери – цель, для жены – средство.

16 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

ìÇÏïáñ ì²Ð²ÜÚ²Ü öÔÆ ¼àв´ºðàôØÀ

Շախմատիստը շահեց վերջին պարտիան։ Կես ﬕավորով առաջ Բա′րձր պահեց փիղը գույնի պատիվը։ Իր կյանքից էլ բարձր։
անցավ մոտակա մրցակցից և գրավեց առաջին տեղը։ Դարձավ Դու փոխվեցիր, զինվոր։ Թագուհի դառնալով՝ բացիր դիմակդ։
մրցաշարի հաղթող։ Կանցնեն տարիներ։ Շախմատասերների Հլու-հնազանդ ոչխար էիր՝ դարձար գայլ։ Արդյոք փոխեցի՞ր էու-
հիշողության ﬔջ կﬓա մրցաշարը, նրա հաղթողը։ Գուցե հիշվի նրա թյունդ։ Ոչխարի′ էությունդ։ Ո′չ։ Գայլ դառնալն է եղել ﬕակ երա-
վերջին պարտիան մրցաշարում։ Բայց դժվար թե հիշվի այդ պար- զանքդ։ Ապրելուդ իմաստը։ Էությանդ էությունը։ Գայլանալն է քո
տիայում զոհաբերված փիղր, որ որոշեց խաղի և մրցաշարի ելքը։ օրինաչափ ավարտը։ Դու հրճվեցիր, երբ փիղն ընկավ։ Նա աչքիդ
Գործն արված է։ Ի՞նչ կարևոր է, թե ինչ-որ ﬕ պարտիայում ինչ-որ փուշն էր, նախանձել ես փղին, խայթել, թույնել, վատը կաﬔցել,
ﬕ փիղ է զոհաբերվել... ստել, զրպարտել աﬔն տեղ, ինչպես կարողացել ես... Իսկ փիղը քեզ
ունեցածից բաժին է հանել։ Դու շարունակել ես քոնը, նա՝ իրենը։ Նա
Այդ փիղը եղել է խաղի ﬔջ։ Էլ չկա։ Չի լինի ոչ ﬕ տեղ։ Ոչ ﬕ խաղի չարությունդ անտեսել է։ Կարծել ես՝ չի տեսել։ Անտեսել է սպասելով,
ﬔջ։ Երբեք։ համբերելով, որոնել է ﬔջդ առաքելության նշույլ։ Գտնելու հույսն
էլ է կորցրել։ Ավա՜ղ, քեզ չի ճզﬔլ։ Կարծել ես՝ չի կարողացել... Իր
Նրա մահվան գնով ﬕ զինվորի ճանապարհը բացվեց։ Գնաց։ Հա- գիտակցված մահով քո չգիտակցված գոյությանն է խթանել՝ դարձ-
սավ։ Դարձավ թագուհի։ Աﬔնաթույլը դարձավ աﬔնազորեղը։ րել թագուհի։ Չե՞ս զգում ծոծրակիդ հևքը ենթականերիդ։ Նրանք
Բայց ﬔնք հո գիտե՞նք, որ նա իսկական թագուհի չէ։ Նա փայտե շնչահեղձ են լինում տեղում տոփելուց, իրար կոխկրտելուց...
զինվոր է ծնունդով։ Նրա գլուխը ﬕայն ականջներից է կազմված։ Աջ Վախվխելով շուրջբոլորդ ես պտտվում՝ ﬕ անցք լինի՝ անցնես, ﬕ
դա′րձ։ Ձախ դա′րձ։ Գնա′։ Խփի′։ Սպանի′։ Կարևոր չէ՝ ու՞մ։ Կարևոր թիկունք լինին՝ թաքնվես... Թաքնվես, բայց գահին ﬓաս, բան չանես՝
չէ՝ ինչու՞։ Կարևորն ինչ որ բան լինելն է։ Առաջ գնալու համար նախ թագով ﬓաս՝ թագով քողարկես գլուխդ դադարկ։ Թիﬕդ կեսն
լինել է պետք։ Կարևոր չէ՝ ինչպե՞ս առաջ գնալ։ Ինչու՞ առաջ գնալ։ անգլուխ է, դու՝ շքեղ թագով։ Որ թագիդ ﬔջ բան չկա՝ անգլուխն
Եվ՝ ու՞ր։ Առա′ջ։ Սա′ է կարևոր փայտե զինվորի համար։ Առա′ջ՝ իր ինչպե՞ս իմանա։ Նա թագդ է պաշտում։ Իսկ ուղեղ ունեցողները քիչ
նմանների և իրեն չնմանվողների վրայով։ Նաև այն փղի դիակի վրա- են, հաճախ՝ ﬕայնակ, անպաշտպան, ճնշված, հալածված... Բայց
յով, որ զոհվեց հանուն հաղթանակի։ Նա փիղ էր ծնվել և փղի պես նրա′նք են մտածում, նրանց ﬕտքն է շարժում անկենդան ֆիգուր-
ﬔռավ։ Նա ﬔ′ծ փիղ էր, բայց փիղ լինելը նրա համար ﬔծ բան չէր։ ները...
Նրա մահը ծնեց ﬕ նոր թագուհի։ Արհեստական, բայց նույն գույնի։ Ո՞վ է հիշում և ու՞մ է հետաքրքիր, որ հաղթանակի համար ինչ-որ
ﬕ տեղ ինչ-որ ﬕ փիղ է զոհաբերվել...
Ի՞նչ ընդհանուր բան կա ﬕ գույնի փղի և զինվորի ﬕջև, գույնից
բացի։

Եվ ի՞նչ տարբեր բան կա տարբեր գույների փղերի ﬕջև, գույնից
բացի։

Ò²ÚÜ ²ðÞÆÈ ¶àðÎàô

Երբ կենդանի էի, ինձ չէիք լսում։ Հիմա ﬔռած եմ՝ կլսե՞ք։ Երբ հոգիս Այդպիսի մարդ եմ՝ ինձ անհնար է սպանել։ Ժողովրդիս պես եմ։ Ինձ
մարﬓիս ﬔջ էր, ձայնս չէր հնչում։ Մարﬕնս թողի երկրի վրա՝ ﬕայն ե′ս կարող եմ սպանել։
հիմա կլսե՞ք։ Հոգիս ճախրում է Տիեզերքի անծայրածիր տարածու-
թյուններում, բայց ոսկե թելով կապված է Երկրի հետ, հողի հետ, նա- Աﬔրիկան ծանրորեն շնչում էր դեմքիս։ Շլացուցիչ կյանքն աչքիս
հատակված Հայրենիքիս հետ... չէր երևում... աչքիս առաջ ﬕշտ իմ Խորգոմ գյուղն էր... Կարոտ
ﬓացի գյուղիս օդին, ծառին, հողին... Կարոտ ﬓացի իմ սիրելի
Ձե′զ եմ դիմում, ապրողներ։ Դիմում եմ սիրով, հավատով ու մարդկանց շիրիﬓերին, որ չկային... նրանց դիակները հոշոտված
ատելությամբ։ Ձեզ եմ դիմում Երկնքից, որը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ Վանի սփռված էին Վանի ափին՝ բաժին շներին ու անգղերին... Այդ ﬔծ
Խորգոմ գյուղը։ Այնտեղ աչքերս բացի ու տեսա կապույտը Վանի։ կարոտը սրտումս ապրեցի, եթե դրա անունը ապրել էր։
Այնտեղ՝ Վանի ափին, անցան օրերս երջանիկ։ Ավազի վրա նկա-
րում էի ծաղիկներ ու թիթեռներ, իսկ ջուրը տանում էր... Շուտով Ապրեցի՝ նկարեցի գյուղիս այգիները, գաղտնի սիրո նման թաք-
ջուրը դարձավ արյան հեղեղ ու տարավ Հայրենիքիս ծաղիկներն ու ցնելով գյուղիս անունը, Հայրենիքիս անունը... Նկարեցի մորս աչքե-
թիթեռները... րը՝ հայի աչքեր՝ ﬔծ, խորունկ, սիրուն, թաղծոտ... կյանք ու մահ տե-
սած աչքեր, սարսափից ճչացող աչքեր, աստվածայի′ն աչքեր։
Տասնﬔկ տարեկան՝ դարձա պանդուխտ։ Գնում էի դեմքս դառնո-
րեն հառած օտար ու խորթ ճանապարհներին, թիկունքս՝ դեպի ﬔռ- Ինձ հալածեցիք, չճանաչեցիք ժողովրդիս աչքերը, չճանաչեցիք իմ,
նող Հայրենիքս... Ներիր ինձ, իմ սուրբ օրորոց, անկարող եղա քեզ ﬔր ﬔծությունը...
պաշտպանել... Ներիր ինձ, կախաղան բարձրացված իմ ժողովուրդ,
բախտ չունեցա քեզ հետ ﬔռնել... Ձեր հալածանքների տակ նկարեցի՝ այրեցիք նկարներս՝ նկարեցի′։
Աﬔն ինչ իմ դեմ էր ուղղված, նույնիսկ պատահականությունները՝
Գնում էի՝ ﬕ որբ մանուկ, դառնորեն խորհելով ﬔծահասակների վթարի ենթարկվեցի, թևս կտրեցիք՝ նկարեցի′։ Որն է հաջորդ զար-
մասին, որ մորթեցին հարազատներիս, այրեցին գյուղս... հուրանքը՝ թող գա՝ չեմ ընկրկի... հաջորդն էլ եկավ... քաղցկեղով
հիվանդացա... Էլի չարություն կա՞ մարդկության ﬔջ՝ թող անեն՝
Արյուն ու ավեր տեսա իմ մանկական աչքերով, ﬕայն դառնություն այս անտանելի դժբախտություններիս ﬔջ էլի կնկարեմ, Հայրենի′քս
տեսա ու դարձա Դառը մարդ՝ Գորկի։ Արշիլ Գորկի։ Ապագայի ﬔծ կնկարեմ։
նկարիչ Արշիլ Գորկի, որին աշխարհի բոլոր ﬔծ դժբախտություն- Դուք ինձ չե′ք հաղթի։ Ինձ ﬕայն ե′ս կհաղթեմ։ Այդպիսի մարդ է
ները բաժին հանեցիք, բայց չհաղթեցիք՝ դարձա ﬔծ նկարիչ՝ դա էր վանեցի Ոստանիկ Ադոյանը կամ աﬔրիկացի Արշիլ Գորկին։ Աշ-
ինձ պատգաﬔլ մահաﬔրձ Հայրենիքս։ Հայրենիքիս ﬔծությունը խարհի չարիքներից ինձ ճոխ բաժին հանեցիք... Էլ խելք չունեք նոր
ցույց տվի աշխարհին... չարիք ինձ բերելու։ Հերթն իﬓ է։ Ինքս պետք է ինձանից ազատվեմ։
Դուք չեք կարող՝ դուք ոչինչ եք, զրո։ Ես կարող եմ, որովհետև ﬔծ եմ,
Ես՝ Ոստանիկ Ադոյանս, պետք է մոռանայի ինձ՝ անունս, լեզուս, Հայրենիքի′ս պես ﬔծ եմ։
ազգս... պետք է սպանեի հիշողությունս, քանզի դժոխային տառա- Մնա′ս բարով, իմ վեհ Հայրենիք։
պանք էր այն բերում, պետք է մոռանայի, որ ապրեի... Մնա′ք բարով, Վան, Ախթամար, Սիփան, Արարատ...
Ապրեցի 44 տարի, եթե դրա անունն ապրել էր։
Գնում էի՝ կործանված ու խեղճ, թշվառ ﬕ մանչուկ... ու՞ր էի գնում, Ապրեցի դժոխքում։ Հիմա հեռանում եմ... Հեռանում եմ դառնորեն,
ինչու՞... բան չէի հասկանում... իսկ իմ երկրում ցեղասպանությունն բայց գլուխս բարձր։ Դժվար, դժբախտ ապրեցի, բայց ապրեցի մար-
էր մոլեգնում... դու′ պես։ Հիմա հոգիս ճախրում է ձեր ճիշտ ու սուտ կյանքի վրայով։
Նկարներս հիմա ﬔծարում եք։ Աﬔրիկայի աﬔնաﬔծ նկարիչ եք
Ախ, ինչպե՞ս փրկվեցի, ինչու՞... ինչու՞ ինձ չգտաք, դահիճներ Հա- ինձ անվանում... բայց հոգիս տխուր է... ձեր գովեստներն ինձ պետք
յաստանի... ինձ էլ մորթեիք՝ չտառապեի այսքան, ինձ էլ սպանեիք չեն՝ ինձ իմ գյուղն է պետք... Ինձ Աﬔրիկա պետք չէ, Վանի Խորգոմ
մանկության ընկերներիս հետ, դիակս գցեիք Վանի ավազներին՝ գյուղն ինձ տվեք...
ջուրը տաներ իմ ծաղիկների ու թիթեռների հետ...

Ապրեցի... եթե դա ապրել է կոչվում։
Դարձա Աﬔրիկայի քաղաքացի, բայց ﬓացի վանեցի հայ՝ Ոստա-
նիկ Ադոյան, որին Թալեա′թն անգամ չկարողացավ սպանել։

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 17

15 Я органически не перевариваю пьяниц и пьянство. Но иногда хочется
напиться, чтобы отомстить миру, увидев его искажённым.
Надо в обычном видеть необычное, в необычном – обычное.
Чтобы быть услышанным, надо говорить на волне слушателя. С помощью денег можно продвигать бездарей, но невозможно рожать
Но этого не надо делать. талантливых людей.
От высоты голова кружится. Если в голове ничего нет, она кружится в
буквальном смысле. От перемены мест взяточников количество взяточников не меняется.
Самое трудное дело – вывести человека из ослиного состояния. Не пойман – не губернатор.
Но если вывести – он превратится в хищника и съест тебя. Как ни поливай редиску, кипарисом не станет.
Для осла стать мулом – почёт, для лошади – позор. Страна, имеющая горы, имеет ущелья.
Фауна и флора законы природы знают лучше, чем человек, потому что Великий народ богат гениями, героями и мерзавцами.
сами есть законы природы, но после того, как люди поступили с Бруно, боятся Человек – тень своей Родины.
высказаться. Отсутствие родной земли под ногами не порок.
Не противостоящий злу не постоит за добро. Порок – отсутствие собственной головы на плечах.
Если ты одинок, то считай себя несколько раз. Умный интегрируется, слабоумный ассимилируется.
Предок, как коньяк, – чем древнее, тем лучше. Любящий свой народ не может ненавидеть другие народы.
Забвение предков – признак деградации. Человек, на которого ты смотришь с негодованием, – твоё отражение
Если в тебе умер твой прадед, то ты труп. в зеркале.
Над каждым болваном тысячелетиями работали миллионы его предков. Предатель готов обезглавить своё Отечество, дабы вырвать с его голо-
Трудно жить без мозгов, труднее жить с мозгами. вы волосинку.
Коррумпированная элита – активизированное дно. Я однажды чуть не Предательство – духовный прорыв мерзавца.
стал коррумпированной элитой. Не стал, хотя это сулило мне большие деньги Тотем предателя – бесхозная собака.
и славу, потому что с того света на меня смотрели мои родители. Человек, который не любит язык, культуру и историю своего народа, не
Когда встречаю людей, измеряющих друг друга деньгами, то мне ка- любит своих родителей, детей, братьев, сестёр... и так до самого себя, осла.
жется, что их предки умерли от голода. Родина для проходимца – проход в карман человечества.
Праведников казнят, потом чествуют. Народ без памяти – капуста на прилавке магазина.
Великих людей принято любить после смерти. Народ, как медведь, – пока не выспится, нельзя разбудить.
Первый попугай был первооткрывателем. Каждый бедлам имеет своё время пробуждения.
Жизнь каждой картошки – самопожертвование. На земле все приговорены к смерти.
Если атеист хороший человек, то он пьяница. Клиническая смерть – загробные курсы повышения квалификации.
Дорога к Богу проходит через мост дьявола. У мошенников есть одно общее свойство: говорят не то, что думают, и
Безвинно убиенные – избранники Бога. делают не то, что говорят.
У Бога есть божественные люди, которыми он жертвует для продолже-
ния своего неудачного эксперимента. Неужели все эти гиены, хамелеоны, крокодилы и бегемоты были
Не в каждой душе есть Бог, но во всех душах есть раскладушка для Бога. людьми?
Бог должен быть недосягаемым. Иначе мы ему врежем.
На земле для Бога всегда найдётся работа. Орёл – наш человек в высших эшелонах власти.
Станет Бог безработным – наступит конец света. На жизнь, как на женщину, надо смотреть со всех сторон, особенно
Без контакта с Богом, явного или неявного, человечество – сборище снизу.
чудовищ с отрезанными носами, ушами, языками, с выколотыми глазами и Человек не стареет, пока жива его мать.
воткнутыми в задницы огромными кукурузами. Молодость не возраст, а психология.
Мой друг произнёс тост за... Бога! Я ошалел. Не столько от беспреце- Вера, Любовь и Надежда логики не понимают.
дентного тоста (видно, на земле больше не за кого пить), сколько от его пани- Гонение праведника – гонение Бога.
братских отношений с Всевышним. Я и того, и другого хорошо знаю: между Посещение кладбищ очеловечивает людей.
ними нет ничего общего! Однако я встал, принял свой самый умный вид и Больше всего очеловечивает последнее посещение.
выпил. Нам-то что, зрителям? Лишь бы повод. Вкус морской воды знает рыба.
Появление инопланетян на земле – явление фантастическое, но не фан- Люди так откормили свои «я», что проходить между ними невозможно.
тастика. А вот появление арбуза на земле – настоящая фантастика. Для маленького человека жизнь – купля-продажа, для большого –
Когда ошибаются нормальные люди, то они ошибки исправляют. посвящение.
Когда ошибаются интеллигенты, то в своих ошибках ищут глубокий фило- Одни живут до смерти, другие – после смерти.
софский смысл. В окружении каждого талантливого человека найдётся хотя бы одна
Самые аморальные воры встречаются среди интеллигентов: они воруют крыса.
друг у друга. Самое любимое занятие грязных людей – пачкать чистых.
Свинья под дубом науки издалека кажется учёным. Родились, посплетничали, умерли.
Чем человек ближе к животному, тем ему легче живётся в мире животных. Незаурядные люди блокируются быдлом.
Величайшее оскорбление обезьянам нанёс Дарвин. Как бы ни возвышался человек над землей, окажется под ней.
Когда в тебе любят дойную корову, то любят не тебя, а корову. Общество, где нет оценки добра и зла, не имеет будущего.
Брат братом брат. Чтобы человечество имело будущее, необходимо, чтобы в будущем
Одни страдают от мании величия, другие – от величия. остались люди.
Остальные живут. Полезно быть выше своего окружения на голову, но вредно быть выше
С каждым человеком рождается новая цивилизация, часто скоропос- на две головы.
тижная. Принципиальность – принцип принципиальных вопросов.
В огромной чёрной ночи изредка мелькают светлячки. Есть два вида достоинства: когда справедливые замечания принимаются
Так же в огромной чёрной жизни изредка мелькают люди. в штыки и когда не принимаются.
Несчастье нагнетает, но не меняет суть человека. Стратегия жизни человека определяется Богом, тактика – человеком.
Чернь и в белом костюме чернь. Жизнь – борьба души и тела.
Для собаки лаять на человека – важное дело. Смерть спасает душу от поражения.
Кот – родственник тигра, но тигр такого родственника, не задумываясь, Гроб за гробом уходят люди... Некоторые уходят без гроба.
съест. Нас ждут или не ждут в мире ином, но мы, как бумеранг, возвращаемся.
Кошка смотрит так, как будто не жила в рабовладельческой формации. Если бы не было жизни после смерти, то не стоило бы умирать.
Я бы хотел на миг увидеть мир, где мышь гоняется за кошкой, а кошка Человек приходит на землю не за счастьем и не должен уходить из-за
– за собакой... А жить вечно я хотел бы в мире, где твари гоняются не друг за несчастья.
другом, а за сверкающей, как Солнце, мыслью! Талантливый не всегда трудолюбив, но трудолюбивый всегда талантлив.
Миссия орла – напоминать о скалах и небе, особенно о скалах, мелька- Мой дом не твой дом, но моя планета – твоя планета.
ющих под крыльями, – безлюдных, угрюмых, холодных. Сон – ключ смысла жизни.
Гусь – дисквалифицированный орёл. Тело человека – код его характера.
Человек выходит из винного магазина с таким видом, будто в упаковке Зубы – азбука тела.
под мышкой несёт Вселенную! Философы издревле думают: река течёт или не течёт?
От водки спадает намордник человека. Если выяснят, то в реку впустят воду.
Алкоголизм – неосознанная тоска по потустороннему миру. Душа, уходя из гостей, убивает хозяина.
В России принято пить до дна. Если не выпьешь до дна, то подумают, Люди, торопитесь лепить из себя Человека! Времени мало.
что ты козёл. Что всё это значит? Люди, звёзды, журавли, комары какие-то...
Ничего не могу понять!
Снег, ветер, метель... и вдруг откуда-то взялось Солнце и разогнало всю
эту напасть...

Виктор ВАГАНЯН.

18 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

Àðìÿíå

состоящий из 36 букв, в долговременной экспедиции, которая
помогла ему улучшить алфавит и сделать его настоящим откры-
тием. Настолько значимым, что по сей день армянский алфавит
находится в своем первоначальном виде.

Ðåëèãèÿ
В 301 году армяне приняли христианство и выбрали данную веру
государственной. Впоследствии множество исторических собы-
тий будет складываться около веры армян, их будут пытаться
сломить, заставить принять иную веру, но армянский народ проя-
вит настоящую стойкость в своих убеждениях и ни одно другое
вероисповедание не сможет «переманить» армян на свою сто-
рону. Следует отметить, что армяне являются монофизитами и в
отличие от православных христиан видят в Иисусе Христе только
одну природу, не разделяя ее на божественную и человеческую.

Армяне являются народом, который имеет свой язык, свою Ïðàçäíèêè è èñòîðè÷åñêèå äàòû Àðìåíèè
историю, культуру, большое количество обычаев и традиций. 1 января – Новый год. Армянский Новый год практически ничем
Историки всего мира по сей день спорят о том, с какого времени не отличается от русского Нового года. Главными персонажами
берет свое начало история одного из древнейших и первых также являются Дед Мороз и Снегурочка, праздничные столы ло-
народов – армян. Армяне переживали немалое количество мятся от традиционных блюд и напитков, родственники и друзья
притеснений и гонений с исторических земель. Наравне со мно- поздравляют друг друга кто как может – кто личным визитом, а кто
гими древними народами армяне чтят своих предков и свою ис- по телефону.
торию. Ярким примером такого почитания является признание 6 января – Рождество. Накануне праздника верующие отправ-
геноцида, который унес жизни тысяч армянских предков. Армяне ляются в церкви, чтобы участвовать в литургии, зажечь свечу и
в большинстве своем имеют культ семьи – армянские семьи друж- отправиться с зажженной свечой к себе домой. Это считается
ны, многочисленны и в любое время дня и ночи готовы помочь, освящением дома и очищением от всего дурного.
если это необходимо. 14 февраля – Терендез. Данный праздник является альтерна-
тивой Дня всех влюбленных, или Дня святого Валентина.
Àðìÿíñêèé ÿçûê 19 февраля – День святого Саркиса. Святой Саркис является
покровителем всех влюбленных в Армении. Являлся храбрым
воином, полководцем.
26 февраля – День памяти погибших в погромах и избиениях
в Баку, Кировабаде. Преступники уничтожали армян везде – в
квартирах, домах, на улицах. Жертв убивали, сжигали заживо,
наносили увечья подручными средствами. С 26 февраля по 29
февраля 1988 года армянский народ снова почувствовал страх и
несправедливость.
24 апреля – День памяти павших в геноциде против армянского
народа. Во всем мире и в странах, признавших геноцид, 24 апреля
является днем памяти тех, кто пострадал от османов в 1915 году.
Геноцид армян является для армянского народа кровоточащей
раной, событием, которое невозможно забыть.
Многие праздники, такие как День пограничника, День Победы,
День радио, празднуются в Армении так же, как и в России. Даты
праздников одинаковы.

Согласно исследованиям армянский язык входит в число 50 Êóëüòóðà è òðàäèöèè àðìÿíñêîãî íàðîäà
самых популярных языков мира. На армянском языке говорят Армянская свадьба. В настоящее время армянская свадьба со-
более 7 миллионов человек по всему миру, и это лишний раз хранила лишь некоторые обычаи, которые были приняты еще в
доказывает, что чтить свою культуру можно не только на истори- средние века. Свадьба по-прежнему состоит из нескольких час-
ческой Родине, но и там, куда забросила судьба носителя языка. тей:
Споры о происхождении армянского языка не утихают по сей 1.Обручение. Данный обряд претерпел несущественные
день. Некоторые историки утверждают, что армянский язык мож- изменения и по-прежнему является важным событием в жизни
но считать смесью из древнегреческого с такими вымершими молодых. В назначенный день, оговоренный между молодыми и
языками, как дакийский и фригийский, вторая группа историков их родителями, в доме жениха собирается вся родня. Родители
опровергает этот факт. А потому в настоящее время принято жениха, близкие родственники, кавор (крестный отец) с супругой.
считать, что армянский язык вобрал в себя особенности многих После фуршета (раньше вместо фуршета было настоящее за-
живых и мертвых индоевропейских языков. Интересным фактом, столье, которое могло продолжаться около 5 часов) дары, подарки
достойным дополнительного упоминания и знания, является для невесты собираются в плетеные корзины, и все родственники
армянский алфавит. Он является неизменным на протяжении бо- отправляются в дом невесты пешком, вне зависимости от того,
лее 1600 лет. Армянский алфавит создан в 405 году священником где живет невеста – через улицу или в соседнем селе. Сейчас в
Маштоцем. корзинах можно увидеть фрукты, сладости, украшения. Армяне
потихоньку отказались от традиции класть в корзины мясо, мо-
Месроп Маштоц сделал огромный вклад в письменность локо, хлеб. Данные продукты присутствовали в корзинах в те
и развитие армянского языка. Будучи чтецом, переводчиком времена, когда это считалось показателем достатка жениха. Тем
и священником, Маштоц является культовым персонажем в временем в доме невесты велись последние приготовления – на
армянской истории. Маштоц восстановил армянский алфавит, стол выставлялось все самое лучшее, невеста прихорашивалась

19

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 19

18 Рождение ребенка. Примечателен тот факт, что вопреки изме-
и отправлялась в отдельную комнату до определенного момента. нению многих традиций и обычаев беременность невесты до
Приближаясь к дому невесты, несущие корзины должны были свадьбы в армянской семье практически невозможна. У армян нет
поднять их над головами, чтобы все увидели, с какой целью такого понятия, как семья, созданная из-за ребенка. Армянская
приближается толпа. Разумеется, в настоящее время сторона семья сначала создается, а потом уже в ней рождается ребенок.
жениха не будет идти пешком от дома жениха до дома невесты, Армянские девушки берегут себя для мужа, они воспитываются
поэтому обычай несколько видоизменился. После того как таким образом, что об ином исходе они даже не помышляют.
жених вручает матери невесты все корзины с яствами, гости Современные армянки рассказывают, что они не испытывают
приглашаются за стол. Спустя некоторое время супруга кавора какого-то ограничения или явного запрета, нужды в сексе до
выводит невесту к гостям, родители благословляют молодых, и брака, ведь предложения руки и сердца многим из них делают
жених надевает кольцо на палец невесте. Следует отметить, что до их совершеннолетия и остается лишь дождаться достижения
многих наблюдателей сбивает с толку одна небольшая особен- определенного возраста и свадебной церемонии. Необходимо от-
ность армянской помолвки. Помолвочное и обручальные кольца метить, что до сих пор существуют армянские семьи, которые не
носятся на безымянном пальце левой руки. Многие русские, регистрировали свои отношения в ЗАГСе, а просто повенчались.
увидев это, несколько обескуражены данным фактом, так как Беременность до венчания также исключается.
привыкли видеть эти кольца на безымянном пальце правой руки.
Раннее было необходимо одаривать невесту золотом, сейчас же Каждый армянин, глава семьи, мечтает о наследнике, сыне,
родители жениха преподносят украшение, зачастую это семей- который унаследует не только фамилию, но и многие умения от-
ная реликвия (кольцо, браслет, ожерелье, передающиеся из поко- ца. В настоящее время от пола ребенка ничего не зависит, это
ления в поколение). только лишний повод для гордости отца. Главной традицией
армянского народа, связанной с рождением ребенка, является то,
2. Свадьба. В настоящее время армянская свадьба мало чем что в течение 40 дней новорожденного видят лишь члены семьи.
отличается от любой другой свадьбы. Жених и невеста проводят Только на 40-й день ребенка можно показать друзьям, дальним
последние приготовления, одеваются, прихорашиваются каждый родственникам, соседям. Покупается наряд, накрывается празд-
у себя дома. После этого сторона жениха едет за невестой, ко- ничный стол, и счастливые родители демонстрируют свое чадо
торая должна находиться в родительском доме. Пройдя все кон- всем пришедшим на праздник. Разумеется, в век социальных
курсы и «преграды» на пути к невесте, жених с букетом заходит сетей сложно выдержать данный обычай, так как каждой маме
в отчий дом будущей жены и забирает ее. Свадебный кортеж на- хочется продемонстрировать своего малыша всем и каждому. Но,
правляется в ЗАГС, где происходит церемония бракосочетания, а несмотря на это, время летит настолько быстро, что эти сорок
после все отправляются в церковь для венчания молодых. После дней пролетают очень быстро.
венчания вся свадебная процессия направляется в ресторан для
того, чтобы достойно отметить торжество. Одним из самых ярких Гостеприимство. Ни для кого не секрет, что армянский народ
моментов свадьбы является танец невесты в окружении гостей. славится гостеприимством и шикарными застольями по значимым
Гости одаривают невесту деньгами во время танца, и данное воз- поводам. Приезд кого-то из родственников, проводы в армию, наз-
награждение может колебаться от малых до заоблачных сумм. начение на новую должность – любое событие является поводом
Благодаря тому что время не стоит на месте и многие традиции созвать всех соседей, родственников и друзей. Армяне считают,
претерпевают изменения, армянская свадьба лишилась таких что чем искреннее ты радуешься, тем большим счастьем тебя
самобытных обрядов, как преподнесение красных яблок, свечей одарит Бог. Застолья сопровождаются национальными блюдами,
и красного вина матери невесты в знак того, что ее дочь была не- хорошим алкоголем, зажигательными танцами и, конечно же,
винна до первой брачной ночи. Довольно символичная традиция хорошим настроением. Стоит отметить, что у армян не сущест-
осталась в прошлом. вует культа алкоголя. В семьях, где присутствует старшее поко-
ление, бабушки и дедушки, является позором перебрать с алкого-
лем. Вне зависимости от возраста, социального положения
«развеселившегося» гостя могут попросить покинуть праздник.
Естественно, такие понятия, как «пьяные драки», на армянских
застольях просто исключены.

Национальныеблюда.Историяармянскойнациональной кухни
насчитывает более 2 000 лет. Переплетение культур, зависимость
от окружающей среды – все это привнесло особенные элементы
в кухню армянского народа.

Супы и горячие блюда. Опытные хозяйки зачастую вспоми-
нают, как мамы или бабушки учили будущих хозяек всем премуд-
ростям приготовления и терпению, так как было весьма трудно
привыкнуть к тому, что на приготовление одного супа может уйти
более двух часов. Технология приготовления сильно отличается
от привычной русскому человеку технологии приготовления щей,
супов и борщей. Из-за того что один продукт в блюде (например,
мясо) может проходить несколько вариантов обработки (жарка,
тушение, копчение), блюда получаются сказочными и запоми-
наются навсегда. Примечательно, что армянская кухня изобилует
многообразием зелени и специй. Армянские блюда отличаются
естественностью вкуса в отличие от многих кавказских блюд.

20

20 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

19 ницкой.
Мясо.Главноеместовповаренной книге любойармянской хозяй- Дживан Гаспарян. Армянский музыкант, прославивший на
ки занимают блюда из мяса. Несмотря на небольшое количества
видов мяса, каждое мясное блюдо имеет свой неповторимый вкус весь мир национальный армянский инструмент дудук. Является
из-за предварительной подготовки мяса. Специальные маринады композитором к знаменитым фильмам «Гладиатор», «Страсти
(винные, коньячные) с добавлением специй смогут донести всю Христовы», «Код да Винчи». Несмотря на свой возраст (родился
гамму вкуса любого вида мяса. в 1928 году), до сих пор дает концерты и обучает искусству игры
К самым популярным армянским национальным блюдам можно на дудуке.
отнести шашлык, долму, кюфту. Армяне считают, что каждая
хозяйка должна уметь готовить национальные сладости: гата и Вартерес Самургашев. Чемпион летних Олимпийских игр
назук. Это многослойные пироги с разнообразными начинками. 2000 года по греко-римской борьбе. Чемпион Европы, мира, Рос-
Разумеется, что речи быть не может о тесте, купленном в ближай- сии. Заслуженный мастер спорта. Наиболее известен жителям
шем супермаркете. Фрукты и овощи занимают также основное Ростова-на-Дону, так как проживает именно там.
место в рационе любого армянина. Гарниры к основным блюдам
составляют крупы. Шаварш Карапетян. Знаменитый пловец, чемпион Европы и
Самым главным хлебобулочным изделием является лаваш. СССР. После героического поступка на некоторое время покинул
Армяне употребляют его вместо хлеба со всеми блюдами: с мя- спорт из-за проблем со здоровьем.
сом, супом, обмакивают в соусы. Современные хозяйки делают
различные начинки и заворачивают их в лаваш. Подвиг, о котором сейчас мало кто знает. В 1976 году, совершая
каждодневную пробежку на берегу озера в Ереване, Шаварш
Çíàìåíèòûå àðìÿíå ìèðà увидел, как троллейбус с людьми с дороги возле озера падает
Армянский народ разбросан по всей планете, и его представите- в воду. Шаварш принимает решение спасти как можно больше
ли, разумеется, добились разных высот. Армяне гордятся своими людей и в считанные секунды придумывает план: он ныряет и
соотечественниками, а те, в свою очередь, не скрывают свое достает людей, а его брат и тренер, которые были с ним на про-
происхождение. бежке, оказывают помощь дальше. Стоит отметить, что трагедия
произошла в середине сентября, вода была холодной, а види-
мости под водой и вовсе не было. В таких условиях Шаварш спас
больше 20 человек. Анализирующие всю эту ситуацию были по-
трясены: Шаварш спас людей при совершенно нулевом шансе.
Но он это сделал. Ценой собственного здоровья. После своего
поступка Карапетян слег с тяжелейшей пневмонией и вернулся
домой спустя полтора месяца.

Сюзанна Кентикян. Женщина-боксер. Чемпионка мира в лег-
ком весе среди женщин. Из 25 проведенных боев 25 оказались
выигранными, 16 из них – нокаутом. Имеет рост 1,50 м и вес 50 кг.

Амаяк Акопян. Артист цирка, актер. Прославился тем, что был
ведущим программы «Спокойной ночи, малыши». Дети 90-х годов
помнят его в разноцветных нарядах фокусника, его фокусы и
неповторимые заклинания.

Вячеслав Добрынин (Вячеслав Петросян). Знаменитый
певец и композитор. Лауреат множества песенных конкурсов и
премий.

Михаил Галустян (Ншан Галустян). КВНщик, актер, продю-
сер. В настоящее время мало кто не знает Михаила.

Ирина Аллегрова. Популярная певица, исполнительница таких
хитов, как «Младший лейтенант», «Императрица».

Евгений Петросян. Артист разговорного жанра, юморист.

Шарль Азнавур (Шахнур Азнавурян) – французский шансонье, Стоит отметить, что большое количество армян в советское
актер, общественный деятель, поэт, композитор. Его родители бе- время старались поменять свои фамилии и всячески старались
жали во Францию в 1922 году, испугавшись повторения Геноцида «откреститься» от своего происхождения. После того как страсти
армян 1915 года. Шарль родился во Франции и с самого детства вокруг армян утихли, многие всеми силами пытались вернуть
знал, чем будет заниматься всю жизнь. Его знают во всех уголках себе древнейшие фамилии, но тщетно.
планеты. В 2014 году в возрасте 90 лет дал концерт в Крокус Сити
Холле. Все билеты были проданы вне зависимости от их стои- Армянские общины, или Единство народа вне
мости. Азнавуром была написана песня «Они пали» в память о зависимости от местонахождения
жертвах геноцида. В видеоклипе, снятом на эту песню, приняли
участие знаменитости Армении, армянские актеры и певцы. Как говорилось выше, всем известно, что армяне, где бы они ни
находились, всегда будут рады помочь своему соотечественнику.
Армен Джигарханян. Актер театра и кино, продюсер, режиссер. Благодаря этой черте в каждом уголке мира существуют армянские
Армен Борисович родился 3 октября 1935 года в Ереване. С малых общины, которые образуют армянскую диаспору. Численность
лет Джигаханян сопровождал свою маму на кинопремьерах, армянской диаспоры насчитывает более 8 миллионов человек.
театральных постановках и выставках. Елена Васильевна, мама Следует отметить, что только 40 % армян живут на территории
Армена Борисовича, прививала ему любовь к культуре и искус- Армении, остальные же раскиданы по всему миру.
ству. Позже Джигарханян признается, что если бы не мама и ее
ярая любовь к кино, то, возможно, все бы знали Джигарханяна- Исторически сложилось, что армяне часто подвергались гоне-
экономиста, но никогда не узнали бы о Джигарханяне как об от- ниям, а потому большое количество армян было вынуждено осе-
личном актере, способном перевоплотиться и сыграть разноха- дать там, где это было безопасно. Диаспора заметно увеличилась
рактерные и разноплановые роли. Известен по фильмам после Геноцида армян в 1915 году. Те, кто смог пережить эти
«Здравствуйте, я ваша тетя», «Собака на сене», «Место встречи страшные кровавые события, осели по всему миру. Страх за себя,
изменить нельзя». за семью, за своих детей и своих близких подтолкнул огромное
количество армян покинуть родные края в поисках безопасности
Тигран Кеосаян. Режиссер, сценарист, продюсер. Сын знамени- и спокойной жизни.
того режиссера «Неуловимых мстителей» Эдмонда Кеосаяна,
Тигран достойно продолжил дело отца, став режиссером и Армянские общины обеспокоены тем, что, приехав в чужие
сценаристом. Стоял у истоков создания видеоклипов на песни по- края, армяне потеряют потребность в сохранении культуры,
пулярных российских исполнителей. Российским телезрителям традиций, могут перестать быть носителями языка, а потому
Кеосаян подарил свою режиссерскую работу «Бедная Саша», где всячески способствуют тому, чтобы армянин лишь менял место
главную роль сыграл А. Збруев. Женат на актрисе Алене Хмель- жительства, но не свои привычки и свою самобытность.

Приехав в любой уголок мира, армянин может быть уверен в
том, что он сможет найти своего соотечественника или общину.
Община выполняет функцию покровителя и помощника, когда

21

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 21

20
приезжий плохо сориентирован в том, какая жизнь его ждет в
дальнейшем на чужой земле. Разумеется, никто не помогает
приехавшему материально, в основном это моральная помощь
и организация досуга, празднование всеми членами общины на-
циональных армянских праздников. Многие армяне отмечают, что
благодаря единению духа в общинах на чужбине они не утратили
веру в себя и свое будущее, каким бы трудным оно ни было.

Также всем известно, что армяне стараются перевести свою
семью туда, где они обустроились. Многие смеются над этой
чертой, смеются до тех пор, пока не столкнутся с равнодушием
собственной семьи в чрезвычайных ситуациях.

Исторические события, изменившие жизни многих армян

К главным, к сожалению, трагическим событиям, которые на- 7 декабря 1988 года в армянском Спитаке произошло самое
всегда и безвозвратно изменили жизнь и судьбу тысяч, а может, и страшное землетрясение за всю историю Армении. В 11.41 по
миллионов армян, можно отнести: местному времени произошел сильнейший (почти 12 баллов по
шкале Рихтера, что является максимальным значением) подзем-
• Геноцид армян. В 2015 году армяне по всему миру отмечали ный толчок, который почувствовали даже жители Еревана, нахо-
100-летнюю годовщину страшного события не только в истории дящегося в ста километрах от Спитака. В этой трагедии погибло
армянского народа, но и в мировой истории. Исследования около 25 тысяч человек и тысячи искалечены под обломками горо-
показали, что больше 42 % населения всего мира не знают основ- да. Армяне всего мира содрогнулись. У кого-то в Спитаке были
ных причин и последствий Геноцида армян. Просто слышали, родственники, у кого-то друзья. Аэропорты были переполнены –
что «что-то случилось и армян стали убивать». Это ужасное упу- все пытались улететь в город, которого больше не было.
щение и пробел в знаниях людей.
Самым страшным было то, что в 1988 году была самая холодная
К самой основной причине произошедшего можно отнести отказ зима, и те, кто выжил после толчков, могли просто умереть от
армян принимать веру турок – мусульманство. Образно говоря, холода. Главный политик того времени, глава СССР Михаил Гор-
армяне, принявшие в 301 году христианство и никого не принуж- бачев, узнав о землетрясении, незамедлительно прервал свою
дающие к своей вере, оказались на пути турок, которые стали деловую поездку в Америку и тут же отправился в Армению.
сдавать свои позиции сильнейшей Османской империи. Османы
для того, чтобы доказать себе и всем странам свою силу, начали Страны, узнавшие о трагедии, высылали фуры, самолеты и по-
притеснять армян. езда с гуманитарной помощью, лучших медиков и спасателей, но
не учитывали главного – наряду с жилыми домами, садиками и
Конечно же, все было намного глубже и конфликтнее, но факт школами были разрушены и больницы. Ситуация выходила из-
остается фактом: турки захотели потешить свое самолюбие и под контроля и вызывала ужас даже у самых непоколебимых. Са-
развязали войну с людьми, которые им не понравились. Армян мых тяжелых больных отправляли самолетами и вертолетами в
вырезали семьями, сжигали заживо в их домах, топили в реках. ближайшие больницы, на месте трагедии круглосуточно работали
Свою многотысячную казнь турки начали с убийства священников, спасатели, медики и просто мирные жители, которые не теряли
политических деятелей и всех тех, через кого простой народ мог надежду найти среди руин своих близких. Позже город был вос-
обратиться за помощью к миру, к России, к странам Европы. становлен, и в настоящее время в Спитаке проживает около 40
тысяч человек.
С тех пор армяне на каком-то генном уровне относятся враждеб-
но к туркам, которые до сих пор не признали свою вину в данном • Нагорный Карабах. Последним громким конфликтом, в кото-
кровопролитии. Долгом каждого армянина стала миссия: донести ром была задействована Армения, стал Карабахский конфликт.
до мира, насколько ужасно было действие османов. Именно Анклав, территориально находившийся между Арменией и Азер-
поэтому в 30 странах мира Геноцид армян был признан, но байджаном, носил название Нагорный Карабах. В Нагорном Ка-
Турции в их числе не оказалось. В одном из интервью Николя рабахе проживали армяне, которые хотели стать либо частью
Саркази поблагодарил армянский народ за упорство, за то, что Армении, либо же получить независимость.
армяне добиваются правды: «...Возможно, благодаря такой
сплоченности армяне предотвратили геноцид других народов». Армения и Азербайджан стали вести политические переговоры,
Многие социологи отметили, что в войне 2008 года в Цхинвале в ходе которых так и не смогли мирно договориться, кому же
Михаил Саакашвили пытался предпринять похожую тактику про- должен принадлежать Карабах. Пик конфликта пришелся на
тив осетин. ноябрь-декабрь 1988 года, и Спитакское землетрясение на время
остудило пыл воюющих. Мирные жители враждовали друг с
• Землетрясение в Спитаке. Грязный, в разорванной другом, каждый пытался присвоить себе «чужой» Карабах. Спо-
рубашке, ищущий свою семью среди камней и обломков, житель ры о Карабахе возобновились после перестройки и благодаря
армянского города Спитак сказал одному из журналистов: «Я верным стратегическим действиям Сержа Саргсяна, который в
не знаю, чем мы так разгневали Бога, что на нашу долю выпало то время еще не был президентом Армении, привели Армению
очередное испытание». И это было истиной. Криком души и к восстановлению справедливости и возвращению исторических
просьбой о помощи. земель.

Как бы ни складывалась жизнь армянского народа, куда бы
ни забросила их жизнь, армяне всегда улыбчивы, позитивны и
добры к окружающим. Сатирик Евгений Петросян как-то сказал:
«Армянский народ переживает все благодаря своей сплочен-
ности, своему позитиву. Вы видели когда-нибудь хмурого армяни-
на? Я не видел».

«Очевидно, что народ с такой древней историей, несгибаемой
национальной гордостью и непоколебимой верой заслуживает
самого серьезного и заинтересованного к себе отношения со
стороны цивилизованного мира».

Генрих ХЮБШМАН, немецкий арменолог

22 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

ÆÝãå»ë ³í³ñï»É ³Ûë å³ï»ñ³½ÙÁ

Այս պատերազմը ﬔզ պարտադրված է հարձակվեն մարտական ռոբոտները։ Եվ նության վակուուﬕց օգտվելով, հայկական
ﬔր պատմությամբ։ Չկարողանալով հաղ- ինչ կլինի ﬔզ հետ, եթե արեւմտյան սահ- ուժերը հետագա ﬔկ տարվա ընթացքում
թել եւ պահպանել ﬔր անկախությունը 1920 մանից, որ ﬕնչ այժմ հանգիստ էր, եւս սկսեն ազատագրեցին բոլոր այն տարածքները,
թվականին, ﬔր պապերը սերունդներին ժա- որոտալ հրանոթները, եւ Երեւանի վրա որոնք դարձան Արցախի Հանրապետու-
ռանգություն են թողել հարեւանների հետ սկսեն թափվել թուրքական հրթիռները։ թյան երկարաժամկետ անվտանգության
չլուծված հակամարտություն, որի կարգա- հիﬓական գրավականը։
վորումը հնարավոր չէ կողﬔրի ﬕջեւ պարզ Այս հարցերը պարապ մտքի արգասիք
փոխզիջուﬓերի տրամաբանությամբ։ Այս չեն, եւ պատահական չէ, որ «օր առաջ խա- Ի՞նչ փոխվեց այդ վճռական կես տարում, եւ
հակամարտությունը վերաբերում է ամբող- ղաղության» մասին թեզերը, եթե եւ չեն ըն- ի՞նչու է դա կարեւոր հիմա։ Իրականությունը
ջական կենսատարածքի նկատմամբ իրա- դունվում մարդկանց ﬔծամասնության այն է, որ այդ վճռական պահին ﬔնք կարո-
վունքին, եւ կամ ﬔնք կարողանում ենք կողﬕց, բայց եւ անհանգստության սերﬔր ղացանք հաղթել ոչ ﬕայն հերոսաբար կռվե-
այդ կենսատարածքը պահպանել, կամ են ցանում։ Իրականությունը այն է, որ ձեւա- լու հաշվին (ﬕնչ այդ էլ հերոսաբար էինք
ստիպված ենք լինելու վաղ թե ուշ հեռանալ վորված ստատուս քվոն, առկա ﬔթոդնե- կռվում, բայց ստիպված էինք նահանջել
այս տարածաշրջանից, ﬔր կյանքն ու եր- րով, իսկապես անվերջ պահել հնարավոր հակառակորդի գերազանցող ուժերի ճընշ-
ջանկությունը այլ ափերում փնտրելու։ Մեր չէ, վաղ թե ուշ հակառակորդը այն խախտե- ման տակ), այլ որովհետեւ կարողացանք
ժողովրդի երկու երրորդը, բավարար ուժ եւ լու ձեւը կգտնի, եւ ﬔզ կկանգնեցնի ﬔր մոբիլիզացնել ﬔր ուժերը, եւ կազմալուծել
կարողություն չունենալով այս տարածքում պատմության հերթական «բարոյական հակառակորդինը։
պայքարելու եւ իր ապագան կառուցելու, հաղթանակի» առջեւ՝ կրկին անգամ ﬔր
արդեն հեռացել է այստեղից, եւ նույն կենսատարածքի կրճատման հաշվին։ Մեր ուժերի մասով այդ կես տարին
ապագան է սպառնում ﬓացողներին, եթե հսկայական ճեղքման շրջան էր։ Մինչ այդ
ﬔնք չկարողանանք գտնել կայուն խաղա- Սակայն լուծումը, որքան էլ պարադոքսալ, գործող թեթեւազեն կամավորական ջո-
ղություն նվաճելու բանալին։ այսօր հակառակորդի հետ անվերապահ կատներին եկան լրացնելու Հայաստանի
հաշտությունը չէ, առավել եւս, որ հակառա- Հանրապետության կանոնավոր զինված
Այսօր ﬔնք ունենք երկու մոտեցում, դըր- կորդը արժանապատիվ հաշտության ցան- ուժերը, նախկին Խորհրդային Միությունից
ված շրջանառության ﬔջ՝ ﬔկը գործող կություն չի դրսեւորում, այլ այս պատերազմը հավաքագրված բարձրորակ սպայական
իշխանության կողﬕց, մյուսը՝ «օր առաջ այլ հարթություն տեղափոխելը, որում հա- անձնակազﬕ ղեկավարությամբ։ Ռուսաս-
խաղաղության կուսակցության» կողﬕց։ կառակորդի առավելությունները կչեզոքա- տանի Դաշնությունից սկսեց Հայաստան
նան, իսկ ﬔնք պաշտպանվելու փոխարեն առաքվել ժամանակակից սպառազինու-
Իշխանության մոտեցումը հիﬓված է 1994 կկարողանանք հակառակորդին պաշտպա- թյուն, որը արագ չեզոքացրեց հակառակոր-
թ. ձեւավորված դե ֆակտո առաջնագիծը նություն պարտադրել։ դի թվային առավելությունը։ Հակառա-
պաշտպանական ﬕջոցներով անվերջ եր- կորդի մասով ﬔնք կարողացանք
կար պահելու վրա, այն հաշվարկով, որ հա- Արդյո՞ք հնարավոր է այդպիսի շրջադարձ, վարպետորեն խաղարկել նրա ներսում
կառակորդը վերջ ի վերջո համակերպվի եւ ի՞նչ ﬔնք պետք է անենք, որ այն տեղի թուրքաﬔտ եւ ռուսաﬔտ բեւեռների ﬕջեւ
Արցախի հայկական մասի կորուստի հետ, ունենա։ Այս հարցին պատասխանելու հա- հակասությունները, եւ, չսպասելով այդ
եւ պատրաստ լինի որոշակի տրամաբա- մար, սկզբից ցանկալի է անդրադառնալ ﬔր հակասությունների լուծմանը, հարձակվո-
նությամբ իրավականորեն ճանաչել այդ կո- ոչ վաղ պատմությանը։ ղական պատերազմ պարտադրեցինք, որում
րուստը՝ դեռեւս հայությամբ չբնակեցված հակառակորդը, ﬔկ անգամ կորցնելով
տարածքների վերադարձի դիմաց։ «Օր 1992 թվականի ամռանը, նորանկախ Հա- նախաձեռնությունը, չկարողացավ այլեւս
առաջ խաղաղության կուսակցությունը» հա- յաստանի եւ Արցախի Հանրապետություն- ուշքի գալ։ Տառացիորեն ﬔկ եւ կես տարի
մարում է, որ ստատուս քվոն պահպանել ները բախվեցին իրենց գոյության առավել անց ﬔր գերազանցությունը արդեն այն
իրատեսական չէ, հակառակորդը ունի ռե- սուր ճգնաժաﬕն՝ հետեւում էր ﬓացել կարգի էր, որ հակառակորդը 1994 թվա-
սուրսային այնպիսի գերազանցություն ﬔր Շուշիի փառապանծ ազատագրումը, հակա- կանի ձﬔռային գործողությունների ըն-
նկատմամբ, որ տարեցտարի ներդնելով ռակորդը նվաճել էր Մարտակերտի շրջա- թացքում հազարավոր զոհեր թողնելով ռազ-
սեփական ռազմական, դիվանագիտական նի ﬔծ մասը, գրավել էր Արծվաշենը, պատ- մաճակատում, ստիպված էր արդեն ինքը
եւ մարդկային կարողությունների ﬔջ, րաստվում էր կտրել Լաչինի ﬕջանցքը, զինադադար խնդրել։
կկարողանա վաղ թե ուշ խախտել այդ Երեւանում իշխանությունը խուճապի ﬔջ
ստատուս քվոն, եւ կպարտադրի ﬔզ հան- էր եւ էﬕսարներ էր ուղարկում Բաքու՝ խա- Կարող ենք ա՞րդյոք ﬔնք այս ռազմավա-
գուցալուծում, որն ավելի վատն է, քան այսօր ղաղություն խնդրելու։ Տառացիորեն կես րությունը կրկնել նոր պայմաններում, եւ
սեղանին դրված բանակցային փաթեթը։ տարի հետո, սակայն, հայկական ուժերը ա՞րդյոք եւս ﬔկ անգամ ﬔնք հնարավորու-
ազատագրեցին Մարտակերտը, զարգացնե- թյուն ունենք թռիչքային զարգացում իրա-
Հասարակությունը կանգնած է երկընտ- լով հակահարձակումը, ազատագրեցին կանացնել։ Մեր իրականությունը դրա նա-
րանքի առջեւ։ Սրտով հայկական հասա- Քարվաճառը, եւ հակառակորդին հետ խադրյալները տալիս է, թեեւ դրանք, ինչպես
րակության ﬔծ մասը պատրաստ է շպրտեցին Լաչինի մատույցներից։ Հակա- եւ 1992 թվականի ամռանը, այս պահին բոլո-
անձնվիրաբար պաշտպանել արյունով ռակորդի փախչող բանակը շրջվեց եւ գնաց րովին ակնհայտ չեն։
ազատագրված հայրենիքը, մտքով սակայն «նվաճելու» Բաքուն, եւ առաջացած իշխա-
այն վարանման ﬔջ է։ Մարդիկ տեսնում են, Սկսենք ﬔր ուժերի մոբիլիզացիայից։
թե ինչպես իշխանությունը, որն ի պաշտոնե Եթե 1992 թվականին խնդիրը կանոնավոր
պարտավոր էր ամրապնդել երկրի ան- եւ սպառազեն բանակ ստեղծելն էր, այսօր
վտանգությունը, փոխարենը տարիներ խնդիրը շատ ավելի բարդ եւ տարողու-
շարունակ աշխատում էր սեփական ան- նակ է, եւ չի սահմանափակվում բանակով։
վտանգությունը եւ բարեկեցությունը ամ- Այսօրվա պատերազմը մղվում է ոչ այնքան
րապնդելու վրա, տեսնում են, թե ինչպես է մարտի դաշտում, որքան մարդկանց գիտակ-
ուժեղացել հակառակորդը եւ պարբերաբար ցության ﬔջ, եւ հակառակորդի հիﬓական
ցավոտ խայթում է ﬔր պաշտպանությունը, նպատակը ﬔզանից յուրաքանչյուրի գի-
տեսնում են դաշնակիցների անտարբերու- տակցության ﬔջ հուսալքություն սերմա-
թյունը եւ հակառակորդին սիրաշահելը։ նելն է՝ սեփական երկրի նկատմամբ, այդ
Եթե նույնիսկ այսօր մարտի դաշտում դեպքում ﬔնք կշարունակենք այն լքել, եւ
հերոսաբար դիմադրում ու համարժեք կո- մարտի դաշտը կթողենք հակառակորդին
րուստներ ենք պատճառում հակառակոր- առանց կռվի։ Ուստի այսօրվա գերխնդիրը
դին, կկարողանա՞նք արդյոք դա անել ողջ հայկական հասարակության ուժերի
ﬕ քանի տարուց, երբ ﬔր դիրքերի վրա մոբիլիզացիան է, երկրում եւ արտերկրում՝
հակառակորդի ասկյարների փոխարեն
23

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 23

22 պայմանավորված կլինի տնտեսության արագ զարգացման ճանապարհով տանել
հեռանկարային, մասնավորապես, բարձր նույնիսկ պատերազմական պայմաններում,
ստեղծելու ժամանակակից եւ դինաﬕկ զար- տեխնոլոգիական ճյուղերում ներդրումային իսկ բարոյալքված եւ կոռումպացված հա-
գացող երկիր, որում արտագաղթը կփոխա- ակտիվությամբ, դա իր հերթին ռեսուրսներ մակարգը նույնիսկ խաղաղ երկիրը վաղ
րինվի ներգաղթով արդեն մոտալուտ ապա- կստեղծի ﬓացած ոլորտների զարգացման թե ուշ կբերի քաղաքացիական պատե-
գայում։ համար։ Հայկական հասարակության ﬔջ, եւ րազﬕ։ Ուստի ցանկացած առաջընթաց
ﬔր հանդեպ բարեկամաբար տրամադրված պահանջում է առաջին հերթին սկսել պե-
Պայմանականորեն այս գերխնդիրը կա- երկրներում այդպիսի ներդրումային ռե- տության կառավարման համակարգի
րելի է տարաբաժանել ﬕ քանի մասի՝ ժո- սուրսներ կան եւ կարող են ուղղորդվել բարեփոխուﬓերից, այստեղ է ﬔր բոլոր
ղովրդավարական եւ իրավական պետու- Հայաստան, որն, իր հերթին, արդեն ունի խնդիրների բանալին, այստեղ է որոշվում
թյուն, արագ զարգացող եւ ﬕջազգայնորեն բարձր տեխնոլոգիական ընկերությունների վաղվա օրը։ Այսօր գոյություն ունի դրա
ինտեգրված տնտեսություն, անվտանգ եւ արագ զարգացող կորիզ։ Որպեսզի այդ ներ- պատմական հնարավորությունը, երկիրն
մարդակենտրոն հասարակություն, բարձր դրուﬓերը Հայաստան գան, անհրաժեշտ ունի բազմաթիվ երիտասարդ եւ կարող
մարտունակ եւ տեխնոլոգիական բանակ, է ներդրումային ծրագրերի տնտեսական մասնագետներ, որոնք պատրաստ են լծվել
կրթված եւ մարտունակ բնակչություն՝ գրավչության բարձրացում՝ ռիսկերի պետության արդիականացման գործին,
պատրաստ արագ համալրելու զինված զուգահեռ նվազեցման պայմաններում։ համապատասխան քաղաքական առաջ-
ուժերը, եւ նախաձեռնողական դիվանագի- Պահպանվող արտաքին քաղաքական նորդության ներքո։ Այս առաջնորդությունը
տություն։ Կարող ենք ա՞րդյոք ﬔնք այս բարձր ռիսկերի առկայությամբ դա նշա- ﬔնք կարող ենք ապահովել բոլորս ﬕասին,
աﬔնը ունենալ շարունակվող հակա- նակում է հնարավորինս նվազեցնել ներ- թոթափելով հոռետեսությունը, եւ առաջիկա
մարտության պայմաններում, հիմք քին ռիսկերը։ Այս երկու վեկտորների ընտրությունների ﬕջոցով ձեւավորելով
ունենալով նաեւ այսօրվա հակասական ﬕակցումը տրամաբանորեն սահմանում է այն իշխանությունը, որին ﬔնք պատրաստ
իրողությունները։ տնտեսական աճի արագացման հիﬓական կլինենք վստահել։
գերակայությունները՝
Ինչպես եւ 1992 թվականին, հարցի պա- Եթե ﬔնք կարողանանք լուծել ﬔր երկրի
տասխանը պետք է փնտրել քաղաքական ա) Տնտեսական մրցակցության թափանցիկ կառավարման համակարգը արդիականաց-
համակարգում։ Այն ժամանակվա իշխանու- եւ հավասար պայմանների ապահովում բո- նելու եւ օլիգարխիայից տարանջատելու
թյունը, ձեւավորված հեղափոխական լոր տնտեսվարողներին, անկախ նրանց քա- խնդիրը, ապա կկարողանանք արագացնել
խանդավառության վրա, սակայն լինելով ղաքական ազդեցությունից, երկրի զարգացման տեմպերը, ինչպես դա
խորապես ոչ կոմպետենտ, հստակ տեղի ունեցավ ﬔր հարեւան Վրաստանում։
պատկերացում չուներ ազգի իրական բ) Արագացված տնտեսական ինտեգրա- Թեեւ չլուծված հակամարտության առկա-
ռեսուրսների մասին (մասնավորապես, ցում՝ Եվրոպական Միության, Ռուսաս- յությունը ավելացնում է երկրի ռիսկայնու-
ռազմական մասնագետների եւ առկա տանի Դաշնության, եւ Մերձավոր Արեւելքի թյունը, ներդրուﬓերի ներգրավվման
սպառազինության), եւ պարզապես չեր բարեկամական երկրների հետ, բարձր տեսանկյունից դա ընդաﬔնը ﬕ գործոն
պատկերացնում իրավիճակից հնարավոր տեխնոլոգիաների մասով՝ նաեւ Միացյալ է, որը կարող է հավասարակշռվել այլ,
լուծուﬓերը։ Այդ իրավիճակը սկսվեց Նահանգների,Չինաստանի եւՀնդկաստանի վերը նշված գործոններով, դրա վկան
փոխվել ﬕայն Հայաստանի եւ Արցախի հետ, տարածաշրջանային տեխնոլոգիական զինված հակամարտության վտանգ ունե-
բանակների ղեկավարության ﬔջ պրոֆե- հանգույց դառնալու հեռանկարով, ցող այլ երկրների (ինչպիսին են Իսրա-
սիոնալների հայտնվելուց հետո։ Ներկայիս յելը, Հարավային Կորեան, Թայվանը, եւ
իշխանությունը, որը ձեւավորվել է հիﬓա- գ) Բյուջեի եկամուտների հավաքագրման նույն Վրաստանը) արագընթաց զարգա-
կանում վայրի կապիտալիզﬕ արդյունքում, բարձրացում երկրում առկա հարստությունը ցուﬓ է։ Այս դեպքում արդեն կայուն
մասամբ եւս հստակ պատկերացում չու- համարժեք հարկելու հաշվին, արտաքին խաղաղությանն ուղղված հաջորդ քայլը
նի ազգի իրական ռեսուրսների մասին, պարտքի մակարդակի կայունացում եւ աս- կդառնա ﬔր զինված ուժերի արմատական
մասամբ էլ խուսափել է ﬕնչ այժմ այն տիճանական նվազեցում, վերափոխումը, որոնք հնարավորություն
մոբիլիզացնելուց, քանի որ սեփական քա- կտա կտրուկ բարձրացնել դրանց կրակային
ղաքական իշխանության համար իրական դ) Պետական ծախսերի օպտիմալացում եւ հզորությունը եւ չեզոքացնել հակառակորդի
վտանգներ է տեսել։ գերակայությունների վերակողﬓորոշում՝ ցանկացած առավելություն մարտի դաշ-
կրթության եւ պաշտպանական ոլորտի տում՝ զուգահեռաբար բարձրացնելով ﬔր
2016 թվականի ցնցուﬓերը, սակայն, իշ- վրա, տարածաշրջանում գիտա-կրթական զինծառայողների անվտանգությունը: Այս
խանությանը կանգնեցրել են երկընտրանքի գերազանցության կենտրոնի ձեւավորում, մասին կարելի է խոսել առանձին, սակայն
առջեւ՝ կամ շարունակել նույն քաղաքական բանակի տեխնոլոգիական վերազինում եւ աշխարհի առաջատար բանակների
ուղեգիծը՝ ի վերջո արտաքին-քաղաքական ռազմարդյունաբերության զարգացում, փորձը ցույց է տալիս, որ ﬔնք դեռ բա-
խոշոր պարտության, եւ ներքին խորագույն նակի մարտունակության եւ կրակային
ճգնաժաﬕ հեռանկարով, եւ կամ փորձել ե) Կանանց մասնագիտական ակտիվու- հզորության բարձրացման հսկայական
համագործակցության եզրեր գտնել հայ- թյան եւ ներգրավվածության բարձրացում պոտենցիալ ունենք, որի իրականացումը
կական հասարակության այն ուժերի հետ, գործունեության բոլոր ոլորտներում, ներառ- հնարավոր է համարժեք ﬕջոցների ներ-
որոնք ընդունակ են որակական փոփո- յալ նաեւ պաշտպանական ոլորտում, դրման եւ արդյունավետ կառավարման
խություն ապահովել երկրում, սակայն երկրում առկա մարդկային ռեսուրսների պայմաններում։
դրա դիմաց իշխանությանը իրական առավելագույն օգտագործման նպատակով,
մասնակցություն են պահանջում։ Այսօր Երկու խոսք նաեւ ﬔր հակառակորդի
ﬔնք քաղաքական, տնտեսական, եւ հա- զ) Անկախ եւ որակյալ դատաիրավական մասին։ Մենք, չպետք է նրան թերագնահա-
սարակական դաշտում տեսնում ենք համակարգի ձեւավորում, ներդրողների եւ տենք, սակայն եւ գերագնահատել պետք
նոր խաղացողների առաջացում, որոնք քաղաքացիների իրավական պաշտպանվա- չէ։ Ապրիլին հակառակորդի ձեռք բերած
տիրապետում են որակապես այլ տիպի ծության ապահովում, հարաբերական հաջողությունները մար-
կարողությունների, քան ﬕնչ այժմ գործող տի դաշտում պայմանավորված էին հիմ-
իշխանությունը, եւ այդ նոր խաղացողների է) Հայրենադարձության աջակցում՝ որպես նականում անակնկալի գործոնով եւ
գործունեության արդյունքում, ﬔնք իրա- երկիր կապիտալի եւ կարողությունների ներմուծված թանկարժեք բարձր տեխնոլո-
կան շանս ունենք նոր քաղաքական օրա- ներգրավման, եւ արտերկրի հայության հետ գիական սպառազինության օգտագործ-
կարգի ձեւավորման եւ ամրագրման՝ 2017 իրական ինտեգրացման ﬕջոց: մամբ: Նույնիսկ այդ պայմաններում
թվականի խորհրդարանական ընտրու- հակառակորդը եռակի ﬔծ մարտական
թյունների արդյունքում։ Այս աﬔնը ﬕասին իրականացնելը դըժ- կորուստներ կրեց, ﬔր զինվորները եւ
վար խնդիր է, բայց ոչ անհնարին։ Այն հրամանատարները բաց մարտում գերա-
Ի՞նչպիսին պետք է լինի այդ քաղաքական պահանջում է կառավարման որակապես զանցեցին հակառակորդին։ Անակնկալի
օրակարգը, որպեսզի ապահովի երկրի նորացված համակարգ, որը ընդունակ է եւ գործոնը այժմ արդեն նվազել է, իսկ տեխ-
վերընթաց զարգացում, եւ որքանով մոտիվացված՝ աշխատելու ձեւակերպված նոլոգիական առավելությունները կարելի է
իրատեսական է այն՝ առկա արտաքին խնդիրների ուղղությամբ։ Այսօր ﬔնք այդ-
վտանգների պայմաններում։ պիսի կառավարման համակարգ դեռեւս 24
չենք ձեւավորել, առկա համակարգը
Երկրի տնտեսական զարգացումը ծանրաշարժ է, անհամաչափ բաշխված կա-
առաջիկա տարիներին առաջին հերթին րողություններով, բազմաթիվ կոռուպցիոն
ռիսկերով, սերտաճած օլիգարխիկ վերնա-
խավի հետ։ Առողջ եւ արդյունավետ կառա-
վարման համակարգը երկիրը կարող է

24 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

23 իմաստով, պատահական չէր Չինարի գյուղի տաբի բախուﬓերն էլ ցույց են տալիս, որ
մոտ տեղի ունեցած արկածախնդրությունը, Նարդարանի ճնշմամբ հարցը չի փակվել։
ﬕ քանի տարում չեզոքացնել՝ ﬔր կողﬕց եւ դրա լռության մատնումը՝ չստանալով
իր ցանկացած գովազդային արդյունքը, ե) Եվ վերջապես, Ադրբեջանի հիﬓական
համապատասխան ներդրուﬓերի դեպ- հակառակորդի լրատվական ﬔքենան աշխարհաքաղաքական հովանավորը,
ստիպված էր կոծկել այն։ Հակառակորդի Թուրքիան, ծանր օրեր է ապրում։ Այն ավելի
քում։ Երկարաժամկետ հեռանկարում, հետագա գործողությունները շատ բանով եւ ավելի է թաղվում ներքաղաքական խորը
պայմանավորված են լինելու նույն գովազ- ճգնաժաﬕ ﬔջ, որն արդեն վերածվել է
սակայն, ﬔր նպատակը պետք է լինի ոչ դային տրամաբանությամբ, եւ եթե ﬔնք փաստացի քաղաքացիական պատերազﬕ,
կարողանանք ձախողել այս ռազմական դարձել է բազմատեսակ ահաբեկիչների
թե պարզապես վերականգնել ուժերի սադրանքները, ապա կդնենք նրան դրանց թիրախ, եւ ﬔկուսացել է ավանդական
շարունակելու նպատակահարմարության Արեւմտյան դաշնակիցներից։ Թուրքիան,
հավասարակշռությունը, այլ օգտվել հա- եւ երկրում դեմքը կորցնելու ծանր երկընտ- որը ﬔծ եռանդով աջակցեց Ադրբեջանին
րանքի առաջ։ ապրիլին, այսօր արդեն ստիպված է շատ
կառակորդի ներքին թուլությունից, եւ կազ- ավելի շրջահայաց լինել՝ իր սահմաններին
գ) Ադրբեջանը արեւելյան տիպի ավտո- հակամարտության եւս ﬔկ օջախ չստա-
մալուծել նրա կառավարման համակարգը, րիտար ﬕապետություն է։ Այսպիսի հա- նալու համար։
մակարգերը արտաքուստ կայուն են, երբ
ինչպես դա տեղի ունեցավ 1993 թվականին։ ունեն ուժեղ ﬕապետ, սակայն ﬕապետի Իհարկե, այսօր դեռ վաղ է պնդել, որ Ադր-
ուժի խարխլվելու դեպքում ﬕտում ունեն բեջանում ընթացող իրադարձությունները
Մենք, բնականաբար, ﬕնչեւ վերջ չենք անկառավարելի քաոսի վերածվելու, դրա արագ կկազմալուծեն այդ երկրի իշխա-
օրինակները ﬔնք տեսել ենք Լիբիայում նությունը, ինչպես դա տեղի ունեցավ
կարող ազդել հակառակորդի ներքին եւ Սիրիայում։ Այսօր դեռ վաղ է խոսել 1993 թվականին։ Սակայն արդեն հիմա
Ադրբեջանում ﬔծամասշտաբ անկայու- Ադրբեջանի իշխանությունը, բազմաթիվ չա-
զարգացուﬓերի վրա։ Սակայն պետք է նացման մասին, սակայն դրա խորքային փուﬓերով, ավելի թույլ է, քան տառացիորեն
ﬕտուﬓերը եւս ուրվագծվում են՝ ﬔկ տա- ﬔկ տարի առաջ, երբ այն սկսում էր ապ-
ուշադիր հետեւենք այդ զարգացուﬓերին, րի առաջ երկրի ﬕապետ-նախագահը րիլյան արկածախնդրությունը, եւ նրա գոր-
ստիպված եղավ կազմալուծել Ազգային ծողությունների ազատության աստիճանը
եւ ձգտենք օգտվել ﬔր համար բարենպաստ անվտանգության ծառայությունը՝ իր իշ- նվազել է։ Հակառակորդին հեշտ չի լինելու
խանությանը սպառնացող վտանգների շրջել ժամանակի անիվը, եւ վերադարձնել
ﬕտուﬓերից։ Այդպիսի ﬕտուﬓերը ﬕ պատճառով, իսկ տառացիորեն կես տարի նավթային բուﬕ տարիները, իսկ կուտակ-
առաջ՝ փոխել սահմանադրությունը, իշ- ված հակասությունների իներցիան շարու-
քանիսն են, եւ 2016 թվականի ընթացքում խանության ժառանգական անցումը դյու- նակելու է նոր մարտահրավերներ բերել
րացնելու նպատակով։ Որեւէ երաշխիք նրա առաջ։
նրանք սկսել են հստակ ուրվագծվել՝ չկա, որ այդ անցումը հնարավոր կլինի
իրականացնել անցնցում, կոշտ ավ- Այս պայմաններում ﬔզ պետք է կենտրո-
ա) Ադրբեջանը անցել է իր տնտեսական տորիտար կառավարումը ծնում է խոր նանալﬔրներքինխնդիրներիարմատական
հակասություններ նաեւ վերնախավի ներ- լուծուﬓերի վրա, եւ պատրաստվել այն
հնարավորությունների բարձրակետը, սում, որոնք վաղ թե ուշ կարող են պայթել։ պահին, երբ հակառակորդի ավտորիտար
համակարգի ներքին ապակայունացումը
երբ այն կարող էր ﬔզնից տասնապատիկ դ) Ադրբեջանը, ի տարբերություն ﬔզ, ﬔր առջեւ ճանապարհ բացի նախաձեռնո-
իսլամական ֆունդաﬔնտալիզﬕ թիրախ է ղական ռազմավարության վճռական
բարձր բյուջետային եկամուտներ ունենալ, դառնում։ Ունենալով հիﬓականում աշխար- քայլերի համար։ Մեզ պետք չէ կառչել այսօր-
հիկ եւ շահամոլ վարչակարգ եւ անկիրթ եւ վա ստատուս քվոյից, այլ հետեւողակա-
եւ անարգել ներդնել սպառազինությունների ընչազուրկ բնակչության հոծ զանգված, այն նորեն գործել՝ բարենպաստ պահերին
աստիճանաբար տրամադրում է իր դեմ այդ այն ﬔր օգտին փոխելու նպատակով։ Այս
ﬔջ (2017 թ. նախատեսված պետական տարրերին երկրի ներսում։ 2016 թվականին պատերազմը կավարտվի, երբ ոչ թե ﬔնք,
Նարդարան ավանում տեղի ունեցած իսլա- այլ հակառակորդը կանգնի Արցախից շատ
բյուջեն զիջում է 2013-ին դոլարային ար- ﬕստների խժդժությունը հիշեցում էր նրա ավելին կորցնելու իրական վտանգի առջեւ,
մասին, որ ջինն արդեն շշից դուրս է եկել, եւ ստիպված լինի հաշտվել ﬔր գերակա
տահայտությամբ 2,5 անգամ)։ Անցած տա- եւ իշխանությունները երկրի ներսում նոր ուժի հետ։
ճակատ են ստացել, տարվա ընթացքում
րին աչքի ընկավ ոչ ﬕայն այս երկրում պարբերաբար տեղի ունեցող փոքր մասշ- ²í»ïÇù â²È²´Ú²Ü,
«²ñ³ñ» ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÇ ÊáñÑñ¹Ç ݳ˳·³Ñ
տնտեսական անկմամբ, այլեւ խորացող

ֆինանսական ճգնաժամով, մանաթը ﬔկ

տարում արժեզրկվեց մոտ 75%-ով, աս-

պարեզ վերադարձավ արտարժույթի

սեւ շուկան, բանկային համակարգը

հսկայական կորուստներ արձանագրեց,

գործազրկությունը աճում է արագ տեմպե-

րով։ Այս աﬔնը խոսում է ներքին խորացող

անվստահության եւ զարգացման ընտրած

մոդելի փակուղու մասին, եւ եթե նավթի գնե-

րը նորից հրաշքով չբարձրանան նախկին

մակարդակին, տնտեսական ճգնաժամը

ավելի խորանալու ﬕտում ունի։

բ) Ադրբեջանի ղեկավարությունը կարո-

ղացավ առավելագույն գովազդային

արդյունք ստանալ ապրիլյան գործողու-

թյուններից, մասամբ նաեւ ﬔր իշխանու-

թյունների անհաջող եւ իրարաﬔրժ հայտա-

րարությունների արդյունքում, եւ դա

ստեղծեց հասարակական ակնկալիքների

բարձր մակարդակ այդ երկրում։ Սակայն

այս ակնկալիքները չեն նյութականանում, եւ

սա հիասթափության նոր ալիք է ծնում։ Այս

гÛÇ á·ÇÝ, Ýå³ï³ÏÁ »õ Ù³ñ·³ñ»áõÃÛáõÝÁ êáõñµ ù³Õ³ù ºñáõë³Õ»ÙáõÙ

Հրեա պրոֆեսոր Բորիս Մոյշեսոն Կոլամբիա
համալսարանից 2001 թվականին հրապարակել
է գիրք հին հայերի մասին: Այդ գրքում նա նշում
է, որ հայերը գտնվում են աշխարհի աﬔնահին
քաղաքակրթության էպիկենտրոնում: Նա իր
գրառուﬓերում ավելացրել է նաեւ, որ Բիբլիա-
կան Իսրայելը ծնունդ է առել հայ ծագում ունե-
ցող խմբավորուﬓերից:

Հին քաղաք Երուսաղեմը բաժանված է
չորս մասերի, որոնցից են քրիստոնեական,
մահﬔդական, հրեական եւ հայկական հողա-
տարածքները:

Հայը աշխարհի ﬕակ ազգն է, որը տիրապե-
տում է հին Երուսաղեմ քաղաքի ﬔկ քարորդին:

Նույնիսկ Դավթի աշտարակը գտնվում է հայ-
կական տարածաշրջանում: Սա է պատճառը,
որ պրոֆեսոր Մոյշեսոն իր գրքում նշել է հայ
ազգին որպես այդ տարածաշրջանի առաջին
քաղաքակրթություն:

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 25

²ð²ðâÆ ä²Ð îì²Ì ÐàôܸÀ` вÚÀ

ä³ïÙí³Íù Ýñ³Ýó ѳٳñ, áíù»ñ Ñ»ï³ùñùñíáõÙ »Ý ѳÛÇ ×³Ï³ï³·ñáí

Հոդվածի վերնագիրը Գրեգորի մտքում ծըն- երաժիշտ է: Դժվար էր դա կոﬕտասյան – Նկատի ունեք ﬔր գե՞նը, – ակնոցը
վեց ինքնաբերաբար. «Թուրքիայի փոխվող կատարում համարել, այդուհանդերձ երա- հանելով՝ պարզորեն հարցրեց Գրեգորը:
դեմքը»: Վերջին այցից հետո այդ երկրում ժիշտները ﬕ ջերմությամբ էին նվագում, Երևի առաջին անգաﬓ էր, որ գրպանում
կատարվածն առանց երկբայության կարելի ասես սեփական հոգին էին աճուրդի հանել: ձայնագրիչի կոճակը չսեղﬔց:
է որակել նաև հեղաբեկում: Դա Հրանտ Այդ բավականությունը երևի առնվազն կես
Դինքի կյանքն արժեցավ, բայց լրագրողը հա- ժամ տևեց: Գրեգորը մատուցողին գլխի – Երեք տարի առաջ դու Չենգիլայում չէի՞ր:
մոզված է, որ եթե նա հանդերձյալ կյանքում շարժումով հասկացրեց, որպեսզի մոտենա: Աչքերում մանկական կրակներ բոցկլտա-
դա իմանա՝ անսահման երջանիկ կզգա: Ուզում էր նվագի համար անﬕջապես ցին, բջիջ առ բջիջ տարածվեցին հայկական
Թեև ավելի ճիշտ կլինի հոդվածը վերնագրել վճարել: Եվ թուրք, և հայ մատուցողը հեռվից դիմագծերով ﬔկ: Սրբատաշ քիթ ու ծնոտ,
«Հայերի վերականգնվող դեմքը», քանի որ ժպտաց ու չմոտեցավ: խորընկա խոշոր աչքեր, բաց մաշկ, արդեն
Թուրքիան փոխվում է հենց դրա շնորհիվ՝ ճերմակող թխամազ գանգուրներ:
ցեղասպանությունից փրկված այն տարրի Նվագախումբն սկսեց ﬕ նոր ﬔղեդի Չենգիլա... Դե իհարկե, ուրիշ որտեղի՞
վերահայացմամբ, որն իրերի բերումով կատարել: Կոﬕտասի, Եկմալյանի ու հայ- հունդից կարող էին երկու այդքան նման
հայրենազուրկ չի դարձել, այլ ﬓացել է բնօր- կական ժողովրդական անմշակ երգերի արարածներ ընձյուղվել: Ահաև թուրքական
րանում ու ծպտվել: «Բոլորս Հրանտ Դինք տարօրինակ խառնուրդ էր, այնքան հարա- որբանոցում անհետացած Վարուժանի զար-
ենք» շարժուﬕց հետո նրանցից շատերը զատ ու սրտաճմլիկ, որ Գրեգորը հայացքն մը: Բուրսայում էր նրանց փնտրում՝ Վանում
պատռում են կեղծ ուրացման քողն ու հայ- ակամա հառեց ոգևորությունից զմայլանքի գտավ:
տարարում իրենց հայ լինելու մասին: ﬔջ ընկած երաժիշտներին: Կիթառահարի – Ես էլ քեզ համար անակնկալ ունեմ, –
դիմագծերը նրան շանթահարեցին: Դա իսկ ասաց Գրեգորն ու հեռախոսը բացեց:
Գարնանը հողն ինչպե՞ս է արթնանում: և իսկ իր հոր հորեղբոր ծոռ Միսաքի դեմքն – Շնորհակալ եմ, – ձեռքը կրծքին դրեց
Իհարկե, արևն է նրան կյանքի կոչում, բայց էր: Այն հորեղբոր, որ Տերզորի ջարդերից երաժիշտը: Նա հեռախոսում իրեն տեսավ
եթե չլինի հողի ներսում ամբարված հունդը՝ փրկվելուց հետո չէր ցանկացել Կահիրեն ոգևորության գագաթնակետին և զուտ ար-
ծիլն ինչպե՞ս պիտի արմատակալի ու հողի լքել, ﬓացել էր այնտեղ, որպեսզի տոհﬕ վեստագետի հրճվանք ապրեց:
երես դուրս գա: Հայն Արևմտյան Հայաս- խլյակներին իր շուրջը հավաքեր: Հորեղբորը – Ինչի՞ համար ես շնորհակալ, Միսաք:
տանի հողում Արարչի պահ տված հունդն հաջողվել էր Մանուկյան գերդաստանից – Իմ անունը Մուրադ է, Միսաք չէ...
է, ինչ էլ պատահի՝ պիտի ծլարձակի: Պիտի ﬕ քանի մանչ գտնել, ﬔծացնել, գործի տեր – Բայց նկարում Միսաքն է, հորս հորեղբոր
փթթի, պիտի պտուղ տա: դաձնել ու մահվանից առաջ հոգին հանգիստ ծոռը: Կահիրեում է ապրում, դեռ ոչ ﬕ ան-
էր եղել, ﬕայն հոգեվարքի ժամանակ ասել գամ հայրենիքում չի եղել:
Թեև այս մտքերը Գրեգորին երբեք չեն էր, որ իր կրտսեր եղբայր Վարուժանը չի – Ի՞նչ է դուրս գալիս, – տարակուսեց Մու-
լքում՝ վերստին պաշարեցին բացօթյա զոհվել, այլ ընկել է Ջեմալի որբանոցը: Նաև րադը: – Ես գիտեմ, որ դու ծպտյալ հայեր ես
սրճարանի անկյունի սեղանի մոտ հարմար հասցրել է շշնջալ, որ այդ լուրը գաղտնի փնտրում: Սպասում էի, որ ﬕ օր ﬔր ըն-
տեղավորվելուց հետո: Սրտապարար երա- է պահել եղբոր ապահովության համար: տանիք էլ կգաս: Իսկ սա...
ժշտությունն էր նրան հեռվից գրավել ու բերել Իսկ թե հետո Վարուժանը կյանքի ինչ գա- – Ծպտյալ հայերի ﬔջ բացահայտ արյունա-
հասցրել այդ լճափնյա հանգստավայրը: լարներով է անցել՝ ոչ ﬔկին հայտնի չէր: կիցները շատ-շատ են, եղբայրս:
Դիարբեքիրում երկշաբաթյա դեգերուﬓե- Հայոց ﬔջ հիմա ﬕ այնպիսի բառ չկա, որ
րից հետո հոգին խաղաղության կարոտել Հետաքրքիրէրնաևայնզուգադիպությունը, «եղբայր» բառի չափ տարածում ունենա: Սա-
էր՝ ինչպես պապակ հողն անձրևին: որ Միսաքը ևս երաժիշտ է, Եգիպտոսում կայն Մուրադն անասելի հուզվեց, աչքերը
հայտնի նվագախումբ է ղեկավարում: Բայց մշուշվեցին: Լցված սրտով առաջարկեց լճա-
Գործուղուﬓ ավելի հաջող է անցել, քան նա կիթառից բացի նվագում է նաև փողային փին զբոսնել:
կերազեր, այնպես որ և հանգստի իրավունք ու ստեղնային նվագարաններ, սազ ու քա- Աղջամուղջը պարուրել էր Վանա ծովակն
էր վաստակել, և Վանում 2 լրացուցիչ օր մանչա: Մտքում հաﬔմատությունը չէր վեր- ու շրջակայքը: Ալիքների կամացուկ շառաչը
ﬓալու պատեհություն: ջացրել՝ տեսավ, թե Միսաքին նման թուրքն նմանվում էր հեռուներում հնչող ﬔղﬕկ
ինչպես կիթառը ճարպիկ շարժումով փո- նվագի:
– Պարոնն ի՞նչ կկաﬔնա, – լսեց մատուցողի խանցեց գործընկերոջն ու սկսեց դուդուկ Երկու տղամարդիկ լուռ ունկնդրում էին
շողոքորթ ձայնը: նվագել, իսկ ﬕ քանի րոպե անց՝ դաշնամուր: այդ նվագն ու զգում իրենց ներսում ծփացող
հարազատության ծլարձակումը:
Նա խոնարհվելով Գրեգորին ﬔկնեց գու- Թուրք... Գրեգորը բարձրաձայն քմծիծա- Քիչ հետո նրանց մոտեցավ ﬕ բավականին
նազարդ կերակրացանկը ու լայնաշուրթ ղեց... Ծպտյալ հայերի մասին հավաքած շքեղ ﬔքենա: Վարորդը սրճարանի մատու-
ժպտաց: Թուրքի ձայնը, այո, քծնանքի սովո- վիթխարի նյութը նրա ﬔջ կասկած չթողեց, ցողն էր, նա, ով իրեն անվանել էր Վանա
րական չափաբաժին էր պարունակում, բայց որ ոչ երաժիշտը, ոչ էլ սրճարանի մյուս աշ- տառեխ: Կողքին նստած էր իսկական եվրո-
ﬕ լրացուցիչ երանգ ուներ, որն օտարերկրյա խատողները թուրք չեն, այլ զտարյուն հայ: պացու արտաքինով և նրան շատ նման ﬔկ
լրագրողին ստիպեց նրա դեմքին արագ Համոզվելու համար հեռախոսը հանեց, այլ տղամարդ, և Գրեգորն անﬕջապես հաս-
հայացք գցել: Կրկին դեմ առավ վերջին բացեց ընտանեկան ալբոմը: կացավ, որ երեքն էլ նույն ﬕս ու արյունն են:
օրերին իրեն հալածող եզրակացությանը՝ Հանդիպումը ծանոթություն համարելը
այդպիսի արտաքին կարող է ունենալ թե Միսաքի ու քիչ հեռվում հայկական երա- շատ դժվար է, եղբայրների հետ ողջագուր-
թուրքը, թե հայը: Ծպտալ հայերին տար- ժշտությունը Վանա ծովակով ﬔկ սփռող վելիս Գրեգորի մտքում գրվեց դրա ճիշտ
բերելն առհասարակ անհնար է: Բայց որ- ջահելի ﬕջև ոչ ﬕ տարբերություն չնկատեց: բնորոշումը՝ Վանա ծովակի ալիքի վերա-
պեսզի եվրոպական քաղաքացիությունն Մտածեց. «Եթե հենց հիմա գնամ ու նրա դարձը Կտուց կղզի: Ո՞ւր պետք է անհետանա
արդարացներ՝ նրա մայրենի լեզվով սիրա- վերնաշապիկի փակ օձիքը բացեմ՝ կտեսնեմ ալիքը, եթե ոչ՝ դառնա հարազատ ափին:
լիր հարցրեց. ճիշտ իմ խաչի նման խաչ»: Եղբայրների համար հանդիպուﬓ այլ խոր-
հուրդ ուներ՝ նրանք երբեք չեն իմացել, որ
– Անունդ ի՞նչ է: Հաﬔրգը շարունակվեց ևս ժամուկես: իրենց ընտանիքից ուրիշ փրկվողներ են
– Անունս Վանա տառեխ է, – լուրջ-լուրջ Մատուցողն ինչ-որ անբացատրելի համա- եղել, անկեղծորեն խոստովանեցին, որ
պատասխանեց մատուցողը: – Բերե՞մ: ռությամբ չէր մոտենում: Ի վերջո Գրեգորը չեն էլ փնտրել: Թուրքիայում հայ լինելը
– Առայժմ սառը թան բեր ու նվագախմբին գնաց նրան փնտրելու: Երբ բավականին ﬕշտ էլ մահացու հանցանք ու վտանգ է
ասա՝ թուրքական ﬔղմ ﬔղեդի նվագեն: սրտնեղած վերադարձավ՝ սեղանի մոտ եղել, ﬕայն Դինքի սպանությունից հետո
Բայց տես՝ հունական կամ արաբական տեսավ իրեն՝ վիրտուոզ երաժիշտին: Երկի- այդ երկրում երկաթե վարագույրն ընկավ
չլինի՝ ուզում եմ մաքուր թուրքական երա- մաստ ժպտում էր, հասցրել էր հագուստը ու սկսեցին հայերի մասին խոսել: Անգամ
ժշտություն լսել: Ոչ էլ մուղամ: փոխել ու լվացվել: համարձակներ կան, ովքեր ասում են, թե
– Գլխիս վրա, – շեղակի ժպիտով խո- 15-ին կատարվածը ցեղասպանություն է:
նարհվեց և թուրք, և հայ մատուցողն ու ան- Բարևելու փոխարեն Գրեգորը լուռ նստեց
հետացավ սրճարանի քարե տաղավարում: ու սպասեց հերթական խոստովանությանը: 26
Որոշ ժամանակ անց բեﬕց լսվեց «Սարի Ծպտյալ հայերի հետքերով քայլելու բոլոր
գյալինը»: Բավականին վարպետորեն մշակ- տարիների ընթացքում դա երևի առնվազն
ված տարբերակ էր, մանավանդ կիթառա- 300 000-րդը կլիներ:
հարը նվագում էր ﬔծ ներշնչանքով, երևում
էր, որ մասնագիտական կրթություն ստացած – Մենք ծանոթ ենք, – շեղակի ժպտաց երա-
ժիշտը:

26 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

25 բայց իրենց բոլոր շառավիղները ողջ առողջ – Պապ, փրկվելուց հետո ինչպե՞ս հետ
են ու ﬔզ նման չեն, իսկական հայ են: գնացիր Չենգիլա: Ինչպե՞ս կարողացար
Ոմանք ավելի հեռուն են գնացել՝ խոսում են ծպտվել, – հարցրեց Գրեգորը:
հատուցման, բնիկների վերադարձի մասին: – Մենք էլ ենք իսկական հայ, – ծերունական
աչքերը ձեռքի հսկա թաշկինակով սրբեց Սրահում լարված լռություն տիրեց: Ներկա
Եղբայրները երջանկությունից իրար հերթ Վարուժան պապը: – Եթե կուզենաս իմա- չափահասներից յուրաքանչյուրը պատ-
չէին տալիս՝ Գրեգորին անհամար հարցեր նալ՝ ﬔնք ավելի հայ ենք, քանի որ ﬔր երկ- մությունն անգիր գիտեր, բայց առաջին
էին ուղղում ու սրտատրոփ պատասխանի րից ոչ ﬕ տեղ չենք գնացել: Մեր լեզուն, ﬔր անգամ այն պետք է լսեր նաև դրսից եկած
սպասում: Լճափին մարդիկ չկային, ﬕայն հավատքն ենք ﬕ քիչ ուրացել, բայց դրանք մարդը: Այսինքն ինչ դուրս՝ տոհﬕ արյու-
լիճն էր՝ իր հուրհրատող կապույտով, այդ կշտկվեն, կարևորն այն է, որ ﬔնք ﬔր պա- նակիցը: Բոլորը նույնը մտածեցին ու
պատճառով չորս տղամարդկանց ձայները պերի հողին բազմացել ու շենացել ենք: Գրեգորին ժպտացին աﬔնաիսկական
մրցում էին ալիքների աղմուկի հետ: մանուկյանական կիսաշեղ ժպիտով: Շեղու-
– Վարուժան պապը ճիշտ է, – գոչեց Միսաք թյան հանելուկն էլ բացահայտվեց՝ դա ընդ-
– Գնում ենք ﬔր տուն, – հայավարի հրա- 2-րդը, – ու ես որոշում կայացրի: հանուր գաղտնիքի շղարշն էր:
մայեց երաժիշտ եղբայրը:
– Ի՞նչ որոշում, – խոժոռվեց ավագ եղբայրը՝ – Ջեմալի որբանոցում երազիս ﬔջ հայերեն
Երեկոն շարունակվեց, ապա անվերջանա- ընտանիքի աﬔնազգուշավորը: – Երկու էի խոսել: Հայերեն խոսելը մահացու ﬔղք էր,
լի գիշեր դարձավ նրանց հարկի տակ: օր հետո դու դարակազﬕկ հաﬔրգ ունես, ﬔնք պետք է ﬔր ազգն ու արմատները մո-
ամբողջ Վանը քո ելույթին է սպասում, երե- ռանայինք, պետք է թուրք դառնայինք:
Երեք եղբայրներով ապրում էին եռահարկ խայական արկածներից հեռու ﬓա: Եթե հա-
առանձնատանը: Նախասրահի դիմացի ﬔրգդ ձախողվի՝ Ստամբուլից քեզ այլևս չեն – Որպեսզի թուրքի անապատային վայրի
պատին պատկերված էր ոսկեճերմակ հսկա հրավիրի: արյունն ազնվացնեինք, – քմծիծաղեց Գրեգո-
բոժոժ, ըստ երևույթին գերդաստանի զինա- րը: Թուրքիայում ﬓացած հայերը, այդ թվում
նշանը: Արտաքուստ դա ﬕ պարզ նկար էր, – Կհրավիրեն, եղբայրս, – Գրեգորին աչքով Մանուկյանները շատ փաստերի իրազեկ
սակայն ուշադիր նայելիս բոժոժն սկսում էր անելով՝ նրա բառը կրկնեց երաժիշտը: – Ու չէին, իսկ Եվրոպայում ապրող լրագրողը
բացվել, տարածվել ու ցուցադրել ներսի պա- դեռ շնորհակալություն կհայտնեն: շատ լավ գիտեր, թե ցեղասպանության
րունակությունը, ոչ այն է տոհմածառ, ոչ այն ոճրագործներից Ջեմալ կոչվածն ինչու էր
է՝ լեռներում ցրված աստղեր: Գրեգորը հիշեց, Գրեգորը ձայնագրիչները ﬕացրած էր կայսրության արյունոտ տարածքներն ըն-
որ բոժոժի նույն ուրվագիծը տեսել է նաև թողել, նրա համար այդ հարկի տակ հնչող կած հայ որբեր փնտրում, ինչու էր նրանց
սրճարանի ցուցանակին: Իհարկե, օտար յուրաքանչյուր բառ գանձ էր: համար որբանոց բացել, հետո էլ նրանց բա-
ﬔկը չէր կռահի, որ դա զինանշան է, իսկ ժանել թուրք ընտանիքներին:
իրականում՝ գերդաստանի հարատևության Ի վերջո պապն իր ծերունական լալկան
խորհուրդը: Լավ էին մտածել, խոսք չկա: Հա- ձայնով սկսեց պատﬔլ: Գրեգորը թե լսում – Ես հասկացա, որ նրանք ﬕ օր ինձ ծե-
յաբար էին մտածել: էր, թե լսածը մտքում իմացածի հետ հաﬔ- ծամահ կանեն, – կերկեր ձայնով, արցուն-
մատում: քակալած աչքերը ստեպ-ստեպ սրբելով
Տունը լիքն էր ﬔծ ու փոքր երեխաներով, շարունակեց Վարուժան պապը: – Մի գի-
ահել-ջահել կանանցով, իսկ վարի հարկում ... Չենգիլա գյուղը Բուրսա նահանգի աﬔ- շեր ես փախա, բախտս բերեց՝ մոտակա
ﬕ առանձին բաժին հատկացված էր 108-ամ- նահարուստ, զարգացած բնակավայրերից գյուղում ապրող ﬕ խաշնարած քուրդ ինձ
յա Վարուժան պապին: Աﬔն ինչ հայկա- է եղել: Բնակչությունը՝ բացառապես հայ- գտավ ու իր տան ծառան դարձրեց: Նա
կան էր, հայաբույր ու հայահմա, բացի՝ կական, շուրջ 7500 մարդ: Մետաքսա- շատ երեխաներ ուներ, իմ ավելանալը հա-
լեզվից, որը նրանք բնազդաբար թե գիտակ- գործական չորս գործարան են ունեցել, բազ- րևանները չնկատեցին: Բայց նա խնդրեց, որ
ցաբար դարձրել էին իրենց մարﬓական մաթիվ աշխատանոցներ, լուսավորչական ես հայերենն իսպառ մոռանամ, քրդերեն ու
գոյության պայմանը: եկեղեցի /Էջﬕածնի տաճարից պակաս թուրքերեն խոսեմ: Երկու տարի քրդի տանն
չէր/, մշակութային կենտրոն ու հոյակապ աշխատեցի: Մի օր նրան պատﬔցի, որ
Խոսքուզրույցի կորիզը դարձավ գերդաս- դպրոց: Դպրոցի նոր շենք կառուցելու ծնողներիս տանը թաքցրած գանձ կա, դրա
տանի պատմությունն ամբողջացնելը: համար հայերն ստիպված են եղել խորա- մասին ﬕայն հայրս ու պապս գիտեին, ﬔկ
Գրեգորն արդեն չէր կարող ձայնագրիչը մանկել՝ ձևացրել են, թե հերթական շերա- էլ ես, քանի որ նրանց խոսակցությունը պա-
չﬕացնել, զգում էր, որ Եվրոպայում 108-ամ- մաբուծարանն են կառուցում, այնինչ շի- տահաբար լսել էի: Քուրդը պահանջեց, որ
յա Վարուժան պապի ձայնագրությունն իս- նարարությունն ավարտելուց հետո այն դրա մասին ոչ ﬕ ծպտուն չհանեմ, անգամ
կական պայթյուն է առաջացնելու: Բացի տրամադրել են դպրոցին: Շենքն ունեցել է իր որդիներին չպատﬔմ:
նրանից, որ իր ընտանիքին ﬔծ անակնկալ ընդարձակ դասասենյակներ, մարզասրահ,
է անելու՝ նաև մասնագիտական ոլորտում հաﬔրգային դահլիճ, թատերաբեմ, անգամ Պապը հոգնած լռեց, հիշողությունների
է նոր ակոս բացելու: Այո, Հրանտի «Ակոսը» մանկապարտեզ: Գյուղի բոլոր տները քա- ծանրությունից ձայնը մարեց: Ալեհեր հար-
պետք է ամբողջ մոլորակն ակոսի: Զուր չէ, րաշեն էին, եռահարկ: Դա զուտ տնտեսա- սը նրան ուղեկցեց բազմոցի մոտ, օգնեց
որ ինքը 21 տարի ղեկավարում է «Մարդկու- կան հիﬓավորում է ունեցել՝ շերաﬓ ավելի պառկել: Պապի կծկված կերպարանքն ան-
թյուն» ամսագրի Թուրքիայի բաժինը, բայց լավ է բազմացել վերևի հարկերում՝ մաքուր գամ պատկառանք էր ներշնչում: Գրեգորը
սա ավելին է լինելու, քան սովորական հրա- օդում: Իսկ հայերն իրենք ապրել են վարի հիշեց իր պապին՝ նրա եղբորը, որ այդքան
պարակումը: հարկում: Շատերը հաջողությամբ զբաղվել պարթևահասակ չէր, բայց գլխի, ուսերի
են խաղողագործությամբ, շատերն էլ խաշ- նույն գծագրությունն ուներ ու ավելի շատ
– Վարուժան պապ, դու հիշո՞ւմ ես ձեր նարածությամբ: Գյուղն անգամ ֆուտբոլի նման էր հազարամյա կաղնու, քան հի-
ընտանիքի անդաﬓերին, Մանուկյանները դաշտ է ունեցել: շողություններից կքած, եղեռնազարկ ու
քանի՞ եղբայր էին, ﬔզ այդ մասին կպատ- եղեռնապուրծ ծերունու: Վարուժան պապը
ﬔ՞ս, – հարցրեց Գրեգորն ու ﬕացրեց տեխ- Այնպես որ թուրքական կառավարությունը քիչ անց սկսեց համաչափ շնչել, պատմու-
նիկայի այն բոլոր ﬕջոցները, որոնք առանց գյուղիցառատբարիքներէկլանել:15թվակա- թյունը շարունակեց թոռը՝ երեք եղբայրների
զլանալու հետը քարշ է տալիս գործուղման նից առաջ կառավարության վերաբերմունքը հայր Դուրանը:
բոլոր վայրերով: փոխվել է, սկսել են հայաբնակ գյուղն իրենց
«հետաքրքրությունների ծիրում պահել»: – Մանուկյանները եղել են շերամաբուծա-
Պապը դիմախաղով հասկացնել տվեց, Իսկ դա նշանակում է բռնությունների, րաններից ﬔկի տերերը, գյուղում ու
որ ամբողջ կյանքում դա է փափագել՝ իր անարդարության, թալանի շարան: Բուն շրջակայքում ﬕ քանի տուն, ամառանոց են
տոհﬕ պատմությունը տան պատերից 15-ին չենգիլացիներին բաժին է ընկել ունեցել: Վարուժանը քրդին տարել է ամա-
դուրս գա, աշխարհին տեղեկացնի, թե ինչ ամբողջ Արևմտյան Հայաստանի հայու- ռանոցներից ﬔկը, ու պատկերացնո՞ւմ եք,
են նշանակում թուրք ու թուրքական տերու- թյան արյունոտ ճակատագիրը: Նախ՝ այնտեղ գտել է իր զառամյալ պապին: Նա
թյուն: տղամարդկանց բանակ զորակոչելու ան- աքսորից առաջ գնացած է եղել ամառանոց,
վան տակ հավաքել են ու տարել, ապա ﬕ դրա շնորհիվ կարողացել է թաքնվել: Ինչևէ,
– Սպասիր, Գրեգոր, – հյուրին, իսկ ավելի սարսափազդու օր մայր ու մանուկ, ծեր ու գանձը հանել են, ﬔծ մասը տվել քրդին,
ճիշտ նորահայտ հարազատին հետ պահեց հիվանդ քշվել են աքսորի: Կիսաﬔրկ, վի- պապ ու թոռ էլ գյուղից փախել են՝ եկել Վանի
եղբայրների հայրը՝ Դուրանը, – նախ նրան րավոր, քաղցած գաղթականների քարա- կողﬔրը: Այն, որ ﬔնք լճափին սրճարան եք
ասենք, որ իր ընտանիքից երկուսը ևս փրկ- վանները ձգվել են դեպի Կոնյա, ապա Տեր- բացել, նվագախումբ ստեղծել, այդ գանձի
վել են ու իրենց օջախներն ստեղծել: զոր: շնորհիվ է: Իհարկե, ﬔծ մասը բաժին է ընկել
թուրք պաշտոնյաներին, բայց ﬕ քանիսը
– Այս տարիքում նա դրան չի դիմանա, – Վարուժանի աչքի առաջ սրակոտոր են ջարդերից հետո խնայել են ﬔրոնց կյանքը:
առարկեց տղաների մայրը, որ հայկական արել աﬔնաﬔծ եղբորը, մորը, հորն ու երեք Պապը հանուն Վարուժան թոռան ապա-
բնիկ դիմագծերով ալեհեր տիկին էր: քույրերին: Գաղթի ահավոր ճանապարհին
մյուս հարազատներին կորցրել է ու երբեք 27
– Կդիմանա, նա ինչերի չի դիմացել, – հակա- չի հավատացել, թե այդ դժոխքից որևէ ﬔկը
ճառեց երաժիշտ ծոռը: – Գիտե՞ս, պապ, այս կարող էր փրկվել: Իր ողջ ﬓալը համարում
մարդը քո հարազատն է, քո եղբայր Տիգրանի է հրաշքների հրաշք:
շառավիղը: Իսկ մյուս եղբայրդ՝ Վահրամը,
Կահիրեում է ապրել: Նրանք հիմա չկան,

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 27

26 ոչ ﬕ կրոն չի կարող հային զրկել իրարարչա- բուլ կﬔկնեմ իմ «Հայաստան» խմբի հետ՝ իմ
կան գենից: Ինչ վերաբերում է լեզվին՝ Միսաք Մանուկյան անունով:
գայի հրապարակայնորեն կրոնափոխ է Թուրքիան պարտավոր է հարգել ազգային
եղել, սկսել թուրքերի գործատներում ծառա- փոքրամասնությունների իրավունքները, ու – Տեր Աստված, – լսվեց պապի բազմոցից, –
յել, բայց գաղտնի այնպես է արել, որ նա չնայած արևմտահայերենն աշխարհի աﬔ- շնորհակալ եմ, որ սա տեսնելու համար ինձ
գիտակցի իր հայ լինելը և դրանից բացի՝ իր նավտանգված լեզուներից է՝ ﬔնք ﬕ օր ﬔր 108 տարվա կյանք տվեցիր:
սերունդներին էլ հայ պահի: հայրենիքում ﬔր մայրենիով կխոսենք:
Ընտանիքը լսածից ու զգացածից նոր
– Չեք հավատա, Գրեգոր, – ասաց Մուրա- – Հավատո՞ւմ ես այդ հեքիաթին, – գրեթե ուժով խանդավառվեց, շուրջանակի շարվեց
դը, – բայց դա հաջողվել է: Թուրքիա պետու- մռնչաց ավագ եղբայրը: Ընտանիքում, այո, Վարուժան պապի բազմոցի պարագծով: Կա-
թյունում, որ հիﬓականում Արևմտյան նա աﬔնասթափի համարում ունի, նրա ու նացի ու այրական թևերը ﬕահյուսվեցին,
Հայաստանն է, շատ ծպտված հայեր են ապ- Մուրադի ﬕջև հաճախ են ազգային թեմա- ոտքերը դա դարձրին հայկական շուրջպար:
րում: Նրանք ﬕշտ գաղտնի շփվել են իրար ներով վեճեր լինում: Շարժվում էին հրայրքով, բայց լուռ, պրկված
հետ, աղջիկ տվել-առել: Նրանք հայկական շուրթերով, հայացքներն առաստաղից
արյունը մաքուր են պահել: – Ես չէ, – ծիծաղեց Գրեգորը, – աշխարհն է վերև՝ ուր որ: Գրեգորը մտահոգ էր. նա
հավատում: լրագրողական վտանգներով լի կյանքում
– Գիտեմ, եղբայր, ոմանց հաշվարկով՝ այս թուրքական ﬔծամտությանն ու դաժա-
պետությունում հիմա ﬕնչև 5 ﬕլիոն բնիկ – Այդ աշխարհն ո՞ւր էր, երբ ﬔկուկես նությանը բախվելու շատ առիթներ էր
հայ է ապրում: ﬕլիոնին սպանում էին, մյուսներին արտաք- ունեցել: Ինքն օրինակ չի կարող ﬕ տառ
սում: Դրանից հետո էլ հայկական հետքերն փոխել ու Գրեգորը դարձնել Գրիգոր,
– Այդքան շա՞տ, – ﬕաբերան բացականչեց են ջնջում, վերացնում, մշակույթն են ոչըն- որովհետև կզրկվի իր պապերի երկիրը
ընտանիքը, – չի կարող պատահել: չացնում: Ծեր կանա՜նց են ահաբեկում: գալու թույլտվությունից: Դեռ պետք է
Ստորներ... օտար քաղաքացիությամբ աշխատի, դեռ
– Կարող է և պատահել է, – ասաց Գրեգորը, պետք է զգուշանա, տարբեր հարցերում
– հիշեք, թե թուրքերը որքան հայ երեխաներ Ավագեղբորճակատին քրտինքի կաթիլներ խուսանավի, ﬕնչև Թուրքիա կոչվող կեղծ
են որդեգրել, որքան հայ աղջիկներ են էին շարվել, նրա կարմրած աչքերում կա- պետության պարագլուխները հասկանան,
առևանգել, որքան մարդկանց են կարողացել տաղությունն ամբողջովին գրավել էր ցերեկ- որ իրենք այդ հողին ոչինչ չեն ստեղծել՝ ﬕայն
դավանափոխ անել: վա բարեկրթության տեղը: Ընտանիքի ան- ավերել են, ոչնչացրել, սպանել, թալանել,
դաﬓերը կարեկցությամբ նրան էին նայում, ստել... Հասկանան, որ այդ հողին գոնե ﬕ
– Դավանափո՞խ, – բացականչեց Մուրադը: ապա ﬕմյանց ու գլուխները ցավով օրորում: փոքրիկ կտոր զբաղեցնելու իրավունքը
– Այսպե՞ս: վաստակելու համար պետք է հայությանն ու
– Որպես ուսուﬓասիրող եմ ասում, – նրա մյուս ազգերին հատուցեն:
Նա երկու ձեռքով բռնեց վերնաշապիկի հոգեվիճակը հարգելով՝ ﬔղմաձայն խոսեց
օձիքն ու կուրծքը ﬔրկացրեց: Ընտանիքի Գրեգորը, – Թուրքիան տարեցտարի փոխ- – Գրեգոր, – լուսադեﬕն, երբ զգացմունք-
կանայք վախեցած ճչացին: Մուրադի կրծ- վում է, ﬕ քանի տարի առաջվա Թուրքիայից ները տեղը զիջել էին սառը դատողությանը,
քին՝ ոսկե շղթայից կախ շողշողում էր դրվա- քիչ բան է ﬓացել: Ո՞վ կպատկերացներ, որ – ձայնեց Մուրադը, – Հայաստանը շա՞տ
գազարդ խաչը: Ստամբուլում ցեղասպանության զոհերի աղքատ երկիր է, ճի՞շտ է, որ հայերն այն-
հիշատակ կոգեկոչեն: Որ պատմաբաններն տեղից գաղթում են ուրիշ երկրներ: Ես Հա-
Գրեգորը ծիծաղեց. ու քաղաքական գործիչներն այդ մասին յաստանին ինչո՞վ կարող եմ օգնել:
– Ես դա սրճարանում էի նկատել: առանց բանտարկվելու վախի կխոսեն: Որ
– Ինչպե՞ս, – մռայլվեց ﬔծ եղբայրը: հայկական դպրոցներ կբացվեն, դասագըր- Գրեգորը տարեկան գոնե ﬕ անգամ Երևան
– Անհնար է, – առարկեց Մուրադը, – ես եր- քեր կտպագրվեն, եկեղեցի կօծվի: Առա- էր այցելում, Մուրադ-Միսաքի մտահոգու-
բեք իմ գաղտնիքը չեմ մատնել: ջադիմությունը հասել է նրան, որ Հայոց թյունը նրան անհիﬓ թվաց:
– Դու չմատնեցիր, ես զգացի, – նրան հան- ցեղասպանության մասին գրելու համար
գստացրեց Գրեգորն ու իր կուրծքը բացեց: թուրք գրողին Նոբելայան մրցանակ են – Եղբայրս, լավ թե վատ՝ Հայաստանը
Նույն խաչն էր: տալիս: Ասել է, թե աշխարն անտարբեր չէ պետություն է: Եթե 15-ին ﬔնք գոնե նման
– Իսկ ես մահﬔդական եմ, – սառնորեն այդ հարցի հանդեպ: Եվ հետո՝ ﬕ կարևոր ﬕ պետություն ունենայինք՝ ոչ ﬕ եղեռն
հայտարարեց ավագ եղբայրը: – Եվ մտա- փաստ էլ կա. արդի գիտությունը քայլ առ տեղի չէր ունենա: Մեր պետությունը դեռ
դիր չեմ քրիստոնյա մկրտվել: Դա չի խան- քայլ ապացուցում է, որ Հայկական լեռ- կզարգանա, նրա համար հանգիստ եմ: Հիմա
գարում, որ ես ինձ հայ զգամ: Ու ընդհան- նաշխարհն է մարդկության բնօրրանը, իսկ պետք է այս Էրգի՛րը պահենք:
րապես այն կարծիքին եմ, որ կարիք չկա հայը՝ քաղաքակրթության առաջին կեր-
հայ լինելու մասին չորսբոլորը գոռալ: Թուր- տիչը: Մոլորակում սփռված հայկական – Պահում ենք, եղբայրս, որովհետև այստեղ
քը չի փոխվել, Հրանտին խփեցին՝ ﬔզ էլ հետքերը շուտով կդառնան գիտական կուռ ﬔնք կանք «ու պիտի շատնանք»: Սևակ է,
կխփեն: Սա ﬕ հզոր պետություն է, որին ամբողջություն, ու մարդկությունը պար- չէ՞: Իսկ հաﬔրգիս կգա՞ս:
պաշտպանում է թե Աﬔրիկան, թե քո այդ տավորված կլինի ﬔրը վերադարձնել ﬔզ:
Եվրոպան: Առնվազն՝ ﬔզ նոր արհավիրքներից պաշտ- – Այդպիսի հաﬔրգին ո՞վ չի գա, Միսաք:
– Մտածելիս մարդ քիչ է ﬓում խելագար- պանել: Հայն Արարչի հունդն է, իսկ թուրքը՝ Այգում էին, երկուսով շրջում էին լուսաբա-
վի, – բռունցքը սեղանին զարկեց ﬕջնեկ քամու բերած անարմատ որոմը, որն օրերից ցի շողերով ողողված ծառուղում:
եղբայր Վանա տառեխը: – Մենք ինչո՞ւ պետք ﬕ օր պիտի չորանա ու անհետանա: Այս – Որոշել էի անակնկալ անել, – ծիծաղելով
է շշնջալով խոսենք ﬔր հայ լինելու մասին, բոլորն իրականություն է: իր գաղտնիքը բացեց Գրեգորը, – բայց
ﬔնք դա ինչո՞ւ պետք է թուրքերեն խոս- իմացիր՝ այդ դահլիճը երկու Միսաքով եք
տովանենք: Ո՞վ է սահմանել այս անարդար – Բայց աﬔնակարևոր իրականությունն նվաճելու:
կարգը: Ո՞վ է ծնել Թուրքիա կոչվող գիշատիչ այն է, որ ﬔնք ﬔր բնօրրանում ներկա ենք, – Հրաշալի է եղբայրս... Բայց դու չասացիր,
գազանը, որ խժռում է աﬔնայն մտացի – բացականչեց ոգեշնչված Մուրադը: – Մենք թե երեք տարի առաջ Չենգիլայում ի՞նչ էիր
արարածի, վերացնում աﬔնայն բարձր ար- պետք է կառչենք բախտից շնորհված այս անում...
ժեք: թելից: Վաղն իմ հաﬔրգի ժամանակ ես կհայ- – Ուզում էի ապացուցել, որ Թուրքիան ﬕ
– Դրա համար եմ ասում, պետք է զգույշ տարարեմ, որ հայ եմ, ես կվերականգնեմ իմ օր կարթնանա ու կասի` ես հայ եմ։
լինենք, – խոսքն ավարտեց ավագ եղբայրը: հայկական ազգանունը և կկատարեմ իմ
– Թուրքիան փոխվում է, – չհամաձայնեց ազգի ﬔղեդիները: Ես դա կանեմ: Ես Ստամ- Ðñ³ãáõÑÇ ö²È²Ü¸àô¼Ú²Ü
Գրեգորը: – Ես հիմա ձեզ ցույց կտամ ﬔր سÛÇë, 2013 Ã. ºñ¢³Ý
ամսագիրի համարները:
Տղամարդիկ հավաքվեցին համակարգչի Ø»Í µ³Ý³ëï»ÕÍáõÑáõ 95-³ÙÛ³ÏÇÝ
շուրջը, Գրեգորը համացանցում բացեց
ամսագրի կայքը, գտավ իր հոդվածները: Հայ ﬔծ բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանի ծննդյան 95-ամյակի առթիվ օրերս Մոսկվայում
Թուրքիայի ծպտյալ հայերի մասին նյութերը
գրվել էին Հրանտի սպանությունից հետո և կայացավ այստեղ գործող «Դեբեդ» գրական-մշակութային ակումբի հերթական երեկոն։ Հավաքույթի
ներկայացնում էին այդ երկրում կատարվող
ﬔրկ իրողությունները: մասնակիցները արտասանեցին բանաստեղծություններ, կատարեցին Ս. Կապուտիկյանի բառերով
– Ուրեﬓ ﬔնք այսքան շա՞տ ենք, –ան-
ընդհատ հարցնում էին ﬕմյանց: – Այս ցե- երգեր, պատﬔցին հիշողություններ բանաստեղծուհու հետ իրենց հանդիպուﬓերից։
ղասպան երկրում այսքան հա՞յ կա, այսքան
հայկական արմա՞տ: Ներկաներն առանձնակի հետաքրքրությամբ ունկնդրեցին երկու մանկահասակ աղջիկների, որոնք
– Այո, հարգելիներս, – ասաց Գրեգորը, – և
բնավ կարևոր չէ, որ ﬔծ մասը դավանափոխ Ս. Կապուտիկյանի մանկական բանաստեղծությունների գեղեցիկ արտասանությամբ արժանացան
է կամ հայերեն չի խոսում: Մարդու հորինած
ջերմ ծափահարությունների։

Հանդիսականների ուշադրությունը գրավեցին դահլիճում, հատուկ վահանակի վրա ցուցադրված

Ս. Կապուտիկյանի ընծայագրերով գրքերը։

Հատուկ այս երեկոյի համար Ս. Կապուտիկյանի տուն-թանգարանից ստացվել էր և ցուցադրվեց

ﬔծ բանաստեղծուհու մասին պատմող վավերագրական ֆիլմ: èáõëÉ³Ý ØÆêβðÚ²Ü

28 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

12 ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝ Ñ³Û»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñÁ Ùáé³ó»É ¿

Ù³ñ¹ÏáõÃÛáõÝÁ. ´á·¹³Ý ¶ºØ´²ðêÎÆ

´à¶¸²Ü ¶ºØ´²ðêÎÆ (1905–1978)

È»Ñ Ññ³å³ñ³Ï³Ëáë, ³ñ¢»É³·»ï, óñ·Ù³ÝÇã:
ºñÏñáñ¹ h³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ ï³ñÇÝ»-
ñÇÝ »Õ»É ¿ ì³ñß³í³ÛÇ (1944 Ã.) ³åëï³ÙµáõÃÛ³Ý
ջϳí³ñÝ»ñÇó, Ó»ñµ³Ï³Éí»É ¿, »Õ»É ѳٳϻÝïñá-
ݳóÙ³Ý ×³Ùµ³ñáõÙ:
г۳Ýå³ëï ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ ëÏë»É ¿ ѳëáõÝ ï³-
ñÇùáõÙ:
Ð³Û ÅáÕáíáõñ¹Á »ñ³Ëï³·ÇïáõÃÛ³Ùµ ¿ ÑÇßáõÙ
É»Ñ ÅáÕáíñ¹Ç Ý߳ݳíáñ ½³í³ÏÇ Ñ³Û³Ýå³ëï
·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, ¢ å³ï³Ñ³Ï³Ý ã¿, áñ Ýñ³ ï³-
å³Ý³ù³ñÇÝ ¹³çí³Í ¿ Ù³ñÙ³ñ» ÷áùñ ˳ãù³ñ,
ÇÝãÁ г۳ëï³ÝÇó ï³ñ»É ¿ É»ÑáõÑÇ, »ñ¢³Ý³µÝ³Ï
سñdz ¶ñáËáÉëÏ³Ý (1917-1989), áí ½µ³Õí»É ¿
óñ·Ù³ÝáõÃÛ³Ùµ:

«Ü³Ù³ÏÝ»ñ ³ß˳ñÑÇÝ» ·ñùÇó Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ýù
«²é³çÇÝ Ý³Ù³ÏÁ ÇÙ ³ÝͳÝáà ÁÝûñóáÕÇÝ»:

²è²æÆÜ Ü²Ø²ÎÜ ÆØ ²Ü̲Üà ÀܺðòàÔÆÜ

Այս նամակներս լույս են տեսնելու նաև հայերեն, իսկ հետո այլ այդ դուռը, եթե դու, անծանո՛թ ընթերցողս, չգաս ինձ օգնության:
լեզուներով, ըստ էության նրանք չեն հասցեագրված հայ ընթեր- Դրա համար էլ հենց սկսեցի այս խոսակցությունը քեզ հետ: Չգի-
ցողներին. վերջիններս գիտեն այն, ինչ ես գրում եմ այստեղ: Իսկ
եթե նույնիսկ չգիտեն ամբողջը, ապա առնվազն զգում են այն տեմ նույնիսկ թե ով ես դու, որովհետև չգիտեմ, թե որտեղ և ինչ
ﬔծ ճշմարտությունը, որը ես պետք է պատﬔմ այլ ազգի մարդ- լեզվով լույս կտեսնի, վերջապես, այս նամակը: Գուցե գյուղացի ես
կանց, որոնք, ինչպես և ես, հայ չեն և ﬕնչև այժմ բոլորովին չեն կամ արհեստավոր, գուցե գիտնական կամ բանվոր: Գուցե նաև նոր
հետաքրքրվել Հայկական հարցով: Սակայն հասավ այն օրը, երբ ազատագրված երկրներից ﬔկի քաղաքացին ես, կամ որևէ այլ անձ:
Հայաստանն իմ երկրորդ հայրենիքը դարձավ իմ ընտրությամբ: Բայց ով էլ որ լինես, կկարողանաս շատ ավելի բան անել, քան ես,
Բայց դա չի նշանակում, թե ես հրաժարվում եմ առաջին հայրե- որովհետև ծեր եմ արդեն և հիվանդոտ, պակասում է ինձ նաև երի-
նիքից՝ Լեհաստանից: Սերը երկուսի նկատմամբ էլ հիանալի տեղա- տասարդական եռանդն ու նախաձեռնությունը:
վորվում է սրտիս ﬔջ: Ու եթե աﬔն ոք, հավատարիմ ﬓալով իր
հայրենի երկրին, աշխատեր ճանաչել և անկեղծ սիրել որևէ այլ Խոստանում եմ քեզ ﬕ բան. եթե կատարես այն, ինչի մասին խնդ-
ժողովրդի, հավատացեք ինձ, սիրելի՛ ընթերցող, աշխարհն այլ րում եմ քեզ, ապա հավերժ կհիշվես մարդկության պատմության
պատկեր կունենար: ﬔջ: Իսկ դա արդեն շատ բան է նշանակում, այնքան շատ, որ ﬕայն
դրա համար արժե ապրել:
Այժմ ձեզ պետք է ասեմ, թե ինչու հենց Հայաստանը սիրեցի:
Կատարի՛ր ﬕայն ﬔկ բան. օգնի՛ր ինձ բանալ կախարդված դու-
Հնդկաստանի հանգուցյալ պրեﬕեր ﬕնիստրը՝ Ջավահառլալ ռը, իսկ եթե հանկարծ սիրտս դադարի բաբախելուց, եղի՛ր ﬔկը
Ներուն, Անգլիայում դաստիարակված հնդիկ էր: Նախքան իր հայ- նրանցից, որոնք իմ սկսած գործը կհասցնեն ﬕնչև վերջ:
րենիքը՝ Հնդկաստանը, սիրելը, պետք է հայտնագործեր այն: Ու հենց
այդպես էլ նա վերնագրել է իր ﬔծ ստեղծագործությունը այդ երկրի Բայց նախքան ասելը, թե ինչպես եմ պատկերացնում քո մաս-
մասին՝ «Հնդկաստանի հայտնագործումը»: Ես նույնպես պետք է նակցությունը այդ ﬔծ գործին, թու՛յլ տուր, որ նախ և առաջ պատ-
հայտնագործեի Հայաստանը՝ նախքան նրան իր տառապանքների ﬔմ քեզ իմ սիրո առարկայի մասին՝ առանց հողի մարդկանց մասին
ﬔջ սիրելը, մանավանդ որ երակներիս ﬔջ չի հոսում հայկական և առանց մարդկանց հողի մասին, որն Աստված անվանեց Հա-
արյան ոչ ﬕ կաթիլ: յաստան: Դա հենց այն Հայաստանն է, որ ես գտել, հայտնագործել
եմ, ինչպես Կոլոմբոսը հայտնագործել է Աﬔրիկան՝ Երկրի վրա,
Այդ հայտնագործումը ﬔծապես ցնցեց ինձ: Կարծես գտա վաղուց իսկ Ներուն՝ Հնդկաստանը՝ իր սեփական սրտի ﬔջ:
կորած բանալին այն սենյակի, որի ﬔջ խառնիխուռն թափթփված
են ամբողջ մարդկությանը պատկանող գանձերը: Դրա համար Լեհերենում զվարճալի ﬕ դարձվածք կա. «Սկսել ինչ-որ բան Ադա-
երկար ժամանակ մարդիկ անցնում էին այդ սենյակի մոտով՝ ﬕց և Եվայից»: Չգիտեմ՝ ուրիշ լեզուներում նման դարձվածք կա՞, թե
առանց նկատելու սարդոստայնով ու փոշով ծածկված այդ դուռը. ոչ, բայց, այնուաﬔնայնիվ, Հայաստանի մասին իմ պատմությունն
մոռացել էին հրաշագործ բանալու մասին: Եղել են անհատներ, սկսել Ադաﬕց և Եվայից:
որոնք հանկարծակի պայծառատեսության պահերին հիշում էին
հանկարծ նրա մասին, բայց չկարողացան բանալ կախարդական Գիտե՞ք, արդյոք, թե որտեղ էր բիբլիական դրախտը: Սուրբ Գիրքը
դուռը: շատ ստույգ սահմանում է նրա դիրքը. գտնվում է նա չորս գետերի
ակունքների շրջանում: Նրանցից երկուսը Եփրատն ու Տիգրիսն էին:
Եu էլ, ավա՜ղ, ինքս իմ սեփական ուժերով չեմ կարողանա բացել Բավական է նայել քարտեզին, որ գտնենք նաև ﬓացած երկուսը՝
Ճորոխն ու Արաքսը: Իսկ երկիրը, որի տարածքում գտնվում էր
դրախտը, այսպես կոչված Թուրքահայաստանն է, որի մասին

29

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 29

28 Այդ երկրորդ հայկական թագավորությունը գոյություն է ունեցել
618 տարի, այսինքն՝ ﬕնչև Քրիստոսի թվարկության 429 թ., երբ նա
ստորև խոսելու ենք ընդարձակ: ﬕացվեց Պարսկաստանին:
Փակագծերի ﬔջ նկատեմ, որ մյուս բիբլիական փաստը՝ Նոյի
Այդ շրջանում Հայաստանը եղել է այն ժամանակվա աշխարհի
ճանապարհորդությունը ջրհեղեղի բարձրացած ջրերով, տեղի է աﬔնաքաղաքակիրթ կենտրոններից ﬔկը:
ունեցել նույնպես նույն՝ հետագա Թուրքահայաստանի այդ տա-
րածքի վրա: Այնտեղ՝ այդ երկրի հյուսիսում, խոյանում է երկու գա- Մեր թվարկության I դարում այնտեղ արդեն կային թատրոններ,
գաթով ﬕ ﬔնավոր լեռ՝ Մասիս կամ, ինչպես նրան անվանում ենք մատենադարաններ: Բանաստեդծները գրում էին զանազան
Արարատ, որի վրա կանգ առավ Նոյի տապանը: Մի խոսքով, Սուրբ ստեղծագործություններ, պոեﬓեր, իսկ գրելուց ազատ ժամանակ
Գրքի համաձայն՝ Հայաստանը եղել է ամբողջ մարդկության օրրանն ջախջախում էին հռոﬔացիներին, որոնք երբեﬓ այդտեղ ոտըն-
ու երկրային դրախտը: ձգություններ էին կատարում: Եվ պետք է ասել, որ հենց Հայաստանն
էր այն երկիրը, որն առաջինն ընդունեց քրիստոնեությունը՝ որպես
Սակայն մարդկությունը մոռացել է, թե որտեղ էր գտնվում իր պետական կրոն, դեռևս 301 թ. (այսինքն՝ Հռոﬕց 12 տարի առաջ):
դրախտը, որը կրկին գտնելու մասին երազում էր հանճարեղ Միլ- Դրա մասին նույնպես մոռացել է քրիստոնեական աշխարհը: Եվ դա
տոնը: Եվ դա եղել է մարդկության կողﬕց մոռացված ³é³çÇÝ Ù»Í նրա կողﬕց մոռացված »ññáñ¹ Ù»Í ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÝ ¿:
×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ:
Այն հնագույն ժամանակներում գոյություն ունեին երեք ﬔծ կրոն-
Հետագայում այդ տարածքի վրա թագավորել են շատ արքաներ, ներ, որոնք պայքարում էին ﬕմյանց դեմ՝ ամբողջ աշխարհին
որոնց մասին հիշատակում են բաբելական և ասորական աղբյուր- տիրելու համար: Մեկը հենց քրիստոնեությունն էր, երկրորդը՝ արիո-
ները: Այդ երկիրը, որ տեղական ավանդությունը անվանում էր սականությունը, երրորդը՝ զրադաշտականությունը: Արիոսականի
Նաիրի, շարունակում էր ﬓալ խիտ բնակեցված, հարուստ և կեն- առաջխաղացումը զսպում կամ կասեցնում էին ֆրանկները, իսկ
սապաշտ. չնայած որ գտնվում էր այն ժամանակվա ﬔծ քաղա- զրադաշտականի առաջխաղացումը կասեցնում էին հայերը:
քակրթության ծայրամասերից ﬔկում և շատ հին էր: Այնքան հին
էր այդ երկիրը, որ երբ աոաջին բանական արարածները սկսեցին Չգիտեմ, սիրելի ընթերցող լսել ես արդյոք, թե ոչ: Բայց նույնիսկ
կառուցել առաջին տերությունը, ապա դա կարծես թե պետք է լիներ եթե ոչ, դարձյալ պետք է ընդունես, որ քրիստոնեությունը ճա-
հենց այստեղ և ոչ թե Եգիպտոսում կամ Բաբելոնում: Միայն թե նապարհ է հարթել ժամանակակից մշակույթի համար: Ու թեև
մարդկությունը այդ մասին մոռացել է: Եվ դա մարդկության կողﬕց ﬔր կյանքում աﬔն ինչ չէ, որ ﬔզ դուր է գալիս, սակայն ստիպված
մոռացված »ñÏñáñ¹ Ù»Í ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÝ ¿: ենք հաստատելու, որ քրիստոնեության կողﬕց ստեղծված մշա-
կույթը հիﬓականում վատը չէ: Եվ ահա այն աﬔնը, ինչով ﬔնք
Քրիստոսի թվարկությունից առաջ 9-րդ դարի սկզբին, այսինքն՝ այժմ ապրում ենք, այն հեռավոր ժամանակներում ոչնչացված
3000 տարի սրանից առաջ, այդ տարածքի վրա գոյացավ Ուրարտու կլիներ իր սաղﬓավորման փուլում, եթե հայերը չպաշտպանեին
կոչված ﬔծ տերությունը, որի սահմանները ընդգրկում էին այսօրվա քրիստոնեական մշակույթը: Նույնիսկ 429 թ.՝, իրենց անկախությու-
ամբողջ Հայաստանը՝ թուրքական և խորհրդային, իսկ հյուսիսում նը կորցնելուց հետո նրանք այնքան ուժեղ դիմադրություն էին ցույց
սահմանը նույնիսկ հասնում էր Վրաստանին: տալիս արշավողներին (450-451 թթ. Վարդանանց պատերազմը և
ուրիշները 481-4֊ 84 թթ.), որ արգելում էին հեթանոսների շարժումը
Լեզուն, որով խոսում էին ուրարտացիները, դեռ հայերեն չէր, ճիշտ դեպի Արևմուտք: Մի խոսքով, հայերը փրկեցին քրիստոնեությունը:
այնպես, ինչպես ուրարտացիների նախորդները՝ Նաիրիի ժողո-
վուրդը խոսում էր նրանցից տարբեր լեզվով: Չէ՞ որ լեզուն ենթակա է Բայց քրիստոնեական աշխարհը այդ մասին էլ մոռացավ: Եվ դա
անընդհատ փոփոխությունների: Հին հռոﬔացիները գուցե խոսում նրա կողﬕց մոռացված ãáñáñ¹ Ù»Í ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÝ ¿:
էին էտրուսկերեն, իսկ նրանց հաջորդները՝ իտալերեն: Ու, չնայած
դրան, վերջիններս հռոﬔացիների ու էտրուսկների օրինավոր ժա- Քաղաքական անկախության կորուստը բնավ չի կոտրել այդ
ռանգներն էին: Նմանապես այստեղ: հերոս ժողովրդի դյուցազնական ոգին: Քրիստոսի թվարկության
5-րդ դարում հայկական մշակույթը այնպիսի ծաղկման հասավ,
Ուրարտուի կամ հետագա հայկական թագավորության (որով- որ կոչվեց հայկական մշակույթի Ոսկեդար: Իրոք, Ոսկեդար էր դա,
հետև դա ﬕևնույն տարածքն է) սահմանները հեշտ է գտնել ﬔր ժա- հատկապես գրականության ասպարեզում՝ թե՛ ինքնուրույն և թե՛
մանակակից Մերձավոր Արևելքի ուզած քարտեզի վրա: թարգմանական:

Ուղղակի այսօրվա Թուրքիայի ամբոդջ արևելյան մասը, որր Հաջորդ դարերում հայերը ոչ ﬕայն ստեղծում էին փիլիսո-
կարծես խցկված է հարավում Սիրիայի և Ւրաքի, իսկ հյուսիսում՝ փայական, պատմական և գեղարվեստական աննման աշխատու-
Խորհրդային Վրաստանի ﬕջև: Եվ դա հենց այն տարածքն է, որի թյուններ, այլև շարունակում էին շատ թարգմանել: Շնորհիվ դրանց՝
մասին է ﬔր խոսքը, այն տարբերությամբ ﬕայն, որ Արևելքում այն ﬕայն նրանց թարգմանություններով պահպանվել ու ﬔզ են հա-
ավելի հեռու էր տարածվում: Այսօր այդ տարածության 9/10-ր պատ- սել Հին Հունաստանի և Հին Հռոﬕ բազմաթիվ ﬔծ մտածողների
կանում է Թուրքիային, իսկ 1/10-ը՝ Խորհրդային Միությանը: ստեղծագործություններր: Հայերն են (և մասամբ արաբները) մարդ-
կության համար պահպանել հնագույն մշակույթի գոհարները: Բայց
Սակայն վերադառնանք այն հեռավոր ժամանակներին: Քարտեզի աշխարհը այդ մասին ևս մոռացավ:
վրա գտնենք Վանա լիճը և նույնանուն քաղաքը՝ նրա արևելյան
ափին (այն ժամանակ նա կոչվում էր նաև Տուշպա): Դա Ուրարտուի Եվ դա նրա կողﬕց մոռացված ÑÇÝ·»ñáñ¹ Ù»Í ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÝ ¿:
մայրաքաղաքն էր: Եվ այդ ամբողջ տերությունը պատﬕչները հա- Այնուհետև զրադաշտականության և արիոսականության տեղը
ճախ անվանում են Վանի թագավորություն: պատմական ասպարեզում հայտնվեց իսլամը: Եվ կրկին քրիս-
տոնեական Բյուզանդիոնի և Արևելքից եկող նոր հավատքի ﬕջև
Այն ժամանակներից ﬕնչև օրս պահպանվել են ժայռերում փոր- կանգնեցին հայերը: Այդ նրանք ութ դարով ուշացրին Կ.Պոլսի
ված եկեղեցիներ ու դամբարաններ, բազմաթիվ աշտարակների ու անկումը, ﬕ բան, որ պատմության ﬔջ պետք է գրանցված լինի
դղյակների ավերակներ և խողովակներ, որոնք քաղցրահամ ջուր որպես հայերի աﬔնաﬔծ ծառայությունը քաղաքակրթությանը առ-
էին հասցնում քաղաքին 70 կմ վրա գտնվող հեռավոր սարերից (Վա- հասարակ և քրիստոնեական քաղաքակրթությանը՝ հատկապես:
նա լճի ջուրը աղի է, քան աﬔնաաղի ծովի ջուրը): Միայն թե այդ մասին Էլ է մոռացել աշխարհը: Եվ դա նրա կողﬕց
մոռացված í»ó»ñáñ¹ Ù»Í ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÝ ¿:
Ուրարտուն ոչնչացվել է մարերի կողﬕց, որոնք հարձակվել են Արաբների դեմ մղվող պայքարի բոցերի ﬔջ հայկական փոքրիկ
նրա վրա 6-րդ դարում Քրիստոսի թվարկությունից առաջ: Բայց անկախ իշխանություններից կազմվեց երրորդ Հայկական թագավո-
նույն դարում նրա ավերակների վրա գոյացավ և կառուցվեց նոր րությունը, որն այս անգամ գոյություն ունեցավ ﬕայն 160 տարի
տերություն՝ Հայաստանը: Պարսկաստանի թագավոր Դարեհը (885-1045) և ոչնչացվեց հենց բյուզանդացիների կողﬕց, որոնք դրա-
ստիպված էր բավական երկար ժամանակ պայքարել հայերի դեմ և նով իրենք իրենց ձեռքով տապալեցին քրիստոնեական ամրոցը
հինգ անգամ պարտություն էր կրել նրանցից: Բայց վերջապես նա, իրենց տերության արևելքում: Ու հետևանքները չհապաղեցին: Երեք
ըստ երևույթին, հաղթեց նրանց, որովհետև հայերի երկիրը մտավ տարի անց (1048) արդեն տապալված Հայաստանի վրայով գլորվեց
Պարսկաստանի 12 և 18ր֊ դ սատրապությունների ﬔջ... եվ այս սելջուկ֊ թուրքերի առաջին ալիքը՝ ազդարարելով Բյուզանդիայի մո-
վիճակում ﬓաց ﬕնչև Ալեքսանդր Մակեդոնացու ժամանակները: տալուտ անկումը:
Քրիստոնեական Արևելքն ինքը ոչնչացրեց նրանց, ովքեր 800
Մի խոսքով՝ այս առաջին հայկական տերությունը գոյություն է տարիների ընթացքում պաշտպանում էին իրենց պարսիկներից
ունեցել կարճ ժամանակ, և հաﬔմատաբար քիչ բան գիտենք նրա ու արաբներից, և դրանով իսկ ինքն իր դռները բացեց հերթական
մասին: աﬔնասարսափելի արշավողների՝ թուրքերի առջև:

Սակայն հայկական թագավորությունը վերածնվեց 189 թ. Ք. թ. ա.: 30
Նրա հիﬓադիրը եղել է Արտաշես I թագավորը, իսկ թագավորության
նոր մայրաքաղաք Արտաշատը կառուցվել է Հաննիբալի նախագծի
համաձայն. Հաննիբալը ժամանակավորապես ապաստանել էր Հա-
յաստանում:

30 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

29 բռնաբարում ու ստրկացնում էին ողջ ﬓացածներին:
1639 թ. Հայաստանը վերջնականապես բաժանվեց երկու մասի՝
Այսօր այդ մասին էլ աշխարհը չի հիշում: Եվ դա նրա կողﬕց մո-
ռացված Ûáûñáñ¹ Ù»Í ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÝ ¿: Արևմտյան կամ Թուրքական և Արևելյան կամ Պարսկական: Սկսե-
ցին ստեղծվել երկու գրական բարբառներ՝ արևմտահայերենը և
Լավ չէ, երբ մարդիկ իրար սպանում են նրա համար ﬕայն, որ արևելահայերենը: Այդ բաժանումը ﬓում է ﬕնչև օրս, ﬕայն թե
ցույց տան, թե իրենց կրոնը ավելի լաﬖ է: Սակայն այն հեռավոր Պարսկահայաստանը (անհաﬔմատ փոքր) հետո անցավ ռուսական
ժամանակներում մարդկությունը դեռ չէր հասունացել այդ պարզ ցարական կառավարությանը, ինչի մասին ստորև խոսելու ենք, իսկ
ճշմարտությունը հասկանալու աստիճանի: Եվ դրա համար այդ- Թուրքահայաստանը (ամբողջ 9/10 մասը) թուրքերը դարձրին կա-
քան շատ ոճիրներ են կատարվում երկու կողﬕց էլ, ըստ որում՝ տարյալ անապատ, այդ մասին նույնպես խոսելու ենք ստորև:
քրիստոնյաները հարյուր անգամ ավելի վատ էին վարվում, քան մու-
սուլմանները: Չէ՞ որ քրիստոնեական կրոնը քարոզում է սեր աﬔն Հայերըորքանուժունեինպաշտպանումէինիրենցհողը:Վրացինե-
մարդու նկատմամբ՝ անկախ նրա ազգությունից ու հավատքից: րի հետ ﬔկտեղ կրծքով դիմադրում էին մոնղոլներին, երկու անգամ
Իսկ տխրությամբ հիշվող «խաչակիրները» փառավորեցին իրենց ապստամբեցին նրանց դեմ (1249 և 1261 թթ.): Բայց հետո երկար
այնպիսի արարքներով, որ ﬕնչև օրս մտաբերելիս ստիպված ենք ժամանակ նրանք չունեին ո՛չ ուժ և ո՛չ էլ թափելու արյուն: Միայն
կարմրելու: աﬔնազարմանալի պատերազﬕ ժամանակ, որ Պետրոս Մեծի
Ռուսաստանը մղում էր Պարսկաստանի դեմ, Պարսկաստանը՝
Սակայն այդ աﬔնը հայերին չի վերաբերվում: Նրանք ոչ ոքի ուժով Թուրքիայի դեմ և Թուրքիան՝ Ռուսաստանի դեմ, հայերի զորավար
չէին պարտադրում ընդունել քրիստոնեություն: Պաշտում էին իրենց Դավիթ Բեկը երեք կռվող բանակի արանքում ստեղծեց հայկական
հողը և իրենց հավատքը: Ու դրանով ﬕաժամանակ պաշտպանում տերություն, որը ճանաչվեց երեք կռվող պետությունների կողﬕց
էին իրենց թիկունքում ապրող քրիստոնյա հավատքի ուրիշ ժողո- էլ: Սակայն այն գոյատևեց շատ կարճ (1722-1730), այսինքն՝ ﬕնչև
վուրդների հողն ու հավատքը: Եթե ուրիշ ժողովուրդներ վատ քրիս- Դավթի ժառանգ Մխիթարի դավադրական սպանությունը:
տոնյա են եղել, ապա հայերն այստեղ ﬔղք չունեն:
1828 թ. Ռուսաստանը իր տարածքը ﬔծացրեց Պարսկահայաստա-
Ինչևիցե, 11-րդ դարի վերջում Եվրոպայից շարժվեց խաչակիրների նի ﬔծ մասի հաշվին, իսկ 50 տարի անց (1878) Թուրքիայից խլեց
առաջին արշավախումբը, որպեսզի, ինչպես հայտնի է, ազատի Ղարս և Արդահան հայկական մարզերը: Թվում էր, թե լիակատար
Քրիստոսի շիրիմը: Սակայն նրանք մոռացան ազատել Եվրոպայի անկախություն ստանալու հայերի երազանքները վերջապես
աﬔնաերկարամյա պաշտպանին՝ քրիստոնեական Հայաստանը: իրագործվելու են: Բայց, ավա՜ղ, ցարական Ռուսաստանն աﬔնևին
Եվ դա եղավ հերթական áõûñáñ¹ Ù»Í Ñ³Ýó³ÝùÁª Áݹ¹»Ù ×ßÙ³ñ- ﬕտք չուներ հարություն տալու Հայաստանին, թեև բազﬕցս այդ
ïáõÃÛ³Ý, »ñ³Ëï³·ÇïáõÃÛ³Ý ¢ ³ñ¹³ñáõÃÛ³Ý: խոստուﬓերն արել էր Հայաստանին: Պարզապես հայկական
հողերը ﬕացրել էր իր տարածքին՝ որպես ﬕ նոր նահանգ: Ու
Հայերի ﬕ մասը, որոնց բյուզանդացիները բուն Հայաստանից տե- չգտնվեց ﬕ նոր Բայրոն, որ հիշատակեր Հայաստանի մասին այն-
ղափոխեցին Կիլիկիա (որտեղ հետո բնակվում էին նրանց ազգակից պես, ինչպես ինքը՝ Հունաստանի մասին: Հերթով ազատագրվեցին
ժողովուրդները), 1080 թ. ստեղծեց այնտեղ ըստ հերթականության Ռուﬕնիան, Սերբիան և Բուլղարիան: Իսկ Հայաստանի մասին
չորրորդ հայկական թագավորությունը, որը գոյատևեց համարյա այդ աﬔնահումանիստական 19-րդ դարում բոլորը մոռացել էին:
300 տարի (1080-1375)՝ դաոնալով Արևելքի աﬔնաքաղաքակիրթ î³ëÝ»ñáñ¹ ³Ý·³Ù ¿ñ ¹³, áñ Ùáé³óí»É ¿ñ г۳ëï³ÝÁ:
տերություններից ﬔկը: Իսկ եթե այնտեղ ստեղծված հայկական
պատմական գրականությունը չլիներ, հնարավոր չէր լինի այսօր վե- Ճիշտն ասած՝ չմոռացողներ էլ կային: Բայց նրանք հայ ժողովրդի
րականգնել խաչակիրների արշավանքների, ինչպես նաև Արևելքի բարեկաﬓեր չէին, այլ ուղղակի որոշ եվրոպական երկրների փաս-
քրիստոնեական մանր տերությունների պատմությունը: Ինչ արած, տաբաններ, որոնք, Հայկական հարցը խաղարկելով՝ իրենց համար
աշխարհը նորից մոռացավ օգնության հասնել պատմականորեն հնարավորին չափ արտոնություններ էին պոկում Թուրքիայից: Ու
արդեն հայկական այդ վերջին թագավորությանը, երբ հասել էր այդ հարցով անվերջ գրգռում էին թուրքերին, ﬕնչև որ հասցրին
նրա ծանր ժամը: Եվ դա եղավ Áëï Ñ»ñóϳÝáõÃÛ³Ý ÇÝÝ»ñáñ¹ այն աստիճանին, որ հայ ժողովուրդը ահավոր գին վճարեց ոչ իր
Ù»Í Ñ³Ýó³ÝùÁª Áݹ¹»Ù ×ßÙ³ñïáõÃÛ³Ý, պարտականության պարտքերի դիմաց:
և քաղաքական բանականության: Դրա համար շուտով վարձա-
հատույց եղան սերբերը՝ 1389 թ. Ծուռ դաշտում տեղի ունեցած Հայերը բնակվում էին ոչ ﬕայն Թուքահայաստանում, այլև ցըր-
ողբերգական ճակատամարտից հետո կորցնելով իրենց անկախու- ված էին ամբողջ Անատոլիայում և այն էլ դեռևս բյուզանդական
թյունն ավելի քան 500 տարով: Իսկ քիչ հետո նրանց բախտակից ժամանակներից: Առանձնապես շատ էին նրանք Կիլիկիայում՝
դարձան նաև բուլղարները՝ 1393 թ. Տիրնովոյի անկուﬕց հետո: նախկին Ռուբինյանների և Լուսինյանների թագավորության տա-
Չէ՞ որ չկան ﬔկուսացած փաստեր: Աոանձին ժողովուրդների րածքում: Ւսկ բուն Անատոլիայի սահմաններից դուրս բնակություն
պատմությունը զարգանում է հաղորդակից անոթների ﬕջոցով: էին հաստատել Սիրիայում և Լիբանանում ու նախ և առաջ հենց
Լուսինյանների հայկական թագավորության անկման և սերբական սուլթանի մայրաքաղաքում՝ Ստամբուլում (նախկին Կ.Պոլսում),
Լազարի տերության՝ օսմանթուրքերի կողﬕց ոչնչացման ﬕջև որը 19-րդ դարում դարձավ թարքա-հունահ֊ այկական մշակույթի ﬔծ
ակնհայտ է կապը, որի մասին այստեղ չեմ խոսելու: կենտրոն: Ըստ որում՝ հայկական տարրը գերակշռում էր մտավոր
ասպարեզում: Այստեղ է հենց զարգանում արևմտահայ հոյակապ
Կիլիկիայի թագավորության ամբողջ գոյության ընթացքում Մեծ գրականությունը՝ Մերձավոր Արևելքի աﬔն աﬔնահետաքրքիր
Հայքը կամ բուն Հայաստանը ծանր կացություններ շատ է ապրել՝ գրականություններից ﬔկը:
հաջորդաբար ընկնում էր սելջուկ թուրքերի տիրապետության տակ,
որն այդ վերջինները հասկանում էին շատ պարզեցրած. ուղղակի Ստամբուլը տարբեր պատճառներով դարձավ արևմտահայերի
մորթում էին իրենց նոր հպատակներին: Հետո Հայաստանը բաժան- հոգևոր կենտրոնը, բայց գլխավորապես նրա համար, որ այն
ված ﬓաց ﬕ շարք սելջուկ-աբաք֊ րիստոնեական էﬕրությունների ժամանակ Թուրքահայաստանում ավելի ﬔծ քաղաք չկար: Մնացած
ﬕջև, որոնք անընդհատ կռվում էին ﬕմյանց դեմ: Այնուհետև քաղաքները ոչնչացված էին վայրենիների տիրապետության 800
1170-1236 թթ. այստեղ գոյացավ Վրաստանին ենթակա հայկական տարիների ընթացքում՝ սկսած աﬔնավաղ՝ սելջուկ-թուրքերից
վասալ իշխանության պես ﬕ բան: Բայց մոնղոլները նրանց սրբում ﬕնչև աﬔնաուշ՝ օսման-թուրքերը:
են աշխարհի երեսից:
Այնուաﬔնայնիվ, երկու ﬔծ քրիստոնեական գաղութների առ-
Այստեղ չենք պատﬔլու իրար հաջորդող մոնղոլական տիրապե- կայությունը Ստամբուլում փուշ էր թուրքական կառավարության
տությունների մասին 150 տարի, այսինքն 1236-1386 թթ. ընթացքում աչքերում, մանավանդ որ օտար պետությունները օգտագործում
Հայաստանի ողբերգական պատմությունը, ինչպես նաև նրա էին այդ փաստը ոչ թե ազգային փոքրամասնություն կազմող
հարյուրապատիկ սարսափելի պատմությունը Լենկ-Թեմուրի և հայերին և հույներին օգնության ցույց տալու, այլ Թուրքիայի վրա
թուրքﬔնական Կարա-Կոյունլու և Ակ-Կոյունլու ցեղերի տիրապե- ազդելու նպատակով, ստիպելով նրան, որ թույլ տա կոնցեսիաներ
տության ներքո, որոնք փոխադարձաբար իրար կոկորդից էին բռնում իր երկրում եվրոպական կապիտալի համար: Գնալով թուրքերի
ընդհուպ ﬕնչև 15-րդ դարի վերջը: Պարզ բան է, որ վայրենիների այդ ﬔջ աճում էր ատելությունը քրիստոնյաների նկատմամբ... Սկսվե-
բոլոր հաշվեհարդարներին անընդհատ հետևում էին տարաբախտ ցին կոտորածները: Միայն թե այդ ատելությունը դրդողներն ու
հայերի կոտորածները: Շատ բան չի փոխվել նրանց վիճակում դեպի գրգռողները, օտարերկրացիներ էին, իսկ զոհ էին դաոնում այն ան-
լավը նաև հաջորդ հարյուրից ավելի տարիների ընթացքում (1502- ﬔղ քրիստոնյաները, որոնց ﬕայն կարելի էր անպատիժ սպանել:
1639), երբ Հայաստանը սկսեց ձեռքից ձեռք անցնել՝ պարսիկներից 19-րդ դարի աոաջին կեսին դա գլխավորապես հույներն էին, իսկ
օսմանյան թուրքերին և հակառակը: Ըստ որում, պարսիկները 1876 թվականից` հայերը:
տեղահան էին անում հայերին սահմանաﬔրձ շրջաններից՝
հրդեհելով նրանց տները, իսկ թուրքերը հրդեհում էին տները, Հայերի անտանելի կյանքը Թուրքական տիրապետության ներքո

31

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 31

30 բանիան, որոնք առաջ պատկանում էին Թուրքիային: Գուցե չէին
ուզում բարկացնել ցարական Ռուսաստանին, որը հույս ուներ
1915թ. հասել էր իր գագաթնակետին, երբ տանջալի մահվան մոտիկ ապագայում գրավել այդ տարածքները, ընդհուպ ﬕնչև
դատապարտվեց համարյա ամբողջ արևմտահայ ժողովուրդը: արաբական սահմաններ: Կամ գուցե ինչ-որ այլ պատճառներ կա-
Իրենց անկախությունը կորցնելուց հետո 870 տարի (1045-1915) յին: Բավական է, որ աշխարհը մոռացավ երեսուն հարյուրամյա
տառապում էին նրանք այնպիսի տանջանքների ﬔջ, ինչպիսիք հայկական պետության ավանդության մասին: Եվ դա Ýñ³ ï³ëÝÙ»-
չի ճանաչել աշխարհիս ոչ ﬕ ժողովուրդ: Բացի, գուցե ﬕայն Ï»ñáñ¹ Ùáé³óáõÃÛáõÝÝ áõ ³ÝÝ»ñ»ÉÇ ë˳ÉÝ ¿:
հրեաներից: Բայց հրեաները Երուսաղեﬕ անկուﬕց անﬕջապես
հետո լքեցին հայրենի հողը, հնարավորություն ունենալով գոնե Չեմ կարծում, թե աշխարհիս երեսին գտնվեր որևէ ուրիշ ժո-
իրենց համար բնակավայր ընտրել: Եվ աﬔն տեղ չէ, որ վատ էր ղովուրդ, որը ի վիճակի լիներ այդքան երկար դիմանալու ան-
նրանց համար : ընդհատ շարունակվող արյունահեղությանը, ինչպես դիմացան
հայերը 9 դարերի ընթացքում, տանելով ﬕաժամանակ մշտական
Այսօր, ճիշտ է, աշխարհով ﬔկ ցրված են գաղթած հայերը: Բայց արհամարհանքը: Չէ որ վայրենի արշավողները (բացի մոնղոլնե-
1915 թ. առաջ թուրքահայերի ճնշող ﬔծամասնությունը ﬓում էր րից) եղել են մոլի մուսուլմաններ և քրիստոնյաներին ավելի վատ
իր հայրենիքում: Դրանք գյուղացի հողագործներ էին: Եթե գաղթում էին նայում, քան շներին: Հոգու ինչպիսի տոկունություն էր պետք
էր այդ գյուղացին, ապա դեպի Ստամբուլ կամ դեպի Լիբանանի այդպիսի պայմաններում կրոնափոխ չլինելու համար: Չէ որ դա
քաղաքները՝ նույն թուրքական կառավարության սահմաններում: այնքան հեշտ բան չէր: Ու ﬕ անգաﬕց կարելի էր ունենալ հան-
Քաղաքներում նրանք աշխատում էին որպես բանվորներ կամ գիստ կյանք, և նույնիսկ արտոնյալ պաշտոն սերնդից սերունդ
արհեստավորներ: Ոմանք զբաղվում էին առևտրով և հակառակ մուսուլմանների ﬔջ: Չնայած դրան կրոնափոխության դեպքերն
տարածված բամբասանքների՝ եղել են ազնիվ առևտրականներ: այստեղ այնքան հազվադեպ են պատահել, որ գրեթե նշուﬓեր չկան
Հաﬔնայնդեպս այդպիսի համբավ վաստակել են նրանք իմ հայրե- այդ մասին:
նիքում՝ Լեհաստանում:
Սակայն կոտորածները ﬕակ ջրանցքը չէր, որով արտահոսում
Շատ հայեր իրենց նվիրեցին մանկավարժական և մշակութային էր հայի արյունը: Երկրորդը ենիչերական այն զորագնդերն էին,
ստեղծագործ աշխատանքին: Նրանք ﬔծ արտիստներ են եղել ար- ուր տանում էին աﬔն տասներորդ հայ տղային, և այդ տղաները,
վեստի յուրաքանչյուր ճյուղում. նրանցից դուրս են եկել հանճարեղ պարզ բան է, արդեն ﬔկընդﬕշտ կորած էին ժողովրդի համար: Եվ,
բանաստեղծներ ու արձակագիրներ. ﬔծ երաժիշտներ, ակնառու վերջապես, երրորդ աﬔնալայն ջրանցքը եղել է աﬔնագեղեցիկ աղ-
նկարիչներ, հոյակապ շինարարներ, իսկ աﬔնից առաջ` ազնիվ աշ- ջիկների փախցնելը համարյա 1000-ամյակի ընթացքում:
խատավորների և հմուտ, բարեխիղճ արհեստավորների հսկայա-
կան ﬕ զանգված: ժամանակակից աչքի ընկնող հայ բանաստեղծ Իսլամը տղամարդուն ոչ ﬕ սահմանափակում չի անում կյանքի
Պարույր Սևակը իրավամբ ասում է. ընկերուհի կամ ընկերուհիներ ընտրելու ﬔջ: Իսկ քանի որ Թուր-
քահայաստանում չի եղել ﬕ անկյուն, ուր չպտտվեին գոնե ﬕ
ÆëÏ »ñµ ëïÇåí³Í Ù»ñ ÑáÕÝ »Ýù ÃáÕ»É. քանի մուսուլմաններ` քրդեր կամ թուրքեր ﬕշտ լավ զինված ու
àõñ ¿É ѳë»É »Ýù, áñï»Õ ¿É »Õ»É կռիﬖերի պատրաստ, ապա սպառնալիքներով թե զենքի ուժով
æ³Ý³ó»É »Ýù Ù»Ýù ³Ù»ÝùÇ Ñ³Ù³ñ, քրիստոնյաներից աﬔնագեղեցիկ կանանց խլելը օրակարգի խնդիր
ÞÇÝ»É »Ýù ϳÙáõñç, ϳå»É »Ýù ϳٳñ... էր: Հայ մորից և թուրք հորից ծնված տղան դաստիարակվում էր
որպես թուրք` հպարտանալով իր «ասպետական» ծագումով և ար-
Խնդրում եմ ﬕշտ հիշել, որ Թուրքահայաստանի կազմում էր համարհելով խաղաղ տրամադրված մոր ժողովուրդը: Սակայն դա
պատմական Հայաստանի 9/10 մասը: Դրա համար էլ, ահա, ոչ թե հսկայական ազդեցություն է ունեցել նոր սերունդների ռասսայա-
Պարսկական Հայաստանում (ուր վերաբերմունքը հայերի նկատ- կան պատկանելիության վրա: Այդ նոր սերունդների մայրերը,
մամբ անհաﬔմատ ավելի լավ էր), այլ հենց այստեղ բյուրեղացավ հաճախ նաև տատերն ու նախատատերը հայուհի են եղել: Չէ
այն, ինչը որ 19-րդ դարի հրապարակախոսությունը անվանել է Հայ- որ թուրքերը, երբ Աստված նրանց ստեղծեց և բերեց Անատոլիա,
կական հարց: ունեին շեղ աչքեր և դուրս ցցված լայն այտոսկրեր: Իսկ այսօր բավա-
կանին գեղեցիկ ժողովուրդ են, áñáíÑ»ï¢ Ñ³Û»ñÇó ËÉ»óÇÝ Ýñ³Ýó
Այս տերﬕնը կյանք առավ Թուրքիայի սուլթան Աբդուլ Հաﬕդ II-ի ë»÷³Ï³Ý ³ñÛáõÝÝ ³Ý·³Ù:
գահակալության ժամանակից (1876 թ.), որր 33 տարվա ընթացքում,
այսինքն համարյա ﬕնչև իր գահընկեցությունը (1909 թ.) հասցրեց Սակայն հակառակ բազմաջրանցք հուներով հայկական արյան
իրագործել ութ ﬔծ կոտորած. դրանցից աﬔնաﬔծի ժամանակ անընդհատ արտահոսքին, հակառակ ﬔծաﬔծ կոտորածներին
սպանվեց մոտ 300 հազար հայ: Հայերին կոտորում էին թուրք կա- և մշտական արհամարհանքին, հայ ժողովուրդը ջղաձգորեն իր
ռավարության կողﬕց գրգռված քրդերը թուրք հասարակության սպառվող ուժերի ﬓացորդներով ամուր կառչում էր իր հավատքին
տականքների հետ ﬕասին: Թուրք գյուղացիները հիﬓականում ու իր լեզվին: Մեկ ուրիշ ժամանակակից հայ բանաստեղծ Գևորգ
կոտորածներին չէին մասնակցում, հասարակ թուրք ժողովուրդը էﬕնը հաﬔմատում է նրան խաղողի վազի հետ, որն իր արմատները
բնավ չար չէ և ընդհանրապես կարողանում էր խաղաղ ապրել խրել է կարծր ժայռի ﬔջ ու սնվել այդ ժայռով:
քրիստոնյա ժողովուրդների հետ: Եվ ընդհակառակը, սարսափելի
չարացած էին այն մարդիկ, որոնք դրանից առաջ և դրանից հետո Աբդուլ Հաﬕդի արյունարբու կառավարության անկման պահին,
կառավարում էին Թուրքիան: այսինքն 1909 թ., հակառակ աﬔն բանի, ամբողջ աշխարհում դեռ
կար հինգ ﬕլիոն հայ (Թուրքիայում մոտ 4 ﬕլիոն): Բայց մոտալուտ
Հենց նոր նշեցի, որ եղել է 8 կոտորած, որոնցից աﬔնաﬔծի ժա- պատերազﬕ մթնոլորտում աշխարհը դադարել էր նրանցով հե-
մանակ սպանվել է շուրջ 300 հազար հոգի: Որքան հեշտ է գրել այղ տաքրքրվելուց` թողնելով նրանց երիտթուրքերի կուսակցության
մասին: Բայց ինչ սարսափելի բովանդակություն են պարունակում «պրոգրեսիվ ու լիբերալ» փոքրամասնության հոգատարությանը,
այդ խոսքերը: Այսպես, եթե գիշերը նայենք աստղալից երկնքին, այն կուսակցության, որն այն ժամանակ խոստանալով «ﬕություն
ապա հասարակ աչքով ամբողջ երկնակամարում կարող ենք տես- և առաջադիմություն» անցավ իշխանության գլուխ: Եվ դա եղավ իր
նել շուրջ 4000 աստղ... հետևանքներով աﬔնասարսափելի ï³ëÝ»ñÏáõ»ñáñ¹ ë˳ÉÁ:

Եթե դրանք ﬕայն ﬔկ կոտորածի ժամանակ սպանված հայ տղա- êºì ¶Æðø. Ü߳ݳíáñ ûï³ñ»ñÏñ³óÇÝ»ñÁ Ãáõñù³Ï³Ý á×ÇñÝ»ñÇ ¢ гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ
մարդկանց, կանանց ու երեխաների մարﬕնները լինեին, ապա 75
անգամ ավելի պետք է լինեին, քան երկնքում ﬔր տեսած աստղերը: 16-ñ¹ ¹³ñÇ ²ëïí³Í³ßáõÝã, áñáõÙ ÑÇß³ï³Ïí³Í ¿ Ø»Í Ð³ÛùÇ ù³ñ﻽Á

Ու հիշիր ﬕաժամանակ, որ այն ժամանակ արդեն դա փոքրաթիվ, ԱՄՆ Օրեգոն նահանգի Պորտլենդ քաղաքի Lewis&Clark քոլեջի ուսանող Սեմ Բուսսանը
հազիվ ﬕ քանի ﬕլիոնանոց քրիստոնյա ժողովուրդ էր, որը հար-
յուրամյակների ընթացքում հրաշքով պահպանում էր իր կյանքը` իր հետաքրքրասիության արդյունքում գրադարանի նկուղում հայտնաբերել է 1599 թ.-ի
ապրելով ու պայքարելով հավատքի, լեզվի, մշակույթի և աﬔն
տեսակետից իրեն օտար մուսուլման ﬕջավայրում: հրատարակության Աստվածաշունչ՝ Եղիսաբեթ 1-ի և Շեքսպիրի Աստվածաշունչը, որում

Վերևում հիշատակեցի արդեն, որ եվրոպական տերությունները հիշատակված է Մեծ Հայքի մասին:
խառնվում էին հայկական հարցին, ﬕջամտում էին նաև այն ժա-
մանակ, երբ նրանց ﬕջամտությունը բնավ հարկավոր չէր ու ﬕայն Աղբյուրը նշում է Մեծ Հայաստան (The Great Armenia): Այս մասին հայտնում է աﬔրիկյան
թուրքերին գրգռում էր հայերի դեմ: Բայց այդ հարցին խառնվող ոչ
ﬕ պետության կառավարություն այդ խնդիրը չդրեց ճիշտ հողի հեղինակավոր CBS հեռուստաընկերության կայքը: Մասնագետները նշում են, որ
վրա, այսինքն չպահանջեց, չառաջարկեց անգամ թուրքական Հա-
յաստանը վերածել անկախ պետության: Մինչդեռ այն ժամանակ Աստվածաշնչի բացառիկ հրատարակության ﬔջ հիﬓական գրառուﬓերը ներկայացված
կային արդեն անկախ պետություններ Հունաստանը, Սերբիան,
Չեռնոգորիան, Բուլղարիան և Ռուﬕնիան, հետո շուտով նաև Ալ- են փայտի վրա արված բարդ պատկերազարդուﬓերի ﬕջոցով:

Աստվածաշնչի ﬔջ «Եդեմական այգու իրավիճակը» բաժնում փայտե տախտակի վրա

պատկերված են Մերձավոր Արևելքի և Մեծ Հայքի, Բաբելոնի և Պարսից ծոցի քարտեզները:

Գրքում կա նաև գրառում, ըստ որի հայտնի է դառնում, որ այն տպագրվել է Լոնդոնում

Անգլիայի թագուհու հրատարակիչ Քրիստոֆեր Բերքերի կողﬕց:

32 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

î²ðºÈÆò

ºë ã»Ù Ù»éÝÇ, »ë ÏÙݳ٠³é³Ýó ù»½ª
²Ý·áõÃ, Ëñí³Í ë³ñ¹áëï³ÛÝáõÙ ûñ»ñÇ,
ºí ÇÙ ë³é³Í ³ãù»ñÇ Ù»ç, ù»½ Ç ï»ë,
Ðáõß¹ ·³ÉÇù ѳÝó³ÝùÝ»ñë ÏÝ»ñÇ...
ºë ã»Ù Ù»éÝÇ, »ë ÏÙݳ٠³é³Ýó ù»½,
àñ ³Õáû٠ѳÝáõÝ ÷ñÏí³Í ë»ñ»ñÇ...

ê³Ùí»É ¼àôÈàÚ²Ü

ÊÝϳÉÇ ³ÝáõÝ ³ñ¹Ç ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç

Միշտ չէ, որ բախտ է վիճակվում ներկայացնելու իսկապես բանաս- ¶³éÝÇÏ Þ²ÊÎÚ²Ü
տեղծի: Տաղաչափական ծանծաղուտի ﬔջ սովորական է դարձած
աջ ու ձախ շռայլել «բանաստեղծի» վսեմական կոչումը հանգ ու բալլադի ու բանաստեղծությունների ձայներիզի շնորհանդեսը
չափի հասարակ որսորդներին: Այսօր, սակայն, ﬔզ վիճակված է (ձայներիզի գործերն ասմունքում է ՀՀ վաստակավոր արտիստ,
այդ բացառիկ բախտը, և ﬔնք ﬔծ սիրով ու հաճույքով կփորձենք «Կոﬕտաս» ﬔդալակիր Սարգիս Նաջարյանը):
ներկայացնել իրավ բանաստեղծ Սամվել Զուլոյանին:
Նախաձեռնողներն էլ ՎՊՄ-ի գրականության ամբիոնը, Հայաս-
Բոլորինն էր Զուլոն, բոլորինն էր ու տիեզերքինը, խորն ու խորա- տանի գրողների ﬕությունն էին, ուր իրենց մասնակցությունն
խորհուրդ, որ, ավա՜ղ, 2000 թվականի ﬕ տխուր առավոտ կորավ՝ ունեցան ՎՊՄ-ի պրոֆեսորադասախոսական կազմը, ներկայա-
ﬔր ﬔջ այդպես էլ չկային չհավատալով, որ հազիվ հասցրեց բացա- ցուցիչներ, ՀԳՄ Լոռու մարզային բաժանմունքի նախագահ Ման-
հայտել իրենից ﬕնչև իրեն ու ﬕ քառատող թողեց պոետական վել Միկոյանը, բանաստեղծ Արﬔն Շեկոյանը, «Վան Արյան»
մահվան ճախրում. հրատարակչատան տնօրեն, արձակագիր Վիլյամ Պողոսյանը, բա-
նասեղծուհի Լենա Անթառանյանը։
... Վերջին բաժակի հետ պիտի պատռեմ կաշիս՝
Մորթս նետած դևին այդ լափելու, – Այս ﬕջոցառուﬓերը, երեկոն ավելի շատ ﬔզ է պետք, քան
Որ դուրս թռչեմ ջարդվող պատուհանից՝ Զուլոյին, քանզի ﬕ անգամ ևս ﬔնք հաղորդակցվում ենք նրա
Ձյուների ﬔջ ծաղիկ որոնելու ... բարձրարժեք պոեզիային, որը կատարյալ դրսևորուﬓեր ունի:
16 տարի առաջ խոսքի ու գրի լուսաշխարհից անսպասելի տեղա-
փոխվեց հավիտենական քնի ու լռության աշխարհ: Զուլոյանը չա- Բոլորն էլ ﬕակարծիք էին, որ նրա բոլոր գրածները նրա սևա-
փազանց լեցուն էր այդքան կարճ կյանք ապրելու համար: Քիչ, բայց գրություններն են, բայց այդ սևագրությունները շատերի հազար
տարողունակ ժառանգություն թողեց՝ «Ինձնից ﬕնչև Ես» և «Մարդը անգամ խմբագրված ու մաքրագրվածներից ավելի մաքրագիր են,
պատի վրա» ժողովածուները (Զուլոն ինքը հաճախ էր կրկնում. «Իմ որովհետև իսկական պոեզիա է:
կյանքը նման է ﬕ մարդու կյանքի, ով ապրում էր այս աշխարհն
անդրաշխարհից բաժանող պատի վրա»։):
Նրա թափառող հոգին անընդհատ որոնուﬓերի ﬔջ էր, իրենից
ﬕնչև ինքը որոնուﬓերի: Եվ ինչպես նրան կբնորոշեր գրչակից
ընկերը՝ Խորեն Գասպարյանը. «Զուլոն թափթփված էր առօրյայում,
բայց չափազանց կազմակերպված էր բանաստեղծական խոսքում:
Ինքն ու ﬔնք էլ չկարողացանք գնահատել իր մարդ արժեքը»:
Կորցնում ու նոր ենք զգում կորստի թանկությունը:
Այսպիսին է մարդկային կյանքը...
Գնահատելու համար, չգիտես ինչու, սովորաբար առիթ է պետք:
Իսկ նա գրական իր անցած ճանապարհով մշտական գնահատանքի
է արժանի:
Եթե այսօր Զուլոն լիներ ﬔր կողքին, կլիներ 60 տարեկան:
Միջոցառուﬓերի հուշ երեկոների շարք տեղի ունեցան Վա-
նաձորի պետական մանկավարժական համալսարանում, Երևանի
Կոﬕտասի անվան կաﬔրային երաժշտության տանը, բանաս-
տեղծի անունը կրող՝ Վանաձորի Հրանտ Մաթևոսյանի անվան գրա-
դարանների կենտրոնացված թիվ 2 մանկական գրադարանում՝
նվիրված վաղաﬔռիկի 60 ամյակին, նրա «Թռչնաձուկը» պոեմ-

2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 33

ìÇÉÛ³Ù äáÕáëÛ³Ý ¼áõÉáÛ³ÝÝ»ñÇ ·»ñ¹³ëï³ÝÁ

Զուլոն ապագայի պոետն է, նա նաև անցյալն ու ներկան կապող Զուլոյի կենսակերպը անձրևող սիրո քաղաք Վանաձորն էր: Ու
ﬔծն Թումանյանից ու ﬓացած հանճարներից էլ ժառանգեց բառի
պոետն է, եզակիներից ﬔկը: իր տիեզերական խոսքը:

– Նրա գործերը ﬓայուն են, ներկայում պետք է փրկենք նրան իր Հասկանալի մարդ էր ու լավ ընկեր: Հասկանալի իր գրիչով, խոս-
քով, համոզմունքներով, պահվածքով... դրա համար էլ ﬔզ համար
իսկ վկայություններում: Նա նախ սիրո բանաստեղծ էր, հետո նրա սիրելի էր ու պաշտելի:

գործերում տեղ գտան կյանքի ու մահվան դառնագույն շերտերը: ¿çÁ ϳ½Ù»ó È¢áÝ Ê²â²îðÚ²ÜÀ
Վալերի ՓԻԼՈՅԱՆ

բանասիրական գիտ. թեկնածու

ê³Ùí»É ¼àôÈàÚ²Ü Հիմա եմ ﬔնակ թաղում... Այն ով էր, որ ինձ սպանեց իմ ձեռքով,
Հիմա ես եմ , ձեր ﬔջ չկամ, Առաջինը ով իմ ձեռքով սպանվեց:
Երբ լեգենդները կտարալուծվեն Ինձ ջնջել եմ երեկվանից,
ժամանակի ﬔջ, Մնացողաց շախն անպակաս, 3.
Երանի ձեզ, ողորﬕ ինձ...
Ու երբ դադարեն անձրևներ մաղել Առաջինը ո՞վ իմ ձեռքով սպանվեց,
ճամփեքի վրա, ÆÝÓÝÇó ÙÇÝ㢠ºë Եվ ում առաջ պիտի ծնկեմ ﬔղավոր: –
Նախաﬔղքը՝ «սին ու չնչին» ﬕ խնձոր,
Եվ երբ կավարտվի 1. Որի համար երկինքն ինձ
հատվող գծերի խոսքը անընդﬔջ, –
Հորիզոնը դեռ տանում է երեկվա «գող» համարեց:
Ես կհայտնվեմ, ու կհանդիպենք Շշուկները, խորհուրդները հեռավոր... Ո՞վ «ﬔղսագործ» խարանեց
հանկարծ, ակամա: Սուտ է, արդեն ինձ չես գտնի, ես չկամ,
Վաղն իմը չէ, չեմ ունենա և այսօր: իմ ճակատին,
Ու չես հավատա դու ճամփաների Լոկ ստվերս է հուշում ձևը իմ նախկին, Դատապարտեց ինձ կրելու ﬔղք իմ հոր,
խափուսիկ խաղին. Ու իմ գոյը ես տանում եմ նրա ﬔջ. Ո՞վ դարձրեց ինձ մուրացիկ դրախտի,
Այն ո՞վ էր, որ ինձ անվանեց առաջին – Ո՞վ դարձրեց ինձ դժոխքի թագավոր...
Դու ինձ թաղել ես վաղուց՝ Առաջինը վերջնագծին ինձ գաﬔց: Եվ ես անվերջ արարելով ինձ կրկին,
հեռավոր Տրոյայի տակ, – Ու տանում է հորիզոնը երեկվա Ես բնական, ﬕ բանական մտագար,
Պաղ դիակիս ամփոփելու սնաﬔջ Կմոտենամ ինձ, ինձ կապող կամրջին,
Ես կգամ, ինչպես չնչին ﬕ բեկոր Այն տուփի ﬔջ , որ կոչվում է ապագա... Դեն նետելով թե ﬔղավոր, թե արդար,
կործանված նավի... Հեռանում եմ՝ որոնելով ինձ անվերջ: Ու կարարվեմ նորից Ջրից ու Հողից՝
Աﬔնուրեք, աﬔն ինչում, ﬕշտ առկա՝ Եվ ես կրկին կմոտենամ ինձ կրկին:
Ես կգամ, ինչպես գալիս են Ես կամ այսօր՝ երեկվա ու վաղվա ﬔջ:
երկրից անդրշիրիմյան, 4.
2.
Ու քո տան առաջ կկանգնեմ Եվ ես կրկին կմոտենամ ինձ նորից
որպես Տրոյական ձի, Ես կամ այսօր՝ երեկվա ու վաղվա ﬔջ, Եվ ճակատս պիղծ դրոշմը նզովքի
Ես լոկ ձև եմ, ես ստվեր եմ իմ նախկին. Երկրի մաքուր ցողով պիտի լվամ՝
Ցնցոտիավոր այն բախտախնդիր Այն ո՞վ նետեց իմ վրա քարն առաջին, Առած ﬕ նոր մարﬕն, գտած նոր հոգի,
արքայի նման... Ով էր, արդյոք, որ ինձ Որ ստվերս անկյանք նորից մարդանա...
Եվ թույլ ու խեղճ իմ աչքերը լուսնոտի
Կգամ, որ Կամքը՝ աստվածախնամ ինձնից դուրս վանեց: Պիտի կրկին երկրային փայլ ստանան,
սխալի ճշտի... Ով դադարեց ինձ ինձանից այսքան ﬔծ – Եվ դեն նետեմ մղձավանջն այս հնոտի...
Համր ու անկյանք՝ Մերկամաքուր նախահոր պես իմ նորից՝
Ու նորից բախտի ու աստվածների Կզգամ դարձյալ տենչն այն
կամքին հակառակ՝ քարե արձան Աստըծու...
Առաջինը ո՞վ իմ ձեռքով սպանվեց, հսկա կարոտի,
Ես պիտի գրեմ տաճարի պատին Առաջինը ո՞վ ինձ սպանեց իմ ձեռքով: Այն կարոտի, որ ժառանգել եմ հողից, –
ձեռքով մարդկային, Ու քայլում եմ ստվերացած երկնքով, Այն, որ ﬕշտ կա թե ծառի ﬔջ,
Ես՝ կիսով դև և կիսով չափ դեռ անեղծ,
Որ ես եմ՝ Մարդը, որն ապրել գիտի Ժամանակի անչափելի եզերքով թե խոտի...
տքնությամբ համառ, Քարշ եմ տալիս ուրվականն իմ Ես՝ արարված երկրի կավե խմորից –
Մարդն արարիչ, Հայրը մարդու և Որդին:
Որ ես եմ՝ Մարդը, մաքառող գոյի սուտ ու կեղծ...
ասքը երկնային:

Ինձ ջնջել եմ երեկվանից,
Ու ձեր ﬕջից արդեն չկամ,
Օրապակաս էն խելառից
Եկա վերջին բարևս տամ...
Լի՝ անպակաս էս սեղանին
Ես ﬔկ լեղի, ﬔկ կենաց թաս,
Պիտի ջարդվեմ ﬕանգաﬕց,
Մնացողաց շախն անպակաս...
Երանի քեզ, և ﬔղա ինձ,
Եվ օրերին էն գժավուն,
Ինձ նմանակ ձեր նմանին

34 ¶àð̲ð²ð 1-3 (213-215) 2017 Ã. ÑáõÝí³ñ-Ù³ñï

«Горцарар»
Издается с июля 1999г.

Степанакерт – один из самых чистых городов мира Àâòîð ïðîåêòà è ó÷ðåäèòåëü –

Степанакерт – один из самых чистых столич- нистерства образования Арцаха Центр эколо- Âàãðàì ÁÅÊ×ßÍ
ных городов в мире. Это утверждение имеет го-ноосферных исследований провел на терри-
и научные основания: геохимический паспорт тории Арцаха геохимические исследования. Çàì. ãë. ðåäàêòîðà -
города. Эти работы преследовали не только научные Ðîçà ÃÓËßÍ
цели, но и были призваны подготовить специа-
Об этом в беседе с Armtimes.com сказала листов для научного центра Арцаха, которые ¶ÉË. ËÙµ³·ñÇ ï»Õ³Ï³Éª
замдиректора по научной части Центра эколо- в дальнейшем смогут самостоятельно прово- èá½³ ÔàôÈÚ²Ü
го-ноосферных исследований, руководитель дить исследования. ИЗДАТЕЛЬ
отдела геохимии окружающей среды Лилит Издательский Дом
Саакян. Результатом успешно проведенных научных
работ стало исследование водных ресурсов «ØÀÃÀÍÝ»
«Первым делом мы занялись геохимическим и осадочных пород водосборных бассейнов
исследованием в Степанакерте. За мои 16 лет НКР, осуществленное совместными усилиями Лицензия серия ИД № 02313
научной работы это первый случай, когда в Центра эколого-ноосферных исследований и
исследуемом городе не было выявлено замет- научного центра Арцаха. Журнал зарегистрирован
ных последствий антропогенного стресса», – в Министерстве Российской Федерации
сказала Лилит Саакян. «У республики есть огромный потенциал для
развития экологически чистого производства, по делам печати, телерадиовещания
По словам кандидата географических соответствующего международным сельскохо- и средств массовых коммуникаций
наук, а также советника одного из отделов зяйственным стандартам», – сказала Лилит
научного центра НКР, с 2011 года при со- Саакян. Регистрационный номер
финансировании Госкомитета по науке ПИ № 77-5015
министерства образования и науки РА и ми- NovostiNK.ru
Авторские материалы
Ïàìÿòü не рецензируются и не возвращаются.
îá Àðìåíèè
íà ìîíåòàõ Переписку с читателями редакция
не ведет. Мнение авторов может
Äðåâíåãî не совпадать с мнением редакции.
Ðèìà
Материалы со знаком ¶ публикуются
Чудом сохранившиеся и дошедшие до наших дней власть своему ставленнику, царю Бакуру I, а Сохемос
из глубины веков денежные знаки могут рассказать о перебирается в Рим. на правах рекламы.
преданных забвению исторических событиях или по- Редакция не несет ответственности
литических деятелях много интересного. Спустя год Рим одерживает победу над парфянами, за содержание рекламных объявлений.
после чего согласно договору к Римской империи пе-
В этом смысле крайне занимательны три старые реходит Западная часть Месопотамии, а Армения ПЕРИОДИЧНОСТЬ ВЫХОДА - ЕЖЕМЕСЯЧНО
римские монеты, датируемые вторым веком нашей провозглашается независимой, но управлять ею Отпечатано
эры. Попытаемся расшифровать отчеканенные на должен царь, назначенный Римом. Так, в 164 году
них своеобразные исторические ребусы. римляне во второй раз коронуют Тиграна V Сохемо- ОАО «Калужская типография стандартов» г. Калуга, ул. Московская 256.
са. В этот период одновременно царствовали Луций Формат А3, объём 4,0 п.л.
В ту сложную и запутанную для Армении эпоху царь Вер (Lucius Verus) и Марк Аврелий. Луций Вер полу- Тираж 1 500 экз. Зак. № 103.
Тигран V Сохемос всходил на армянский престол аж чил прозвище «Армениакус» (Armeniacus) после зах-
целых два раза (144-161 и 164-186 гг. нашей эры). вата Армении римской армией. Территория распространения:
В первый раз царская корона досталась ему из рук Российская Федерация, страны СНГ,
римского императора Антонина Пия (Antoninus Pius). На аверсе золотой монеты отчеканен император
Именно это событие запечатлено на первой брон- Луций Вер и обозначено его имя, а на реверсе – зарубежные страны.
зовой монете: на аверсе (главной стороне монеты) вторая коронация Сохемоса и надпись на латинском В номере использованы материалы
изображен император и его имя, а на реверсе (обо- «Царя Армении дал». «ÍÎÅ ÊÎÂ×Åû, «ÀÇû, «ÀÐÀÂÎÒ»,
ротной стороне) – коронация Сохемоса и надпись «ÃÀ», «ÅÒÅл, «hÀÉÊÀÊÀÍ ÆÀÌÀÍÀÊ»,
на латинском: «Царя Армении дал» (Rex Armen Dat). На лицевой части последней серебряной монеты «ÈÐÀÂÓÍÊ», «ÂÎÇÍÈ», «ÍÎÂÎÅ ÂÐÅÌß».
После смерти императора Антонина Пия парфянское изображен Луций Вер, а на обороте изображена
войско совершает нашествие на Великую Армению, армянка как символ Армении и отчеканена надпись Цена свободная.
наносит сокрушительный удар Сохемосу и передает – «Armen».
Адрес издательства и редакции:
Рубен ШУХЯН.
248001, г. Калуга,
ул. Суворова, 160.

Тел.: (4842) 56-59-29.

E-Mail: [email protected]

факс (4842) 565-929,

www.gortsarar.ru

E-Mail: [email protected]