2013_7

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 3

غðàÜø ¸ðêàôØ

§ÐéáÙÇ ÐÇåáÏñ³ïÁ¦. ѳ۳½·Ç Ù»Í µÅßϳå»ï æáñçá ´³ÛÉÇíÇ

Ü»ñϳÛáõÙëª 21-ñ¹ ¹³ñáõÙ, µÅßÏ³Ï³Ý ÆÝÝáÏ»ÝïÇáë XII å³åÇÝ, ¨ ݳ ¹³éÝáõÙ ¿ Æï³ÉdzÛáõ٠ѳÛïÝÇ üÇáõãÇÇ Ñ³Ýù³ÛÇÝ
ó³Ýϳó³Í Ó»éݳñÏáõÙ ¨ ¹³ë³·ñùáõÙ í»ñçÇÝÇë, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѻﳷ³ÛáõÙ ÎÕ»Ù»ë çñÇ Ù³ëÇÝ: ºñϳñ ï³ñÇÝ»ñ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï
ÙϳÝÝ»ñÁ µ³Å³ÝíáõÙ »Ý »ñÏáõ ï»ë³ÏǪ XI å³åÇ ³ÝÓÝ³Ï³Ý µÅÇßÏÝ áõ µ³ñ»Ï³ÙÁ áõëáõÙݳëÇñ»Éáí ³Û¹ çñÇ ýǽÇϳ-ùÇÙdz-
ѳñà ¨ ÙdzÓÇ· ½áɳíáñ: ê³Ï³ÛÝ ùã»ñÇÝ ¿ (4, ¿ç 163-164): Ï³Ý Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñÁª »Ï»É ¿ ³ÛÝ Ñëï³Ï ѳ-
ѳÛïÝÇ, áñ ³í»ÉÇ ù³Ý »ñ»ù ѳñÛáõñ ï³ñÇ Ùá½Ù³ÝÁ, áñ í»ñáÑÇßÛ³É çñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ
³é³ç ³Û¹ ¹³ë³Ï³ñ·áõÙÝ ³ñ»É ¿ ѳ۳½·Ç 1696 Ã. ÐéáÙáõ٠ɳïÇÝ»ñ»Ýáí ÉáõÛë ¿ Ñݳñ³íáñ ¿ í»ñ³óÝ»É »ñÇϳÙÝ»ñáõ٠ѳÝ-
ÙÇ µÅÇßÏ-·ÇïݳϳÝ, áí 18-ñ¹ ¹³ñÇ ³é³- ï»ëÝáõÙ 28-³ÙÛ³ µÅßÏÇ §¶áñÍÝ³Ï³Ý µÅß- ¹ÇåáÕ ù³ñ³ÛÇÝ Ïáõï³ÏáõÙÝ»ñÁ: ÐÇßÛ³É
çÇÝ Ï»ëÇÝ §Ñ»Õ³ßñç»É ¿ »íñáå³Ï³Ý ÏáõÃÛáõݦ »ñÏѳïáñ ³ß˳ïáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ѳÝù³ÛÇÝ çñÇ µáõÅÇã ѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ݳ
ÙÇïùÁ¦ (1, ¿ç 72), ¹³ñÓ»É ³Ù»Ý³Ñ³ÛïÝÇ Ýñ³Ý ³ñųݳóÝáõÙ ¿ Ù»Í ÷³éùÇ: Üñ³ Ù³Ýñ³Ù³ëÝáñ»Ý Ýϳñ³·ñ»É ¿ §È»Õáõ, Ýñ³
ϳ½Ù³ËáëÁ ¨ íÇñ³µáõÛÅÝ Æï³ÉdzÛáõÙ: ѳٵ³íÁ ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ ³Ù»Ýáõñ»ù: Üñ³Ý µÝáõÛÃÇ, ýáõÝÏódzÛÇ áõ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ
ßÝáñÑíáõÙ »Ý å³ïí³ÝáõÝÝ»ñª §ÐéáÙÇ Ù³ëÇݦ ³ß˳ïáõÃÛ³Ý ¿ç»ñáõÙ: ÜÙ³Ý Ñ»-
ÆÝãå»±ë ¿ñ ѳÛïÝí»É ³Û¹ »ñÏñáõ٠ѳ۳½- ÐÇåáÏñ³ï¦, §Üáñ ÐÇåáÏñ³ï¦, §æ³Ñ ï³½áïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ 17-ñ¹ ¹³ñÇ í»ñçÇÝ,
·Ç ٻͳÝáõÝ µÅÇßÏÁ, áíù»±ñ ¿ÇÝ Ýñ³ ÍÝáÕ- µÅßÏáõÃ۳ݦ, §´ÅßÏáõÃÛ³Ý µ³ñ»Ýáñá·Çã¦: »ñµ Ï»Ýë³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ùÇÙÇ³Ý Ýáñ-Ýáñ
Ý»ñÁ: ºí ³Û¹ ³Ù»ÝÁ å³ï³Ñ³Ï³Ý ã¿ñ: ܳ ¿ÇÝ Ó¨³íáñíáõÙ áñå»ë µÝ³Ï³Ý ·Çïáõ-
µÅßÏáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ëå³ñ»½ »Ï³í áñå»ë ÃÛáõÝÝ»ñ, Çëϳå»ë ³ñųÝÇ ¿ÇÝ Éñç³·áõÛÝ
´³ÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ 16-17-ñ¹ ¹³ñ»ñáõÙ µ³½- Ýáñ³ñ³ñª Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ï³Éáí áõß³¹ñáõÃÛ³Ý (5, ¿ç 29):
Ù³ÃÇí ѳۻñ, ѳïϳå»ë Üáñ æáõÕ³ÛÇóª ·áñÍÝ³Ï³Ý µÅßÏáõÃÛ³ÝÁ ¨ ѳïϳå»ë
Çñ»Ýó ³é¨ïñ³Ï³Ý ·áñÍ»ñÁ ϳñ·³íáñ»Éáõ ³ÝïÇÏ µÅßÏáõÃÛ³Ý µ³ñ»Ýáñá·Çã ÐÇåá- æáñçá ´³ÛÉÇíÇÇ Ù³ÑÇó Ñ»ïá Ýñ³ áñáß Ï»Ý-
Ýå³ï³Ïáí Ñ³×³Ë Ù»ÏÝáõÙ ¿ÇÝ ºíñáå³ Ïñ³ïÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÇÝ, áñáÝù ÑÇÙÝíáõÙ »Ý ë³·ÇñÝ»ñÁ ß³ï Ñ³×³Ë Ýñ³Ý ³Ýí³Ý»É »Ý
¨ ѳëï³ïíáõÙ ï»ÕÇ ù³Õ³ùÝ»ñáõÙ: гÛ- ½ÝÝáõÃÛ³Ý, ÷áñÓ³éáõÃÛ³Ý ¨ ïñ³Ù³µ³- ݳ¨ §üÇáõãÇÇ Ñ³Ýù³ÛÇÝ çñÇ ·Çï³Ï³Ý
ϳ½Ý ³ÝáõÝáí ÙÇ Ñ³Û ³é¨ïñ³Ï³Ý ¨ë ÝáõÃÛ³Ý íñ³ (6, ¿ç 57-58): ѻﳽáïáÕÁ¦: ºí ³Û¹ ËñÃÇÝ ·Çï³Ñ»ï³-
ѳëï³ïí»É ¿ñ »íñáå³Ï³Ý ù³Õ³ùÝ»ñÇó ½áï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÁ ϳï³ñíáõÙ ¿ñ
Ù»ÏáõÙª è³·áõ½³ÛáõÙ (Ý»ñϳÛÇë Êáñí³- æáñçá ´³ÛÉÇíÇÇ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý ·ñ³í³Ï³Ý- Ù³Ýϳí³ñÅ³Ï³Ý ³Ù»ÝûñÛ³ ³ß˳ï³Ý-
ÃdzÛÇ ¸áõµñáíÝÇÏ ù³Õ³ùáõÙ), áñï»Õ ¿É Ý»ñÇó Ù»ÏÝ ¿É ³ÛÝ ¿ñ, áñ ݳ ϳñáÕ³ó³í ùÇÝ ½áõ·³Ñ»é: 1700 Ã. ëÏë³Í ÐéáÙÇ Ñ³Ù³É-
1668 Ã. ÍÝí»É ¿ñ Ýñ³ áñ¹Çݪ ³å³·³ Ù»Í ï»ë³Ï³Ý ¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý µÅßÏáõÃÛ³Ý ë³ñ³Ýáõ٠ݳ ·áñÍÝ³Ï³Ý µÅßÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï
µÅßϳå»ïÁª æáñçá ´³ÛÉÇíÇÝ, áñÇ ³ÝáõÝÁ ËݹÇñÝ»ñÁ ùÝݳñÏ»É Ùdzï»Õ, ³é³Ýó Ù»Ïï»Õ ¹³ë³í³Ý¹áõÙ ¿ñ ݳ¨ ï»ë³Ï³Ý
·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç »ñµ»ÙÝ Ñ³Ý¹ÇåáõÙ ¿ Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇó ½³ï»Éáõ: ¸ñ³ É³í³·áõÛÝ µÅßÏáõÃÛáõÝ (1,¿ç 74):
ݳ¨ ¶»áñ· ´³ÛÉÇíÇ Ï³Ù æáõñá ´³·ÉÇíÇ ³éѳí³ïãÛ³Ý ³ÛÝ ¿, áñ ݳ ï»ë³Ï³Ý
ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñáí (10): µÅßÏáõÃÛ³Ý Ñëϳ۳ͳí³É ÝÛáõûñÇ Ñ»ï Àëï Çï³É³³óÇ Ø³óáõù»ÉÇÇ, µ³½Ù³ÃÇí
ïí»É ¿ ݳ¨ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý µÅÇßÏÝ»ñ, áíù»ñ 18-ñ¹ ¹³ñÇ ëϽµÝ»ñÇÝ
ä»ïù ¿ Ýß»É, áñ ³ÝѳÛï ¿ æáñçá ´³ÛÉÇíÇÇ µáõÅÙ³Ý µ³½Ù³ÃÇí ¹»Õ³ÙÇçáóÝ»ñ, ëÏë»óÇÝ Çñ»Ýó ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ Æï³-
ѳÛÏ³Ï³Ý ³ÝáõÝÁ: гÛïÝÇ ã¿ Ý³¨ Ùáñ áñáÝóÇó §Çå»Ï³Ïáõɳ¦ ÏáãíáÕ ¹»ÕÁ ÉdzÛáõÙ ¨ ºíñáå³ÛÇ ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñáõÙ, ³ß³-
³ÝáõÝÁ: ²éѳë³ñ³Ï ß³ï ùÇã ïíÛ³ÉÝ»ñ »ñϳñ ï³ñÇÝ»ñ ÏÇñ³éí»É ¿ ºíñáå³ÛáõÙª Ï»ñï»É »Ý ´³ÛÉÇíÇÇÝ, áí ï»ÕÛ³Ï ¿ñ Çñ ѳÛ
»Ý å³Ñå³Ýí»É Ýñ³ ÍÝáÕÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: áñå»ë ¹Ç½»Ýï»ñdzÛÇ µáõÅÙ³Ý ÙÇçáó: Æñ ÉÇÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ ¨ Ñå³ñï³ÝáõÙ ¿ñ ¹ñ³Ýáí:
سÝÏáõÃÛáõÝÇó ÙdzÛÝ Ñ³ÛïÝÇ ¿, áñ ϳñ× §î»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ß³ñÅáÕ³Ï³Ý ÝÛ³ñ¹Ç Üñ³ ѳÛÏ³Ï³Ý Í³·Ù³Ý Ù³ëÇÝ ·Çï»ÇÝ
Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó ÷áùñÇÏ æáñçáÝ áñµ³ÝáõÙ ¿, Ù³ëÇݦ ³ß˳ïáõÃÛ³Ý Ù»ç ´³ÛÉÇíÇÝ ³é³ç ݳ¨ ´³ÛÉÇíÇÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇóÝ»ñÇó ß³ï»-
¨ ׳ϳﳷñÇ ¹Çåí³Íáí Ýñ³Ý áñ¹»·ñáõÙ ¿ ù³ß»É ³ÛÝ ÙÇïùÁ, áñ µáõÅÙ³Ý ³ÏïÇí ñÁ, ¨ å³ï³Ñ³Ï³Ý ã¿, áñ í»ñçÇÝÝ»ñë Ýñ³Ý
áõ Çñ ³½·³ÝáõÝÝ ¿ ï³ÉÇë Çï³É³óÇ µÅÇßÏ ¹»ñÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ Ù³ñÙÝÇ áëÏñ³ÛÇÝ ³Ýí³ÝáõÙ ¿ÇÝ Ý³¨ æáñçá ´³ÛÉÇíÇ-²ñÙ»Ýá
äÇ»ïñá ²Ýç»Éá ´³ÛÉÇíÇÝ, áí áñµ Ù³ÝãáõÏÇÝ ³Ùáõñ ÑÛáõëí³Íùáí (7, ¿ç 31-32): (8, ¿ç 271):
Çñ Ñ»ï ï³ÝáõÙ ¿ Æï³ÉdzÛÇ Ñ³ñ³íáõÙ
·ïÝíáÕ È»ãã» ù³Õ³ùÁ, áñï»Õ ¿É ³ÝóÝáõÙ ´Åßϳ·ÇïáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç ä»ïù ¿ Ýß»É, áñ ѳ۳½·Ç µÅÇßÏ-·Çïݳϳ-
»Ý Ýñ³ Ù³ÝÏáõÃÛ³Ý ¨ å³ï³Ý»ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Û³½·Ç µÅÇßÏÁ ѳÛïÝÇ ¿ áñå»ë ýǽÇϳ- ÝÇ Ù³ëÇÝ ß³ï ¿ ·ñí»É û° Ýñ³ ϻݹ³ÝáõÃÛ³Ý
ï³ñÇÝ»ñÁ (1, ¿ç 73): ٻ˳ÝÇÏ³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇã, ûñáù ¨ û° Ù³ÑÇó Ñ»ïá: ²Ûëå»ë ûñÇݳϪ
ù³ÝÇ áñ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ûñ·³ÝǽÙÇ Ù»ç 1857 Ã. æáñçá ´³ÛÉÇíÇÇ Ù³ÑÇó áõÕÇÕ 150
¸»é¨ë í³Õ ѳë³ÏÇó æáñçáÝ Ù»Í Ñ»ï³- ϳï³ñíáÕ µáÉáñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï³ñÇ ³Ýó ö³ñǽáõÙ Ññ³å³ñ³Ïí³Í
ùñùñáõÃÛáõÝ ¿ óáõó³µ»ñáõÙ áõëÙ³Ý Ýϳï- µ³ó³ïñ»É ¿ ÙdzÛÝ Ù»Ë³ÝÇÏ³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý ¨ ³ß˳ñѳ·ñáõÃÛ³Ý Ñ³Ý-
ٳٵ: Æñ áõëáõóÇãÝ»ñÇÝ Ý³ ³åß»óÝáõÙ ·áñÍáÝÝ»ñáí: ²ÛÝáõѳݹ»ñÓ, ݳ Çñ ñ³·Çï³ñ³ÝáõÙ »ñÏáõ ¿ç ÝíÇñí³Í ¿ñ
¿ ³ñï³Ï³ñ· ÁݹáõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¨ ³åñ³Í ¹³ñ³ßñç³ÝÇ ³ÛÝ Ëǽ³Ë µÝ³- Ýñ³Ý: лﳷ³ÛáõÙ ÐéáÙáõÙ, ÜÛáõ-ÚáñùáõÙ,
³ß˳ï³ëÇñáõÃÛ³Ùµ: äÇ»ïñá ²Ýç»Éá ·»ïÝ»ñÇó ¿ñ, áíù»ñ ù³ç ·Çï³Ïó»É »Ý, ¾¹Çݵáõñ·áõÙ, ìÇ»ÝݳÛáõÙ ¨ ³ÛÉáõñ Ññ³-
´³ÛÉÇíÇÝ áãÇÝã ãÇ ËݳÛáõÙ Çñ áñ¹»·ñÇÝ áñ ·áñÍݳϳÝáõÙ Ùïù»ñÇ ÝٳݳïÇå ï³ñ³Ïí³Í ѳÝñ³·Çï³ñ³ÝÝ»ñáõÙ ¨ë
ÑÇÙݳíáñ ÏñÃáõÃÛáõÝ ï³Éáõ ѳٳñ: ÆëÏ ù³ñ³ó³Í ¨ Ñ»ï¨áÕ³Ï³Ý ÏÇñ³éٳٵ ÝßíáõÙ »Ý æ. ´³ÛÉÇíÇÇ Ï»Ýë³·ñáõÃÛáõÝÁ ¨
å³ï³Ýáõ ï³ñ»ñùÁ µÝ³Ï³Ý ·Çïáõ- ³Ýϳñ»ÉÇ ¿ ѳçáÕáõÃÛ³Ý Ñ³ëÝ»É: àõëïÇ µÅßϳ·Çï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ:
ÃÛáõÝÝ»ñÝ ¿ÇÝ, µÅßÏáõÃÛáõÝÁ: ºí ݳ ϳ- ¨ ·áñÍÝ³Ï³Ý µÅßÏáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ ÐÇ-
ñáÕ³ÝáõÙ ¿ ѳëÝ»É Çñ Ýå³ï³ÏÇÝ: åáÏñ³ïÇó µ³óÇ Ý³ Ñ»ï¨»É ¿ ݳ¨ 16-17-ñ¹ 1926 Ã. ÐéáÙáõÙ ÉáõÛë ¿ ï»ëÝáõÙ 15-18-ñ¹
Æï³ÉdzÛÇ ê³É»éÝá, ä³¹áõ³ ¨ ´áÉáÝdz ¹³ñ»ñÇ ³Ý·ÉdzóÇ Ù»Í ÇÙ³ëï³ë»ñ üñ»Ý- ¹¹. ³åñ³Í Çï³É³óÇ Ñéã³Ï³íáñ µÅÇßÏÝ»-
ù³Õ³ùÝ»ñÇ Ñ³Ù³Éë³ñ³ÝÝ»ñÁ ·»ñ³- ëÇë ´»ÏáÝÇ ¾ÙåÇñÇÏ Ù»Ãá¹áÉá·Ç³ÛÇÝ: ñÇÝ ¨ µÝ³·»ïÝ»ñÇÝ ÝíÇñí³Í åñáý»ëáñ
½³Ýó ³í³ñï»Éáíª ï³ëÝáõóÙÛ³ æáñçáÝ äÇ»ïñá γå³ñáÝÇÇ ³ß˳ïáõÃÛáõÝÁ, áñÇ
ëï³ÝáõÙ ¿ ÇÙ³ëï³ëÇñáõÃÛ³Ý ¨ µßϳ·Ç- æáñçá ´³ÛÉÇíÇÝ µÅßÏáõÃÛ³Ý Ù»ç Ù»Í ï»Õ ¿ »ñ»ù ¿ç»ñÁ ÝáõÛÝå»ë ÝíÇñí³Í ¿ÇÝ ´³ÛÉÇíÇÇÝ
ïáõÃÛ³Ý ¹áÏïáñÇ ³ëïÇ×³Ý (5, ¿ç 31): ѳïϳóñ»É ¹ÇïáճϳÝáõÃÛ³ÝÁ ¨ ÷áñÓÇÝ, (3,¿ç 121): ¼³ñٳݳÉÇ ½áõ·³¹ÇåáõÃÛ³Ùµ
³Û¹áõѳݹ»ñÓ áñáß³ÏÇ ï»Õ ¿ ѳïϳóñ»É Ýñ³ µáÉáñ Ï»Ýë³·ÇñÝ»ñÁ Ùßï³å»ë ß»ßï»É
1692 Ã. ùë³Ýãáñë³ÙÛ³ ѳ۳½·Ç µÅÇßÏÁ ݳ¨ µ³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ, áñÁ, ¹ÇïáÕáõÃÛ³Ý »Ý Ýñ³ ³½·³ÛÇÝ å³ïϳݻÉÇáõÃÛáõÝÁ:
ѳëï³ïíáõÙ ¿ ÐéáÙáõÙ, áõñ ³ñ¹»Ý 1695 Ã. Ñ»ï ϳåí³Í, å»ïù ¿ Ýå³ëï»ñ µÅßϳ-
ëÏë³Í ï»ÕÇ §ê³åÇ»Ýïdz¦ (§ÆÙ³ëïáõ- ·ÇïáõÃÛ³Ý Ñ³çáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: Ð³Û µÅÇßÏ-·ÇïݳϳÝÝ»ñÁ ¨ë ͳÝáà »Ý
ÃÛáõݦ) ³Ï³¹»ÙdzÛáõÙ áñå»ë åñáý»ëáñ »Õ»É ´³ÛÉÇíÇÇ »ñÏ»ñÇݪ ãÇٳݳÉáí, ë³-
¹³ë³í³Ý¹áõÙ ¿ ϳ½Ù³ËáëáõÃÛáõÝ ¨ íÇ- ijٳݳϳÏÇó ï»ë³Ï³Ý µÅßÏ³Ï³Ý Ñá- ϳÛÝ, Ýñ³ ͳ·Ù³Ý Ù³ëÇÝ:
ñ³µáõÅáõÃÛáõÝ ³é³ñϳݻñÁ, ÇëÏ 1701 Ã. ë³Ýù»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ Ñ»ï íÇ×»-
ëÏë³Í ջϳí³ñáõ٠ݳ¨ ³Ï³¹»ÙdzÛÇ ï»- ÉÇë ݳ ÙÇßï ¿É, ÇÝãå»ë í³Û»É ¿ Éñç³ÙÇï Ð³Û Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ´³ÛÉÇíÇݪ áñå»ë
ë³Ï³Ý µÅßÏáõÃÛ³Ý ³ÙµÇáÝÁ (2,¿ç 23-24): ·ÇïݳϳÝÇÝ, ÁݹáõÝ»É ¿ ³í»ÉÇ Ë»É³óÇ ¨ ѳ۳½·ÇÑéã³Ï³íáñµÅÇßÏ,³é³çÇݳݷ³Ù
ïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý ÙÇçÇÝ ¹ÇñùÁ: ÝßíáõÙ ¿ 1922 Ã. ѳÛïÝÇ §´³½Ù³í»åǦ
ÐéáÙáõ٠ݳ ͳí³ÉáõÙ ¿ ·Çï³Ù³Ýϳí³ñ- ¿ç»ñáõÙª ßÝáñÑÇí ³Ýí³ÝÇ µ³Ý³ë»ñ ¶.
Å³Ï³Ý É³ÛÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ. ϳñ¹áõÙ ¿ ´³ÛÉÇíÇÝ áõëáõÙݳëÇñ»É ¿ ݳ¨ Æï³- àëϳÝÛ³ÝÇ: §¸áÏïáñ ¶¨áñ· ´³ÛÉÇíǦ
¹³ë³ËáëáõÃÛáõÝÝ»ñ, ½µ³ÕíáõÙ ·Çï³- ÉdzÛÇ Ñ³Ýù³ÛÇÝ çñ»ñÁ, Ýᯐ Ýñ³Ýó Ñá¹í³ÍÇÝ (8, ¿ç 270-273), 1930 Ãí³Ï³ÝÇÝ
µÅßÏ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ: æáñçá µáõÅÇã ѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: Æñ ¹³ë³Ëá-
´³ÛÉÇíÇÇ Ñ³Ùµ³íÁ ѳëÝáõÙ ¿ ÐéáÙÇ ëáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ݳ Ëáë»É ¿ ѳïϳå»ë Â4

4 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

3 ѳٳß˳ñѳÛÇÝ µÅßϳ·ÇïáõÃÛ³Ý å³ï- ïáõÃÛáõÝÝ ¿, ÇÙ³ëïáõÝ Ñ³ÛÇ ³ÛÝ ï»ë³ÏÁ,
ÝáõÛÝ §´³½Ù³í»åǦ ѳٳñÝ»ñÇó Ù»ÏáõÙ ÙáõÃÛ³Ý Ù»ç: áñáí Ù»ñ ÅáÕáíáõñ¹Á ׳ݳã»ÉÇ ¿ ¹³éÝáõÙ
ѳçáñ¹áõÙ ¿ §¶ÇïÝ³Ï³Ý Ñ³Û³½·Ç µÅÇßÏ Ñ³Ù³ÛÝ ³ß˳ñÑÇÝ:
ÙÁ¦ Ëáñ³·ÇñÁ ÏñáÕ ËÙµ³·ñáõÃÛ³Ý Ø»Í µÅßϳå»ïÝ áõ ·ÇïݳϳÝÁ í³Ë׳Ý-
ÏáÕÙÇó ·ñí³Í »ñÏñáñ¹ Ñá¹í³ÍÁ, áõñ Ù³ë- í»É ¿ 1707 Ã. 39 ï³ñ»Ï³Ý ѳë³ÏáõÙ ì³ã³·³Ý ʲIJÎÚ²Ü,
ݳíáñ³å»ë ·ñí³Í ¿ñ. §²Ûë ѳÝ׳ñ»Õ ÐéáÙáõÙ: ä³Ñå³Ýí»É »Ý ѳí³ëïÇ ï»Õ»- å³ïÙ. ·Çï.ûÏݳÍáõ, ¹áó»Ýï
Ñ³Û ·ÇïݳϳÝÇÝ ³Ù»Ý³Ï³ñ× ÏÛ³ÝùÝ ³ñ- ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ, û ÇÝãå»ë ¿ ÐéáÙÁ ë·³ó»É
·»Éù ã»Õ³í Çñ»Ý ϳÝ˳ѳë ѳٵ³í ÙÁ ´³ÛÉÇíÇÇ í³Õ³Å³Ù Ù³ÑÁ: ܳ Æï³ÉdzÛÇ ¶ð²Î²ÜàôÂÚàôÜ
í³ëï³Ï»Éáõ ·ÇïáõÝÝ»ñáõ Ù»ç: ²Ûëûñ ³É µÅßϳ·ÇïáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç ÃáÕ»É 1. ². Ø»½åáõñ»³Ý, Ð³Û ¨ ͳ·áõÙáí Ñ³Û µÅÇßÏÝ»ñ,
³Ýáñ ³ÝáõÝÁ ѳñ·³Ýùáí ¨ ѳïϳå»ë ¿ ·ÇïݳϳÝÇ ¨ µÅßÏÇ Ù»Í Ñ³Ùµ³í: ºñ»- Æëï³ÙµáõÉ, 1950:
ÏÑÇßíÇ ³ÛÝ ³ÕÙáõÏÇ Ù»ç, ½áñ ˳㳷áÕ ëáõÝÁ ѳ½Çí µáÉáñ³Í, æáñçá ´³ÛÉÇíÇÝ 2. È. ÐáíѳÝÝÇëÛ³Ý, ä³ïÏ»ñ³½³ñ¹áõÙ Ñ³Û µÅßÏáõÃÛ³Ý
²ëáõ»ñ³Ý µ³ñÓñ³óáõó, ÙÇÝã¹»é µáõÝ ´³ÛÉÇ- »íñáå³Ï³Ý µ³½Ù³ÃÇí ³Ï³¹»ÙdzݻñÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É Ñݳ·áõÛÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñÇó ÙÇÝã¨
íÇÝ ¿ñ, ³ñ¹Ç µÅÇßÏÝ»ñÇ Ù»ç 18-ñ¹ ¹., ÇÝù ¨ ·Çï³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙª Ù»ñûñ»ñÁ, ºñ¨³Ý, 1958:
³é³çÇÝ ³Ý·³Ù ·Ûáõï³íáñ ÷áñÓ»ñáí ³Û¹ ²áõ·ëµáõñ·Ç ϳÛë»ñ³Ï³Ý ¨ ÈáݹáÝÇ ²ñù³- 3. è. ö³ñë³¹³ÝÛ³Ý, Ð³Û µÅßÏáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÇó,
í³ñå»ïáõÃÛ³Ý ·áÛáõÃÛáõÝÁ Ù³ïݳÝß»ó¦ Û³Ï³Ý ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ý¹³Ù ¿ñ (4, ¿ç ºñ¨³Ý, 1958:
(9, ¿ç 43-44): 163-164): Üñ³ ÃáÕ³Í µÅßϳ·Çï³Ï³Ý 4. ². ´³ËãÇÝÛ³Ý, г۳½·Ç ·áñÍÇãÝ»ñ: Ðݳ·áõÛÝ
Ñëϳ۳ͳí³É ·ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ·ñí³Í ųٳݳÏÝ»ñÇó ÙÇÝ㨠ٻñ ûñ»ñÁ: λÝë³·ñ³Ï³Ý
ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ Ð³Û³ëï³Ýáõ٠ѳ۳½·Ç ¿ ɳïÇÝ»ñ»Ýáí ¨ Çï³É»ñ»Ýáí, ³Ûëûñ ¿É ѳÝñ³·Çï³Ï, ºñ¨³Ý, 2002:
µÅßÏÇÝ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù Ý»ñϳ۳óñ»É ¿ Æï³ÉdzÛÇ ³½·³ÛÇÝ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ 5. Ð³Û ³Ýí³ÝÇ µÅÇßÏÝ»ñ, ºñ¨³Ý, 2002:
³Ï³¹»ÙÇÏáë ȨáÝ ÐáíѳÝÝÇëÛ³ÝÝ Çñ ¨ Ñá·¨áñ ѳñëïáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹ ³ß˳ïáõ- 6. Îãàíåñÿí Ë. À. Èñòîðèÿ ìåäèöèíû â Àðìåíèè.  5-è ò.
§´ÅßÏáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÁ г۳ëï³ÝáõÙ ÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñ»ÕÇݳÏÇ Ù³ÑÇó Ñ»ïá µ³½ÙÇóë Ò. Ç. Åðåâàí, 1946-1947.
ÑÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñÇó ÙÇÝ㨠ٻñ ûñ»ñÁ¦ Ññ³ï³ñ³Ïí»É »Ý ÐéáÙáõÙ, ÈÇáÝáõÙ, ìÇ»Ý- 7. Àéðèÿí À. Ï. Àðìÿíñêèå ó÷åíûå-ìåäèêè. Åðåâàí, 1998.
³ß˳ïáõÃÛ³Ý Ù»çª ï³Éáí æ. ´³ÛÉÇíÇÇ Ý³ÛáõÙ, ȳÛåóÇ·áõÙ ¨ ³ÛÉáõñ, óñ·Ù³Ýí»É 8. §´³½Ù³í»å¦, 1922, ë»åï»Ùµ»ñ:
ѳٳéáï Ï»Ýë³·ñáõÃÛáõÝÁ ¨ Ýñ³ ¹»ñÁ »íñáå³Ï³Ý µ³½Ù³ÃÇí É»½áõÝ»ñáí: 9. §´³½Ù³í»å¦, 1930, ÑáõÝí³ñ:
10. §Ð³Û³ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõݦ, 2001, ³åñÇÉÇ 14:
æáñçá ´³ÛÉÇíÇÝ Ý³¨ Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Ç Ñå³ñ-

سñïÇñáë ê³ñÛ³ÝÇ Ý³Ù³ÏÁ ȳí ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý

È»áÝǹ ´ñ»ÅÝ¢ÇÝ 10 ·³ÕïÝÇù

22.01.1968 Ã., ºñ¢³Ý, ػͳñ·á È»áÝǹ ôÉÛÇã 1. Միշտ բարձր տրամադրություն ունենալու համար
սովորե՛ք ինքներդ ձեզ կառավարել: Դատարկ բաներից ﬕ՛
Մոտ օրերս լրանում է իմ 88 տարին և նախքան այս աշխարհից վիրավորվեք, փորձե՛ք չկռվել ձեզ մտերիմ մարդկանց հետ,
հեռանալը ցանկություն ունեմ ոտք դնել այն հողի վրա, որտեղից ներե՛ք նրանց: Ներելով՝ ազատվում եք զայրույթից և ոխա-
դուրս են եկել իմ նախնիները: կալ զգացողություններից, որոնք առաջին հերթին հենց ձեզ են
կործանում: 2. Փորձե՛ք աշխարհին հումորով նայել: Նույնիսկ
Դրանք ﬕջնադարյան Հայաստանի մայրաքաղաք Անիի ավե- եթե ձեզ վիրավորել են, կամ հայտնվել եք ծանր իրավիճակում,
րակներն են, որոնք գտնվում են Թուրքիայի հետ սահման կազմող այնուաﬔնայնիվ ժպտացե՛ք և ինքներդ ձեզ ասեք. «Սա էլ
Ախուրյան գետի հանդիպակաց ափին: Դա` համաշխարհային կանցնի»: Անհավատալի է, բայց իսկապես նրանց համար,
նշանակության ճարտարապետական այդ հուշարձանը, իմ ժո- ովքեր անկեղծորեն հավատում են սրան,վատ բաներն անցնում
ղովրդի հպարտությունն է և սեփականությունը: Հինգ քառա- են: 3. Մի՛ նստեք տանը՝ ամբողջ աշխարհից նեղանալով:
կուսի կիլոﬔտր տարածքը, որը զբաղեցնում են Անի քաղաքի Կարող եք չկասկածել՝ փողոցում, ընկերների և ծանոթների
ավերակները, ﬔծ չէ, բայց այդ փոքր հողակտորը հանդիսանում շրջապատում, վատ տրամադրություն չի լինում: Ապա-
է Հայաստանի սրբավայրը: ցուցված է: 4. Ձեր կյանք նորարարության տարրեր մտցրե՛ք:
Հոգեբանները խորհուրդ են տալիս ժամանակ առ ժամանակ
Ես ողջ ժողովրդի անունից, ողջ քաղաքակիրթ մարդկության փոխել սովորությունները, օրինակ՝ նոր հոբի ունենալ կամ
անունից խնդրում եմ Ձեզ, վերադարձրեք Անին մայր հայրենիքի հագուստի ոճը փոխել: 5. Սովորե՛ք լիցքաթափվել: Երբ ինչ-
գիրկը, թույլ ﬕք տա նրան վերջնականապես անհետանալ որ հոգնեցուցիչ աշխատանք եք անում, մտածե՛ք ﬕ ինչ-որ
օտարերկրյա տիրապետության հարվածների տակ: հաճելի բանի մասին: Օրինակ՝ ընկերների կամ սիրելիի հետ
առաջիկա հանդիպման մասին: 6. Լողո՛վ զբաղվեք: Ջուրը
Փրկեցե՛ք Անին և շնորհակալ հայ ժողովուրդը ողջ աշխարհի մարﬓին օգնում է հանգստանալ և լիցքաթափվել՝ տոնուսն ու
առջև դարեդար կհատուցի Ձեզ խորին երախտագիտությամբ և տրամադրությունը բարձրացնելով: Բացի դրանից, դժբախտ
հիացմունքով: պատահարի և ﬖասվածք ստանալու հնարավորությունը
շատ քիչ է, հաﬔմատած ջրային այլ մարզաձևերի հետ:
سñïÇñáë ê²ðÚ²Ü 7. Կանգնե՛ք, հե՛տ նայեք... Երբեﬓ մարդիկ ծուղակում են
êáódzÉÇëï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ»ñáë, հայտնվում, որովհետև ժամանակ չեն ունենում մտածելու՝
արդյոք անհրաժեշտ ուղղությամբ են շարժվում: Ժամանակն
ÊêÐØ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ÝϳñÇã, է մտքերը, նպատակները, կապերը կարգի բերելու այնպես,
È»ÝÇÝÛ³Ý Ùñó³Ý³ÏÇ ¹³÷Ý»ÏÇñ ինչպես պարբերաբար սենյակն եք կարգի բերում: 8. Թեթև
նայեք կյանքին: Կյանքում ﬕշտ էլ սխրագործությունների
տեղ կա, բայց ոչ ﬕշտ են դրանք անհրաժեշտ: Փորձե՛ք
կենտրոնանալ նրա վրա, ինչ ներկա պահին եք անում: 9.
Պահպանե՛ք հեռանկարի զգացումը: Կյանքը հենց շարժում է,
և այն, ինչ այսօր ողբերգություն է, հնարավոր է, վաղը ժպիտ
կպարգևի: Չէ՞ որ իզուր չեն ասում՝ օրը կգա՝ բարին հետը (սա
ասացվածք է, պետք էր համարժեքը գտնել): 10. Մոռացե՛ք
տհաճությունների մասին: Եթե ուզում եք պառկել անկողնում
ու խղճալ ինքներդ ձեզ, ավելի լավ է չենթարկվել այդ ցան-
կությանը: «Շարժվե՛ք, և ձեր զգացմունքները կդառնան ավելի
շարժական, – ասել է հոգեբան Մերիոն Դիլվորտը, – Ֆիլմ
նայեք, մաքրություն արե՛ք...»:

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 5

êºäîºØ´ºðÆ 2-À ÆÙ³ëïáõÝÇ ¹³ëÁ – ³é³Ï

вز¼¶²ÚÆÜ îàÜ ¾

ê»åï»Ùµ»ñÇ 2-Á ѳٳ½·³ÛÇÝ ïáÝ ¿ª È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Մի ծեր ու իմաստուն մարդ ասում է իր ընկերոջը.
гÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ñéã³ÏÙ³Ý ûñÁ: гÕûÉáí ²¹ñµ»ç³ÝÇ ÏáÕÙÇó - Լավ ուսուﬓասիրիր սենյակը, որում ﬔնք գտնվում ենք և
å³ñï³¹ñí³Í å³ï»ñ³½ÙáõÙ, ³ñï³Ñ³Ûï»Éáí ÅáÕáíñ¹Ç ѳí³- փորձիր հիշել բոլոր շագանակագույն առարկաները:
ù³Ï³Ý ϳÙùÁª ²ñó³ËÁ Ñéã³Ï»ó ¨ å³ßïå³Ý»ó Çñ ³ÝϳËáõ- Սենյակում շատ շագանակագույն առարկաներ կային և ընկե-
ÃÛáõÝÁ: րը շատ արագ կարողացավ հաղթահարել այդ խնդիրը:
Բայց իմաստունը նրան հղեց երկրորդ հարցը.
È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ³ÝϳËáõÃÛ³Ý Ñéã³- – Իսկ հիմա փակիր աչքերդ և թվիր բոլոր երկնագույն առար-
ϳ·ÇñÝ ÁݹáõÝí»ó ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý å³ï·³Ù³íáñÝ»ñÇ ÈÔÆØ կաները:
Ù³ñ½³ÛÇÝ ¨ Þ³ÑáõÙÛ³ÝÇ ßñç³Ý³ÛÇÝ ËáñÑáõñ¹Ý»ñǪ µáÉáñ ϳñ·Ç Ընկերը զայրանում և շփոթվում է.
å³ï·³Ù³íáñÝ»ñÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùµ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í ѳٳï»Õ – Ես ոչ ﬕ երկնագույն առարկա չեմ տեսել, չէ՞ որ ես քո խնդրան-
Ýëï³ßñç³ÝáõÙ: քով ուշադրություն եմ դարձրել ﬕայն շագանակագույն առար-
կաներին:
ê»åï»Ùµ»ñÇ 2-ÇÝ Éñ³ÝáõÙ ¿ ³Û¹ Ý߳ݳϳÉÇ Çñ³¹³ñÓáõÃÛ³Ý Ինչին իմաստունը պատասխանում է.
22-ñ¹ ï³ñ»¹³ñÓÁ: ²Ýó³Í ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ³ñó³Ë³Ñ³Ûáõ- – Բացիր աչքերդ և ուշադիր նայիր, որովհետև սենյակում
ÃÛáõÝÁ ³å³óáõó»ó, áñ ѳí³ï³ñÇÙ ¿ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ³ñ- բազում երկնագույն առարկաներ կան: Եթե դու փնտրում ես
Å»ùÝ»ñÇÝ ¨ å³ïñ³ëï ¿ ѳÕóѳñ»É å»ï³Ï³Ý³ßÇÝáõÃÛ³Ý սենյակում ﬕայն շագանակագույն առարկաներ, իսկ կյանքում
׳ݳå³ñÑÇÝ Í³·³Í µáÉáñ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ¸»é¨ë Ï³Ý ãÉáõÍ- ﬕայն վատը՝ ապա դու հենց դրանք էլ կտեսնես և հենց դրանք
í³Í µ³½Ù³ÃÇí ËݹÇñÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ ÇñáÕáõÃÛáõÝ ¿ ݳ¨ ³ÛÝ, áñ ϳ դու ﬕայն կհիշես և ﬕայն դրանք մասնակցություն կունենան
È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ 22-³ÙÛ³ »ñÇï³ë³ñ¹ ѳÝñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ, քո կյանքում:
áñ íëï³Ñ ù³ÛÉ»ñáí ß³ñÅíáõÙ ¿ ³é³çª ³å³íÇÝ»Éáí ë»÷³Ï³Ý ÐÇßÇ°ñ. »Ã» ¹áõ ÷ÝïñáõÙ »ë í³ïÁ, ¹áõ ÙdzÛÝ ¹³ ¿É Ï·ïÝ»ë
áõÅ»ñÇÝ, г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ¨ ê÷ÛáõéùÇ Ù»ñ ѳÛñ»Ý³- ¢ ã»ë ÝϳïÇ ³Ù»Ý ɳíÁ, áñáÝù ù»½ ßñç³å³ïáõÙ »Ý:
ÏÇóÝ»ñÇ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ³ç³ÏóáõÃÛ³ÝÁ:
arxangelo.info
È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ ³ÝϳËáõÃÛ³Ý ³é³-
çÇÝ ÇëÏ ï³ñÇÝ»ñÇó ÃáÕ³ñÏí»É »Ý ݳٳϳÝÇß»ñ: ²é³çÇÝÝ»ñÇó ø³Õ³ù ²ñÙ»Ýdzª ÎáÉáõٵdzÛáõÙ
Ù»ÏÁ å»ï³Ï³Ý ËáñÑñ¹³ÝÇß»ñÁª ¹ñáßÁ, ½ÇݳÝß³ÝÁ, ݳ¨ ê³ñ·Çë
´³Õ¹³ë³ñÛ³ÝÇ §Ø»Ýù »Ýù, Ù»ñ ë³ñ»ñÁ¦ ѳÛïÝÇ Ñáõß³ñÓ³ÝÁ Քաղաքը հիﬓվել է 1880-ական թվականներին և դժվար չէ
å³ïÏ»ñáÕ Ý³Ù³Ï³ÝÇß»ñÝ »Ý: կռահել, որ քաղաքը հիﬓվել է հայերի կողﬕց:

àõß³·ñ³í ¿ ¶³ÝÓ³ë³ñÁ å³ïÏ»ñáÕ Ù³Ýñ³Ã»ñÃÇÏÁ, áñÁ Ñ»ï³- Քաղաքը հայտնի է իր էլիտար սուրճերի տեսակներով և այդ
·³ÛáõÙª ÞáõßÇÇ ³½³ï³·ñÙ³Ý 5-ñ¹ ï³ñ»¹³ñÓÇ ³éÃÇí, ÉáõÛë պատճառով Արﬔնիային անվանում են նաև Կոլումբիայի «սուրճի
ï»ë³í í»ñ³ÝßáõÙáíª 09.05.1992 – 09.05.1997 Ãí³·ñáõÃÛ³Ùµ ¨ մայրաքաղաք»:
§ÞáõßÇÇ ³½³ï³·ñÙ³Ý ÑÇÝ·»ñáñ¹ ï³ñǦ ѳۻñ»Ý ¨ ³Ý·É»ñ»Ý
ٳϳ·ñáõÃÛ³Ùµ: ʳãÇ ýáÝÇÝ å³ïÏ»ñí³Í »Ýª í»ñ¨áõÙª ¶³ÝÓ³- Արﬔնիայում գործնականորեն բացակայում են աղքատության
ë³ñÇ í³ÝùÁ, Ý»ñù¨áõÙª ³½·³ÛÇÝ ï³ñ³½áí Õ³ñ³µ³ÕóÇ ÏÇÝ ¨ որևէ նախանշաններ և Արﬔնիան հանդիսանում է Կոլումբիայի
ïÕ³Ù³ñ¹: лﳷ³ÛáõÙ ¨ë ïå³·ñí»É »Ý ³ñó³ËÛ³Ý Ý߳ݳíáñ աﬔնամաքուր և աﬔնագեղեցիկ քաղաքներից ﬔկը:
í³Ýù»ñÇ, ³Û¹ ÃíáõÙ ¨ Ô³½³Ýã»óáó í³ÝùÇ å³ïÏ»ñáí ݳٳ-
ϳÝÇß»ñ: ØÇ ù³ÝÇ Ý³Ù³Ï³ÝÇß ¿ ÃáÕ³ñÏí»É Ô³ñ³µ³ÕÇ ³ÝϳËáõ-
ÃÛ³Ý 20-³ÙÛ³ÏÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ:

È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ ÃáÕ³ñÏí³Í ݳٳ-
ϳÝÇß»ñÁ µ³½Ù³½³Ý »Ý Çñ»Ýó ûٳïÇϳÛáí. Ï³Ý ²ñó³ËÇ
µáõë³Ï³Ý ¨ ϻݹ³Ý³Ï³Ý ³ß˳ñÑÇÝ, µÝ³ß˳ñÑÇ å³ßïå³-
ÝáõÃÛ³ÝÁ ÝíÇñí³Í ݳٳϳÝÇß»ñ: ÂáÕ³ñÏí»É »Ý ݳ¨ ³é³çÇÝ
Ñ³Û ïÇ»½»ñ³·Ý³ó æ»ÛÙë ´³ÕÛ³ÝÇÝ, ݳ¨ ³ß˳ñÑÇ ³é³çÇÝ
ïÇ»½»ñ³·Ý³ó ÚáõñÇ ¶³·³ñÇÝÇ ÃéÇãùÇ 50-³ÙÛ³ÏÇÝ ÝíÇñí³Í
ݳٳϳÝÇß»ñ: ²é³ÝÓÇÝ Ý³Ù³Ï³ÝÇß ¿ ÝíÇñí»É §Ø³ÝϳϳÝ
ºíñ³ï»ëÇÉǦ ѳÕÃáÕ ìɳ¹ÇÙÇñ ²ñ½áõÙ³ÝÛ³ÝÇÝ:

Ô³ñ³µ³ÕÛ³Ý ß³ñÅÙ³Ý 10-³ÙÛ³ÏÇ Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ 1998-ÇÝ
г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ñ»ï ѳٳï»Õ ÃáÕ³ñÏí»É ¿ ݳ-
ٳϳÝÇߪ ׳ËñáÕ ³ñÍíÇ å³ïÏ»ñáíª Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ñ³Û»-
ñ»Ý ¨ ³Ý·É»ñ»Ý ٳϳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí:

È»éݳÛÇÝ Ô³ñ³µ³ÕÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝáõÙ ÃáÕ³ñÏí³Í ³í»ÉÇ
ù³Ý ѳñÛáõñ ݳٳϳÝÇß»ñÁ, Íñ³ñÝ»ñÁ, µ³óÇÏÝ»ñÝ áõ ѳïáõÏ
ÏÝÇùÝ»ñÁ Ù»Í Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝ »Ý Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ³ß˳ñÑÇ ýÇ-
ɳï»ÉÇëïÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ:

ì³ñáõÅ³Ý ²ÜîàÜÚ²Ü

6 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

гÛáó ³Ûµáõµ»ÝÇ ·³Õïݳ·ñÙ³Ý ·³ÕïÝÇùÁ

Արծվի Ալեքսանյանը մասնագիտությամբ Քանի որ ﬕ ապացույցը դեռ բավարար փությունների անգամ ﬔկ տոկոսը, այ-
գեոֆիզիկ է: Նախ գերազանց գնահատա- չէի համարում, ինձ ﬕ քանի ապացույցներ սինքն` նրանք, ի տարբերություն ﬔր
կաններով ընդունվել է Երևանի պետական էին անհրաժեշտ: Օրինակ, ինչո՞ւ պետք այբուբենի, մաթեմատիկական սիստեմ չեն,
համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետ, սա- է հայերեն «ր» տառով բառեր չսկսվեն, մաթեմատիկական ալգորիթմ: Մինչդեռ
կայն շուտով հասկացել է, որ ֆիզիկան իրեն ﬕնչդեռ այլ լեզուներով նման բազմաթիվ տառերի տակ գաղտնագրված ինֆորմա-
չի բավարարում, դուրս է եկել, ծառայել է բա- բառեր կան, իսկ «ր»-ով սկսվող բառերը ցիան կարդալու համար նախ պետք է
նակում, իսկ հետո ընդունվել է Երևանի պե- արտաբերելը ﬔզ համար խնդիր չէ: Ասես ճիշտ գտնես ձևը, այսինքն` տառի ձևը կա-
տական համալսարանի Երկրաբանական ﬕ ինչ-որ ձեռք վերցրել և ջնջել է «ր» տա- պես ﬔր ենթագիտակցությանը ծանոթ
ֆակուլտետի գեոֆիզիկայի բաժին: Ունի ռով սկսվող ողջ բառաշարքը: Մինչդեռ այլ ֆիզիկական պարաﬔտրերի հետ: Տա-
հետաքրքրությունների լայն շրջանակ: հետաքրքիրն այն է, որ երբ «ր»-ից առաջ ռերի տակ գտնվող ինֆորմացիան վեր
Արծվի Ալեքսանյանը շուրջ 40 տարի դնում ենք բոլոր ձայնավորները, դրանք հանելու դեպքում ﬔնք հսկայական տե-
ուսուﬓասիրել է այբուբենը և եկել այն իմաստ են ստանում` օր, իր, ուր և այլն, ղեկատվություն կունենանք», – ասաց Ա.
եզրակացության, որ հայոց այբուբենը ոչ որոնք պատասխանում են` որտեղ, ինչ Ալեքսանյանը: Ըստ Ա. Ալեքսանյանի` աշ-
ﬕայն ազգային, այլև համամարդկային և այլ իմացաբանական հարցերի: Այդ խարհում դեռևս որևէ լեզվաբան չի ասել,
նախաայբուբենն է (պրոտոայբուբեն): Այն- աﬔնը գուցե առաջին հայացքից մանրուք որ տառերի հերթականությունը պետք է
տեղ հայտնաբերել է մաթեմատիկական է թվում, բայց այդ մանրուքն ինձ ﬔծ բան է դիտել որպես մաթեմատիկական շարք,
օրինաչափություններ, որոնք չկան և ոչ ցույց տվել», – ասաց Արծվի Ալեքսանյանը: ավելի ճիշտ` ֆիզիկա-մաթեմատիկական
ﬕ ուրիշ այբուբենում: Հենց սա էլ, ըստ Ա. Հայոց այբուբենի կառուցվածքը, ըստ Ա. շարք: Սակայն ինքը այբուբենը դիտարկում
Ալեքսանյանի, պատահական չէ: «Եթե է հենց այդպես: Օրինակ, խմբավորելով
եռանկյան ﬔջ շարում ենք այբուբենի 36 արտասանությամբ ﬕմյանց մոտ գտնվող
տառերը, ապա եռանկյան գագաթներում տառերը, օրինակ` ԲՊՓ, ԳԿՔ և այլն, Ա.
ստանում ենք ԱՍՔ տառերը, որը հենց Ալեքսանյանը Հայոց այբուբենից ստացել
ասելիք, ասք բառն է, որը ռուսերենում է 5 եռանկյունի: Մինչդեռ, օրինակ` ռու-
դառնում է сказка», – ներկայացրեց Ա. սերեն լեզվի ﬔջ նման երեք տառանոց
Ալեքսանյանը` ավելացնելով, որ մաշտոց- խմբեր գոյություն չունեն: «Մեր այբուբենը,
յան այբուբենը մաթեմատիկական մատ- ի տարբերություն մյուս լեզուների, կա-
րիցա է ոչ ﬕայն խոսակցական լեզվի տարյալ սիստեմ է: Մեր այբուբենը համա-
համար, այլ նաև ունիվերսալ կոդ է բոլոր մարդկային գանձ է, և ես հիանում եմ դրա-
տեսակի հաղորդակցությունների հա- նով: Հայոց այբուբենում ﬔնք կարող ենք
մար: Ա. Ալեքսանյանը գիտակցում է, որ գտնել արդի շատ կարևոր և կիրառական
շատերին այս աﬔնը կարող է տարօրի- ինֆորմացիաներ: Օրինակ` այբուբենի
նակ և անհավանական թվալ, սակայն ալգորիթմով կարելի է ստեղծել ավելի

Ալեքսանյանի` աﬔնահամոզիչ ապացույցն այդ եզրահանգուﬓերին նա հասել է հզոր համակարգիչներ, քան ներկայիս հա-
է այն բանի, որ Հայոց այբուբենը ստեղծվել տարիների քրտնաջան աշխատանքի մակարգիչներն են: Այսպիսով` մաթեմա-
է ոչ թե 406 թ.-ին, այլ շատ ավելի վաղ, շնորհիվ: «Ես ուսուﬓասիրել եմ պատ- տիկական ճշգրտությամբ կարելի է ապա-
անհիշելի ժամանակներից: Նախապատ- մությանը հայտնի ինֆորմացիայի հին ցուցել, որ հայերենի այբուբենից են ծնվել
մական ժամանակներից: Այդ օրինաչափու- արմատները (սանկրիպտ և այլն), որտեղ մյուս բոլոր այբուբենները, և խոսքը ոչ ﬕայն
թյուններն արտահայտվում են բազմաթիվ բոլորը ﬕախառնում են և հնաբանու- տարբեր լեզուներին է վերաբերում, այլև
գծագրերով և բանաձևերով: Այդ տարիների թյունը, և մարդաբանությունը, և լեզուն, հաղորդակցության բոլոր ձևերին, օրինակ`
ընթացքում Ա. Ալեքսանյանը բացահայտել է և մաթեմատիկան, և քիﬕան, աﬔն ինչ երաժշտական լեզվին, մաթեմատիկական
Հայոց այբուբենում գտնվող գաղտնագրման կարծես այդ ամբողջական տեղեկատվու- լեզվին կամ, ասենք, ձկների լեզվին: Ավելի
բազմաթիվ ﬔթոդներ: «Դա անհավանական թյան ﬕ մասնիկն է, ու լրացնում են ﬔկը քան 40 տարի ես ուսուﬓասիրել եմ և
է թվում, սակայն այդ աﬔնն ունեն անհեր- մյուսին: Սակայն ﬕ բան ես վստահ կա- պարզել մաթեմատիկական ճշգրտության
քելի մաթեմատիկական ապացույցներ: րող եմ և պատրաստ եմ ապացուցել, որ և տառերի քանակը, ձևը և դրանց հեր-
Ես դա կարող եմ ապացուցել: Այբուբենի բոլոր այբուբենները ծնվել են հայերենի այ- թականությունը: Այդ բոլորի համար համ-
գաղտնագրման ﬔթոդները բազմատեսակ բուբենից, և սա ասում եմ ոչ թե զուտ ազ- ընդհանուր սիստեմ եմ գտել», – ասաց ﬔր
են և շատ հետաքրքիր: Պարզվում է, որ դա գայնասիրական տեսանկյունից ելնելով», զրուցակիցը: «Տրամաբանական վերլու-
ﬕ ամբողջական սիստեմ է, որտեղ ան- – ասաց Ա. Ալեքսանյանը: Վերջինիս համոզ- ծության ենթարկելով մյուս լեզուների
ﬕջական կապ կա նրանց ձևի, քանակի և մամբ` ոչ ﬕայն կարևոր է տառերի ձևը, այլև այբուբենը, պատրաստ եմ ցանկացած
տառերի հերթականության ﬕջև: Եվ ﬔծ դրանց հերթականությունը, քանակը պա- ընդդիմախոսների «քար ծակող» փաս-
համբերություն էր պետք` շտապ եզրակա- տահական չեն և հատուկ նշանակություն տարկներով ապացուցել, որ բոլոր այբու-
ցություններ չանելու, անﬕջապես ենթա- ունեն: «Հայերեն այբուբենում այդ աﬔնը բենները ծնվել են հայոց այբուբենից:
դրություններ չանելու և այդ աﬔնը ստուգե- կատարյալ է ներկայացված: Ոչ ﬕ այբուբեն
լու համար: չունի ﬔր այբուբենի ﬔջ եղած օրինաչա- Â7

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 7

سßïáóÁ áã û Ñݳñ»É, ³ÛÉ í»ñ³Ï³Ý·Ý»É ¿ ѳÛáó ï³é»ñÁ:

¶ÇïݳϳÝÝ»ñÁ åݹáõÙ »Ýª

ݳ˳ٳßïáóÛ³Ý ·Çñ ·áÛáõÃÛáõÝ ¿ áõÝ»ó»É

³ñ·Ù³Ýã³ó ïáÝÁ Ý»ñ³éí³Í ¿ Ð³Û նում ու պարսկերենում ընդհանուր էր, պանվել անտիկ օտար հեղինակների
³é³ù»É³Ï³Ý »Ï»Õ»óáõ ïáݳóáõÛóáõÙ... անպայման եզրակացնությունը ﬔկն էր՝ երկերում: Հռչակավոր հույն փիլիսոփա և
²Ûë ѳݷ³Ù³ÝùÁ ïå³íáñáõÃÛáõÝ ¿ հայերենը փոխ է առել պարսկերենից, եթե, պատմագիր Մետրոդորոս Սկեփսիացին,
ëï»ÕÍáõÙ, û Ñ³Û Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç իհարկե, պատահաբար չի պահպանել հնդ- ապրելով Պոնտոսում և Հայաստանում
óñ·Ù³ÝáõÃÛ³Ý ³ñí»ëïÁ ëÏǽµ ¿ եվրոպական նախալեզվից ժառանգածը... ﬕնչև մ.թ.ա. 70 թ., գրել է Տիգրան Մեծի
³éÝáõÙ ùñÇëïáÝ»áõÃÛ³Ý ÁݹáõÝáõÙÇó Նման կերպ պարզվում էր, իբր հայերենը պատմությունը և «Կենդանիների բանա-
Ñ»ïá ¢ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ êáõñµ ﬕ անտակ պարկ է, որի ﬔջ իրենց բառա- կանությունը» փիլիսոփայական երկը: Այս
Ø»ëñáå سßïáóÇ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÛ³Ý պաշարն են լցրել ﬔզ հետ առնչվող բոլոր վերջինը, ըստ Փիլոն Եբրայեցու (Ալեք-
ßñç³·³ÛáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïá г۳ëï³ÝáõÙ լեզուները, իսկ ﬔնք ուրիշներին տալու գրե- սանդրացու) հաղորդման, որն ապրել է
ѳÛïÝí³Í Ý߳ݳ·ñ»ñáí... թե ոչինչ չենք ունեցել: մ.թ.ա. I դ. վերջին քառորդից ﬕնչև մ.թ. I դ.
կեսը, թարգմանված է եղել հայերեն: Փիլոն
Հայագիտության ﬔջ գերակշռող տեսա- ԵՊՀ անտիկ գրականության ﬔր դասա- Եբրայեցու նման քաջատեղյակ և բծախնդիր
կերտը, թե 405 թ. առաջ հայոց լեզուն երբևէ խոսը` Լևոն Ներսիսյանը, ասում էր` հին օտար հեղինակի այս համոզիչ հաղորդումը
գրավոր չի եղել, այժմ արդեն դեմ է առնում հունական մշակույթն ու հինգերորդ դա- ﬔր թվարկության դարագլխին գոյություն
ﬕ անանցանելի պատի, որից այն կողմ րի հայ գրականությունը նույն տեսակի ունեցած հայալեզու գրականության մասին,
թափանցում են ﬕայն չհիﬓավորված հրաշքներ են... Այսօրվա գիտությունը այդ որ վկայակոչվում է առաջին անգամ, չի
պնդուﬓերը... Իսկ գիտական կեղծարարու- երկու «հրաշքն» էլ բացատրելի է համա- կարող չսասանել նույնիսկ աﬔնակարծր
թյունից զերծ ուսուﬓասիրություններն ու րում: Քայլ առ քայլ հայտնաբերվում են հակաթեզերը:
փաստարկուﬓերը վկայում են՝ գիր, ուրեﬓ՝ անհերքելի փաստեր, որոնց համաձայն՝ հա-
նաև գրականություն, իսկ սա նշանակում է՝ զարամյակներ առաջ մարդկային քաղա- Հենց ﬕայն Փիլոնի սույն վկայությունը բա-
նաև թարգմանական արվեստ, նախաքրիս- քակրթությունը շատ ավելի զարգացած է վական է` ժխտելու տարածված կարծիքը, որ
տոնեական Հայաստանում առկա է եղել... եղել, քան այսօր հնարավոր է երևակայել... եթե նախամաշտոցյան շրջանում գոյություն
Մի կողմ թողնելով հունական մշակույթի է ունեցել գրավոր հայ գրականություն, ապա
Դեռևս խորհրդային տարիների հայ խնդիրը, նշենք` հինգերորդ դարում` ﬔր ﬕայն հունարեն, ասորերեն կամ պարս-
գրականության դասագրքերում ﬕ աղոտ գրականության ոսկեդարում, առաջին ծա- կերեն լեզուներով, իսկ հայոց լեզվով եղել է
ակնարկ կար այն մասին, թե հնարավոր վալուն գործը, որ հայերեն թարգմանվեց, ﬕայն բանավոր գրականություն, այսինքն՝
է՝ հեթանոսական ﬔհյաններում գրակա- Աստվածաշունչն էր: Ու հենց այս առաջին բանահյուսություն: Եվ անﬕջապես հարց
նություն է ստեղծվել, որը ոչնչացվել է թարգմանությունն էլ արժանացավ «թա- է ծագում՝ ի՞նչ գրով են գրված եղել երեք
քրիստոնեություն ընդունելու ժամանակ, գուհի թարգմանչաց» բնորոշուﬕն: Մյուս հայալեզու գրքերը, եթե ոչ հայերեն այբու-
երբ ավերվել են բոլոր հեթանոսական տա- «հրաշքը», անկասկած, իբրև թե նոր ﬕայն բենով, որի մասին վկայում է 3-րդ դարի
ճարները... Այս մշուշոտ ենթադրությունը գրավոր դարձած լեզվով ﬕանգաﬕց գրա- ժամանակագիր և եկեղեցական ﬔկնիչ Հի-
հետագա կրթության ընթացքում լիովին կանության ոսկեդարի հաստատուﬓ էր, այն պողիտոսը»:
տեղը զիջում էր համոզմունքին, թե ﬕնչև դեպքում, երբ դրանից հետո արդեն տասն-
հինգերորդ դարը հայերն օգտվել են ﬕայն վեց դար հայ գրականության ընթացքը չի Ալբերտ Մուշեղյանը նաև նշում է, որ 234-
ուրիշների ստեղծած գրերից, և գրավոր ընդհատվել: 235 թթ. գրած իր աշխատության ﬔջ Հի-
հաղորդակցությունն էլ եղել է այդ գրերին պողիտոսը հայերին դասել է գիր ունեցող
համապատասխան օտար լեզուներով... Վերջերս ծանոթացա հայագետ Արտակ ազգերի շարքին. «Հունարեն բնագրով իր
Մովսիսյանի ﬔկնաբանությանը. ﬕջազգա- «Ժամանակագրության» ﬔջ՝ գրված Ալեք-
Ցավոք, նման մտայնությունը հայագիտու- յին փորձը հաստատում է` երբ գիր չունեցող, սանդր Սևերոս կայսեր 13-րդ տարում՝
թյան ﬔջ խոր արմատներ ունի... Օրինակ, իսկ դա նշանակում է՝ գրական մշակման մ.թ. 234 - 235 թթ., Հաբեթի ցեղի 47 ազգերի
ժամանակին ﬔզ է փոխանցվում ﬕ խոր չենթարկված, բարբառի վիճակում գտնվող շարքում որպես գրագետ (գիր ունեցող),
«ճշմարտություն»՝ եթե որևէ բառ հայերե- որևէ լեզու նոր-նոր գրի է առնվում, շուրջ Հիպողիտոսը հիշատակում է հետևյալ յո-
7000 բառից կազմված բառապաշար է թին՝ իբերներ, լատիններ, որոնց գիրը նաև
6Â ունենում, ﬕնչև որ այսուայնտեղից փոխ հոռոﬓերն են գործածում, իսպանացիք,
է առնում ու լրացնում գաղափարների, հույներ, մարեր, հայեր»:
Բացի դրանից, դրանք Հայոց այբուբենի երևույթների, առարկաների պակասող
կիսահասկացված, թերի ձևերն են: «Ես այ- անունները: Մինչդեռ հինգերորդ դարի Եվ վերջապես` բուն հայոց գրերի մասին:
բուբենի ﬔջ գտա նոտաները, նոտաների հայերենում ﬕանգաﬕց շուրջ 60000 հա- Ժայռապատկերներ և տարբեր արձանա-
թվային մաթեմատիկական արժեքը, յերեն բառ կա: Արդյոք սա՞ էլ է հրաշք, գրություններ ուսուﬓասիրողները վա-
որոնք հայտաբերվել են ընդաﬔնը վեր- թե պարզապես նշանակում է, որ նախա- ղուց են նկատել` հազարամյակներ ի վեր
ջերս: Ցանկացած նոտա կոտորակ է, և այդ քրիստոնեական Հայաստանում հայերենը Հայաստանի ժայռերին ու քարերին պատ-
կոտորակների արժեքը նույնպես դրված գրավոր լեզու է եղել, մշակվել է, հարստացել կերվել են նշաններ, որոնք շատ նման են ﬔր
է ﬔր այբուբենի ﬔջ: Ես կենսաբան չեմ, լեզվական կաղապարներով, արտահայտ- այբուբենի տառերին և այսօր գործածվող
սակայն ինձ թվում է, որ Հայոց այբու- չաﬕջոցներով: այլ նշանագրերի: Պարիս Հերունու «Հայերը
բենում կա նաև մարդու գենետիկ կոդի և հնագույն Հայաստանը» գրքի 108-րդ
գաղտնիքը, ես հիմքեր ունեմ այդպես Եթե հայերենը գրավոր չի եղել, տեսնես էջում պատկերված աղյուսակն ավելի քան
մտածելու», – ասում է Ա. Ալեքսանյանը: ի՞նչ է անում հայոց դիցարանում գրի ու խոսուն է, եզրակացությունն էլ՝ այն, թե
Ա. Ալեքսանյանը համոզված է, որ «ﬔր դպրության Տիր աստվածը, ﬕթե բազմա- հայոց տառերն են դարձել թե փյունիկյան,
այբուբենը ոչ ﬕայն ﬔր ազգի, այլև համա- զանության համար... թե արաﬔեական կոչվող գրերի հիմքը:
մարդկային և համաշխարհային գանձ է: Ես հակված չեմ մտածելու, թե քանի որ
Մեր այբուբենը ﬔր գերհզոր նախնիների, Բանասիրության դոկտոր Ալբերտ Մուշեղ- Հերունին պատմաբան կամ բանասեր չէ,
հայրերի կոդավորված փոխանցուﬓ է ﬔզ, յանի հրապարակուﬓերից ﬔկի վերնագիրն ուրեﬓ իրավունք չունի հայագիտությամբ
այբուբենի տակ գտնվող գանձից, ցանկալի է` «Հայոց լեզվով գրքեր՝ Մեսրոպ Մաշտոցից զբաղվելու. նրա փաստարկներն ինձ հա-
է, որ առաջինը օգտվի ﬔր ազգը»: չորս դար առաջ»: Գիտնականը գրում է. մոզում են: Մասնավորապես խոսելով
«Նախաքրիստոնեական շրջանում գոյու-
ÈáõëÇÝ» ØàìêÆêÚ²Ü թյուն ունեցած հայերեն գրի և գրակա- Â8
նության մասին վկայություններ են պահ-

8 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

7Â ու ժայռապատկերներին: Մաշտոցի ու ու արտասանությունը հայերենին
նրա աշակերտների նպատակն էր օտար անքննադատ պարտադրելու փոխարեն
Մեսրոպ Մաշտոցի արտասահմանյան երկրների գրադարաններում փնտրել ու սովորենք հարգել ﬔր լեզվի օրինաչափու-
ուղևորության մասին, որի նպատակն էր գտնել հայերեն գրքեր և դրանց ﬕջոցով թյունները... Մեկ-ﬔկ կարծիքներ են հըն-
հայոց լեզվի համար գրանշաններ ստեղծելը, կրկին «խոսեցնել» համրացած գրերը: Ըստ չում, թե հայերենը հարմար չէ այս կամ
Հերունին եզրակացնում է, որ նա այնտեղ Հերունու` Մաշտոցը ոչ թե հնարել, այլ վե- այն ոլորտում կիրառելու համար... Նման
ուղղակի փնտրել է հայերեն գրքեր, որոնք րականգնել է հայոց տառերը: դեպքերում ես ﬕ պատասխան ունեմ՝ եթե
Հայաստանում անխնա ոչնչացվել էին: մտքերը դժվարությամբ են արտահայտվում,
Անցած հարյուր տարվա ընթացքում ևս Իսկ այժմ, երբ ունենք թարգմանական հա- ﬔղավորը ոչ թե լեզուն է, այլ դրա իմացու-
մարդիկ մոռացել էին, թե ինչպես են հնչում րուստ ավանդույթներ, տեղեկատվական թյան մակարդակը...
այն նշանները, որոնք դեռևս պահպանվել տեխնոլոգիաների ﬔր դարում դրանք չենք
էին Հայաստանի արձանագրություններում գնահատում ու կորցնում ենք... Ժամանակը ²ñÙ»ÝáõÑÇ ÂàôزÜÚ²Ü
չէ՞, որ օտար կաղապարները, բառապաշարն

гÛÏ è²Ð²ÜÚ²Ü

Ծնվել է Աբխազիայում անցյալ դարի առաջին կեսին: ²êàôØ ºÜ...
Ուսանել է Երևանի ռուսական մանկավարժական ինստի-
տուտում, ապա նաև՝ Սուխուﬕ մանկավարժական ինս- Ասում են, իբր, գիտությամբ հզոր
տիտուտի պատմական մասնաճյուղում: Եղել է ուսուցիչ և Այս հողագնդի կես ﬕլիարդ մարդկանց
համաﬕութենական «Գիտելիք» ընկերության դասախոս: Բյուր երակներում հոսում է այսօր
Այցելել է արտասահմանյան ﬕ քանի երկրներ: Հրատա- Մեր սուրբ հայկական արյունը նախնյաց:
րակել է առակների երկու ժողովածու: Չնայած տարիքին,
Հայկ Ռահանյանը այժմ զբաղվում է գործարարությամբ և Վարկածը այս ﬔծ չի ժխտում ոչ ոք,
հնդկեղեգներից պատրաստած սրինգներով ոտի տակ է առել Թեև ﬔր գոյը եղել է դժվար,
սևծովյան լողավազանները Նոր Աֆոնից ﬕնչև Անապա՝ Եվ հայոց արյամբ պարզվել է, իրոք,
զրնգացնելուվ հայկական և ռուսական հոգեպարար ﬔ- Նոր հանճարներ են գալիս այս աշխարհը:
ղեդիներ:
гÛÏ è²Ð²ÜÚ²Ü
Հույսով է, որ իր հարյուրամյակին կտպագրի երրորդ ժողովա- ¸³·áÙÇë
ծուն: Նմուշներ ենք ներկայացնում ապագա գրքից:

²è²Îܺð

ê²èàôÚòÜ àô æàôðÀ

Սառույցը ջրին ﬕ անգամ հեգնեց.
– Ջուր, անսանձ հեղեղ ու աղետ ես ﬔծ,
Իսկ ես ապրում եմ հանգիստ ու խաղաղ
Համայն աշխարհի ծալքերում այս պաղ:

- Սառույց, դու զուր ես
Քարկոծում ինձ վես,
Չէ՞ որ աﬔնուր՝ այսպես, թե այնպես,
Դու էլ խոմ ջուր ես՝ սառն ու պնդերես:

Ö²ÐÆÖÜ àô ²Ô´ÚàôðÀ

Ճահիճը թե՝ այ աղբյուր,
Դու ﬕշտ ջինջ ես ու մաքուր,
Ես՝ պղտոր եմ ու նեխված...
Եվ աաղբյուրը հեզ ասաց.
– Ճահիճ, զուր ես նﬖվում.
«Հոսող ջուրը չի նեխվում»:

ÞàôÜÜ àô îºðÀ

Մի ժլատ շանը նախատեց այսպես.
– Ես եմ գնել քեզ
Դու խոմ իմ շունն ես,
Բա քո արարքից դու չե՞ս ամաչում,
Գնում ուրիշի դռանն ես հաչում:
Ամո՛թ է, չանես էլ այդպիսի բան:
Շունը տիրոջը տվեց պատասխան.
– Տեր իմ, հասկացիր, ես հիմար հո չե՞մ,
Որտեղ հաց կտան, այնտեղ կհաչեմ:

Պղնձագործն ու երկաթագործն միմյանց խնամի դառնալու կավ. գնացին ծերերի ատյանը: Ծերունիներն ասացին, թե
ժամանակ վիճեցին, յուրաքանչյուրն իր արհեստն էր գովա- հասարակաց օգտակարը պատվական է:
բանում մեծաբարբառ, և նրանց մեջ հակառակություն ըն-
ØËÇóñ ¶àÞ

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 9

Ü³Ù³Ï ËÙµ³·ñáõÃÛ³ÝÁ êÆð²ì²Ü êºìàôÜÆ

èáõë³ëï³ÝÇ ·ñ³Ë³ÝáõÃÝ»ñáõ٠ѳÛÏ³Ï³Ý ·ñù»ñ ã»Ý í³×³é- (ìɳ¹ÇÙÇñ ì³ñ¹³ÝÛ³Ý)
íáõÙ: ºí áñå»ë½Ç ·ñ³Ï³Ý Ù³Ûñ»ÝÇÝ Ã³ñÙ Ùݳ Ù»ñ É»½íÇÝ,
áõñ³ËáõÃÛ³Ùµ ¹ÇïáõÙ »Ýù ºñ¨³ÝÇ Ñ»éáõëï³³ÉÇùÝ»ñÁ, ³éÝãíáõÙ Ծնվել է անցյալ դարի առաջին կեսին՝ Մայկոպի շրջանի Կու-
Ù³Ûñ ѳÛñ»ÝÇùáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, Ù»ÕÙáõÙ ժորսկոյե ստանիցայում: Մանկուց ﬓացել է տատի խնամքին:
Ñá·áõ ϳñáïÁ: ÆÝãå»ë éáõëÝ»ñÝ »Ý ³ëáõÙ «получаем полезное Պատանեկան տարիներն անցել են Աբխազիայում: Ավարտել է
с приятным». ê³Ï³ÛÝ Ï³åáõÛï ï»ë³ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇó ÉëáõÙ Օչամչիրայի շրջանի Հայկական Աթարա գյուղի Միքայել Նալ-
»Ýù Ñ³×³Ë ³Õ³í³Õí³Í ѳۻñ»Ý: ºë ÑÇÝ· ï³ñÇ áõë³Ý»É »Ù բանդյանի անվան ﬕջնակարգ դպրոցը: Դեռևս դպրոցում սովո-
ºñ¨³ÝáõÙ: ²ÛÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ³Ûëûñí³ óÝóáÕ ³Õ³í³ÕáõÙÝ»ñÁ րելիս թղթակցել է Վրաստանում և Աբխազիայում լույս տեսնող
ãϳÛÇÝ: гÕáñ¹³í³ñÝ»ñÇ, ·ÇïݳϳÝÝ»ñÇ, Ùß³ÏáõÛÃÇ Ý»ñϳ۳- հայկական, ռուսական, աբխազական և վրացական, հետագայում
óáõóÇãÝ»ñÇ µ»ñ³ÝÝ»ñÇó ÑÝãáõÙ ¿ª µ»ñáõÙ ², ·»ñáõÙ ², ·³ÉÇë ², նաև զինվորական թերթերին: Սովետական բանակում ծառայելուց
·ÝáõÙ ², ÙÝáõÙ ², áõ½áõÙ ², ϳñ³Ù, ³ÛÉ áõ ³ÛÉ µ³Û»ñ, ûųݹ³Ï հետո աշխատել է Սուխուﬕ կաշվի-կոշկի կոմբինատում որպես
¾ µ³ÛÁ ¹³ñÓÝáõÙ »Ý ², áñÁ ³í»ÉÇ ßáõï Ñá¹³Ï³å ¿: ÜÙ³Ý բանվոր: Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանա-
Ëáë³Ïó³Ï³Ý É»½áõÝ ³ÝѳݹáõñÅ»ÉÇ ¿ ÉëáÕÝ»ñÇ, Ù³Ûñ»ÝÇ սիրական ֆակուլտետի լրագրության բաժինը: Եղել է մայրենի
·ñ³Ï³Ý ѳۻñ»ÝÁ ·Ý³Ñ³ïáÕÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ºÃ» г۳ëï³ÝáõÙ լեզվի և գրականության դասատու, վրացռադիոյի հայկական
ÝÙ³Ý É»½íáí »Ý ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ, ³å³ ³ñï»ñÏñáõÙ ÍÝí³Í ¨ հաղորդուﬓերի խմբագրության արտահաստիքային թղթակից՝
³åñáÕ Ñ³Ûñ»Ý³ÏÇóÝ»ñë ÇÝãå»±ë ÙÝ³Ý ÝíÇñÛ³É Ù³Ûñ»ÝÇ ³Ý³- Աբխազիայում: 1975 թ. հունիսին կուսակցության Աբխազական
Õ³ñï É»½íÇÝ: մարզկոﬕ բյուրոն հաստատել է նրան Աբխազական ինքնավար
հանրապետությունում «Սովետական Վրաստան» թերթի սեփա-
êÇñ³í³Ý êºìàôÜÆ կան թղթակից և մասնագիտությամբ աշխատել է ﬕնչև վրաց-
èáõë³ëï³Ý, ȳ½³ñ¨ëÏ աբխազական պատերազմը:

¶ÜàôØ ³, ¶²ÈÆê ³ Սիրավան Սևունին հայերեն և ռուսերեն բանաստեղծություն-
ների և պատմվածքների 15 գրքի հեղինակ է, տպագրվել է Բեյ-
Կարոտն էր պոռթկում Գաբեդի հոգում րութում, Լոս Անջելեսում, Կալուգայում, Մոսկվայում, Ռոստովում,
Եվ աճապարեց Հայաստան գնալ, Թբիլիսիում, Երևանում և Կրասնոդարում լույս տեսնող թերթե-
Ուսում էր առել նա հայոց երկրում, րում և հանդեսներում, հայ գրողների Միության և ԽՍՀՄ լրա-
Մայրենին գիտեր ջրի պես զուլալ: գրողների Միության անդամ է, նաև՝ ՌԴ տիեզերագնացության
Ֆեդերացիայի Պատվավոր անդամ, պարգևատրվել է տիեզերքը
Որքա՜ն զարմացավ համշենցին, իրոք, նվաճողների ﬔդալներով և Գագարինի անվան Պատվոգրով:
Երբ անհամ բառեր լսեց աﬔնուր, Հանդիսանում է «Համայնապատկեր» (ԱՄՆ) հանդեսի հատուկ
Օժանդակ բայով չէր խոսում ոչ ոք, թղթակիցը Ռուսաստանում:
Է-ի փոխարեն Ա-ն էր ընդհանուր:
Սիրավան Սևունու գրչին հարազատ է քնարերգությունը և հու-
Նույնիսկ էկրանից մարդիկ գիտնական մորը:
Եվ դերասաններ փառքի վաստակով,
Է-ի փոխարեն ասում էին Ա-ն, гÛϳ½ úвÜÚ²Ü,
Ուստի նա ապշեց ամբողջ հասակով: «Üáñ ÉáõÛë» ·ñ³Ï³Ý ÙdzíáñÙ³Ý Ý³Ë³·³Ñ

Միշտ աղավաղված բառերի շարան. ²êîÔ²ÚÆÜ ºðÎÆÜø ¶²ðàôÜ
Ասեմ՝ ես կարամ, բայց դու էլ կարա՞ս,
Այսպես է խոսում անգամ պաշտոնյան - Հաշտվել եմ ուզում տխուր բախտիս հետ, Զարթոնքի բոցով
Գնում Ա լսես, ո՞նց չզարմանաս: Մոռանալ անգամ նվաստում ու վեճ, Գարունն ավետվեց,
Գնալ հեռուներ, գտնել արահետ, Արեգի շողով
Ուղեղում այնքա՜ն Ա-եր զնգացին, Ապրել ﬔն-ﬔնակ գազանների հետ: Ծառս կանաչեց:
Որ գլուխն առավ, հապճեպ հետ փախավ,
Է-էրը, ախպեր, այդ ուր ﬓացին, Մտերիմ լինել արջին, աղվեսին, Աղաﬖիս եկավ
Որ Ա-յերով են բայերը, ավաղ: Գուցե հաշտ ապրենք, հասկանանք իրար, Ճյուղերիս թառեց,
Քան թե ﬕ կնոջ նայել երեսին, Յարս սրտացավ
Լեզվաբան այրե՛ր, ինչո՞ւ եք լռել, Հայացքը տեսնել տհաճ, դիվահար: Վիշտս փարատեց:
Խեղաթյուրում են լեզուն ﬔսրոպյան,
Հայոց սուրբ լեզուն դարերն են կռել, Չեմ սիրել երբեք ես անﬕտ կանանց, Թե կանաչ լինեն
Ո՞վ է ﬔր լեզվին լինելու պաշտպան: Որոնք անարժան՝ իրենց են գովում, Ծառերն աշխարհում,
Կոպիտ են վարվում կողակից մարդկանց Սերեր կծաղկեն
21 դեկտեմբերի, 2012 թ. Եվ արժանիքը իզուր փնովում: Վհատ սրտերում:

ƱÜâ ºê ²ÜàôØ, вڲêî²Ü Երանի՜ նրան, ով կապրի խոհեմ 22 հունվարի, 2013 թ.
Կանացի, հանգիստ, ազնիվ կնոջ հետ,
Ի՞նչ ես անում, Հայաստան, Նման տիրուհուն ինչպե՞ս չգովեմ, вìºðÄ êºð
Նոր լեզու ես ստեղծում, Որ նվիրյալ է սիրուն առհավետ:
Հայոց լեցուն պատվական Սերդ իմ սրտում,
Այդ ինչո՞ւ ես դու կեղծում: Անուրջների ﬔջ գարուն է ծաղկում Այնպե՜ս է մրրկում,
Երկուստեք սիրո համադրությամբ վես, Այս լույս աշխարհում
Քո էկրանից կապտաջինջ Եվ վառվող աստղերի դռները թակում, Ո՞նց եմ դիմանում:
Զավակներդ դերասան Որ անմար ﬓա սերը բոցակեզ:
Հրամցնում են լեզվախիճ Հյուլեի նման
Ելույթներում այս ու այն: Կարոտ է սիրտս նման անդորրի Գիտեմ, ես կայրվեմ,
Յարոտ իղձերիս որպես ավետիք, Սերդ հավիտյան
Ի՞նչ նայում Ա, բերում Ա, Անսա տենչանքիս, իմ սիրո փերի, Ինձ հետ կտանեմ:
Աղավաղված լեզու Ա, Միասին թռնենք աստղային երկինք:
Բարեհնչուն Է-ն ու՞ր Ա, 18 հունվարի, 2013 թ.
Մի՞թե լեզուն ﬔր այս Ա: 5 փետրվարի, 2013 թ.

25 փետրվարի, 2013 թ.

10 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

²Ù»Ý³ÛÝ Ð³Ûáó γÃáÕÇÏáëǪ

˻չ³Ù³Ñ ëå³ÝáõÃÛáõÝÁ

1938 թ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ սուրբ ականջալուրի իրենց վկայութիւնները Հայրապետին։ Ինչպէս Ս. Էջմիածնի Ար-
կեդրոն Ս. Էջմիածնի մէջ, հայ չեկիստներ փոխանցեցին Ատրպատականի Հայոց խիւներուն, նոյնպէս եւ Հ.Հ. Պետական
խեղդամահ սպաննեցին Ամենայն Հայոց Առաջնորդ Ներսէս Արք. Մելիք-Թանգեանին։ Արխիւի պատասխանատուներուն կողմէ
Խորէն Ա. Մուրադբէգեան (Տփղիսեցի) Կա- տակաւ լուսարձակի տակ կը բերուին
թողիկոսը։ Իսկ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ քաջարի Նահատակ Հայրապետին եղերական վախ-
այդ հովիւը նման սրբապղծութիւնը ո՛չ ճանին մանրամասնութիւններն ու ծալքերը։
Վերջին 20 – 25 տարիներուն, Արցախեան ներողն էր, ոչ ալ այդ մասին լուռ մնացողը...
Ազատամարտի ժայթքումէն եւ Հայաստանի Նաեւ արխիւային նիւթերով ամբողջացած
անկախութեան վերականգնումէն աս- Շուտով Փարիզի մէջ հրապարակուեցաւ եւ է ազգային դէմքը Խորէն Ա. Մուրադբէկեան
դին, պետական արխիւներու ազատ սփիւռքահայ բոլոր հայօճախներուն մէջ ան- Կաթողիկոսի, իբրեւ Ազգի եւ Հայրենիքի
հրապարակման պայմաններուն մէջ, միջապէս արձագանգ գտաւ Ամենայն Հայոց արժանաւոր Քաջ Հովիւի, որ խիզախաբար
տակաւ կը բացայայտուին մութ ծալքերը Հայրապետի նահատակութեան գոյժը։ ընդդիմացաւ խորհրդային ճնշումներուն
Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի տմարդի այդ եւ, կեանքի գնով, մինչեւ վերջին շունչ մեր-
սպանութեան անլուր ողբերգութեան։ Կատարուածը քաղաքական ոճիր էր, ըստ ժեց տեղի տալ խորհրդային կայսերապե-
էութեան՝ պետական ահաբեկչութիւն։ տութեան ծառայելու պարտադրանքին
Երկար տասնամեակներ խորհրդային առջեւ։
աղբիւրները լռութիւն պահեցին Հայուն Ստալինի եւ Բերիայի մականին տակ
Հաւատքը խաչելու չեկայական այդ շարժող խորհրդային ղեկավարութիւնը, Ալեքսանդր Յովհաննէսի Մուրադբէկեան
սրբապղծութեան դէմ։ Պաշտօնապէս քո- ինչպէս գերեվարուած այլ ազգերու էր աւազանի անունը հայոց Նահատակ
ղարկեցին ճշմարտութիւնը եւ փորձեցին պարագային, նաեւ հայ ժողովուրդի եւ Հայրապետին։ Ծնած էր 8 Դեկտեմբեր
մութի մէջ պահել պատմական այն ահաւոր Հայաստանի նկատմամբ փորձեց եւ 1873-ին, Թիֆլիս։ Աւարտած էր տեղւոյն
փաստը, որ հայ ժողովուրդի հոգեմտաւոր ամէնէն բիրտ միջոցներով անընդհատ Ներսիսեան վարժարանը եւ բարձրագոյն
գլխատման Ստալինեան տխրահռչակ առաջ քշեց խորհրդայնացմա՛ն իր քաղա- ուսման հետեւած էր Զուիցերիոյ համալ-
մաքրագործումներու ծիրէն ներս, Խորէն Ա. քականութիւնը։ Շարունակ փորձեց Հայաս- սարաններուն մէջ։ 1897-ին, վերադառնալով
Տփղիսեցիի խեղդամահ սպանութիւնը հան- տանի եւ հայութեան մէջ գտնել ինչ-որ Թիֆլիս, երգի ուսուցիչ կարգուած էր
դիսացաւ 1930-ականներու երկրորդ կիսուն «ազգայնական», «պուրժուա» եւ մանաւանդ... Ներսիսեան վարժարանին մէջ։ 1901-ին
գործուած խորհրդայիններու մեծ ոճիրին «դաշնակիստ» բան մը, որուն արմատախիլ ձեռնադրուած էր սարկաւագ, ապա նոյն
ծանրագոյն արարներէն մէկը։ մաքրագործումը պետական եւ, այսպէս կոչ- տարուան Դեկտեմբերին՝ աբեղայ։
ուած, կուսակցական իր շահերուն գերագոյն
Միայն սփիւռքեան մամուլի էջերուն եւ առաջնահերթութիւնը հռչակեց։ Ազգային-հոգեւորական քաջ հովիւի
որոշապէս Դաշնակցութեան մօտ կանգնած ծառայութիւն մը եղաւ Խորէն Առաջինի
շրջանակներու կողմէ օրին մերկացուեցաւ Քաղաքական եւ հասարակական այդօրի- եկեղեցական ողջ գործունէութիւնը։ 1902-
գործուած սրբապղծութիւնը։ Որոշապէս նակ մոլեգնութեան հետեւանքով էր, ահա՛, ին վարդապետ ձեռնադրուեցաւ Խրիմեան
ատենի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան որ խորհրդայինները դիմեցին նաեւ Հայուն Հայրիկի կողմէ եւ Յունիս 1903-ին, երբ
Ատրպատականի թեմի առաջնորդ Ներ- Հաւատքը խաչելու քայլին՝ Ամենայն Հայոց վրայ հասան հայոց եկեղեցապատկան
սէս Արք. Մելիք-Թանգեանին կողմէ բացա- Ազգընտիր Կաթողիկոսը խեղդամահ սպան- կալուածներու բռնագրաւման ցարական
յայտուեցաւ, որ 10 Ապրիլ 1938-ի լուսցող նելու սրբապղծութեան։ հրամանագրի դժուար օրերը, Խորէն Վար-
գիշերը, չեկիստներ մուտք գործած էին դապետ առաջիններէն եղաւ, որ գլուխը
Խորէն Ա. Մուրադբէգեանի Ս. Էջմիածնի Առանձնակի դրուագ մը չեղաւ Խորէն կանգնեցաւ հայոց համաժողովրդական
ննջասենեակը եւ իր սնարին մէջ խեղդամահ Ա. Մուրադբէկեանի սպանութիւնը։ ըմբոստացումին։ Իր այդ գործունէութեան
ըրած Հայոց Վեհափառը։ Զայն կանխեցին ոչ միայն քանդումն ու համար ձերբակալուեցաւ ցարական իշ-
սրբապղծութիւնը Երեւանի թէ շրջան- խանութեանց կողմէ եւ աքսորուեցաւ Ռու-
Դաժան ժամանակներ էին. Խորհրդային ներու հայկական եկեղեցիներուն, այլեւ՝ սաստանի Օրեոլ քաղաքը
Միութիւնը երկաթէ վարագոյրներով աշ- հարիւրներով ձերբակալութիւնն ու տաս-
խարհէն կտրուած մեծ ճամբար մըն էր. նոյն նեակներով գնդակահարութիւնը գործող 1905-ին վերադարձաւ աքսորէն եւ վերա-
ճակատագրին ենթարկուած էր Խ. Միու- հայ եկեղեցականներու։ նորոգ թափով լծուեցաւ հոգեւորական
թեան լուծին տակ ինկած Խորհրդային Հա- ծառայութեան։ 1907-ին, Խրիմեան Հայրի-
յաստանը եւս, ուր թափանցելու եւ երկաթէ Քրեմլին որոշած էր խորհրդային աշխարհի կի կոնդակով, Խորէն Վարդապետ ընդհա-
վարագոյրի ետին կատարուող բռնութեանց տարածքին վերջ տալ Եկեղեցւոյ գոյութեան՝ նուր բարեկարգիչ նշանակուեցաւ Նոր Պա-
մասին քաղաքակիրթ աշխարհը իրազեկելու միայն խորհըրդանշական կեդրոններու գո- յազէտի եւ Ծաղկաձորի շրջանի հայկական
կամ լուսաբանելու անյաղթահարելի դժուա- յատեւումը արտնելով, այն ալ պայմանաւ, եկեղեցիներուն եւ իր ծաւալած ազգային-
րութիւն կը դիմագրաւէին հաղորդա- որ անոնք ամբողջապէս խորհրդային հոգեւորական անձնուէր գործունէութեան
կցութեան եւ զանգուածային լրատու- քաղաքականութեան հլու-հնազանդ ու առ ի գնահատանք Եպիսկոպոս ձեռնա-
ութեան ոչ միայն խորհրդային, այլեւ կամակատար սպասարկութիւնները դառ- դրուեցաւ 1909-ի դեկտեմբերին։
արտասահմանեան միջոցներն ու մամուլը։ նային։
Առաջին Աշխարհամարտին, հայ
Նման տեղեկատուական շրջափակման Քաղաքակրթութեան ճակտին ամօթի կամաւորական գունդերու վիրաւոր
պայմաններուն մէջ, խորհրդայինները խարան դարձած խորհրդային այդ քաղա- զինուորներուն եւ արեւմտահայ գաղ-
բնական մահուան վերագրեցին Խորէն քականութեան զոհ գնաց եւ Հայաստանեայց թականներուն հոգատարութեան փութա-
Առաջին Մուրադբէկեան Վեհափառի Եկեղեցւոյ Նահատակ Հայրապետը եղաւ ցող Երեւանի Թեմի Եղբայրական
վախճանումը։ Այդպիսով ալ թերեւս փակ- Խորէն Ա. Մուրատբէկեան։ Օգնութեան Յանձնաժողովի նախաձեռ-
ուէր թըղթածրարը։ Բայց որովհետեւ նողն ու նախագահը եղաւ։ 1917-ին
նոյն շրջանին խորհրդայինները ձեռնար- Այսօր արդէն հայրենաբնակ հայութիւնը վճռորոշ դեր կատարեց Երեւանի Հայ
կած էին տասնեակ հազարաւոր պարս- եւս արժանին կը մատուցանէ Նահատակ Ազգային Խորհուրդի ստեղծման եւ գոր-
կահպատակներ զանգուածաբար Հայաս- ծունէութեան մէջ, մեծ նպաստ բերելով
տանէն վտարելու քայլին, անոնց շարքին Հայաստանի անկախութեան կերտման
դնելով պարսկահպատակ հայերը եւս, հերոսամարտերուն մեր ժողովուրդի ոգեւ-
ակամայ արտօնած եղան նաեւ տեղե- որման գործին։
կութեանց անհակակշռելի հոսքը դէպի
արտասահման։ Թաւրիզ հասնող պարսկա- Համազգային պատասխանատուութեան
հայ վտարանդիները ականատեսի եւ
Â11

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 11

10Â Անշուշտ Քրեմլինի հաշիւները շատ տարածքին, հայ ժողովուրդի ներքին պառկ-
անդին կþանցնէին Խորէն Առաջին տումին խորացումը։
ոգիով սնած ու գործած հեղինակութիւն էր Հայրապետի կամ Աղասի Խանջեանի
արդէն Խորէն Եպիսկոպոս Հայաստանի անձերէն եւ անոնց ներկայացուցած Խորէն Կաթողիկոսի վախճանումը բնա-
Հանրապետութեանշրջանին։Իրայդհանգա- ազգային ընդդիմադրութենէն։ Քրեմլինի կան պատճառներու վերագրող խորհրդային
մանքով ալ առաքուեցաւ Փարիզ, որպէսզի համար ամբողջ խորհրդային տարածքին քարոզչութեան կամակատար հետեւորդ-
մերձեցում եւ համերաշխ գործակցութիւն եկեղեցին դատապարտուած էր քայքայման ները, Սփիւռքի տարածքին, հակադաշ-
առաջացնէր Խաղաղութեան վեհաժողովին ու անհետացման, ինչպէս որ ազգերը պէտք նակցական պայքարի սաստկացման նոր
հայկական պահանջները ներկայացնող է անհետանային աստիճանաբար։ Հայաս- շարժառիթ մը գտան։ Նոյնիսկ Ս. Էջմիածնի
հայկական զոյգ՝ Աւետիս Ահարոնեանի եւ տանեայց Եկեղեցւոյ պարագային կար, մէջ 10 ապրիլ 1938-ին գործուած սրբապիղծ
Պօղոս Նուպար փաշայի գլխաւորած պա- սակայն, նրբերանգային այն նկատառումը, ոճրագործութիւնը բացայայտող ու դա-
տուիրակութեանց միջեւ։ որ Ս. Էջմիածինը կը հանդիսանար տապարտող Ատրպատականի Հայոց Էջ-
տարագիր հայութեան հոգեւոր կեդրոնը միածնական Առաջնորդին հետեւողական
1920-ի դեկտեմբեր 11-ին, օրուան Ամենայն եւ, իբրեւ այդպիսին, կրնար օգտակար պնդումները հռչակեցին «դաշնակցական
Հայոց կաթողիկոս Գէորգ Ե. Սուրէնեանցի զէնք մը դառնալ խորհրդային արտա- յերիւրանք»։
կոնդակով, Խորէն Եպիսկոպոս արժանա- քին քաղաքականութեան ձեռքին՝
ցաւ Արքութեան տիտղոսին, իսկ 1923-ի արտասահմանեան երկիրներու մէջ խոր- Իսկ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութիւնը
մարտ 4-ին ընտրուեցաւ Ս. Էջմիածնի հըրդային ազդեցութեան տարածման ի փաստօրէն մնաց թափուր աւելի քան ութ
Հոգեւոր Գերագոյն Խորհուրդի նախագահ սպաս տեղական լծակներ ապահովելու տարի։ Խորհրդայինները Կաթողիըոսական
եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի տեղապահ։ ուղղութեամբ։ Հետեւաբար, հարկ էր Խորէն Տեղապահ նշանակեցին Գէորգ Չէօրէքճեան
Առաջինի օրինակով հոգեւորականներէ Սրբազանին, բայց ո՛չ կրցան Ազգային
Խորհրդային կարգերու հաստատման գլխատել Հայաստանեայց Եկեղեցին, որ- Ընդհանուր Ժողով գումարել, ոչ ալ համա-
առաջին տարիներէն իսկ, Խորէն Արքեպիս- պէսզի Չեկայի դրածոյ կղերով Քրեմլին կա- խոհութիւն առաջացնել իրենց կաթողիկո-
կոպոս բուռն պայքար մղեց Հայաստանեայց րենայ իր արտաքին քաղաքականութեան սական այդ թեկնածուին շուրջ։
Եկեղեցւոյ դէմ կատարուող պոլշեւիկեան հաշւոյն օգտագործելի զէնքի վերածել Ս.
ոտնձգութեանց դէմ։ Հակառակ իր դէմ Էջմիածինը։ Խորհրդային այդ դաժան քա- Հայութեան պառակտումը շարունա-
ծաւալած հետեւողական հալածանքներուն, ղաքականութեան դառնագոյն գինն էր, որ կուեցաւ նաեւ Երկրորդ Աշխարհամարտի
իր վայելած անբասիր հեղինակութեամբ, Խորէն Ա. Մուրատբէկեան Կաթողիկոս աւարտէն ետք, երբ աշխարհաքաղաքական
Խորէն Արքեպիսկոպոս կրցաւ դիմագրաւել վճարեց իր կեանքով։ նոր պայմաններէն օգտուելով Քրեմլինի
ամէն կարգի ճնշումները եւ 1932-ին, երբ վարիչները ի վերջոյ կրցան, Գէորգ Զ.
նաեւ օրուան իշխանութեան ղեկավար Հակառակ անոր, որ Էջմիածնի «գլխատ- Կաթողիկոսի ընտրութեան համար, Ազ-
Աղասի Խանջեանի հետ սերտ գործակ- ման» Չեկայի գործողութեան մասին խորհր- գային Ընդհանուր Ժողովը գումարել տալ։
ցութիւն հաստատած էր ի նպաստ Հայաս- դայինները հետեւողականօրէն լռութիւն Պառակտումը այնուհետեւ ալ շարունա-
տանեայց Եկեղեցւոյ պահպանման եւ պահեցին եւ Հայոց Հայրապետին մահը կուեցաւ, մինչեւ որ յանգեցաւ 1956-ի Մեծի
պաշտպանութեան, Գէորգ Ե. Կաթողիկոսի բնական պատճառներու վերագրեցին, այ- տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսական ընտրու-
վախճանումէն ետք Խորէն Առաջին սուհանդերձ՝ չկրցան լռութեան մատնել թեանց նախօրէին, ընթացքին եւ յետոյ թափ
Մուրադբէգեան ընտրուեցաւ Ամենայն սրբապիղծ «Հայրասպանութիւնը» բացայայ- առած ներհայկական բուռն, մինչեւ իսկ
Հայոց Կաթողիկոս։ տելու Մեիք-Թանգեան Արքեպիսկոպոսին եղբայրասպան արիւնահեղութեամբ բորբո-
նոյնքան եւ աւելի հետեւողական, այլեւ՝ յան- քած պայքարին։
Բայց խորհրդային խորշակը ոչ մէկ սրբու- դուգն ու անվեհեր ձայնը։
թիւն կը ճանչնար եւ Աղասի Խանջեանին «²½³ï ûñ» ûñ³Ã»ñÃ
հետ «կերաւ» գլուխը նաեւ հայոց ազգընտիր Հետեւանքը եղաւ, յատկապէս սփիւռքի ÜÛáõÃÁ å³ïñ³ëï»ó ø. ².-Ý
կաթողիկոսին։

Ո՛վ հայրեր, ո՛վ պապեր, այս գավաթը ÜáñûñÛ³ ³ÕáÃù
խմում եմ, բայց առանց նվիրելու ձեր
ոսկորներին: Եթե դուք այս վանքերի Արդեն 10 տարի, 110 տարի, 1010 տարի Որով խաբում են ո՜չ իրենց, այլ ձե՜զ:
տեղը, որոնցով լիքն է ﬔր երկիրը, Ես վախենում եմ` շա՜տ եմ վախենում Եվ բավակա՜ն է,
բերդեր շինեիք, եթե դուք սուրբ խաչերի և Բյուրավոր ու բո՜ւթ հավատացյալից,
անոթների փոխարեն, որ սպառեցին ձեր Բյուրատեսք ու սո՜ւտ հավատացյալից: հասկացե՜ք ընդﬕշտ,
հարստությունը, զենքեր գնեիք, եթե դուք Որ աստծուն նույնիսկ հայհոյողները
այն անուշահոտությանց տեղ, որ խնկվում Եթե աստված եք, Շա՜տ ավելի են գերադասելի,
են ﬔր տաճարներում, վառոդ ծխեիք, Փչեցե՜ք նրանց բոլո՜ր մոﬔրը, Վասնզի նրանց բարկացրել է
այժմ ﬔր երկիրը բախտավոր կլիներ: Մարեցե՜ք նրանց կանթեղներն աﬔ՜ն, Ի՜նքը` հավա՜տը`
Մեր երկիրը չէին քանդի, ﬔր որդիքը չէին Հանգցրե՜ք նրանց ջահերն այլազան, Խոցված, արյունոտ,
կոտորվի և ﬔր կանանց չէին հափշտակի... Որ եղիցի լու՜յս... Այրվող, ապտակված,
Վանքերից ծագեց ﬔր երկրի կործանումը, Եվ ո՜չ ﬕ գավթում ﬕ՜ ընդունեցեք Ցաված, ճչացող
նրանք խլեցին ﬔր սիրտը և քաջությունը, Նրանց մատաղը, Մանուկ հավա՜տը,
նրանք ձգեցին ﬔզ ստրկության ﬔջ, Որ իրենցը չէ՜, այլ գողացվա՜ծ է: Որ հա՜յր դառնալու համար է ծնվել:
սկսած այն օրից, երբ Տրդատը թողեց իր Մերժեցե՜ք նրանց զոհն էլ խոստացյալ,
սուրը և թագը, վերցրեց խաչը և մտավ Որ զոհ չգնա ի՜նքը` հավա՜տը` Ու եթե հա՜յր եք, ﬕ՜ թողեք,
Մանյա այրը` ճգնելու... Ո՛վ Հայոց հին Մաքուր վսեմը, անկեղծ անսո՜ւտը: Որ սուտ հավատացյալներն
աստվածներ, ո՛վ Անահիտ, ո՛վ Վահագն, Ըսպանեն նրան:
ո՛վ Հայկ, նվիրում եմ այս բաժակը Ձեր Ու թե աստված եք, ամո՜ւր փակեցե՜ք
սուրբ հիշատակին, դուք փրկեցեք ﬔզ... Ձեր ականջներն էլ Ինչքան էլ ծանր է մանուկ պահելը,
Նրանց սողոսկուն աղոթքի դիմաց` Մանուկ թաղելը ծա՜նր է ավելի՜:
¸³ÉÇ-´³µ³ÛÇ ×³éÁ – ð³ýýÇ Անգիր, ինքնահոս,
ä³ñáõÛñ êºì²Î
հաշվեկշռված այն աղոթքների,

Ոսկին թագավորելիս պահանջում էր, որ բոլոր նյութերը երկրպագելու, բայց ցորենը չեկավ, ասելով. «Թող առաջ
երկրպագեն իրեն: Նա թագավոր էր կոչում իրեն, որովհետև ինքը՝ ոսկին գա ինձ երկրպագելու»:
թագավորի պատկեր է եղել, և դրանով ամբարտավանում
էր արծաթագործներին և ուրիշների վրա ևս: Բոլորը եկան ØËÇóñ ¶àÞ

12 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

ºÕÇß» â²ðºÜò

²Û¹ Ù»°Ýù »Ýù »ñ¢Ç ³ÛÝ áõÕïÁ ѳëï³ÏáÕ,
àñ ÐÇëáõëÇ ³é³ÏÇÝ Ñ³Ï³é³Ï –
äÇïÇ ÙïÝ»Ýù` ³Ý·³Ù ³ë»ÕÇ Ýáõñµ ͳÏáí`
²å³·³ÛÇ ¹ñ³ËïÁ ³Ý³ñ³ï...:

ä³ïÙáõÃÛ³Ý ù³éáõÕÇÝ»ñáí

Պատմության քառուղիներով Որ պատմության մռայլ քառուղիներում Նշել սերունդներին ուղի պայծառ, –
ﬔնք քայլել ենք երկար` Նա բազմաթիվ դարեր պիտի այդպես տանի Եվ ձե՞զ պիտի արդյոք ﬔնք երգենք հիﬓ –
Իր բզկտված կողերը – դեպի ի՜նչ անհայտ հեռու, Ձեր ո՞ր խոհին, կամ ո՞ր երազանքին անճառ...
Անղեկ, ցաքուցրիվ, անգաղափար, Ի՜նչ արոտներ կարﬕր ու արնանիստ... ...Ահավասիկ ելած ﬔր լեռներից այն բարձր,
Հին դարերից ﬕնչև այս հանճարեղ ներկան, Օ, չի եղել ﬔր գայլը պղնձյա Ուր վառվում էր հույսի ﬔր խարույկը վերջին,
Որ հուրհուրատում է ﬔր դեմ գալիքնափայլ: Եվ ոչ մարմարիոնյա, և ոչ անգամ քարե, – Շուրջը – խավար գիշեր ու մառախուղ ﬕ թանձր,
Այն անգո առավոտից, երբ լեգենդական Նիհար, կողերը լերկ, նա անցել է անծայր Շուրջը – ժայռեր մռայլ ու բարդիներ վերձիգ, –
Իր խարույկն է վառել ﬔր անգո նախահայրը, Տափաստաններ, ﬕնչև նա հանգիստ է առել Ու թանձրացյալ մուժում – ապարանքներ ահա`
Այս Մասիսի հանդեպ, այս անիրական Այս Մասիսի հանդեպ անիրական, Փոքրիկ, ողորﬔլի, խեղճ –
Արարատյան դաշտում, – որպես Այս խորշակյալ, անդուռ Արարատյան դաշտում, Իրենց մութ պատերում ﬕ բուռ ոսկի պահած,
Եվ` լուսնի դեմ նստած` նա երկար Եվ ո՛չ ﬕ, ոչ ﬕ ﬔխ, –
զրույց անծայր ﬕ Ոռնացել է իր վիշտը անկշտում, – Ո՛չ ﬕ կտոր երկաթ, կամ անագե շաղախ,
Տարածվել է ուղին ﬔր անպատﬔլի, Ոռնացել է անձուկ իր տառապանքը, Կամ մարմարյա ﬕ սյուն, կամ թեկուզ կիր,
Անծայրածիր ձգվել դարերով ձիգ Անասնական իր քաղցը, – և ոռնոցը նրա Որ փորձության պահին անձրևներից ﬗար
Եվ գնում է այսօր ու երկարվում էլի Դարձել է հիﬓը ﬔր անարձագանք – Եվ իր ծուխը խառներ ըմբոստության երգին...
Դեպի ի՜նչ անհայտ ափեր ու գալիքներ անծիր... Ու դարերով հնչել ﬔր պատմության վրա...
... Ապարանքը – այսպես: – Իսկ ներքևում – խուղեր`
Բայց ուղին ﬔր եղել է ﬕ՛շտ մթին, ... Գետնափոր, ստորերկրյա, ցաքուցրիվ,
Եղել է անստույգ ու անփառունակ, Ապա առաջնորդել են ﬔզ տարիներ երկար Թաղված գանգի պես խուլ, գանգի պես անուղեղ,
Տարածվել է անբոց ու անժպիտ` Արքաներ անժողովուրդ և գահազուրկ, Կարծես ﬕ խեղճ նախիր
Ուրիշների փայլով շարունակ Որոնց փառքը` ﬔր հին մատյաններում երգած` Արածելու ժաﬕն կայծակնահար` հանկարծ
Շառագունված – որքա՜ն, որքա՜ն աղետավոր... Եղել է եղկություն ու քծնություն քսու: – Կըծկըվել է ահից ու մոխրացել –
Որպես անﬕտ զրույց` ﬔզ պատﬔլ են ﬕ օր Օ, դո՛ւք, ﬔր վաղեﬕ առաջնորդնե՛ր, Եվ ﬓացել է տեղը ﬕ մոխրաբույր զանգված`
Նախնիների մասին ﬔր փառապանծ, Առասպելյալ Հայկեր ու Տրդատներ բազում, Դարերով անջրդի ու հողմածեծ...
Բայց օրերի հեռվում ես տեսնում եմ ﬕայն Իշխաններ անփառունակ, սին ըղձերի ճորտեր, Եվ նոքա – ﬔր անղեկ առաջնորդները,
Ստրկություն, մոխիր, մոռացություն ու մահ Արքաներ անժողովուրդ ու գահազուրկ, – Այդ իշխանները եղկ, այդ տերերը վերջին,
Եվ երկրային ընթացք ﬕ անիմաստ... Դո՛ւք, որ դարեր երկար, հազարամյակներ, Ելել են գիշերով ու ﬔնակ ճամփորդել են
Եվ ես, ահավասիկ, հին գրերով այս ﬔր Ուրուների նման անկերպարանք Դեպի հյուսիս, դեպի հյուսիսային որջի
Իմ տողերը կոփող ﬕ պոետ – Ապրել եք ու կանգնել օդե ապարանքներ, Արջերը սառցասիրտ ու արնաթաթախ,-
Ի՜նչ խոսքերով երգեմ և ինչ տենդով պատﬔմ Օտար խարույկներից հայցել ոգու կրակ, – Այդպես ﬔր գա՛յլն էր հին ճանապարհվում որսի`
Մեր անանցյալ անցյալը, ﬔր ընթացքը, որ էլ Որ ամբողջ ձեր գոյության հազարամյակներում Հյուծված, կողերը լերկ և անատամ...
Ո՛չ ﬕ գուսան երգով չոգեկոչի հին փառքը Չեք ծնել և ո՛չ ﬕ խոհ սերունդների համար –
Ու կարոտով անﬕտ ետ չնայի, – Ո՞ր, ո՞ր պատﬕչը ձեզ պիտի կարդա ներում, Ես տեսնում եմ նոցա: – Իմ աչքերի առջև
Չպանծանա այլևս, որ առանց ﬔզ աշխարքը Օ, դո՛ւք, անպտուղ պարտեզներ Ահավասիկ իրենց եղկ հասակով ամբողջ`
Կլիներ պարտեզ ﬕ ամայի... Իրենց խուլ խուղերից ու լեռներից այն բարձր
... ու խորաններ ամա... Ճանապարհ են ընկնում` անուղի ու անխոհ: –
... ... Ելած որոնելու հորիզոններ, գալիք
... Սերունդների համար արահետներ ուղիղ –
Պատմության քառուղիներում Ի՞նչ են տանում նոքա ուրիշներին տալու,
առաջնորդել են նախ Ապա առաջնորդել են ﬔզ տարիներ երկար Այն ի՜նչ բերքեր երկրի ու բարիքներ հողի...
Ֆեոդալներ շվայտ ու իշխաններ չնչին, Այն ի՜նչ գանձեր արդյոք, ի՜նչ արգասիք ու բեռ,
Մեզ նախնիներ անստույգ ու ոչնչատեսիլ, Հազար երանգներով իրենց դեմքը ներկած, – Ի՜նչ ոսկիներ ոգու ու զորության…
Մռայլ հեռուներում անճանապարհ առկախ, Եվ ﬔր անմահության ակունքները այն ջինջ Ո՛չ:- Տանում են նոքա, որպես շնորհ առձեռն,
Որ իրենց մորթի հետ ﬕասին Պղտորել են ոխով ու ոչնչությամբ, Կարավաններ ահի ու թշվառության: –
Տարել են բախտը ﬔր թավալգլոր Չնչին տենչանքների անխոհությամբ ոսին,
Երկրներից երկիր, – օ, տառապանք երկար, – Փաթաթելով վզին ﬔր ﬕ ճորտային շղթա, Ելած որոնելու գալիքների շավիղ,
Նշել են ﬔզ համար ուղի աղետավոր, Սերմանելով ﬔր ողջ ժողովրդի մասին Ապագայի ընթացք ու հորիզոն –
Եվ տոտեմը եղել է ﬔր – գայլ... Ոչնչության սերﬔր, անխոհության, Նոքա կրում են լոկ անանձնական ցավի
Օ՜, նախնինե՜ր... Տեսնում եմ ահավասիկ. – Թշվառ անհողության և աղապատանքի, Ու հանգուցյալ փառքի ﬔռելային կավիճ`
Հին դարերի խորքում, ուղիներով մռայլ, Եվ դրել են դեմքին ﬔր կնիքը գերության, Հազարամյա ﬔր դեմքը երիզող…
Քաղցած, քոսոտ, անբուրդ, դեպի լյառը Մասիս Սնել թշվառ կաթով ապաշնորհ կյանքի... Եվ անվավեր փառքի առասպելյալ փայլով
Քայլում է առասպելյալ ﬔր գայլը... ... Շղարշելով խեղճությունն հազարամյա -
Հենց առաջին օրից բզկտված են նրա ... Միջնորդել են նոքա հյուսիսում ու այլուր`
Նիհար կողերը – բյուր գազանների կողﬕց, – Ներքինատիպ, զազիր ու զառամյալ…
Եվ կողերով կարﬕր ահա քայլում է նա` Իսկ նոքա՞, որ եկել են իշխաններից հետո, – Խոստացել են նոքա իրենց երբեք չեղյալ
Դեմքը տված գալիք փորձանքների հողﬕն: – Վերջին ասպետները ﬔր խեղճության խորին, Փառապանծ անցյալի անունով -
Որտեղի՞ց է եկել նա, այդ գայլը, Սնված նախնիների անհողության կաթով, – Առաջնորդել նոցա Երկիրը Ավետյաց`
Եվ ինչո՞ւ է արդյոք նա առաջին օրից Օ՛, վարդապետ Մինաս, կամ Իսրայել Օրի, – Հանուն Որդու, Հոգու և հանուն Հոր…
Սարսափահար հայացքը հառած լուսնի փայլին` Այն ի՜նչ տենչեր են վեհ, ու անխորտակ ու խոր,
Աղեկտուր ոռնում իր սարսափը խորին: Որ սերմանել եք դուք երկրներում օտար, Â13
Եվ նա գիտե՞ արդյոք, այդ բզկտված գազանը, Եվ ո՞ր, և ո՞ր, և ո՞ր նպատակի շողով
Որ նշված է արդեն նրա ուղին Ձգտել եք կյանքը ﬔր անﬗիթար
Ապագայի գրքում, – որ տարիներ հազար Հանել ափունքներից այն սև ու ապերջանիկ,
Քայլելու է այդպես անուղի, –

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 13

12Â Ժողովուրդը, որ իր աշխատա՛նքն է ազնիվ Եվ արքաների տեղ ա՜յն
Ձեր սեղանին բերել` արնաքամ: – Ոսկի՛ն է նվաճել իշխանություն ու փայլ,
... Օ, ո՛չ: – Ապրել է նա իր ճորտային կյանքով, Բաժանել արյունոտ դափնիներ,
... Խոր խավարում` արև՛ երազել, – Պետություններ կանգնել,
Այսպես անցել ենք ﬔնք անխոհ ու անգաղափար Եվ երգել է դարեր իր ռամկական հանգով
Պատմության քառուղիներով, որպես ﬕրաժ, – Իր խոհերը արդար ու վսեմ: ուր պճնություն ու փառք
Կտրել ենք երկար ﬕ ճանապարհ Ստեղծել է նա իր հեքիաթները, – և իր Կարելի է գնել, –
Եվ ճանապարհը ﬔր այս Հնամյա վեպում հանճարեղ - Նա քշվել է կրկին նախիրների նման
Ե՞րբ է արդյոք, ե՞րբ է փայլատակել, օ, ե՞րբ, Իր ապագա կյանքի գաղափարը կարﬕր Դեպի թիարաններն անհաց աշխատանքի,
Ե՞րբ է վառվել լույսով գալիքնափայլ, – Եվ անմահ խորհուրդն է դրել: Եվ վաստակել այնտեղ ﬕնչև ի մահ`
Եվ ո՞վ, և ո՞վ է ﬔր ապագային տվել Խոր գերության ներքո, այնուաﬔնայնիվ, Ընտելացած արդեն անինքնուրույն կյանքի:
Անխզելի ընթացք ու գաղափար... Պատմության քառուղիներում ոլորապտույտ, Եվ անհաց վաստակի այդ թիարաններում,
... Պայքարել է ոգով, մաքառել է նա ﬕշտ, Ինչպես առաջ` դաշտերում ճորտության –
... Եվ չի կորել դաժան տարիներում այն մութ: – Վիճակվել է նրան ﬕ կապարե հեռու
Իսկ նրանցից հետո ահավասիկ իմ դեմ Խո՜ր գերության քարե կամարների ներքո, Կրկնակի՛ տառապանքի և գերության:
Մի ձեռք, որ զորություն է տալիս գրչիս – Բռնության տակ հայրենի և օտար, Նրա գլխին շաչող այդ նոր խարազանը
Մեր պատմության գրքից դարձնում է ﬕ թերթ Նա ﬔր անպարտ ոգու ստեղծարար բերքի Եղել է երկճյուղ, ինչպես քիստ, –
Եվ բացում է էջը նախավերջին, – Ճանապարհն է հարթել անդադար: Եվ վաստակը ոգու, որ սրբազան է –
Եվ հանդես են գալիս – անկերպարանք անդեմ – Այդ ճանապարհն է, որ չնչին արքաների Արգելված է եղել նրան ﬕշտ:
Երեկվա ﬔր տերերը չնչին: – Եվ բոլո՛ր տերերի ոչնչությանն ընդդեմ – Բայց առաջին անգամ իր գոյության չարքաշ
Օ, վաշխառու ճորտե՛ր, հացկատակնե՛ր, մթին Դարձրել է ոգին ﬔր – այնքա՜ն բերրի, Հազարամյա ուղու ընթացքում –
Սերմանողներ քամու ու մուրացկանության, – Աﬔ՛ն ճորտության անընտել: Նա այստե՛ղ է տեսել շողշողացող ﬕ այգ,
Մեզ ժառանգած գանձի, օ, վատնիչներ հետին, Այդ ճանապարհը ձգվում է ահավասիկ Որ պայքարով է բացվում...
Որ ափերում հեռու ձեզ ապաստան գտած – Մեր օրերից ﬕնչև ﬕջնադարյան հեռուն, ...
Կերտեցիք դղյակներ ու ապարանքներ, Մինչև դարերը հին, ուր ﬔնք հազի՛վ ենք ...
Մեր անունից մրրիկ սերմանեցիք – Պատմության ընթացքը տարբերում:
Եվ այսօրվա ձեր խեղճ ոչնչությանն անգետ Քայլել են քարքարոտ այդ ճանապարհով Եվ այսպես – պատմության քառուղիներով
Վերջին խարիսխը ﬔր Գորշ, անանուն մարդիկ, գեղջուկ ճորտեր, – Անցել ենք ﬔնք անղեկ ու անգաղափար,
Վաճառքի հանեցիք... Կրել են կրծքերում գաղափարներ գերող, Շառագունված անվերջ ուրիշների հրով, –
Եվ կործանվեց ձեր փառքը: – Ապարանքները ձեր Ստեղծարար մտքեր, բոցե բառեր, որ դեռ Եվ ﬔր ճանապարհը անփայլ
Միրաժների նման անապատի Չեն խոյացել երկինք, չեն ընդունել դեռ ձև, Եղել է ճանապարհ ունայնության, մահի –
Անէացան ﬕ օր – և ո՛չ ﬕ ձեռք Բայց կհառնեն ﬕ օր կերպավորված, – Եվ չե՛նք կարող այսօր ձեզ ﬔծարել
Չդրոշﬔց ձեր հետքը պատմության ճակատին... Օ՜, հանճարե՛ղ ոգու դեռ չբացված գանձե՜ր, Օ, նախնինե՛ր ﬔր խեղճ,
Որպես փոշի – անցաք, որպես քաﬕ, Եվ հանճարի հանքե՜ր դեռ չփորված...
Եվ ո՛չ ﬕ, ո՛չ ﬕ մատյան Ա՛յս է տվել նրան ոգու անհուն կորով առաջնորդնե՛ր ﬔր հին, –
Չի նշելու երբեք ձեր ցնորքը անհիﬓ Եվ ա՛յս է ﬔզ փառք սահմանել, – Մեր պատմություն անդեմք ու անհանճարեղ...
Իր էջերում անջինջ ու անհատյալ… Բայց կարո՞ղ էր արդյոք` կապանքներում գերող` Ահավասիկ ելած ձեր աներազ քնից
Անէացավ ձեր փառքը: – Եվ այն, որ դեռ ունեք Իր հուրը անեղծ նա պահել... Նզովում ենք ﬔնք ձեր եղկությունը մթար –
Աշխարհի բոլոր հեռուներում – Արքաների օրով և իշխանների Օ՜, կերտողնե՛ր չնչին ﬔր անհանճար հնի
Կկործանվի ﬕ օր աﬔնուրեք Կքել է ճորտության կապանքներում նա լուռ, Եվ հերոսնե՛ր անքանքար ﬔր պատմության...
Եվ գալիք պայծառ օրերում Եվ անգաﬓեր բազում նա քշվել է գերի Մոլորակի վրա այս խայտաբղետ,
Ո՛չ ﬕ գուսան երբեք իր երգերում հնչեղ Եվ գերությունը իր կրել է համր ու լուռ: – Աշխարհի սկզբից ﬕնչև վախճանը
Չի կարդա նզո՛վք անգամ ձեզ,- Եվ գերության գրկում կեղեքող Երևի առաջին ժողովուրդն ենք ﬔնք,
Դո՛ւք, որ ﬕայն ոգու խեղճություն եք ցանել Յուրաքանչյուր գերին` աչքը ահեղ մահի` Որ կաﬔնանք անգամ – դավաճանել
Եվ գալիքում – տխուր մոռացություն հնձել... Ծածկել է խեղճության թաղիքով Անկարող ենք փառքին ﬔր ու
... Իբրև անգին ﬕ գանձ, իբրև ավանդ վերին`
... Իր հանճարեղ ոգու կրակն անշեջ, պատմությանն անցած,
Իսկ ժողովո՞ւրդը, որ եղել է հանճարեղ, Ստեղծարար այն հուրը, – և բոլորից թաքուն Ու կանգնած ենք ահա ապագայի հանդեպ
Եղել է որﬓադիր, եղել է կառուցող, Վառել է ﬕայնակ, վախվըխելով, ինչպես Զարմանալի՜ թեթև, զարմանալի՜ անդեմ`
Քաղաքներ է շինել, պարիսպներ է շարել, Հանցագործն է վառում իր լապտերը ﬕգում: Մերկության պես տկլոր ու անանցյալ...
Կամուրջներ է գցել կոր գծով, – Ջլատվել է այսպես ժողովրդի անեզր Այդ ﬔ՛նք ենք երևի այն ուղտը հաստակող,
Որ դարերի ﬕջով ﬕնչև այգն այս հասած` Հավաքական հանճարը զարկիչների հանդեպ, – Որ Հիսուսի առակին հակառակ –
Կրել է ﬔջքի վրա իր, Եվ դարձել է ահա ժողովուրդը և՛ս, Պիտի մտնենք` անգամ ասեղի նուրբ ծակով`
Օ՜, եղկելի տերե՛ր, զազիր ու բազմազան Իր տերերի նման, անուղի ու անդեմ... Ապագայի դրախտը անարատ...
Ձեր բռնությունը բիրտ... Իսկ ապա, երբ փոխվել է ընթացքը դարերի, Այդ ﬔ՛նք ենք երևի այն հարուստը,
Ունի՞ արդյոք թեկուզ ﬕ աննշան մասնիկ Երբ դարերում մարել է թիթեղյա, Որ անցյալի ﬔր այդ տկլորությամբ հարուստ –
Վաստակներում ձեր այս անքանքար – Սակայն շլացուցիչ պորփյուրն արքաների – Պիտի ժառանգենք ﬔր դարերի կորուստը,
Որ բոլո՜ր տկլորներին սահմանված է վերուստ...

1933 Ã.

5 µ³Ý, áñ ³í»ÉÇ Ï³ñ¢áñ »Ý, ù³Ý ÷áÕÁ

1. سñ¹Ï³ÛÇÝ ß÷áõÙÝ»ñÁ վերաբերմունք:

Համբուրեք ինչ որ ﬔկին, նամակ գրեք, հաﬔղ բան պատրաստեք 4. λÝëáõñ³ËáõÃÛáõÝÁ
և կերեք սիրելիի հետ, զանգահարեք ընկերներին, սիրով զբաղվեք:
Ընտանիք, ընկերներ, ինչ կարող է լինել դրանից կարևոր: Սա ﬕ բան է, որ բոլորովին կախված չէ փողից: Կյանքով լի,
եռանդուն, ոգեշնչված մարդիկ վարակում են շրջապատին իրենց
2. üǽÇÏ³Ï³Ý ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ կենսուրախությամբ:

Առողջությունը չի կարելի գնել, բայց կարելի է պահպանել` 5. ê»÷³Ï³Ý áõÅ»ñÇ íñ³ íëï³Ñ ÉÇÝ»ÉÁ
առողջ ապրելակերպ ընտրելով:
Փողը կարող է լինել և չլինել, բայց սեփական անձի հանդեպ հար-
3. Ðá·¢áñ ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ գանքն ու վստահությունը մշտապես ձեզ հետ է և ուժ է տալիս ելք
գտնել յուրաքանչյուր իրավիճակից:
Սեփական անձի և շրջապատող աշխարհի հանդեպ առողջ

14 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

ä»ñ»ëïñáÛϳÛÇ ·³ÕïÝÇ åɳÝ` «¶áÕ·áó» ûå»ñ³ódzÝ...

«²ÝóÛ³ÉÁ å»ïù ¿ ·Çï»Ý³É áã ûª å³ï׳éáí, áñ ³ÛÝ ³Ýó»É ¿, ³ÛÉ

áñáíÑ»ï»õ Ñ»é³Ý³Éáíª ³ÛÝ ãÇ Ï³ñáÕ³ó»É í»ñ³óÝ»É Çñ Ñ»ï»õ³ÝùÝ»ñÁ»
ØÇ˳ÛÇÉ Äì²ÜºòÎÆ

²ÝϳËáõÃÛ³Ý ¶ÆÜÀ... խառը, ﬕ տեսակ` ցավալի, անցանկալի շարունակություն ունեցող,
³ñ·Ù³ÝãÇ Ý»ñ³Í³Ï³Ý Ëáëù դառն ու անախորժ ` երազ (գոնե` ﬔզանից ոմանց համար)...։

Մի շարք հանդիպուﬓերի ու զրույցների ընթացքում ինձ համար ... Հիմա էլ շատ պարզորոշ հիշում եմ, որ 1988-ի աﬔնասկզբում,
պարզ դարձավ, որ ﬔր ջահելները եւ (ոչ ﬕայն ռուսերենից հեռու) փետրվարյան հանրահավաքների ոգեշունչ օրերին, ես չէի կարո-
ընթերցող հայրենակիցներից շատերը տակավին տեղյակ չեն Մ. ղանում ձերբազատվել այն տագնապալի զգացուﬕց, թե ինչ-որ
Լյուբիմովի` վերոհիշյալ «Պերեստրոյկայի գաղտնի պլանը` «¶áÕ- գերհզոր ուժեր, ﬔզ, իբրեւ մարիոնետների՝ օգտագործում են իրենց
·áó» Oպերացիան » (1) հոդվածից։ գլոբալ խաղերում։

Հաշվի առնելով, որ հոդվածի փաստագրական կամ մտա- Շատ շուտով (բառացիորեն՝ աﬕսներ անց), շրջապատում ար-
ցածին լինելուց անկախ, այն ինքնին հրատապ իմացական հե- դեն գրեթե չկար վերլուծությունների ու մտորուﬓերի հակում
տաքրքրություն էր ներկայացնում, ես օգտակար համարեցի այն ունեցող որեւէ ﬔկը, որ համոզված չլիներ, թե ծավալվող բուռն
թարգմանել հայերեն եւ որոշեցի ներկայացնել հայրենակիցներիս իրադարձություններն ընթանում են նախօրոք մշակված, շատ բարդ,
ուշադրությանը։ բայց եւ`շատ կոնկրետ սցենարով։ Իհարկե որոշակի վկայություններ
կամ շոշափելի փաստեր, որոնք կապացուցեին այս «հիպոթեզը»,
Սույն ներածականը, կարծում եմ, հարկ է սկսել ռուսերեն Вики- ոչ ﬔկը չուներ. բոլոր վարկածները սոսկ եզրահանգուﬓեր էին,
педия -ից արված հետեւյալ ﬔջբերուﬕց (թարգմանությունը իﬓ է) ՝. հիﬓված ﬕ քիչ՝ պատմական փորձի, ﬕ քիչ՝ արտաքին աշխարհի
մակերեսային երեւույթների, իսկ ավելի շատ` երեւացող` ընթացիկ
«... Միխաjիլ Լյուբիմովը իր՝ «äºðºêîðàÚβÚÆ ¶²ÔîÜÆ դեպքերի, ու՝ դրանց տրվող գնահատականների տեսական-սիրո-
äȲÜÀ` ¶àԶಠúäºð²òƲܻ – հոդված-ﬕստիֆիկացիան ղական վերլուծությունների վրա։
հրապարակեց 1995 թվականին՝ «êáí»ñß»ÝÝá ê»Ïñ»ïÝá» թեր-
թում, ինչը աղմկոտ սկանդալի պատճառ է դարձել: ²í»ÉÇ Ñ³Ù³éáï. ²Û¹ ³Ù»ÝÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ñ ÙdzÛÝ ë³éÁ
¹³ïáÕáõÃÛ³Ý íñ³£
Հոդվածում նախկին չեկիստի անունից պատմվում է (վերակառուց-
ման-պերեստրոյկայի իբրեւ ԿԳԲ-ում մշակված) «Գողգոթա» ծած- Ինքներդ դատեք. Հանկարծ, երեկվա կոﬔրիտական ակտիվիստը,
կանունը կրող՝ գաղտնի պլանի մասին: որը, ոչ ավել - ոչ պակաս՝ ԵՊՀ-ի ֆակուլտետի կոմսոմոլի քարտու-
ղար էր, օրը ցերեկով, բազմահազարանոց հանրահավաքի առջեւ
Պլանի էությունը հետեւյալն էր. բառիս բուն իմաստով հայհոյում է ոչ ավել – ոչ պակաս՝ հանրա-
ºñÏÇñÁ å»ïù ¿ñ ѳëóÝ»É í³ÛñÇ Ï³åÇï³ÉǽÙÇ ù³áë³ÛÇÝÇ պետության գաղտնի ոստիկանության՝ (այսինքն՝ աﬔնակարող
ÑáñÓ³Ýáõï, ÅáÕáíñ¹ÇÝ ³å³óáõó»Éáõ ѳٳñ ëáódzÉÇëï³Ï³Ý ԿԳԲ-ի) պետին, երկրի վարչապետին, ռազմական պարետին եւ
ѳë³ñ³Ï³ñ·Ç ³ÝíÇ×»ÉÇ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³ÛÝáõÑ»ï»õ, այլն, ու՝ օ՜ զարմանք, հաջորդ իսկ օրը, նույն այդ երիտասարդը,
û·ï³·áñÍ»Éáí ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇ ¹Å·áÑáõÃÛáõÝÁ, í»ñ³¹³éÝ³É նույն տեղում, ողջ-առողջ նույն բանը կրկնում է էլ ավելի թունդ տո-
ݳËÏÇÝ (ëáódzÉÇëï³Ï³Ý) ϳóáõóӻõÇÝ£ նայնությամբ։
Այս տեքստը շատերի կողﬕց ընկալվեց որպես ԿԳԲ-ի քաջա-
տեղյակ աշխատակցի խոստովանանք, բանը հասավ նույնիսկ Նմանատիպ զարմանահրաշ ներկայացուﬓերը, որտեղ ժաﬔրով
նրան, որ [նյութի հավաստիության վերաբերյալ] Պետդումայի անու- ծաղր ու ծանակից ﬕնչեւ հայհոյանքներով ու նզովքներով հա-
նից` պաշտոնական հարցում ուղարկվեց հատուկ ծառայությանը: գեցած ելույթներ էին հղվում օրվա պետական իշխանության կա-
(«Википедия. Михаил Любимов») http://ru.wikipedia.org. (http://ru.wikipedia.org./) ռույցներում բարձրագույն ու ﬕջանկյալ պաշտոններ զբաղացնող
կոմկուսակցական ու սովետական չինոﬖիկների հասցեին,
... Обрядился в демократа Брежневский «пират», կրկնվում էին օրեցօր։
Комсомольская бригада
Назвалась программой «Взгляд»... Բնականաբար, ներկաներից ոչ բոլորն էին հավատում, որ այդ
Перестроиться не сложно, շատ բարձրագոչ, աշխույժ, վտիտ ու կոլոտ կոմսոմոլը, ինչպես
Только вот ведь в чем беда: նաեւ հավաքների մյուս կազմակերպիչները աﬔն օր՝ նախաճաշին,
Перестроить можно рожу, ճաշին ու ընթրիքին՝ առյուծի սիրտ էին ուտում...։
Ну а душу – никогда.
Բայց ﬕտինգային բազմության համար այնքան հաճելի ու ցան-
« Игорь Тальков: (из песни «МЕТАМОРФОЗА-2») կալի էր այդ ջահել ավանտյուրիստի հայհոյանքի տարափն ու ատե-
լության մաղձը, որ հիﬓական զանգվածը չէր էլ ուզում խորանալ
Ինչքան շատ ենք հեռանում 1988-ից, այնքան ավելի ու ավելի՝ ան- կասկածելի մանրամասների ﬔջ. ինչպես նաեւ չէր ուզում ինքն
ցած-գնացածը երազ է թվում. հետաքրքիր, բայց` խորհրդավոր, իրեն հարց տալ, թե ինչ հրաշքով եւ ինչու պետք է ոստիկանության
պերճախոս, բայց անավարտ, հաճելի, լավատեսական սկիզբ, ու` շարժակազﬔրը խրախուսեն ջահերով՝ գիշերային կրքոտ բողոքի
երթերն ու հակակառավարական հանրահավաքները։

Իհարկե, որոշ «խելոքներ» երբեﬓ ճգնում էին կարկամ ու անհե-
թեթ բացատրություններ տալ.....«խմբ»...

Նախօրոք մշակված, բարդ, բայց եւ` կոնկրետ սցենարի մասին
վարկածները ﬕմյանցից հիﬓականում տարբերվում էին նրանով,
թե ﬔզնից, այսինքն այդ տնայնաբույծ «վերլուծաբաններիցս», ով՝
ում, այսինքն, ինչ ուժի էր վերագրում այդ խրթին սցենարի հեղի-
նակային իրավունքը:

(Ի ﬕջի այլոց, հնարավոր «սցենարիստների» հիպոթետիկ ցուցակը
բավականին ընդարձակ էր, այն ընդգրկում էր գաղտնի ու հայտնի
տարբեր կառույցներ՝ սկսած «սիոնիստներից», «մասոններից» ու
աﬔրիկյան ԿՀՎ-ից, վերջացրած՝ «պան-թուրքիզմով», «պան-իս-
լաﬕզմով», ու ռուսական, ավելի ճիշտ, այն ժամանակ, դեռեւս,
խորհրդային՝ ԿԳԲ-ով):

Իսկ ընդհանուրն այն էր, որ այդ «կարծեցյալ» «սցենարիստներից»
ոչ ﬔկի շահերը, փաստորեն, չէին համընկնում ﬔր` հայերիս
շահերի հետ, ու վերլուծությունների արդյունքում արվող գրեթե
բոլոր կանխատեսուﬓերը հոռետեսական էին, այսինքն՝ նույն՝ ոչ
հայանպաստ արդյունքին էին հանգում:

Â15

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 15

14 ì»ñç³µ³ÝÇ ÷á˳ñ»Ý ...

Բայց, արի ու տես, որ ի զարմանս եւ` հուրախություն ﬔզ, դա Ոչ շատ հեռու անցյալում հրապարակածս` «Հիշել, թե չհիշել» հոդ-
չէր կոտրում որեւէ ﬔկի՝ պայքարելու վճռականությունն, այլ՝ վածում ես ﬕ հարց էի շոշափել, որը, ըստ էության, բաղկացած էր
ընդհակառակը, ավելի էր բորբոքում բոլորի խելահեղ պատրաս- երկու մասից.
տակամությունը` կռվելու ... թեկուզ … ամբողջ աշխարհի դեմ:
ÆÝãå»± ë µ³ó³ïñ»É ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ`
Արդյո՞ք ﬔնք էինք խիստ անպատրաստ, կամ անհամբեր, թե՞ – ³) շատերը հսկայական ջանք ու ﬕջոց են ներդնում, վերականգ-
որովհետեւ խաղն այդպես էր մտածված, հիմա է′լ չեմ կարող վստա- նելու համար անհիշելի ժամանակներում տեղի ունեցած, (կամ
հորեն ասել, սակայն ﬕ բանում համոզված եմ, որ ﬔր` հավաքական չունեցած) իրադարձությունների ու երեւույթների, անգամ` աննշան
իմաստով՝ հայության, եթե իհարկե կարելի է պայմանականորեն մանրամասները.
այդպես ձեւակերպել, բոլոր քայլերը ուղղակի ﬕակ հնարավոր ØÇÝã¹»é` Ù»±Ýù,
քայլեր էին, ﬔնք ուրիշ ելք չունեինք, քան շարժվել այդ անհայտ ու – µ) ﬔնք հաճախ՝ մատը-մատին չենք ուզում խփել` պարզելու հա-
առեղծվածային «սցենարիստի» գծած «ճանապարհային քարտեզի» մար հենց երեկ գլխներիս եկած վթարի «ուղնուծուծը» [էությունը]։
հիման վրա։ ÆÝãáõ± ...£
«Պատմական ժամանակաշրջանի» առումով, բառացիորեն`
Այսպիսով, բոլորս պատրաստ էինք` ակամա, ընդունել մար- «երեկ», ﬔզ հետ տեղի ունեցած սարսափելի` կատակլիզﬓերի ու
տահրավերը, ու` ակամա, ... խաղալ ﬔզ համար անհայտ ու անորոշ զայրացուցիչ ﬔտամարֆոզների վերաբերյալ հրապարակվող սա-
պայմաններով այդ խաղը ...։ կավաթիվ վկայություններն ու փաստերը չեն ենթարկվում պատշաճ
վերլուծության, չեն քննարկվում անհրաժեշտ մանրակրկիտու-
Չեմ կասկածում, (եւ՝ փառք Աստծո, որ այդպես է), թե՝ չնայած ﬔր թյամբ:
տված բազմաթիվ զոհերին, այսօր էլ դեռ ապրում են շատերը, ովքեր Շատ հաճախ, ընդհակառակը, այս աﬔնը, անթաքույց դիտավորու-
դեռեւս 1989-90 թթ-ին. արդեն կռահում էին, որ ինչպես Մոսկվայի թյամբ, լղոզվում է ու հրվում-գցվում` անլուծելի առեղծվածների
«ռեֆորմատորների» այնպես էլ տեղական չուբայսա-գայդարային շարքը:
շոկո-թերապևիստների` ՀՀՇ-ի առաջնորդների, ժողովրդավարու- Եւ, որ աﬔնակաեւորն է, ոչ հեռու անցյալում տեղի ունեցած այդ
թյան, մարդու իրավունքների ու ազատությունների մասին հնչող ձեռակերտ ավերածությունների ու նողկալի կողոպուտի` կազմա-
կրակոտ ճառերն ու ճռճռան կարգախոսները՝ սոսկ դեմագոգիկ հե- կերպիչներն ու իրագործողները, ոչ ﬕայն չեն ստանում արժանի
քիաթներ էին: պատիժը, (որը պետք նշանակեր ավազակների թալանածի բռնա-
գրավում ու նրանց ազատազրկում), այլեւ չեն ստանում գոնե` իրենց
Այսօր արդեն պարզ է, որ՝ ինչպես եւ նախատեսված էր, դրանք արժանի քաղաքական գնահատականը:
լուծեցին երկու խնդիր. Ոչ ﬔկի համար գաղտնիք չէ, որ այսօր առանց ֆինանսական
ﬕջոցների անհնար է որեւէ բնույթի քաղաքական պայքար վարել։
²é³çÇÝ. 70-ամյա «խորհրդավոր» նիրհից հանկարծ զարթնած- Դրա հետեւանքով, նրանք,՝ այդ չարագործները, գործի դնելով ժո-
վեր-թռած զանգվածի «քթից»` հարմար բռնելու եւ, առանց շոշա- ղովրդից գողացած ու պետական գանձագողությամբ կուտակած
փելի բարդությունների, նրան, այդ զանգվածին, ոնց որ ռուսն է իրենց հարստությունը, հենց սկզբից ձեռք գցելով պետական կառա-
ասում՝ – «до последней нитки» (ﬕնչեւ վերջին թելը ) քըսպըլելու վարման ղեկը, ﬔկընդﬕշտ, անբաժանելիորեն տիրում են նաեւ
նպատակով, – դեպի կլեպտոկրատական «կըզարան» քարշ տալու ընդդիմադիր քաղաքական դաշտին։
խնդիրը։
ØÇ˳ÛÇÉ ÈÚàô´ÆØàì
ºñÏñáñ¹. Ազատ աշխարհի «քթից» հարմար բռնելու եւ նրան
խաբել, հիմարացնելու խնդիրը, թե՝ տեսեք-տեսեք ﬔնք արդեն գի- «¶áÕ·áó» oå»ñ³ódzÝ...»
տենք, որ մարդակերությունը` վատ բան է, արդեն pseudo-(կեղծ) ÇñáÕáõÃÛáõ±Ý ¿ñ, û ± ÙÇëïÇýÇϳódz...
սոցիալիզﬕ ծառից իջել ենք ու, էլ, ոչ` ﬕմյանց, ոչ էլ՝ ձեզ, չենք պատ-
րաստվում խժռելու: 1983 թ.-ի փետրվարյան մռայլ երեկո էր. ես հեռատեսիլ էի դիտում։
Ժամանակները խաղաղ էին այդ օրերին, թեպետ մթնոլորտը
(Ասենք, ինչ վերաբերվում է երկրորդ մասին, իհարկե «ազատ ներծծված էր ﬕ տեսակ՝ զուսպ սպասումով.
աշխարհի» գիշատիչները հաճույքով իրենց բաժինը ավարը առան. 1982-ի նոյեմբերին մահացել էր Բրեժնեւը եւ Անդրոպովը ընտրվել
ու «հիմարացած» ձեւացան բայց դե, դա արդեն ուրիշ կինոյից է, որին էր Կենտկոﬕ Գլխավոր Քարտուղար։ Հնչեց հեռախոսազանգ, օրվա
հիմա չենք անդրադառնա...) ընթացքում դրանք շատ էին: Բայց երբ վերցրի հեռախոսափողը եւ
լսեցի զանգահարողի ձայնը, անորոշ հուզմունք զգացի։
Հենց այդ ժամանակ էր, որ տեղի էր ունենում զանգվածների Հեռախոսափողում հնչեց՝.
համակրանքը վայելող, նրանց ոգեշնչման առիթը հանդիսացող – Բարի երեկո, Միխայիլ Պետրովիչ, չճանաչեցի՞ք։
ու երկրի քաղաքական ղեկին անշրջելիորեն հավակնող ՀՀՇ-ի, – Ներեցեք, տեղը չեմ բերում, – պատասխանեցի չոր (չեմ սիրում
աստիճանական կերպարանափոխման ու այլասերման նախա- երբ չեն ներկայանում):
պես պլանավորած գործընթացը, որի արդյունքում այն պիտի – Մի՞թե չեք հիշում ձեր ներկայացրած վերլուծական գրություն-
վերածվեր համայն հայության Հիմարացման Հանելուկային ները՝ կանխատեսուﬓերով։
Շարժման` և Հայաստանի Հանրապետության իսկապես ինքնիշ- Զրուցակիցս կարճատեւ դադար տվեց, հնարավորություն ընձեռե-
խան ու անկախ պետականության կայացման խնդիրը անորոշ լով ինձ՝ շոկային վիճակից դուրս գալու։
ժամանակով հետաձգեր, դնելով իրենց գործած ﬔղքերով ու հան- – Յուրի Վլադիﬕրովիչ, դու՞ք եք։ ...
ցագործություններով ծանրացրած տիտանական այդ բեռը գալիք Այդ էր պակաս... Ինչպե՞ս կարող էի մոռանալ այն չարաբաստիկ
սերունդների ուսերին։ գրությունները, չէ որ աﬔն ինչ սկսվեց հենց դրանցից։ 1980-ին ես
ղեկավարում էի ՊԱԿ Գլխավոր Վարչության Կանխատեսուﬔրի բա-
Այդուհանդերձ, ﬕ տեսակ ինտուիտիվ մակարդակի ֆանտաստիկ ժինը (ներկայումս այն վերանվանվել է Արտաքին Հետախուզության
վստահություն կար բոլորիս ﬔջ, գուցե, առ այն, որ Աստվածային ինչ- Բաժին):
որ հրաշք-ձեռնարկների ու ﬔր ժողովրդի ոգեղեն վճռականության Հենց իր՝ Անդրոպովի ցուցումով, իմ բաժնում սկսվեց ԽՍՀՄ-ի
շնորհիվ, ի հեճուկս բոլոր տեսակի բացասական-ռեալիստական զարգացման բոլոր հնարավոր տարբերակների վերլուծական կան-
կանխատեսուﬓերի ու տրամաբանական աննպաստ մոդելների, խատեսման գործընթացը՝ արեւմտյան աﬔնաժամանակակից հաշ-
ﬔզ հաջողվելու է օգտվել աշխարհի հզորների հակասություններից` վիչ ﬔքենաների կիրառմամբ։ Գործի էին դրվել ոչ ﬕայն ՊԱԿ-ի,
ու արդյունքում հաղթելու ենք, ... «ﬔկ է, ... ﬔր հաղթանակը
անխուսափելի է...»: Â16

Եվ դա, անկեղծ ասած, աﬔնից հիասքանչն ու զարմանալին էր...

P.S. Ի դեպ, նաեւ, արդեն այդ օրերին էր, որ ուշադիր դիտորդները,

հետեւելով երկրի քաղաքական ղեկավարման լծակներին տիրացած
եւ օրենսդիր ու գործադիր մարﬕնները վերից վար գրաված՝ դա-
տարկագլուխ, բայց ավանտյուրիստ ու ճարպիկ ստահակներին,
արդեն զարմացած կրկնում էին (ոմանց ասելով` իբր թե՝ Վանոյի)
արտահայտությունը, թե՝. «եղբայր, դեռ բոլորովին վերջերս հանրա-
պետությունում հաշված թվով անառակ կար, բա լավ, էսքան նման-
ների տղերք ﬔզ մոտ որտեղի՞ց հայտնվեցին...»։

Իսկ գուցե Մ. Լյուբիմովի այս հոդվածը ինչ որ չափով կպատաս-
խանի տրված հարցին ... *** ... А вокруг, как на парад, Вся страна
шагает в ад Широкой поступью...» ... Игорь Тальков (из песни
«РОДИНА МОЯ»)

16 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

15Â

Պաշտպանության նախարարության, (հատկապես՝ Գլխավոր տասխանեցի ես, ակնկալելով փոթորիկ։
Հետախուզական Վարչության), Պետ-Պլանի ու Նախարարների – Ձեր հիանալի կանխատեսուﬔրի, – ուղղեց Անդրոպովը, անա-
խորհրդի ինֆորմացիոն համակարգերը, այլ նույնիսկ երկրի սուրբ-
սրբոցը հանդիսացող՝ Կոմկուսի Կենտկոﬕ՝ Կառավարման Ավտո- սելի զարմանք պատճառելով ինձ։ – Ավելի սարսափելի բան ես երբեւէ
մատ Համակարգը (АСУ- ЦК КПСС): չէի կարդացել, դրանից հետո անկեղծ ասած, ﬕ քանի օր չէի կա-
րողանում քնել։ Սակայն, դրանք վերջ դրին իմ վարանուﬓերին։ Ելք
Աշխատանքներում կիրառվում էին աﬔրիկյան եւ հայրենական չկա։ Դուք պատրա՞ստ եք կատարելու արտակարգ կարեւորության
աﬔնաժամանակակից ﬔթոդները, ծրագրերում հաշվի էին իմ առաջադրանքը։
առնվում արտաքին ու ներքին բազմահազար գործոններ, որոնց
ազդեցությունը վճռորոշ էր ԽՍՀՄ զարգացման գործում։ - Անկասկած, — պատասխանեցի ես՝ ﬕանգամայն անկեղծ, քանի
որ, ազնվորեն պետք է խոստովանեմ՝ ﬕշտ աստվածացնում էի
Որոշ տարբերակներ դեն նետելուց հետո, արդյունքում, իմ սեղա- Անդրոպովին։
նին ﬓաց տասը տարբերակ. դրանք բոլորը ավարտվում էին` երկ-
րում լիակատար քաղաքական ու տնտեսական աղետով, եւ՝ ոչ ﬕ – Ես այս հարցը ձեւի համար տվեցի, – ժպտաց Յուրի Վլադիﬕրո-
բարենպաստ ելք։ վիչը,

Խոստովանում եմ, որ դա ինձ համար անսպասելի էր։ Ոչ առանց – Փառք Աստծո, ձեր կյանքի ու ձեր տրամադրությունների մասին
որոշ տարակուսանքի, ես փոխանցեցի փաստաթղթերը վարչության ես աﬔն ինչ գիտեմ։ Գուցե ավելին, քան, նույնիսկ, դուք՝ ինքներդ:
պետին՝ Վլադիﬕր Ալեքսանդրովիչ Կրյուչկովին, որը պահանջկոտ, Այս վերջին մասի վերաբերյալ, ես կասկած չունեմ։ Թոշակից
սակայն արդարաﬕտ մարդ էր։ Վլադիﬕր Ալեքսանդրովիչը փաս- հետո շոշափելիորեն զգացի, որ ակտիվագույնս «մշակման» եմ
տաթղթերը իր մոտ պահեց երկու շաբաթ, (ինչը խիստ հազվադեպ էր ենթարկվում, բնակարանս «լսում են», ու կյանքս ամբողջապես վե-
պատահում), եւ վերջապես, հոգոց հանելով՝ դրանք վերադարձրեց րահսկվում է արտաքին դիտարկմամբ։
ինձ։
– Այն աﬔնն ինչ կանխատեսել էիք, սարսափելի ճշմարտություն է,
– Դուք անձամբ կզեկուցեք Նախագահին, – սառը հրահանգեց նա։ – շարունակեց Անդրոպովը։ – Այդ գործընթացը անշրջելի է, դեռ Լեւ
Ակնհայտ էր, որ Կրյուչկովը չէր ցանկանում ինքն իրեն հարվածի Դավիդովիչ Տրոցկին էր կանխատեսում կուսակցության քայքայուﬓ
տակ դնել, չէ որ հայտնի բան է` Ռուսիայում գույժը տեղ հասցնող ու թերﬕդորը։ Մեր՝ ձեզ հետ ﬕասին, ռազմավարական խնդիրն է՝
լրաբերներին ﬕշտ էլ գլխատում էին։ վերականգնել իրական սոցիալիզմը, ձերբազատվելով անցյալի բո-
Արդեն հաջորդ օրը Յասենեվոյում գտնվող ﬔր շտաբ-բնակա- լոր նստվածքաշերտերից։
րանից ես ﬔկնեցի Լուբյանկա, նախագահի ընդունարանը: Նա
ինձ նորմալ ընդունեց, արտակարգ ուշադրությամբ լսեց, չնայած, – Իսկ դուք վստա՞հ եք, որ դա է պետք ﬔր ժողովրդին, – հարցրեցի
անկեղծ ասած, ես սպասում էի սուր քննարկման ու նույնիսկ, ես, որոշ գաղափարական հանդգնություն դրսեւորելով:
ավերիչ քննադատության՝ վատ կանխատեսուﬓերի համար։ Նա
լուռ էր, սակայն բարյացակամ ճանապարհեց ինձ։ Եվ հենց այդ – Ես համոզված եմ նրանում, որ այս երկիրը ստեղծված է հանրու-
էր պատճառը, որ ես խիստ զարմացա, երբ երկու շաբաթ անց ինձ թյան կոլեկտիվ համակեցության (ապրելակերպի) համար: Ժո-
կանչեցին կադրերի վարչություն ու ազատեցին աշխատանքից՝ աշ- ղովրդի ﬔծամասնությունը կարող է ապրել ոչ այլ կերպ, քան ﬕայն
խատածս տարիները լրանալու պատրվակով։ ի հաշիվ եռանդուն ու տաղանդավոր փոքրամասնության։ Անհնար
Ընդ որում, Անդրոպովի ստորագրած հրամանի համաձայն, ես է ստիպել, որ այս զանգվածն աշխատի։ Ավելին, այն անﬕջապես
դուրս էի նետված ՊԱԿ-ռեզերվից ու նույնիսկ զրկված էի գերատես- սկսում է խռովվել։ Ո՞րն է ելքը։ Ոչնչացնե՞լ համարյա ամբողջ
չական պոլիկլինիկայից օգտվելու իրավունքից, ինչն արդեն արտա- ժողովրդին։ Բայց դա ստալինշչինա (ստալինականություն) է։ Մնում
սովոր դաժանություն էր ... է ﬕակ ելքը՝ ստեղծել նոր հասարակություն։
– Միխայիլ Պետրովիչ, հիմա իհարկե ուշ ժամ է, սակայն չէի՞ք
կարող, արդյոք, ինձ մոտ գալ։ – Ներեցեք ինձ անկեղծության համար, Յուրի Վլադիﬕրովիչ, բայց
– Իհարկե, Յուրի Վլադիﬕրովիչ, – անﬕջապես պատասխանեցի ձեր առաջին քայլերը՝ որպես գլխավոր քարտուղար, իմ կարծիքով,
ես։ չնչին չափով անգամ ուղղված չեն դրան։ Մի՞թե կարծում եք, թե
(Հուզմունքից սիրտս սկսեց շատ արագ բաբախել. էլ ուրիշ ի՞նչ անբաններին փողոցներում որսալով ու աշխատանքի գալու ժամը
կերպ կարձագանքեր թոշակառուի ﬔկը, որին աղբանոց են գցել, ու խստորեն հաշվառելով, ﬔնք կդրդենք մարդկանց սոցիալիզﬕ
ﬔկ էլ հանկարծ...), – ուղիղ Լուբյանկա պիտի գա՞մ։ կառուցմանը։ Իսկ օղու գնի իջեցման մասին ձեր որոշումը, որ ժո-
– Ոչ, Կոլպաչնի: Կոնսպիրացիայի նկատառումով` ﬔքենա չեմ ղովրդականություն նվաճեց զանգվածների մոտ ...
ուղարկում։ Ստուգեք, հետեւներիցդ հո` «պոչ» չկա: Լա՞վ :
– Ճիշտ այդպես, Յուրի Վլադիﬕրովիչ, – երկարամյա ծառայու- – Ցինի՞կ է, – հարցրեց Անդրոպովը ժպտալով։
թյունը հետախուզությունում սովորեցրել է ինձ խուսափել ավելորդ – Այո՛, – բռնկվեցի ես։ – Ձեզ համար պարզվեց ﬔր ռազմավարա-
հարցերից, մանավանդ՝ հեռախոսով։ կան նպատակը, սակայն դուք առայժմ չեք հասկացել, թե որոնք են
Սոցիալիստական երկրների հետախուզական ծառայությունների դրան հասնելու ուղիները։ Համակարգը ﬔռել է. այն վերականգնել՝
ղեկավարների հետ անցկացրած բանակցություններին մասնակցե- հնարավոր չէ, եւ դրա կարիքն էլ՝ չկա. ինչների՞ս է պետք կենդանի
լու նպատակով, ես շատ էի եղել Կոլպաչնի նրբանցքում գտնվող դիակը։
ներկայացուցչական առանձնատանը, որտեղ ﬕ ժամանակ ապրել Խնդիրը հետեւյալն է` պետք է վերջնականապես ոչնչացնել այն,
էր «СМЕРШ»-ի շեֆը, Ստալինի մահից հետո գնդակահարված՝ եւ նրա փոխարեն կառուցել իսկական սոցիալիզմ, որին կսատա-
Վիկտոր Սեմյոնովիչ Աբակումովը։ րեր ողջ ժողովուրդը։ Ողջ ժողովուրդը, ընդ որում՝ ազատ ընտրու-
Մի ժամ անց ես արդեն սեղմում էի առանձնատան մուտքի կոճակը։ թյուններով։
Ի խորին զարմանս ինձ, դուռն իմ առջեւ բացեց ինքը՝ Անդրոպովը։ – Խոստովանում եմ, որ այնքան էլ լավ չեմ հասկանում ձեզ, Յուրի
– Չեք սառե՞լ, – նա ﬔղմ ժպտաց։ Վլադիﬕրովիչ։ Արդյո՞ք դա, այսինքն՝ ժողովրդի սոցիալիստական
Մենք անﬕջապես անցանք երկրորդ հարկ, ընկուզենու փայտից էնտուզիազﬕն հավատալը, վտանգավոր «մանիլովշչինա» չի (ան-
պատրաստված կահույքով ու գրքերով լի գրապահարաններով գործության մատնող անիմաստ ու երազկոտ ինքնախաբեություն)։
կահավորված առանձնասենյակ, տեղավորվեցինք բազկաթոռնե- – Այ հենց էյստեղ է, որ ﬔնք անցնում ենք օպերացիայի բուն
րում։ Յուրի Վլադիﬕրովիչը անﬕջապես ﬕացրեց սամովարը եւ էությանը։ Սոցիալիզﬕ հանդեպ սերը ﬔզ մոտ կաճի ու կհասու-
բուֆետից հանեց չորաբլիթներն ու գալեթները։ նանա՝ կապիտալիզﬕ նկատմամբ ատելություից։ Դրա համար ձեզ
– Դեհ, ինչպե՞ս եք ձեզ զգում թոշակի անցած վիճակում։ հանձնարարվում է կազﬔլ ԽՍՀՄ-ում կապիտալիզﬕ ներդրման
– Ոնց ձեզ ասեմ, այ` պոլիկլինիայից էլ դուրս գցեցին։ ծրագիր, ընդ որում ոչ թէ փափուկ, շվեդական սոցիալ-դեմոկրա-
– Ես գիտակցաբար աշխատեցի ձեզ չեկիստական ﬕջավայրից տական բնույթի։
ﬔկուսացնել, – Անդրոպովը ժպտաց, – Դուք ինձնից հո շատ չե՞ք
նեղացել։ Â17
Ես լռեցի։
– Դե, այդ դեպքում ներեցեք ինձ։ Դուք հասկացա՞ք, ձեզ ինչի հա-
մար ազատեցին։
– Կարծում եմ, կանխատեսուﬓերիս պատճառով, – ուղիղ պա-

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 17

16Â որոնք հիմա խոր ընդհատակ են մտցրած։
Ըստ էության, ինչո՞վ է տարբերվում սոցիալիզմը կապիտալիզﬕց.
Մենք պետք է երկիրը գցենք վայրի, սանձարձակ կապիտալիզﬕ
գիրկը, որտեղ տիրում է ջունգլիների օրենքը։ կապիտալիզմը, ժողովրդավարություն ու ազատություն հռչա-
կելով` ազատություն է տալիս մարդկային բոլոր աﬔնամութ
Նախագահը ուշադիր նայեց ինձ։ բնազդներին, իսկ հոմո-սապիենսը, հարգելի Միխայիլ Պետրովիչ, ի
– Ես աﬔն ինչ հասկացա, Յուրի Վլադիﬕրովիչ։ Բայց արդյո՞ք դա դժբախտություն բոլորիս, շահապաշտ է, եսամոլ, ստոր եւ բոլորովին
շատ ﬔծ փորձության չի վերածվի ﬔր ժողովրդի համար։ ընդունակ չի կոլեկտիվ համակեցության։
– Իհարկե, անասելի ﬔծ, սակայն ուրիշ ելք չկա։ Մի՞թե դուք
գտնում եք, որ ﬔր խղճուկ քարոզչությունը ի վիճակի է ատելություն Գործող համակարգում, ﬔնք կոշտ ու ծայր աստիճանի` անհմուտ,
արթնացնելու կապիտալիզﬕ նկատմամբ։ Միայն սեփական ճնշեցինք հոմո-սապիենսի ստոր հոգին մամլիչի ﬔջ` այդ պատճա-
փորձը. որպեսզի զգաս գաթայի համը, պիտի այն ուտես – դա ռով էլ, հավատացեք ինձ, բավական է փոքր-ինչ բացենք փականը,
դեռ պապաշա Ֆրիդրիխն է գրել [նկատի ուներ Էնգելսին]։ եւ ամբողջ կեղտը անﬕջապես կպոռթկա աﬔնավերեւ։
Ձեր տրամադրության տակ եմ դնում իմ բոլոր ծածկագրերը,
լսուﬓերի, արտաքին դիտարկուﬓերի իրավունքը եւ անհրաժեշտ – Բայց, այնուաﬔնայնիվ, ո՞վ կգլխավորի առաջին էտապը, – հար-
գործակալական ցանցը։ Բնականաբար, թե այստեղ, եւ թե՝ ար- ցրի ես Յուրի Վլադիﬕրովիչին, չնայած, արդեն, մանրամասն աչքի
տասահմանյան բանկերում ﬔր ունեցած հաշիﬖերը։ Դուք այդպես անցկացնելով ԿԵՆՏԿՈՄ-ի ԱՀՎ-ից (Ավտոմատ Համակարգման
էլ կﬓաք ստվերում, քողարկաﬕջոցները ինքներդ կընտրեք, Վարչություն) ստացած խիստ գաղտնի «անձնակազﬕ» ցուցակը մո-
ըստ հանգամանքների... Հավանու՞մ եք իմ սիրած չորաբլիթները, տավորապես պատկերացնում էի այն հովատակներին, որոնց վրա
Միխայիլ Պետրովիչ։ Դուք կարծես ոչինչ չեք ուտում ... նա պետք է գրավ դներ։
Յուրի Վլադիﬕրովիչը ակնոցների տակից ակնդետ նայում էր ինձ։
– Այո, իմ ուղեղը արդեն պտտվում է այն հարցի շուրջ, թե ինչպես – Ինչքան բախտավոր ենք, որ գործնականում ﬔր համակարգում
լավագույնս սա կազմակերպել ..., – հանուն քաղաքավարության, չկան կրթված քաղաքագետներ ու տնտեսագետներ. բոլոր ԲՈՒՀ-
վերցրի չորաբլիթն ու սկսեցի այն թեթեւակիորեն կրծել։ երում սոցիալիզﬕ (որը` ինչպես ձեզ քաջ հայտնի է, ﬔզ մոտ` չկա)
– Դե ինչ, թող պտտվի, իսկ ﬕ ամսից, երեկոյան ուղիղ ժամը 9-ին քաղաքատնտեսության, դասավանդումը, լիովին ձեւախեղել է ﬔր,
ես ձեզ կսպասեմ այստեղ, օպերացիայի վերաբերյալ նախնական նույնիսկ, ասենք՝ Աղամբեկյանի կամ Շատալինի նման հայտնի
ուրվագծերով։ Յուրի Վլադիﬕրովիչը գրկեց ուսերս (նման բան ակադեﬕկոսների ուղեղները. ﬕ ամբողջ սերունդ կպահանջվի,
երբեք չէր եղել) ու աստիճաններով տարավ ներքեւ։ հասկանալու համար տնտեսության էությունն ընդհանրապես, եւ
– Ի՞նչ հետաքրքիր նորություն կա ﬔր մշակույթում, – հարցրեց նա շուկայականը՝ մասնավորապես։
շարժման ընթացքում, ցանկանալով ազատել ﬔր զրույցը որոշ պրո-
ֆեսիոնալ ﬕապաղաղությունից։ Մեր երկրում՝ քաղաքականություն նույնպես չկա. քաղաքակա-
– Վերջերս նայեցի «Ռազմաճակատը՝ Թշնամու Թիկունքում» նություն համարվում են անդրկուլիսյան ապարատային ինչ-որ
ֆիլմը, – նկատեցի ես, – նկարահանված Սեմյոն Կուզﬕչի (ՊԱԿ-ի խաղեր։
նախագահի տեղակալ՝ Ցվիգունի) վեպի հիման վրա: Տիխոնովը
շատ լաﬖ էր այնտեղ։ Այսպիսով առաջին փուլը կղեկավարի Գորբաչովը, ում ես վաղուց
– Վյաչեսլավը «Ռազմաճակատի...» համար հատուկ մրցանակ եմ պատրաստում այդ դերի համար` հաﬔմատատաբար երիտա-
ստացավ Տալինում՝ Համաﬕութենական 15-րդ կինոփառատոնում։ սարդ ու պատվախնդիր մարդ է (նկատեք, որ ես ընդհանրապես
Մենք էնտեղ Գաբրիլովիչին ու Յուտկեվիչին էլ մրցանակներ տանել չեմ կարող այն զինվորներին, որոնք չեն երազում գեներալ
տվեցինք լենինյան թեման էկրանում մարﬓավորելու համար։ Ինչ- դառնալ, այդպիսիք տեղ չունեն քաղաքականությունում.), Դուբ-
քան հակասական է աշխարհը՝. ե′ւ` Շտիրլիցը, ե′ւ` Լենինը, էկրա- չեկի՝ «մարդկային դեմքով սոցիալիզﬕ» տիպի շատ գրավիչ գաղա-
նի վրա՝ լրիվ ֆիկցիա են, լիակատար կեղծիք։ Իրական կյանքում ոչ փարներով։ Ի դեպ, հիշում եք չէ ՞, թե ձեզ հետ ﬕասին, ինչ փառահեղ
ﬕ նման բան չի եղել։ ձեւով խեղդեցինք այդ «պրահյան գարունը»։
Ահա քեզ ողջ համակարգի արժեքը։ Յուրի Վլադիﬕրովիչը դուռը
բաց արեց ու ես փողոց ելա։ Գորբաչովին շատերն են քննադատում` պնդում են թե` շատախոս
Թող ների ինձ ընթերցողը, բայց էթիկական բնույթի նկատառու- է, անվճռական։
ﬔրից ելնելով, ստիպված եմ գործակալների իրական անունները
չհիշատակել, նաեւ, շրջանցել զուտ պրոֆեսիոնալ տեխնոլոգիա- Առաջինի առթիվ՝ կառարկեմ. իսկ ինչ է, Ցիցերոնը շատախոս
ներին վերաբերող մանրամասները։ Յուրի Վլադիﬕրովիչի հետ չէ ՞ր. ﬕ՞թե դա խանգարում էր նրա՝ իբրեւ քաղաքական գործչի,
գաղտնի հանդիպուﬔր ես ունեցել եմ ﬕնչեւ նրա մահը, իմ կյան- ժողովրդականությանը։ Ինչ Ցիցերոն. վերցրեք թեկուզ ﬔր Իլյիչին։
քում, իրապես, աﬔնատխուր օրը. օպերացիան մանրակրկիտ Հաﬔմատաբար կարճատեւ կյանքի ընթացքում նրա ելույթներն ու
մշակվում էր, պլանը նա ստորագրեց ﬔռնելուց փոքր ինչ առաջ։ գրվածքները ինչքան ﬔծ ծավալ են կազմում։
Օպերացիայի` որի ծածկանունն էր «Գողգոթա», պլանը տրոհվում
էր չորս մասի. Ընդհակառակը, ամբողջ պատմությունը ցույց է տալիս, որ ժո-
1) գոյություն ունեցող քաղաքական-տնտեսական կառուցվածքի ղովուրդը պաշտում է շատախոսներին, որոնք խոստանում են
համակարգված կազմաքանդում, կաթնառատ գետեր ու երկնային մանանա։ Ինչ վերաբերվում է
2) հեղաշրջում եւ «վայրի տեսակի» կապիտալիստական համա- անվճռականությանը, դա նույնպես զազրախոսություն է. Ուղղակի,
կարգի հարկադիր ներդրում, Միխայիլ Սերգեեւիչի ընկալմամբ, քաղաքականությունը՝ տարբեր
3) քաոսի ու անտերության ուղղորդված տարածում, որպես` իշ- խմբավորուﬓերի ﬕջեւ անվերջ մանեւրելն է, ինչը ﬕանգամայն
խանության դեմ գազազած զանգվածի պայքարի մոբիլիզացիայի բնական է խորհրդային կոփվածքի քաղաքական գործչի համար։
ﬕջոց՝ սոցիալիստական լոզունգների ներքո,
4) ողջ ժողովրդի կողﬕց օժանդակության արժանացած սոցիալիս- – Համաձայն եմ, Յուրի Վլադիﬕրովիչ։ Բացի այդ, Գորբաչովը
տական հեղափոխություն, կոմպրադորային բուրժուազիայի եւ նրա ﬔր հաղթաթղթերից ﬕակն է, ում արեւմուտքը կարող է ընդունել։
հետ կապված քաղաքական-տնտեսական կառուցվածքների ռադի- Նա հոյակապ վարվելակերպ ունի, ﬕշտ եվրոպականին վայել
կալ ոչնչացում։ հագնված է, կարծես, ﬕակ թերությունը` իր բոլոր ենթականերին
– Իհարկե, ես կարող էի արդեն հիմա դե′ն նետել բոլոր հարգելի «դու»-ով դիﬔլն է... – Բավականին նուրբ դիտարկում էր, Միխայիլ
դինոզավրերին՝. ե′ւ Չեռնենկոյին, ե′ւ Գրիշինին, ե′ւ Սոլոﬕնցեւին, Պետրովիչ. Բայց «դու»-ի առթիվ ﬕ անհանգստացեք. անգլերենում
ե′ւ Շչերբիցկուն՝ Կունաեւի հետ ﬕասին. սակայն ﬔր պլանը պետք «դու»-չկա, ու այդ անվիճելի թերությունը ոչ ﬕ չափով չի անդրա-
է ապուշության որոշ երանգ ունենա։ Աﬔն դեպքում, առաջին դառնա ﬔր գլխավոր գործընկերոջ՝ ԱՄՆ-ի հետ ունենալիք հարա-
փուլում անհրաժեշտ է այդ թանկագին ծերուկներին պահպանել բերությունների վրա։
ղեկավարությունում. դա ժողովրդի ﬔջ կբորբոքի կիրքը դեպի
բարեփոխուﬔրը. ﬔնք նրան (ժողովրդին), կարծես, կպահենք զու- Ի դեպ, դուք մոռացաք Ռաիսա Մաքսիմոﬖայի մասին։ Պետք է
գարանում, որտեղ ﬕնչ այդ ինչ որ ﬔկը արդեն ահագին ջանք է թա- խոսոտովանեմ, որ ﬔր բոլոր երիտասարդ առաջնորդերի կանանց
փել։ ﬔջ աﬔնից ավելի նա է ինձ դուր գալիս, իր նրբագեղությամբ ու
Ընդհանրապես, որոշ իմաստով, առաջինն՝ աﬔնից պատասխա- ճաշակով, ու հենց դա էլ կկործանի Գորբաչովին. չէ որ ﬔր ժողո-
նատու փուլն է, քանի որ ﬔնք պետք է կյանքի կոչենք այն ուժերին, վուրդը տանել չի կարող առաջնորդների գեղեցիկ հագնված կա-
նանց։

– Այնուաﬔնայնիվ, Յուրի Վլադիﬕրովիչ, ես դեռ որոշ չափով տա-
տանվում եմ... Արդյոք, ավելի լավ է` ինչի՞ց սկսել առաջին փուլի
բարեփոխուﬓերը։

– Մի ձեւացրեք, թե անուշադիր եք, Միխայիլ Պետրովիչ, ես ինքս
արդեն հիﬓականում նախանշել եմ դա։ Ընդ որում այնքան լուրջ,
որ նույնիսկ Վոլոդյան (այդպես նա անվանում էր իր հավատարիմ
օգնականին՝ Կրյուչկովին – հեղ.) հավատաց աշխատանքային կար-

Â18

18 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

17 «¶áÕ·áó» úå»ñ³ódzÛÇ Æñ³Ï³Ý³óáõÙÁ

գապահության փրկարար դերին ... ¶àðÌ²Î²È²Î²Ü ÊØ´Æ Ð²ÞìºîìàôÂÚàôÜÆò
– Յուրի Վլադիﬕրովիչը ուրախ ծիծաղեց, ու ես ակամա գոհունա-
лÕÇݳÏÇ ûñ³·ñÇó /ØÇ˳ÛÇÉ ÈÛáõµÇÙáí/ ¶Îâä-Ý ([ГКЧП]) ݳ-
կություն զգացի նրա` փոքր ինչ վարդագույն երանգ ստացած դեմքի ˳ï»ëí³Í ¿ »Õ»É «¶áÕ·áó» Íñ³·ñáí »õ ³ÝÓ³Ùµ ²Ý¹ñáåáíÇ
առթիվ։ ÏáÕÙÇó ѳëï³ïí»É ¿, áñå»ë »ñÏñáñ¹ ÷áõÉÇÝ ³ÝóÝ»Éáõ ã³÷áñá-
ßÇã ÙÇçáó£
– Գորբաչոﬖ ու իր ողջ կորիզը պետք է անﬕջապես վարկաբեկեն
կուսակցությունը Ռուսաստանի համար աﬔնաապուշ ձեռնարկով՝ Այդ սուր գործողության իրականացումը դրվել էր Կրյուչկովի վրա,
ալկոհոլիզﬕ դեմ պայքարով։ Ուրախալի է, որ Միխայիլ Սերգեւիչը որը պետք է ԳԿՉՊ-ի նախագահի պաշտոնը առաջարկեր Բորիս
չի չարաշահում այն, իսկ այ Լիգաչյովը, չնայած սթափ կենսակերպի Նիկոլայեւվիչին։
կողﬓակից է, բայց երբեﬓ՝ սայթաքում է. սակայն՝ ազնվագույն մարդ
է, հենց նրա ուսերին էլ կդրվի հակաալկոհոլային կամպանիայի «Վոլոդյան հոյակապ կազմակերպիչ է, – ասում էր Յու.Վ.-ն, –
քարոզչությունը, եւ հետեւաբար, կուսակցության լիակատար վար- սակայն նա ﬕայն հեղափոխությունները ճնշելու փորձ ունի (նկատի
կաբեկումը։ ուներ 1956-ին Հունգարիայի դեպքերը, որտեղ Կրյուչկովը աշ-
խատում էր դեսպան Անդրոպովի հետ ), եւ չունի հեղաշրջուﬓերի
Հիշեք, Միխայիլ Պետրովիչ, հարբեցողության դեմ պայքարը չպետք փորձ.
է լինի թղթային, ինչպես ﬔզ մոտ կուսակցությունում ընդունված է.
Այդ պատճառով խնդրում եմ նրան հսկողության տակ պահեք, թե
Պետք է արմատախիլ արվեն խաղողի այգիները, պետք է կազմա- չէ ամբողջ գործը կտապալի» ։
քանդվեն գինու-օղու գործարանները. կուսակցությունից հանե՛լ,
աշխատանքից դուրս վռնդել, նույնիսկ դատե՛լ ու բա՛նտ նստեցնել՝ Այդպես էլ եղավ, ապարատային դպրոցն իր դերը խաղաց։
փողոցում անսթափ վիճակում հայտնվելու համար։ Փոխանակ ﬕանգաﬕց նախագահի տեղը առաջարկեր Ելցինին,
Կրյուչկովը ԳԿՉՊ-ի՝ խուճապի մատնված մյուս անդաﬓերի
«Գողգոթայի» սկիզբը պետք է նշանավորվի ծայրահեղ իդիոտիզ- ճնշման տակ, սկսեց աﬔն ինչ հանդարտեցնել ու համաձայնացնել
մով – դա չափազանց կարեւոր է։ Գորբաչովի հետ։
Այստեղ ﬔնք բախվեցինք կատարելապես նոր երեւույթի՝ չնայած
Այստեղ էլ ﬔնք բաժանվեցինք։ Յուրի Վլադիﬕրովիչի մահը 1984-ի Սպիտակ Տան [խոսքն իհարկե՝ Մոսկվայի Սպիտակ Տան մասին է]
փետրվարին՝ կրծոտում է սիրտս ﬕնչ այսօր։ ու Կրեմլի ﬕջեւ առկա սուր հակասություններին, ոչ ոք չէր ուզում
առճակատման գնալ ու ﬕմյանց հետ հարաբերություններ փչացնել։
«Գողգոթայի» իրականացման համար բարենպաստ նախադրյալ- Ելցինը գրում էր՝. «Ես կարծում եմ, եթե Գորբաչովը Ելցին չունե-
ներ ստեղծելու նպատակով, (չէ՞ որ՝ գիշերն ինչքան խավար է, նար, նա ստիպված պիտի լիներ հորինելու ﬔկին... Ես կկռվեմ Գոր-
այնքան աստղերն ավելի պայծառ են), իշխանության ղեկին դրվեց բաչովի համար»։
Չեռնենկոն, ով, տարին չլրացած՝ մահացավ։
Սակայն համաձայն «¶áÕ·áóÛÇ», Գորբաչոﬖ այլեւս պետք
1985 թվի ապրիլյան Պլենումը ﬔնք լրիվ անց կացրինք «Գողգոթա» չէր։ Օգոստոսյան այդ օրերին իմ ենթականերից ոչ ﬔկը չքնեց։
ծրագրին համապատասխան։ Գլխավոր քարտուղար ընտրվեց Գոր- Մենք սլանում էինք Կրեմլից Սպիտակ Տուն, եւ ետ, բոլոր ուժերով
բաչովը։ փորձելով նրանց հարաբերություններն ավելի սրել։ Առանց
կեղծ հաﬔստության պիտի խոստովանեմ, որ ես` անձամբ կազ-
Դեռեւս Չեռնենկոյի օրոք, 1984-ի դեկտեմբերին, Մարգրեթ Թեթ- մակերպեցի օպերացիայի գլխավոր խթանը. նստեցրի Ելցինին
չերի հետ հանդիպմանը` Գորբաչովը ներկայացնում էր ԽՍՀՄ-ը տանկի վրա, եւ նրան հիշեցրեցի, թե որքան վճռական էր գործում
Անգլիայում: Իլյիչը։

Նրա համար համապատասխան ﬕջազգային համբավ ստեղծելու Հենց այդ ժամանակ էլ Ելցինը ԳԿՉՊ-ին օրենքից դուրս հայտա-
նպատակով, ես, օտար անվան տակ, նախօրոք ﬔկնել էի այնտեղ, րարեց, դրանով իսկ խիստ վախեցրեց բոլորին, եւ դարձավ դրու-
անգլիական կառավարությունում ու արքունիքում՝ ՊԱԿ-ի ազդե- թյան տերը։ Իմ երկրորդ քայլ նույնպես հաջող ստացվեց՝. ես գրազ
ցության գործակալական ցանցի հետ հանդիպուﬓերի։ Անգլիային բռնեցի Բորիս Նիկոլաեւիչի հետ` ﬕ արկղ ժիգուլեւյան գարեջրի
ﬔնք սովորաբար օգտագործում էինք խորհրդային առաջնորդներին վրա (ի դեպ, նա տանել չէր կարողանում արեւմտյան արտա-
վարկաբեկելու համար՝ օրինակ ժամանակին այնտեղ գործուղվել էր դրության գարեջուր), որ Գորբաչովը չի լուծարի կոմկուսը, – այս-
Ալեքսանդր Շելեպինը, ՊԱԿ-ի նախկին շեֆը, Բրեժնեւի մրցակիցը, տեղից էլ՝ Ելցինի ճնշումը Գորբաչովի վրա՝ Գերագույն Խորհրդի
որին, ﬔր օգնությամբ, ընդունեցին հզոր հակախորհրդային ցույ- նստաշրջանում, ԳԿՉՊ-ի ձախողուﬕց հետո, եւ վերջապես, կո-
ցերով, ինչը բնականաբար այնքան խարխլեց նրա դիրքերը, որ շու- մունիստական կուսակցությունն արգելող նրա հրամանը (նա
տով նրան հանեցին Քաղբյուրոյից։ բնականաբար իր գարեջուրը ստանալու հույս ուներ, բայց ես նրան
արդարացիորեն մատնացույց արեցի գրազի պայմանների խախտ-
Քանի որ ﬔր ﬔթոդը հայտնի էր դարձել անգլիական հատուկ ման փաստը)։
ծառայություններին, ստիպված էինք գնալու լրիվ հակադարձ գոր-
ծողություների։ Յու.Վ.-ը Կոլպաչնի եկավ գտնվելով արդեն շատ վատ վիճակում,
հրաժարվեց թեյից ու պառկեց թախտին։
Մադամ Թեթչերին ներշնչել էին, թե Գորբաչովի հասցեին արտա-
սանած նրա բարի խոսքերը կնպաստեն Քաղբյուրոյի վերջնական – Ես ինձ ինչ որ լավ չեմ զգում։ Փառք Աստծո, «Գողգոթայի»
կազմալուծմանը, ու կխարխլեն խորհրդային իշխանությունը, ինչի պլանն արդեն ստորագրել եմ. Բայց` բերեք ռեալիստ լինենք. աﬔն
առթիվ նա անչափ ուրախ էր, եւ այդ պատճառով աﬔնափայլուն
ձեւով գովազդեց Գորբաչովին։ Â19

1985 թվականի ապրիլյան Պլենուﬓ, ինքնին, անցավ առանց
որեւէ անսպասելիությունների։ Իհարկե ծերունիների խումբը, որը
Գրիշինի վրա էր գրավ դրել, բավականին խլրտաց, սակայն երեք
առաջնորդների իրար հաջորդած մահերը թույլ չտվին Կենտկոﬕ`
նույնիսկ աﬔնաթուլաﬕտ անդաﬓերին, տրամադրվել նրան սա-
տարելու։ Պլենումում ﬔծ դեր խաղաց Գրոﬕկոն. նախապես, ﬔր
գործակալական ցանցի ﬕջոցով, նրան անընդհատ հաղորդվում
էր, թե Գորբաչովը շատ ﬔծ ուշադրությամբ է վերաբերվում նրա
ունեցած փորձառությանը՝ ոչ ﬕայն արտաքին, այլեւ` ներքին քա-
ղաքականության ﬔջ (Գրոﬕկոն երկրից բոլորովին տեղյակ չէր, եւ
հաճախ էր զարմանում Քաղբյուրոյում, որ որոշ քաղաքներում ﬕս
չկա ) ու հույս ունի հենվելու նրա վրա։

Այսպիսով, երկրի գլուխն անցավ Գորբաչովը, նրան գերազանց
աջակցում են Լիգաչյոﬖ ու Ռիժկովը, որը, բարեբախտաբար, իրեն
համարում է լավ տնտեսագետ, ինչպես եւ բոլոր ﬔր տնօրենները,
որոնք կարողանում են ﬕայն կենտրոնից փող ուզել եւ աջ ու ձախ
հրամաններ տալ։ Առայժմ պարզ չի, ուր շարժել Շեվարդնաձեին, որ
բոլոր վրացիների պես էմոցիոնալ է։

Ինչպես երեւում է, նրա ուսերին պետք է դնել Արեւմուտքի հետ
հարաբերությունները` կարելի է պատկերացնել, թե ինչ տպավո-
րություն կստեղծի այդ պոռթկուն վրացին արեւմուտքի սառը պրագ-
մատիկների մոտ։

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 19

18Â ների։ Հեռատեսիլով կանոնավոր կերպով, շարունակ խոշոր ու
մանր սրիկաներին որպես ազնիվ բարերարներ ցուցադրելն ու ներ-
մարդու պես՝ ես էլ կարող եմ սխալվել ու ոչ ճիշտ կանխատեսում կայացնելը ավերիչ ազդեցություն է թողնում հոգեւոր արժեքների
անել։ Ավելին, ես համարում եմ հիմարություն՝ «Գողգոթայի» վրա, որոնք դեռեւս պահպանվել են բնակչության մոտ։
յուրաքանչյուր կետի դոգմատիկ կատարումը, մանավանդ
երկրորդ ու երրորդ փուլերում, որոնք նշանավորվում են քաոսով եւ Þ³ñáõݳÏíáõÙ »Ý ûÏÏáõÉï³ÛÇÝ ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ëñ³ËáõëáõÙÁ,
անկանխատեսելիությամբ։ γßåÇñáíëÏáõ, âáõÙ³ÏÇ »ÉáõÛÃÝ»ñÁ, Ðݹϳëï³ÝÇó Ù»ñ
ÙÇçáóáí µ»ñí»É »Ý ÏñÇßݳ۳ϳÝÝ»ñ, Ññ³íÇñí»É »Ý ݳ»õ
Սակայն ինձ համար ﬕանգամայն պարզ է, որ Ելցինի օրոք վայրի ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ù³ñá½ÇãÝ»ñ, Ó»éݳñÏí³Í »Ý ݳ»õ ³ÛÉ ÙÇçáóÝ»ñª
ռեֆորﬓերի անցկացումը պետք է դրվի մտավորականի վրա, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏáÝý»ëÇáÝ³É [¹³í³Ý³Ýù³ÛÇÝ] ù³Ûù³ÛÙ³Ý
ցանկալի է՝ հրեական ազգությամբ (չնայած իր իմաստնությանն áõÕÕáõÃÛ³Ùµ£
ու մտքի ճկունությանը, Յու.Վ.-ը հին դպրոցի «շրջանավարտ» էր,
այնտեղ «հրեա» բառը համարվում էր անհարիր պրոլետարական ԶԼՄ-ներով անընդհատ կանոնավոր կերպով անց է կացվում
ինտերնացիոնալիզﬕ ոգուն), կամ աղավաղված մռութով ու ան- կամպանիա, հասարակությանը ներշնչելու նպատակով այն, որ
պետք ազգանունով ﬔկի վրա։ ﬕակ արժեքավոր բանը կյանքում ՝ փողն է։ Մեծ օգնություն են ցույց
տալիս ﬔզ վալյուտային [արտարժույթային] պոռնիկները, որոնք
Հիմա ինձ համար դժվար է անուն տալ, բայց ﬔզ մոտ ﬔծ թվով երիտասարդ սերնդին պատմում են, թե ինչպես պետք է ապրել։
գիտահետազոտական ինստիտուտներ են բազմացել` հենց էնտեղ
էլ փնտրեք այդ տեսաբանին, դրանցից այնտեղ շատ կան, ու բոլորն Սակայն պիտի խոսովանենք, որ ﬔզ չհաջողվեց լրիվ չափով
էլ պայթում են սնապարծությունից։ Նա պետք է սկսի ռեֆորﬓերը, ապահովել աղաղակող պոռնոգրաֆիայի ներթափանցումը հեռա-
ու իր պես ոչ ﬕ փորձ չունեցող «խելոքների» թիմ հավաքի։ տեսիլ, մասնավորապես՝ մանկական սեքսի, անասնասեքսի ու
նեկրոֆիլիայի մասով։ Օգոստոսյան իրադարձություններից հետո
Ինչի համար է դա անհրաժե՞շտ։ ﬔր խնդիրը նախ եւ առաջ հասարակությանը լիակատար սնանկաց-
Յուրաքանչյուր գործնական փորձ ունեցող մարդ կսկսի դատել ման հասցնելն էր։ Յուրի Վլադիﬕրովիչը թերագնահատեց ﬔր
իր սեփական փորձից ելնելով, իսկ տեսաբանի համար խնդիրը տնտեսագետ-տեսաբանների ավերիչ տաղանդը. գործնականում,
շատ ավելի հեշտ է։ Կվերցնի Հայեկի կամ նույնիսկ Ջոն Ստյուարտ երկու տարում «Գողգոթայի» երկրորդ փուլի բոլոր կետերը կատար-
Միլի հատորյակը եւ տեղն ու տեղը այն կյանքի կկոչի։ Ռեֆորﬓերը ված էին ու երրորդ փուլի անհրաժեշտությունը վերացավ` այն
պետք է լինեն կտրուկ եւ դաժան՝ ժողովրդի առումով։ Խորհուրդ օրգանապես սկսվեց արդեն Բելավեժյան համաձայնագիրը
եմ տալիս ձեզ վերընթերցել Օ՛Հենրիին կամ Ջեկ Լոնդոնին։ Նրանց ստորագրելուց հետո։
մոտ ոսկի որոնողները շատ փառավոր կերպով ﬕմյանց կոկորդ են
կրծում։ Մտավորականը ﬔզ պետք է նրա համար, որ հետագայում Պետք է նշել, որ վերջինս [(Բելավեժյան համաձայնագիրը)]
հեշտ լինի նրա դեմ ժողովրդի ցասում հրահրելը, ժողովուրդը «Գողգոթայով» նախատեսված չէր։ Քանի որ Յու.Վ.-ն նոր հա-
ﬕնչեւ հիմա էլ չի սիրում շլյապա ու ակնոցներ կրողներին։ Այս սարակությունը պատկերացնում էր Խորհրդային Միության շրջա-
աﬔնը պետք կլինի երրորդ ու չորրորդ փուլերում, խնդրում եմ նակներում։ Մի քանի անգամ Անդրոպովի հետ ﬔր անձնական
զերծ պահեք այդ ընկերներին մահապատժից, բայց պատժաﬕջոցի զրույցներում ես շոշափել եմ ԽՍՀՄ-ի հնարավոր տրոհման,
ժամկետը՝ պետք է լինի ոչ պակաս քան տասը տարի։ Անհրաժեշտ է Միջին Ասիայում ու Կովկասում, Ռուսաստանի եւ Ուկրաինայի
նաեւ պրագմատիկ-տնտեսավարներով, ﬕ քիչ, «ջրիկացնել» տեսա- ﬕջեւ՝ Ղրիﬕ ու Դոնբասի համար, հնարավոր պատերազﬓերի
բաններին, որպեսզի ... մասին ﬕտքը, վերջապես, սահմանների վերաձեւման պատճառով
Հիշու՞մ եք, Կռիլովի մոտ ինչպես էր. «Մի անգամ կարապը, ԽՍՀՄ-ի տարածքում երրորդ համաշխարհային պատերազﬕ
խեցգետինն ու գայլաձուկը ...» . Այ, դրանք էնպիսի շուկա կսարքեն, հնարավորությունը։
որ բոլորը վախից կոռնան!
– Աﬔն ինչ հնարավոր է, – ասում էր Յու.Վ.-ն, – Մենք «Գողգո-
ÐàôÚÄ ¶²ÔîÜÆ թայում» տալիս ենք մագիստրալային ուղղությունները եւ չենք կա-
րող ﬕշտ կանխատեսել, սակայն ես չեմ կարող պատկերացնել, որ
²ðî.N490вê²ð²ÎàôÂÚ²ÜܲÜβÚàôܲòÜàÔ նոր առաջնորդներն այնքան հիմար կգտնվեն, որ վերջին էտապին
կմոտենան աﬔնաարյունահեղ ﬔթոդներով։ Եթե ﬔնք չհավատանք
¶àðÌ²Î²È²Î²Ü ÊØ´Æ Ð²ÞìºîìàôÂÚàôÜÆò մարդկանց, ﬔնք չենք կարող նոր հասարակություն կառուցել։ Եւ,
այնուաﬔնայնիվ, Յու. Վ.-ն մաքուր մարդ էր ու` իդեալիստ։
Մեր կողﬕց ձեռնարկված ﬕջոցների շնորհիվ Խորհրդային
Միության պատմության վրա խաչ դրվեց, եւ երկրի ողջ զարգացումը Բայց նույնիսկ ես, լրտեսության կեղտոտ ոլորտում իմ իրազեկու-
ճանաչվեց որպես շեղում։ Սկսվեց Մոսկվայում ու Լենինգրադում թյամբ հանդերձ, չէի կարող պատկերացնել, թե ավարտական
փողոցների ակտիվ վերանվանման գործընթացը (վերացված փուլին ﬔնք կմոտենանք այդպես ահագնորեն. ազատ գներ, պե-
անվանուﬓերը վերադարձնելը նախատեսված է չորրորդ փուլում), տական ու մասնավոր ընկերությունների կողﬕց` բնակչության
սակայն այդ գործընթացը, չնայած ﬔր ջանքերի, օժանդակություն կողոպուտ, ինֆլյացիա [(արժեզրկում]), լայնատարած կոռուպցիա,
չստացավ գավառում։ արտոնությունների դեմ պայքարի կարգախոսի ներքո՝ գողություն
ու հարստության կուտակում, երկրի լիակատար քրեականացում,
Դա բացատրվում է նրանով, որ ժողովուրդը այնտեղ բավարար այս աﬔնը՝ համաձայն, «Գողգոթայի», պետք է իրականացվեր
չափով կրթված չէ, շատերը գտնում են, որ իշխանության ղեկին դեռ քսան տարվա ընթացքում, բայց ﬔնք գերակատարեցինք պլանը ու
Լենինն է, ու չէն հասկանում, թե ինչի՞ համար է պետք առաջնորդի հաջողությունների հասանք արդեն՝ 1993-ին։
արձանները քանդել։ Մեզ չհաջողվեց Գորկու, Մայակովսկու, այլ
սոցռեալիստների գրքերի հրապարակային հրկիզուﬓեր կազ- Առանձնապես հաջող էր ընթանում արտոնությունների դեմ
մակերպել, ﬔնք նաեւ որոշեցինք դամբարանից դուրս չհանել պայքարի կամպանիան, որի արդյունքում արտոնությունների
Լենինի աճյունը, Վոլկովյան գերեզմանոցում թաղելու նպատակով, ցանկը ﬕ քանի անգամ աճեց, ինչը ծայր աստիճանի զայրացրեց
այլ մշակեցինք ﬕ քանի ﬕջոցառուﬓերի շարք, որոնք պիտի ժողովրդին։ «Գողգոթայում» ﬔծ նշանակություն էր տրվում
զանգվածներին ավելի հեղափոխական վիճակի հասցնեին։ Մենք հանցագործության աճին, ﬔր դժվարությունը նրանուﬓ էր, որ
ﬔծ հաջողության հասանք հեռուստատեսությունում, շնորհիվ Ռուսաստանում խոշոր խաբեբաներ ([աֆերիստներ]) – գրեթե
զանազան պրեզենտացիաների ու աﬔրիկյան գովազդների լայն չէին ﬓացել, բոլորին նստեցրել էին, փոխարենը խուլիգաններն ու
հեռարձակման, ինչը սնանկացած ժողովրդի վրա ճիշտ այն ազդե- մանր-մունր գողերը` վխտում էին աﬔնուր ։ Այդ կապակցությամբ
ցությունն ունի, ինչ` կարﬕր գույնը ցուլի վրա։ դեռեւս Անդրոպովի կյանքի օրոք, ﬔնք ստեղծեցինք ՊԱԿ-ի
հատուկ դպրոցներ, ուր մանրակրկիտորեն նախապատրաստում
Մեր մշակած ﬔթոդի համաձայն կտրուկ աճեց ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ էին «բարձր որակավորման» մաֆիա, ում նույնիսկ օտար լեզու էին
եւ ԴԵՄՈԿՐԱՏԻԱ բառերի օգտագործման հաճախությունն ու սովորեցնում, այն հաշվով, որ նրանց ապագա գործերն ամբողջ
շարունակական կրկնությունը։ Արդյունքում հասարակության ﬔծ աշխարհն են ընդգրկելու։
մասը այս բառերը արդեն համարում է հայհոյանք, «անիծյալ դե-
մոկրատը» դարձավ աﬔնից տարածված արտահայտությունը։ Մենք մարտական շատ մոտ կապեր հաստատեցինք ԿՎՀ-ի
հետ, որը, ﬔր իսկ խնդրանքով, արագորեն իրեն ենթարկեց
Վարկաբեկված է նաեւ «պատրիոտիզմ» [հայրենասիրություն], Արեւելյան Եւրոպայի բոլոր երկրները. ընդհանրապես, այն բանից
հասկացությունը, ինչը ներկայումս նույնացնում են բռիության, հետո, երբ Գորբաչյովին հաջողվեց նախկինում սարսափած
անգամ՝ խուլիգանության հետ, շնորհիվ Անպիլովի աղմկոտ ելույթ-
Â20

20 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

19Â դեմոկրատների կողմը նույնպես անկարող գտնվեց կոմպրոմատի
հետ աշխատելու հարցում, չնայած նրանց ﬔջ, գեներալի տանիքի
Արեւմուտքի մոտ ցրել բոլոր վախերը, արտաքին աշխարհի բոլոր ներքո, ներդվել էր տաղանդավոր կազմակերպիչ, փաստաբանների
իրադարձությունները հանգում էին հետեւյալ պարզ բանաձեւին՝. ﬕության նախկին քարտուղար Յակուբովսկին։
«Արեւմուտքը ստիպում է, իսկ ﬔնք զիջում ենք», իսկ ժամանակ առ
ժամանակ ավելի արդյունավետ բանաձեւի՝. «Մենք զիջում ենք, իսկ Թեեւ 1993-ի Հոկտեմբերյան իրադարձությունները ﬔզ համար
Արեւմուտքը չի հասկանում՝ ինչու՞, եւ շփոթվում է»։ անսպասելի էին, ﬔնք դրանց ﬔջ ներգրավվեցինք անﬕջապես։
Ռուցկոյի իշանության գալու դեպքում քաղաքական իրավիճակի
Այսպիսի քաղաքականության համար իդեալական ֆիգուր էր զարգացման առաջին իսկ կանխատեսումը հստակորեն ցույց տվեց,
Անդրեյ Կոզիրեւը, թեպետ նա խիստ ենթակա էր տարբեր իրարա- որ՝ ﬔնք կարող ենք ստանալ գորբաչյովյան ժամանակաշրջանի
ﬔրժ հովերի, ու ﬔնք ﬕշտ չէ, որ վստահ էինք հաջողության ﬔջ։ տարբերակ, այսինքն «Գողգոթա» օպերացիան կգլորվի երկրորդից
Սակայն Կոզիրեւը ﬕ հրաշալի հատկություն ուներ. նա ծառայում առաջին փուլ, ինչը ﬔզ ձեռնտու չէր։ Քանի որ Պաշտպանության
էր հավատարմորեն, ու նայում էր նախագահի բերանին ([որսում նախարարության բարձր աստիճանավորները տատանվում
էր նախագահի բերանից դուրս եկած աﬔն խոսքը]), դրա համար էին ու չէին ուզում ﬕջամտել կոնֆլիկտին, ստիպված, հուսալի
նրա վրա ազդեցությունն իրականացվում էր նախագահի շրջա- գործակալների ﬕջոցով, գլխավոր բանակային ֆիգուրներին
պատից։ Միեւնույն ժամանակ ﬔնք խիստ վախենում էինք, որ նոր խոստացվեց ﬕ-ﬕ հատ ամառանոց եւ երեք տանկ, հետագայում
ղեկավարները ընդհանրապես կմոռանան պետականության մա- արտասահմանում կարծր արտարժույթով իրացնելու պայմանով։
սին ու դրան կընտելացնեն նաեւ ժողովրդին (իսկ ի՞նչ կլիներ այդ Ասենք, Ելցինի՝ զինվորականների հետ հանդիպմանը աﬔն ինչ
դեպքում վերջին փուլի հետ): Դրա համար մտցրեցինք այսպես արդեն պատրաստ էր, սակայն կոնսպիրացիայի շահերից ելնելով,
ասած՝ «հանկարծակի վրա պրծնելու տակտիկան», այսինքն զինվորականները ﬕ փոքր քննարկեցին այդ հարցը նախագահի
արեւմուտքի դեմ անսպասելի ու չարդարացված ելույթներ ունենա- հետ, իբր որոշ անզիջողականություն դրսեւորելու ﬕտումով։
լու մարտավարությունը, մասնավորապես ﬔր ծախու մամուլը
շատ էր գրում Իռլանդիայում Շեննոնի օդակայանում տեղի ունեցած Երկրորդ փուլում ﬔնք հանդիպեցինք ﬕ երեւույթի, որը
սկանդալային պատմության մասին, երբ նախագահը դուրս չեկավ չէր դիտարկվել կանխատեսուﬓերից եւ ոչ ﬔկի ընթացքում։
ինքնաթիռից` Իռլանդիայի վարչապետի հետ հանդիպման։ Համաշխարհային պրակտիկայում աﬔն կառավարություն
անում է աﬔն ինչ հանուն նրա, որպեսզի ժողովրդին դուր գա,
Լրագրողները բացատրեցին դա նախագահի հանրահայտ թուլու- բնականաբար, ներառյալ, նաեւ դեմագոգիկ խոստուﬓեր տալը։
թյամբ (ինչը, ես արդեն գրել եմ, որ հորինվածք էր՝ ֆիկցիա), իսկ Սակայն թե Գայդարի, եւ թե Չեռնոﬕրդինի կառավարությունները
իրականում դա ﬔր կողﬕց խորը հաշվարկված քայլ էր. ինչի՞ մշտապես կտրում էին այն ճյուղը, որի վրա նստած են, ու անում
պիտի ﬔծ տերության նախագահը իջներ ցած, ինչ որ ﬕ հոտած էին աﬔն ինչ, որպեսզի իրենցից վանեն ժողովրդին։ Իսկ կսկծալից
իռլանդացու հետ հանդիպման համար. Ի վերջո, սա ինքը կարող էր ու լացակումած դեմքերով, մոﬔրը ձեռքներին եկեղեցական ծիսա-
բարձրանալ ինքնաթիռ, իրենից ﬔծ բան չէր ներկայացնում։ Հեռակա կատարությունների ժամանակ կանգնելու անհեթեթ փորձերը,
ստրատեգիական պլանում ﬔր արտաքին քաղաքականությունը որոնք հեռարձակվում էին հեռուստատեսությամբ, բնակչության
հանգում էր հետեւյալին. ﬔր մաֆիայի, ﬔր խաբեբաների ու մոտ բացի քրքիջից ուրիշ որեւէ զգացում չէին արթնացնում։
ընդհանրապես, ﬔր թափառող քաղաքացիների՝ դեպի արտասահ-
ման ներթափանցման շնորհիվ, ստիպել Արեւմուտքին ﬕ նոր «եր- Մի կողﬕց դա հեշտացնում էր ռեժիﬕ վարկաբեկմանն ուղղված
կաթյա վարագույր» քաշել, հնարավոր է, նույնիսկ ﬕ պատ շարել՝ ﬔր ﬕջոցառուﬓերը, մյուս կողﬕց – ավելորդ տեղը արագացնում
բեռլինյան պատի պես, բայց չինական պարսպի երկարության։ էր երկրորդ փուլի անցումը ու չհիﬓավորված կերպով մոտեցնում
էր ﬔզ հանգուցալուծմանը։ Յու.Վ.-ն` Կոլպաչնի նրբանցքի գողտրիկ
Դրանով իսկ Արեւմուտքը խոստովանագիր կստորագրեր իր առանձնատան ﬔր վերջին հանդիպմանը, սոսկալի տեսք ուներ։
բոլոր ժողովրդավարական նվաճուﬓերի լիակատար ձախողման Եւ ես չէի կարողանում նրան նայել առանց ներքին ցավ զգալու։ –
մասին եւ ﬔզ կհանձներ քաղաքական լուրջ հաղթանակը, որը Ես չեմ ուզում նոր հասարակության հստակ բնորոշուﬓերը տալ,
կապահովեր նոր սոցիալիզﬕ տրիումֆը։ Սակայն եթե ﬔնք սակայն ինձ համար ﬕանգամայն պարզ է, որ նրանում վճռական
ինքնաքննադատ գտնվենք, եղել են նաեւ վրիպուﬓեր։ Հոկտեմ- դեր է խաղալու չինոﬖիկությունը։ Լենինն իր ժամանակին վճռորոշ
բերյան իրադարձությունների բնույթի ﬕջոցառուﬓեր, տանկերով, սխալ է թույլ տվել. հորինելով «պետական ﬔքենան ջարդելու»
բարիկադներով, Սպիտակ Տան գնդակոծությամբ («Գողգոթայով» սկզբունքը, նա ուղղակի չէր հասկանում բյուրոկրատիայի բնույթը,
նախատեսվում էր Կրեմլը), ﬔնք նախատեսում էինք անցկացնել որը՝ ում ասես, պատրաստ է ծառայելու։
անﬕջապես նախքան չորրորդ փուլին անցումը, այսինքն, նաեւ,
օգտագործել, ﬔր սադրանքի արդյունքում՝ նախագահի կողﬕց Հավատացեք ինձ, հենց որ ﬔնք հայտարարենք՝ «ԿՐՃԱՏԵՆՔ
սահմանադրության խախտման փաստը, եւ ընդդիմության ավա- ԱՊԱՐԱՏԸ» կարգախոսները ու սկսենք շուկայական ռեֆորﬓերը,
զակային ելույթը, որպես առիթ՝ երկու կողﬔրի ջախջախման եւ իշ- բոլոր բյուջետային կազմակերպությունները, ներառյալ բանակն ու
խանության զավթման համար։ ՊԱԿ-ը, սոսկալի կվախենան, ու ակտիվ դիմադրություն ցույց կտան
դրանց։
Հոկտեմբերյան իրադարձությունները ﬔզ հանկարծակիի բերեցին.
քանի որ այդ պահին ﬔր կողﬕց՝ նոր կառավարության համար Եկեք չընկնենք մոլորության գիրկը, փորձելով այդ դիմադրությունը
գործակալական ցանց, դեռեւս, չէր նախապատրաստվել։ Մեր բացատրել գաղափարական պատճառներով։ Ուղղակի յուրաքանչ-
մարդիկ, բնականաբար, ﬔզ կանոնավոր կերպով տեղեկացնում յուրը կվախենա իր աթոռը կորցնելուց։
էին Ռուցկոյի, Խասբուլատովի, Անպիլովի, Բարկաշովի ու այլոց
շրաջապատի մասին, ընդգծելով նրանց խուլիգանական ու նույնիսկ Այսինքն, շատ շուտով, ապարատը կդառնա վայրի կապիտալիզﬕ
բանդիտական նախասիրությունները, եւ ընդդիմության ﬔծ մասը ռեժիﬕ աﬔնանվիրված կողﬓակիցը, կուռճանա ﬕ քանի անգամ,
նույնպես ﬔր կողﬕց էր վարկավորվում, «Ձեն» ([Օր]) թերթը կզգա կաշառակերության համը ու ընդհանրապես վեր կբարձրանա
գերազանց կատարում էր քաղաքացիական պատերազﬕ հրձիգի իր քաղաքական կուսակցություններից... – Անդրոպովը մտորեց։
դերը։ Ասենք, ստիպված էինք վճարել նաեւ հակառակորդ ճամբարի
ծայրահեղությունների համար, ինչպիսիք էին մասնավորապես՝ – Ես որոշ կասկածներ ունեմ, Յուրի Վլադիﬕրովիչ. իսկ նոր
«Իզվեստիա » եւ «Սեվոդնյա» թերթերը։ պետության ﬔջ ﬔզ քաղաքական կուսակցություններ արդյո՞ք
պետք են։ Մենք այնքան ենք հաջողել` ԽՍՀՄ-ի բնակչությանը
Միեւնույն ժամանակ ﬔնք եկանք եզրակացության, որ անբարիշտ քաղաքականությունից օտարելու ﬔջ, որ՝ արժե՞ արդյոք վերա-
ընդդիմությունը, չնայած դեպի սոցիալիզմ ունեցած իր անգիտակից կանգնել այդ շատախոս եւ անօգնական ինստիտուտը։ Դե, հենց
հակուﬓերին, հազիվ թե ավարտական փուլում կարողանա ﬔզ պառլաﬔնտը նույնպես ... հիշու՞մ եք, դեռ Մարքսն էր գրում, թե
համար հենարան դառնալ։ Նրա առաջնորդների ﬔծ մասը աղմկա- «դա` պառավ կնիկների հավաքույթ է»: – Քաղաքականության
րարության ու հիստերիայի հակուﬓեր ունեին, ﬔծ տարածում որոշ տեսանելիություն` պետք է պահպանել, – նկատեց Յու.Վ-ը,
ուներ անորոշ համազգեստ կրելը, ինչը բավականին ընդգծված – Թեկուզ Արեւմուտքի առջեւ կարգին տեսքով երեւալու համար։
չափով՝ կառնավալ էր հիշեցնում, ամբողջ շարժումը ներծծված էր Սակայն ընդհանուր առմամբ ես ձեզ հետ համաձայն եմ. պետք է
ﬕ տեսակ անբնական կրոնական ոճի էքստազով, ինչը վերջնական կառավարի խելացի եւ բարձրորակ ապարատը, այլ ոչ թե փողոցի
փուլում անպայման հակադրվելու էր ﬔր նպատակներին։ Առանձ- շատախոսները ... Աստված իմ, ոնց եմ ատում էդ չաչանակ-քաղա-
նապես ծանր ու ընկճող տպավորություն թողեց վարկաբեկիչ նյու- քագետներին։ Հավատացեք, ﬔր պառլաﬔնտը իրեն ﬕ որեւէ ապուշ
թերով լի ճամպրուկները պատշաճ ձեւով իրացնելու` Ռուցկոյի անվանում կտա, ինչպես ասենք օրինակ՝ «վեչե» (էստեղ նա իհարկե
անկարողությունը, նյութերը ﬔնք էինք հավաքել հատուկ նրա չկռահեց) ... կներեք, ես ինձ այսօր վատ եմ զգում. Ցտեսություն ...
համար, թե՝ ամբողջ երկրով ﬔկ, եւ թե՝ արտասահմանում։ Ասենք,
Â21

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 21

20 ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý å»ï ·»Ý»ñ³É ². ÎáñųÏáíǪ ß³ï ɳí áõ
¸³ Ù»ñ í»ñçÇÝ Ñ³Ý¹ÇåáõÙÝ ¿ñ£ Ñáõë³Éáõ Ù³ñ¹áõ, ·³ÕïÝÇ µáõÝÏ»ñÇó. Ñ»Ýó Ýáñ Ù»Ýù éáõë³Ï³Ý
¸», ÁÝûñóáÕÝ ÇÝÓ³ÝÇó í»ñçÇÝ ÷áõÉÇݪ Ýáñ ëáódzÉǽÙÇÝ, Ó»õáí ïáÝ»óÇÝù «¶áÕ·áóÛÇ» 12-³ÙÛ³ÏÁ, áõ Ñ»ïÝ ¿É «å»ñ»ëï-
³ÝóÙ³Ý Ýϳñ³·Çñ ãÇ ëå³ëáõÙ. »ë ã»Ù å³ïñ³ëïíáõÙ Ù»ñ- ñáÛϳÛÇ»` ëÏëíáÕ ï³ëݳÙÛ³ÏÁ£
ϳóáõÙÝ»ñ ³Ý»É` ·»Ý»ñ³É γÉáõ·ÇÝÇ Ï³Ù êáõ¹áåɳïáíÇ á×áí`
ÏáÝëåÇñ³ódzÛÇ ûñ»ÝùÝ»ñÝ ÇÝÓ Ñ³Ù³ñ ëáõñµ »Ý ÙÝáõÙ£ â»Ù ä³ïñ³ëïíáõÙ »Ýù ¹»åÇ â»ãÝdz ·áñÍáõÕٳݣ
áõ½áõÙ Ùñó»É ݳ»õ ³ÝïÇáõïáådzÛÇ ÏɳëÇÏÝ»ñÇ` ¼³ÙÛ³ïÇÝÇ, Øݳó³Í µ³Ý»ñÇ Ù³ëÇÝ ÏÇٳݳù ѻﳷ³ÛáõÙ, »Ã» Ñ»é³-
úéáõ»ÉÉÇ áõ γµ³ÏáíǪ Ñ»ï. ÇÙ ËݹÇñÁª «¶áÕ·áó» ûå»ñ³- ï»ëÇÉÁ ã³Ýç³ï»Ý£
óÇ³Ý ÙÇÝã»õ í»ñç 黳Éǽ³óÝ»ÉÝ ¿£
ØdzÛÝ ÙÇ µ³Ý ϳë»Ù. ³Ûë ïáÕ»ñÁ ·ñáõÙ »Ù ܳ˳·³ÑÇ ²ñÙ»Ý Ü²¼²ðÚ²Ü,
há¹í³ÍÇ Ã³ñ·Ù³ÝÇã »õ Ý»ñ³Í³Ï³Ý ËáëùÇ Ñ»ÕÇݳÏ

Pressing.am

ÐàôØàð ºñÏáõ Ñ³Û ½ñáõóáõÙ »Ý

Մեկը երթուղայինում կողքինի հետ - Երեխաներ սա Հայաստանն է: – Եղբայր, ﬕ ժամանակ աշխարհում
զրույցի ա բռնվում, հարցնում ա. Եւս 500 տարի անց գլոբուսը ձեռքին: ﬔնք էինք, Ասորեստանն ու Աստված:
- Երեխաներ սա Հայաստանն է:
- Ախպեր, որդիանցի ե՞ս: Աշակերտներից ﬔկը հարցնում ա: – ¾ Ñ»ïá± ÇÝã:
Սա էլ թե՝ - Բա էնտեղ ուրիշ գույնի ﬕ երկիր էլ կա, – է հետո Ասորեստանը վերացավ: Հետո
- Ղարաբաղցի: էդ ո՞րն ա: ﬔնք էինք, Բաբելոնն ու Աստված:
- Ախպեր, բա խի՞ ես կողքիս նստել, վեր - Ղարաբաղն ա... տենց էլ չտվեցին: – ¾ Ñ»ïá±:
կաց գլխիս նստի... – Է հետո Հռոﬓ էր, ﬔնք ու Աստված:
*** – лïá±:
*** Ղարաբաղցի երեխան մոտենում է հորը. – Հռոﬓ էլ վերացավ: Հետո ﬔնք էինք,
- Հայրիկ, ուզում եմ երևանցի դառնալ: Բյուզանդիան ու Աստված:
Ապարանցուն հարցնում են՝ որտեղից - Ղալաթ ես անում, այ շան տղա, դու – лïá±:
ե՞ս: Ասումա Աբարանից եմ, բայց ուշք ու ո՞նց կարող ես մոռանալ ﬔր Շուշին ու – Հետո Բյուզանդիան էլ վերացավ:
ﬕտս Ղարաբաղնա: Գանձասարը, ﬔր բնությունը ու ﬔր – ... DZÝã »ë áõ½áõÙ ³ë»É:
հայրենի հողը… – Եղբայր, աչքիս ﬔնք ու Աստված ֆինալ
*** Երեխան վախվորած մոտենում է մորը. ենք դուրս եկել:
- Մայրիկ, ուզում եմ երևանցի դառնալ:
Ղարաբաղցին հյուսիային պողոտայով - Շատ վատ ես անում, տղա ջան, դու 15 ÏÛ³ÝùÇ ¹³ë ÙÇÉdzñ¹³ï»ñ
քայլումա, ﬔկ էլ շենքերից ﬔկի մոռանում ես քո հայրական տունը, քո
պատշգամբից ﬕ ղարաբաղցի հարազատների օջախը, դու մոռանում ես æáÝ èáùý»ÉÉ»ñÇó
ճանաչումա, ուրախ-ուրախ բարևում ﬔր ավանդույթները…
են իրար, ու նրացից ﬔկը ասումա էս Երեխան տխուր առանձնանում է իր 1. Ես կգերադասեի օգուտ քաղել 100 մար-
փաստորեն ստեղ լօխ մունքնք, դիմացի սենյակում: դու 1% ջանքերից, քան ﬕայն իմ 100% ջան-
պատշգամբից ﬕ երևանցի ասումա` լօխը Մոտենում է պապիկը. քերից: 2. Ով ամբողջ օրը աշխատում է, նա
ﬔնք ենք է, դուք չեք…. - Բալես, ինչի՞ ես տխրել: փող աշխատելու ժամանակ չի ունենա: 3.
Երեխան, թե՝ Վաստակեք համբավ և այն կաշխատի Ձեր
*** - Բա ո՞նց չտխրեմ, հլը չեմ հասցրել օգտին: 4. Ի շնորհիվ համառության աﬔն
երևանցի դառնալ, բայց սաղ ինչի՝ լինի դա ճիշտ կամ սխալ, բարի կամ
Ղարաբացուն ասում են. ղարաբաղցիներով սկսել են վրա տալ… չար, հնարավոր է հասնել: 5. Ընկերությունը
- Ախպեր, էսքան հող ունեք, ինչի՞ չեք հիﬓված բիզնեսի վրա ավելի լավ է, քան
մշակում: *** բիզնեսը հիﬓված ընկերության վրա: 6.
Պատասխանում է. Ղարաբաղի ﬕ գյուղից ﬕ երեխա Մարդկանց հետ ճիշտ վարվել կարողանալը
-Մատաղ, ﬔնք ﬔնակ նախագահ ենք տեղափոխվում է Երևան՝ սովորելու: դա ապրանք է, ինչը կարելի է գնել նույն
մշակում… Երկար ժամանակից հետո, պատահական, կերպ ինչպես ﬔնք գնում ենք սուրճ կամ
հանդիպում է իր համագյուղացիներից շաքարավազ... և այդպիսի ունակության
*** ﬔկին: Կարոտով հարցուփորձ է անում համար ես կվճարեմ ավելին, քան որևէ այլ
գյուղի նորություններից: Համագյուղացին բանի համար: 7. Կատակել և պարտքով
Մեկին հարցնում են. ասում է. «Էդ խի գիդացել չե՞ս, որ գյուղում գումար վերցնել պետք է հանկարծակի: 8.
- Որտեղացի՞ ես քու ապոր (հորդ) նախագահ ըն ընտրալ»: Եթե Ձեր ﬕակ նպատակը դա հարուստ
- Ղարաբաղցի Էս ուսանողը սկսում է լացել: «Մատաղ լինելն է, ապա Դուք երբեք չեք հասնի այդ
- Մեռաաաած, լավ էլ պաշտոնի ես... ինիմ, խի՞ ես լաց ինում»,- զարմացած նպատակին: 9. Ինձ մտածող մարդիկ պետք
հարցնում է համագյուղացին: «էդ ﬔր չեն, ինձ աշխատող մարդիկ են պետք; 10.
*** գյուղը ի՞նչ օրի ա հսալ, վեր իմ ապոր Գումար աշխատելու ճանապարհը կայա-
ըն նախագահ ընտրալ»,- հեկհեկալով նում է նրանում, որ կարողանալ փող աշ-
Ղարաբաղցին գլուխ ա գովում. պատասխանում է ուսանողը: խատել այն ժամանակ, երբ փողոցում ար-
Այտա, ﬔռյալ ծովը գյուդում ը՞ս... յուն է հեղվում: 11. Ճիշտ ղեկավարումը
- ...... ? *** կայանում է նրանում, որպեսզի հասարակ
-Մո՜ւնք ենք ստկըցրալ.... Ղարաբաղցի տղան գիշերվա կեսին մարդկանց ցույց տրվի ինչպես կատարել
տանկով գնում ա սիրած աղջկա շենքի մոտ գերազանց մարդկանց աշխատանքը: 12.
*** ու ﬕ հատ կրակում ա: Շենքի ժողովուրդն Ես ﬕշտ փորձել եմ վերածել աﬔն ﬕ ան-
ահաբեկված դուրս են գալիս պատշգամբ: հաջողություն հնարավորության: 13. Ես
Մեկի զոքանչը մահանում է, հավաքվում Ընկերուհին հարցնում ա. ավելի շուտ կվարձեի էնտուզիազմով լի
են ընկերները: - Էս ի՞նչ ես անում: մարդու, քան աﬔն ինչ իմացողի: 14. Ես չեմ
- Դե եկա, որ քեզ կանչեմ պատշգամբ: կարծում, որ գոյություն ունի ﬕ այնպիսի
- Դե տղերք ջան, վաղը զոքանչիս տանում Մտածեցի, որ եթե սիգնալ տամ, մարդիկ որակ այդքան էական հաջողության հա-
ենք Ղարաբաղ, թաղելու: կարթնանան, դրա համար ﬕ կրակեցի: մար, որքան համառությունն է: 15. Պետք չէ
վախենալ ﬔծ ծախսերից, պետք է վախենալ
- Ո՞նց, դուք Ղարաբաղում արմատներ փոքր եկամուտներից:
ունե՞ք:

- Չէ, նոր ենք տանում գցենք:

***

Աշխարհագրության ուսուցչուհին

քարտեզի վրա ցույց ա տալիս ﬔր երկիրը:

- Երեխաներ սա Հայաստանն է:

500 տարի անց ուսուցչուհին ցույց ա

տալիս ամբողջ Եւրասիան:

22 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

Дорогой ВАГРАМ!

В знак испытанной на порядочность дружбы нашей, предлагаю в Ниже предлагаю твоему вниманию очерк, написать который
память о Сильве Капутикян посвятить ей страницу с моими перево- подвигло меня время – беспристрастный свидетель деяний наших.
дами её поэзии.

Виделись мы с ней не раз: и в Центральном Доме Литераторов в
Москве, и в Доме творчества в Переделкино, где она любила, отды-
хая, работать, и в Цахкадзоре, и в доме творчества на Севане.

Человек заботливый и предупредительный, она умела найти общий
язык с любым человеком: настолько открыта была людям. Живо
интересовалась, чем живу, над чем работаю. Очень переживала, что
книгу её путешествий по диаспоре «Караваны ещё в пути» не я буду
переводить: к тому времени издательство «Советский писатель» уже
подписало со мной договор на перевод романа Костана Заряна «Ко-
рабль на горе». Ему она меня и уступила.

Связь наша не прерывалась с тех пор, как она взяла меня под своё
крылышко, не в пример многим поверив в то, что моё русское образо-
вание когда-нибудь сослужит добрую службу родной литературе.

Чем дальше уходят от нас люди, верившие в нас, тем горче осозна-
ние утраты.

Облечённый доверием

События, о которых речь, относятся году к 1970-му. Уже ми- ковна, едва истаяли звуки моего голоса под сводами приёмной.
новал очередной юбилей Егише Чаренца, приуроченный к – Здорово мелодику стиха ухватил. Нерв уловил.
70-летию со дня его рождения. В том времени юбилейная ко- – А его в Союз не принимают. Говорят, молод ещё.
миссия, состоявшая из ведущих литературоведов республики, – Так я ему сейчас рекомендацию и дам.
единодушно признала мой перевод хрестоматийного «Ес им ануш – И я присоединюсь, – сказала Сильва Капутикян.
Айастани» самым удачным, хотя к масштабному этому меро- – Грех и мне в стороне от благого дела остаться. Тем более, что
приятию привлечены были и гости из Москвы во главе с мэтром
Арсением Тарковским. Консультировали меня младшая дочь знаю я его не один год и ещё и как оригинального поэта. Слог у
поэта – Анаит и директор Института литературы им. М. Абегяна
Эдуард Джрбашян. Он же привлёк меня в 1969 году к переводу
большинства поэтических вставок из Ов. Туманяна в своём капи-
тальном труде, увидевшем свет к 100-летию народного гения.

Имея по окончании Литературного института достаточный твор-
ческий багаж, я чаял признания и, конечно же, жаждал стать рав-
ноправным членом сообщества советских писателей Армении.

Так вот, в один из дней в просторном холле второго этажа Союза
я встретил одновременно трёх именитых писателей: Гургена
Маари, Сильву Капутикян и Хачика Даштенца. Даштенц, выросший
в Гюмри с моим отцом в одном сиротском приюте, знавший мою
тягу к переводам, попросил почитать что-нибудь из Чаренца.
Польщённый редкой возможностью продемонстрировать свои
способности, да ещё в столь высоком присутствии, памятуя о
том, как читал со сцены Сурен Кочарян, без тени смущения я выс-
тупил как чтец-декламатор.

– Что скажешь, Гурген? – обратилась к Маари Сильва Баруна-

Ïîñåòèâøèé ÍÊÐ ðîññèéñêèé ýêñïåðò ïðåäëîæèë Àçåðáàéäæàíó
íå çàêàòûâàòü èñòåðèê ñ «÷åðíûì ñïèñêîì» è ïîäàòü â ñóä

«Я опираюсь на принцип верховенства номоченных лиц: «Я не уполномочен. Карнаухов удивляется, почему бремя
и общепринятых норм международного Поэтому уместнее отвечать на вопросы вести пиар кампании Азербайджан
права. Право народа на самоопределе- личного характера. Так вот лично я, мои перекладывает на простых людей и
ние является неотъемлемым. Поэтому я друзья хорошо знаем обе позиции. Но общественных деятелей. «Если Азер-
не вижу для себя поводов и оснований имеем своё мнение. На что очевидно байджан видит в моей позиции, в част-
обсуждать юридическую сторону сво- имеем полное право». ности, состав преступления, зачем нуж-
ей личной поездки в Степанакерт», – в ны истерики? Возбуждайте уголовное
интервью азербайджанскому информ- дело, заочно предъявляйте обвинение,
агентству «Вести.аз» заявил доцент ка- добивайтесь экстрадиции, наказывайте»,
федры теории и истории государства и – отмечает Сергей Карнаухов.
права Московского государственного
гуманитарного университета России Касаясь вопроса корреспондента
Сергей Карнаухов, комментируя свое «Вести.аз» об интервью армянской прес-
посещение Нагорно-Карабахской Рес- се, в котором Карнаухов выразил жела-
публики. ние попасть в «черный список»» МИД
Азербайджана, он отметил, что для него
Карнаухов также отметил, что коммен- совершенно не важно, какие парадоксы
тарии по поводу официальных позиций создают в рамках национальных право-
международного процесса вокруг вых систем различные страны.
Нагорного Карабаха – прерогатива упол-
«Если это помогает Азербайджану

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 23

него крепкий и дерзкий. Сильвы Капутикян – такое разнообразие рифмы, строф, а глав-
Так, исключительно благодаря умной доброте Сильвы Капутикян, ное, такой глубокий смысл... Не было бы Вас, не прочитали бы мы
её стихи в таком изложении!».
стал я членом Союза писателей СССР от армянского отделения.
За год до этого события, в 1969-ом, поступив в аспирантуру Смею надеяться, что и калужане вновь откроют для себя имя,
ставшее легендой, потому что её уход из жизни ознаменовал со-
Института мировой литературы им. А. М. Горького в Москве, я про- бой конец целой эпохи.
должил работу над проблемами перевода уже как теоретик. Тема
моей диссертации была обозначена чётко: «Чаренц-переводчик, Ашот САГРАТЯН.
Чаренц в переводах». Первые главы диссертации даже прошли
обсуждение на секции.

Да только вернуться в Армению мне не было суждено: 1 сен-
тября, в день своего рождения, 49-ти лет от роду скончался выда-
ющийся критик и литературовед Акоп Саалахян, заместитель
главного редактора всесоюзного журнала «Дружба народов» и
руководитель второй из армянских групп переводчиков Литера-
турного института. Незадолго до своей кончины он позвал меня к
себе на квартиру и попросил взять шефство над его группой, по-
нимая, что мне придётся бросить аспирантуру. И тем не менее по-
просил. Так я и принял из рук своего старшего друга и наставника
эстафету по подготовке квалифицированных переводчиков худо-
жественной литературы для русской и армянской литератур.

Трудно передать, что я испытывал, беря в руки один за другим
выходившие в свет сборники стихотворений Сильвы Капутикян в
русских переводах. Переводили её преимущественно московские
поэтессы. Сам я и мысли не допускал состязаться с ними: знал,
что помимо поэзии связывала их ещё и крепкая женская дружба.
И уже незадолго до кончины своей благодетельницы позволил
я себе засесть за её стихи, исполненные мудрости через живую
боль. Получив их, Сильва Барунаковна тотчас позвонила мне и
минут сорок распекала, перемежая слова благодарности за бе-
зупречные переводы с упрёком в мой адрес: «И где же ты был
все эти годы?!»

Тронутый её похвалой, я только и смог позволить себе вслух
произнести: «До простоты Вашей образности путь был и вправду
долгим. Считайте, что лишь теперь созрел я взяться за то, что вы
за всех женщин на свете выстрадали...».

Через неделю в мой адрес поступила последняя книга Сильвы
Барунаковны – «Верчин занг» («Последний колокол») с дарст-
венной, смущающей мне душу и по сей день: «Любимому Ашоту
Сагратяну, жертвенно преданному армянской культуре. В свежих
воспоминаниях о давних встречах. Сильва Капутикян».

Вынося на суд читателей журнала «Горцарар» всю подборку
своих переводов из книг С. Капутикян, позволю себе привести
выдержку из письма делегата 8-го Съезда Союза переводчиков
России Ольги Смирновой от Пензы, поступившего в мой адрес по
электронной почте: «С удовольствием почитала Ваш сайт в ин-
тернете. Нашла отзывы читателей и было так приятно их читать,
как будто речь идёт об очень близком человеке, родственнике...
Ваш сборник стихов «Сквозь призму памяти и боли» читала со
слезами... Из переводов мне больше всего понравились стихи

укреплять дружбу Армении с множеством Èðèíà Òîëìà÷åâà: Ìåìîðèàë ïàìÿòè æåðòâ
людей по всему миру – я готов в этом
участвовать. С гордостью и совершенно Ãåíîöèäà àðìÿí ïîðàæàåò ñâîåé ìîùíîñòüþ
искренне. Армения для меня очень важ-
ная часть моей культурной и творческой Мемориал памяти жертв Геноцида армян Напомним, что делегация российских
жизни», – подчеркнул Сергей Карнаухов. в 1915 году в Османской империи просто общественных деятелей, находившихся
поражает своей мощностью. Об этом в с 25 по 28 августа в Нагорно-Карабахской
Напомним, что Министерство беседе с корреспондентом Новости Арме- Республике, 29 августа посетила в Ереване
иностранных дел Азербайджана опуб- нии-NEWS.am заявила психолог, эконо- Мемориал памяти жертв Геноцида армян
ликовало список лиц, которые из-за мист Ирина Толмачева. 1915 года. Члены делегации возложили
посещения Нагорно-Карабахской Рес- цветы к Мемориалу и посетили музей
публики стали персонами нон грата в «В мемориале собирается много энергии, Геноцида. В составе группы автор и ве-
Азербайджане и им отказано во въезде а вечный огонь растворяет весь негатив и дущая программы «Тайны мира» на теле-
в страну. На момент публикации в список остается что-то чистое», – отметила Тол- канале «Ren-TV» Анна Чапман, член
были внесены имена 335 человек. В мачева. общественной палаты России Денис
частности, в данный список включены Дворников, общественный деятель, право-
имена члена парламента австралийского По словам Толмачевой, в Музее Геноцида защитник Сергей Карнаухов, коррес-
штата Южный Уэльс Глэдис Бережиклян, армян невозможно смотреть экспозицию и пондент журнала «Русский репортер»,
депутата Госдумы РФ Олега Похолкова, слушать рассказ гида без эмоций: «Честно корреспондент агентства DairyNews Алек-
сотрудника украинского журнала «Про- говоря, в музее у меня на глазах наво- сандра Рыжкова и другие.
филь» Варвары Жлутенко, московского рачивались слезы... Я чувствительный
корреспондента «The Washington Post» человек, а когда вижу страдания людей, у Новости Армении – NEWS.am
Уилла Энглунда, австрийского дирижера меня возникает желание помочь. Геноцид
Эрнеста Гёцла, испанской оперной певи- – это так бессмысленно, жестоко, и непо-
цы Монсеррат Кабалье и др. нятно, почему такие вещи происходят».

Panorama.am

24 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

ÑÈËÜÂÀ ÊÀÏÓÒÈÊßÍ Депатриация Из вечерних элегий
Семья за семьёй... И – желаем удач! Я и так слезами изошла,
*** Ни больше, ни меньше, немеет язык; Я не холодна и не гордячка,
Масис, сегодня ты прозрачно – чист, Их речь погребальный напомнила плач На душе от оскорблений мрачно,
Тобою небеса заголубели, В дорожную пыль улетевшей слезы. Милый, огради меня от зла.
Ты так воздушен, словно не кремнист, А где-то меж скал развесёлый родник, Знай, неверность может утомить,
И к нам сошёл как будто с акварели. Незримо мелея, исчезнуть готов, Открывалась, слепотой страдая,
На этот мир взираешь, ясноок, И в чьём-то дому, словно сдавленный крик, Камень их сердец, жила, глодая,
Под ржавую руку умолкнул засов. Жажду ласки чая утолить.
Наш, плоть от плоти, в думах, в душах светел, Семья за семьёй... Да поможет вам Бог! Дай передохнуть и отойти,
Так, словно обошёл тебя злой рок, А где-то в Гюмри покосившийся дом, И в слезах горючих в грудь уткнуться.
И при тебе твои родные дети. Где дух запустения даже оглох, Милый, дай мне прежней обернуться:
Свиреп реки Аракс водораздел, Без рук, без хозяйских пойдёт и на слом. В сумерках бредёт конец пути.
Преградой непонятной встав меж нами, Да только в ближайшем селе Гегасар
Ведома пульсом, я вступлю в предел Надгробия слишком уж плотно стоят. 1958 г.
Высот седых – поцеловать твой камень. Рождаются реже, у смерти коса, ***
И грустные игры теперь у ребят. Удержать меня – не удержал,
1954 г. Семья за семьёй... Утекаешь, народ?! Над душою хрупкой не дрожал,
Арташат А нынче у нас запоздает весна. Не прикрыл меня в урочный час,
Когда душа зайдётся грустью Холодный, сказали, нам выпадет год. Чтоб желаний светоч не погас.
Когда бы ты пришёл, Согреться? Дровишкам печурка тесна. От меня ты не отвёл грозы
Хотя б в последний раз – И где-то замёрзнет солдат на посту, И не вытер ни одной слезы:
Любви насытить глаз... А смены не будет, не будет чудес... Что теперь меня напрасно звать?!
Как было б хорошо! И каменщик, время беря на простук, Мог бы к сердцу лаской привязать.
Пришёл бы просто так, Захочет кому-то доверить отвес.
Какой ты только есть... Семья за семьёю... И вам исполать! 1961 г.
Пусть пострадает честь Свихнулась наивная чья-то мечта. ***
Печалью на устах. Стоит на пороге потерянном мать, Вы затянулись папиросой
Ну, причини мне боль, Уже и надежды устала листать. И вдруг... Почудилось ли мне,
Яви свой прежний пыл... Семья за семьёю... Последний поклон! Но суть мою кольнуло остро
В чужих объятьях был?! – Мы вроде в расчёте. Счастливо – и в путь! Всё, что горело в том огне.
И мне нужна любовь! Гудка корабельного слышится стон: Затяжка... Не моим ли жаром
1945 г. Куда бы приткнуться и где прикорнуть?! Развеять дым тяжёлых дум?!
Голос крови Испытанным приёмом старым
Вдали от меня, в далёкой стране, 12.09.1992 г. Летит окурок на ходу.
Под кровом другим восторгом лучась, Цахкадзор
Дитя подрастает, и кажется мне, *** 1946 г.
Что крепнет меж нами счастливая связь. Я ли не возвысила тебя, ***
Что пара годочков? Лопочет дитя – Возведя на жизни пьедестал, Сердце, изводить себя не стоит:
Курчавое чудо пытливейших глаз, И собой дополнила, любя, Лжи мои не знавшие уста
Со злом и добром обращаясь шутя, Окрылив тебя, твои уста?! Понимают: звать его – пустое…
Вобрать в своё сердце готовое нас. Я ли не искала смысла слов Может он и от любви устал!
Не спущен ли тот ангелочек с небес? На меня обрушенных тобой: Тлей себе кровоточащей раной.
Молочная кожа что роз аромат. Докопаться до твоих основ, Я горда, достоинство – во мне.
То трепетный смех разливает на вес, В сердце отыскать твоём любовь?! Пусть влюблённость душу мне таранит,
То прячет в объятьях застенчивый взгляд. Оправданий почву обрела Как себя не выдать в каждом дне?!
Как брызги шампанского слёзы из глаз. И, втянув себя в самообман,
Что бродит у этого чада в крови? Верою в тебя лишь обросла, 1954 г.
Сумбурна ли скорбь опечаленных фраз?! Только был твой образ – что туман. ***
Не мне ль объясняется в вечной любви?! Я другим тебя хотела знать. Бога ради, нет, не раскисай,
07.06.1997 г. Мне не удалось. Прощай-прости: Сердце спеленай как можно туже,
Ереван Ты вернулся к прежнему опять, И путём своим иди, спасай
Покатился – глуп и нечестив: Личность, чтобы ей не стало хуже.
*** Был тебе и сердца изумруд! Хладные улыбки расточай,
Чем дольше ходишь по земле, Ты – стекляшка. Был напрасным труд. Гордость каждым шагом подкрепляя,
Друзей хоронишь чаще. 1959 г. Что мужчин напрасно привечать?
Перебираю чётки лет, *** Всю судьбу в тебе перелистают.
Маячит смерти ящик. Под стать усталым шахматным фигурам,
Десятилетий череда Едва подходит партия к концу, 1957 г.
Прошла как будто мимо: Летят с доски радетели культуры, ***
Теперь считаешь не года, – Что с бренностью сошлись лицом к лицу. Запал ты в сердце, мой вдох и выдох,
А скоротечность мига. Что может сердце к старости утешить, Восторг мой бурный, печали выход:
Так это то, что смене смена есть, Ты в каждом слове и в каждой ране,
15.02.1993 г. И первый ход свой совершают пешки, Искать твой образ глаз не устанет.
Переделкино Чтоб в поединке мужество обресть. Пойду ли в гости, один ты рядом,
Тайком от всех слезу смахни без злости, Мой свет, мой воздух, исчадье ада…
И все в груди волнения уйми: Бреду по свету и спасу нету…
Теперь знакомых больше на погосте:
Судьба такая, время, извини. 1945 г.
1969 г. Перевёл с армянского Ашот САГРАТЯН.

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 25

 ìèðå íàóêè

ÂÎÇÂÐÀÙÅÍÈÅ ÂÐÅÌÅÍÈ

È ÂÐÅÌß ÂÎÇÂÐÀÙÅÍÈß

В 2013 году в Германии (по инициативе немецкой стороны) тождественны сами себе. В первый момент такие представления
была издана монография доцента РУДН Виктора Оганесовича у специалиста, воспитанного в классических традициях, вызывает
Ваганяна «Математика с параметром времени». Это пятая резкое неприятие. Однако при некотором размышлении (впрочем,
книга автора по данному новому направлению науки (Виктор достаточно напряжённом) с целым рядом доводов автора при-
Ваганян автор 14 книг и около 250 научных публикаций). ходится согласиться, хотя вопросов остаётся очень много.
Предыдущая монография автора «Математика с параметром
времени: основания и философия» издана Российским Возможно, к этой работе можно отнести слова, сказанные зна-
университетом дружбы народов (Москва, 2010 г.). Математика менитым русским учёным В. И. Вернадским: «Вся история науки
с параметром времени – новая разновидность математики, на каждом шагу показывает, что отдельные личности были более
основанная В. О. Ваганяном, в которой все математические правы в своих утверждениях, чем целые корпорации учёных или
вычисления зависят от категории времени. Этой тематике сотни и тысячи исследователей, придерживающихся господст-
посвящено большое количество статей, опубликованных вующих взглядов».
Виктором Оганесовичем в России, Польше и Грузии. Ниже
приведены отзывы ростовских математиков на первую В рецензируемой монографии основными являются две первые
монографию В. О. Ваганяна «Основания математики с главы, в которых приведён достаточно полный аналитический
параметром времени» (Ростов-на-Дону, 1996 г.). обзор существующих концепций оснований математики и выдви-
нута новая концепция динамической математики. В рамках
Книга В. О. Ваганяна ставит по-новому вопрос о соотношении этой концепции вводятся новые определения для математики
математических категорий с фактором времени. Книга содержит во времени и предпринята попытка создать соответствующий
подробное изложение этого вопроса. Считаю опубликование кни- понятийный аппарат. В следующей главе с использованием раз-
ги полезным, так как только широкое ознакомление специалистов работанных средств рассматриваются известные в основаниях
с её содержанием может выявить истинную ценность основных математики логические парадоксы и показывается, как с пози-
идей автора. ций динамической математики снимаются имеющие место пара-
доксальные противоречия.
И. И. Ворович,
академик РАН, доктор физико-математических наук, профессор, Подход, разрабатываемый автором, как представляется, поз-
воляет взглянуть на описание мира с новой, отличной от тради-
директор Института механики и прикладной математики. ционной, точки зрения, и должен быть подвергнут серьёзному
В парадигме современного естествознания вопрос «что есть профессиональному анализу широким кругом специалистов.
время» воспринимается как вненаучный, а в лучшем случае, как
наивный. Тем не менее, в последние годы стало понятно, что Б. М. Владимирский, доктор биологических наук, профессор,
традиционное представление о времени, как внешнем параметре, директор Института нейрокибернетики им. А. Б. Когана.
не имеющем выделенного направления, дополняется понятием
внутреннего времени, рассматриваемым как некоторый оператор. В истории математики немало случаев, когда малоизвестный
Такую точку зрения широко пропагандирует нобелевский лауреат учёный выдвигает новые и столь необычные идеи, что какое-
И. Пригожин в своих работах по нелинейной термодинамике. то время они кажутся абсурдом, беспочвенной фантазией или
Автор рецензируемой монографии В.О. Ваганян предлагает глубоким заблуждением. Но проходит время, потребовавшееся
сделать следующий шаг и ввести время во все научные на осмысление этих идей, и выясняется, что в науке сделано
теории, включая математику. Это очень оригинальная и очень большое открытие. Классическим примером тому является Лоба-
необычная идея, так как из неё следует, что в разные моменты чевский и его неевклидова геометрия. Подобным примером, воз-
времени самые разные математические объекты могут быть не можно, представляется настоящая работа.

В. О. Ваганян предлагает во все научные теории, в том числе
в математику, ввести параметр времени, чтобы они более адек-
ватно отображали реальный мир. Он считает, что такая идея уже
продолжительное время «витает» в научной среде, и приводит
массу аргументов в защиту этого тезиса, цитируя огромное ко-
личество высказываний деятелей науки, культуры, искусства.
Заметим, при этом автор проявляет глубокую эрудицию в затра-
гиваемых вопросах.

Главное, конечно, относится к математике. В такой математике
«во времени» или, по терминологии автора, в динамической мате-
матике, в которой объекты должны рассматриваться зависящими
от параметра времени, так что в разные моменты времени любой
математический объект не является тождественным самому себе.

Основными являются первые две главы, в которых автором
выдвигается концепция математики «во времени». Здесь В. О.
Ваганян делает экскурс в историю оснований математики, даёт
эрудированный критический анализ соответствующих концепций
(логицизма, интуиционизма, формализма), показывает их недос-
таточность для современной математики и выдвигает свою кон-
цепцию математического реализма, центральной идеей которой
и является математика во времени.

Новая динамическая математика требует разработки собст-
венных средств и аппарата, вообще говоря, отличных от тра-
диционной статической математики. В книге намечаются неко-
торые такие средства. Определяются, например, кажущиеся пока
что парадоксальными понятия степени, операция дифференци-

Â26

26 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

25Â ционной математики?
рования по параметру времени и некоторые другие понятия, – Чем-то – лучше, чем-то – хуже. Технически сложнее, но это
понадобившиеся автору для рассмотрения приложений в после-
дующих главах. пока только начало. Со временем конструкция уточнится и упрос-
тится. А лучше тем, что благодаря введению времени в ткань
В главе 3 автор с позиций динамической математики решает из- математики, эта наука глубже проникает в законы природы. МПВ
вестные в основаниях математики логические парадоксы. Решения не альтернатива традиционной математике, не учебный пред-
всех их сводятся к тому, что парадоксальные высказывания в мет, а спецпредмет для ученых, своего рода «ОМОН» (отряд
традиционной математике возникают в результате приведения математики особого назначения). Мне больно и досадно, что о
к формулам, не являющимся правильно построенными в дина- МПВ не знают Стивен Хокинг и Роджер Пенроуз – гениальные
мической математике и потому бессмысленными. физики-теоретики и астрофизики-космологи современности. К их
фантастическим гипотезам, как и к гипотезам их идейного пред-
В качестве одного из приложений рассматривается доказа- шественника Ричарда Фейнмана, наиболее близки идеология
тельство знаменитой теоремы Ферма. Важным, однако, является и технология МПВ. «Кротовые норки», образно названные
не само доказательство, а та основа, на которой оно строится, те Хокингом внегравитационные (вневременные) пути в Космосе,
идеи, выдвинутые В. О. Ваганяном, которые позволили по-новому имеют свои математические прообразы лишь в МПВ. Только в
взглянуть на проблему. В остальных главах рассматриваются геометрии с параметром времени на сфере «высвечиваются»
другие приложения этой теории. 12 особых точек, соединив которые мы получим 8 сферических
треугольников. В начале ХХ века русский геолог Степан Кислицын
Идеи динамической математики, выдвинутые В. О. Ваганяном в на основе опыта пришел к выводу, что на планете существуют 12
настоящей работе, прежде всего, новы, смелы и интересны. Они аномальных зон, соединив которые мы получим 8 сферических
требуют дискуссий и обсуждения в среде широкой научной об- треугольников. Полагаю, что наши древнейшие предки этот факт
щественности. изобразили на «звезде» Давита: два треугольника (изображающих
мужское и женское начала) пересекаются в 12 точках и образуют
Л. А. Чикин, кандидат физико-математических наук, доцент, 8 треугольников.
Заслуженный работник Ростовского госуниверситета.
– В математике с параметром времени решаются не-
P. S. Иосиф Израилевич Ворович и Лев Николаевич Чикин сколько ярких проблем, в том числе проблема парадоксов
и проблема Ферма. Правда ли это?
умерли... Царствие Небесное!
А Борису Михайловичу Владимирскому пожелаем долгих лет – Проблеме логических парадоксов примерно 2500 лет. В Древ-
ней Греции был известен парадокс лжеца. Человек говорит:
счастливой и плодотворной жизни на благо науки и человечества. «Я лгу». Правду он говорит или лжет? Если он говорит правду,
– Уважаемый Виктор Оганесович! Каково отношение то высказывание «я лгу» истина, т.е. он лжет. Если он лжет, то
высказывание «я лгу» ложь, следовательно, верно отрицание
официальной науки к математике с параметром времени? высказывания «я лгу», значит, он не лжет, а говорит правду.
– Что такое официальная наука? Отзывы официальных ученых Получается подлинный парадокс: человек лжет и говорит правду
одновременно. Одновременность – «взрывоопасное» понятие
о МПВ (математике с параметром времени) приведены выше. А та (вспомним, как изменилась физика в результате низвержения А.
«официальная наука», которая занята манипуляциями с учеными Эйнштейном классического представления об одновременности).
дипломами, мою докторскую диссертацию по МПВ не допустила к Такого рода (рефлексивных) парадоксов десятки. На стыке 19 и
защите (в 1996 г. в Ростове-на-Дону). Вот такое отношение. И это 20 веков подлинные парадоксы появились в математике. Гиганты
при абсолютно новой и плодотворной идее. И это в том случае, мысли Гильберт, Брауэр и Рассел предложили концептуальные
когда меня поддерживали крупнейшие ученые Ростова-на-Дону, решения. Их решения, как и другие решения, в целом, не одо-
академики РАН: директор Института механики и прикладной брены математическим сообществом. Одобрят ли мое решение,
математики Иосиф Израилевич Ворович и президент Северо- не знаю. Великую теорему Ферма в конце ХХ века доказал
Кавказского научного центра Юрий Андреевич Жданов (зять И. В. англичанин Эндрью Уайльс. Эта проблема не входила в круг
Сталина). Главное – дело. Убежден, что когда-нибудь МПВ получит моих научных интересов. Я лишь для иллюстрации своих идей
всемирное признание. Один крупный математик, академик РАН, попытался ее решить в МПВ (решается, однако!). Образно говоря,
когда-то сказал мне: «Ваши идеи потребуются через 100 лет». Так МПВ позволяет достать правое ухо правой рукой не через левое
что недолго осталось ждать. В начале 19 века в математике были плечо, как поступают в традиционной математике, а через правое.
совершены революционные открытия, определившие будущее Так гораздо проще. Если мне скажут, что нельзя в математике
как математики, так и всей науки в целом. Эти открытия связаны с применять физику, то я попрошу ответить на вопрос: «А что такое
именами великих ученых: в алгебре – француза Эвариста Галуа и математика?» МПВ ищет Истину своими методами. Мое решение
норвежца Нильса Генриха Абеля, в геометрии – русского Николая можно и нужно технически улучшить, но суть не в технической
Ивановича Лобачевского и венгерского армянина Яноша Бойли, шлифовке и не в проблеме Ферма. Даже если я в решении проб-
потомка трансильванского (крымского) армянина Оганеса Бойли, лемы Ферма или другой задачи ошибаюсь, то это не умаляет зна-
которого за двухметровый рост называли Рослым (Бойли – арм.). чение МПВ. Вопрос в полезности и перспективности МПВ.
Фамилия Бойли подвергалась искажениям: Бойали, Бойаи и
т.п. Янош был офицером венгерской армии. Его отец Фаркаш – А что такое математика?
(Паркас), профессор математики, студенческий друг «короля ма- – Математика – наука о всеобщих законах (древнеегипетское
тематиков» Карла Гаусса, запретил Яношу заниматься пробле- определение). Мало кто его знает. Лучше не скажешь. Приве-
мой параллельных – труднейшей математической проблемой. Ее денное определение и никакое другое не запрещают применять
решали все математики мира более 2000 лет, со времен Евклида. в математике время. Даже если бы запрещали, то мы имели бы
По мнению Бойли-старшего, эту проблему на земле решить запрещенную, а не недопустимую МПВ.
невозможно. Но его сыну это удалось (работа опубликована в – Насколько мне известно, Вы в Москве окончили докто-
1832 году). К. Гаусс считал Яноша гением. Независимо от Я. Бой- рантуру не по математике с параметром времени, а по
ли и несколько раньше ту же задачу решил Н. И. Лобачевский методике преподавания математики. Прокомментируйте,
(работа опубликована в 1829 году). пожалуйста.
– Пока нет специализации по МПВ. Я сформировал концепцию
В алгебре более 300 лет решали трудную проблему алге- математики с параметром времени и лишь я один в мире зани-
браических уравнений высших степеней. Решение нашли Э. Га- маюсь этой математикой, когда нахожу место и время, а на ду-
луа и Н. Абель, тоже практически одновременно. Более полное ше благодать (так редко бывает). Мне предложили поступить
решение, связанное с созданием новой теории, дал Э. Галуа.
Я себя не сравниваю с этими математиками, они боги, но и не
могу соглашаться с экспансией лжеученых. В России наконец-
то началась борьба с лжедиссертациями. И это не может не ра-
довать, потому что научно великая Россия – залог безопасности и
процветания всего мира.

– Чем математика с параметром времени лучше тради- Â27

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 27

26Â dat, а не Mitridat; это разные божества: армянский бог духовного
в докторантуру по методике, и я поступил. Я написал пробные огня Mihr на 1000 лет старше персидского бога физического
учебники по геометрии для основной школы: «Геометрия 7», огня Mitra). Мигридата армяне сделали царем Малой Армении,
«Геометрия 8», «Геометрия 9». Учебники прошли апробацию в а он на основе Малоармянского царства создал Малоармянскую
Москве, Ростовской области и Краснодарском крае. Но они еще империю, которую обычно называют Понтийской. Мигридат не
не созрели до настоящих учебников. Сейчас мне некогда, но был армянином? Ну и что? Екатерина II тоже не была русской.
несколько позже я планирую вернуться к ним. Я написал док- Из-за этого никто Российскую Империю не называет Понтийской.
торскую диссертацию о методической системе этих учебников, но
из-за некоторых разногласий с научным консультантом защита не В литературе и искусстве много великих армян. Бог дал нам
состоялась. своих лучших людей: поэта Нарекаци, художника Айвазовского,
композитора Хачатуряна, тысячи других избранников. Богу и
– Ваше мнение о школьной математике. нашему народу это нелегко далось... Для армянского этноса и
– Школьную математику реформы 70-х годов завели в тупик. Армении жизненно необходимо, чтобы Армян и Ученых с большой
Нельзя реформировать хорошо работающую сферу. В 60 – 70 буквы было много также в исторической науке и языкознании.
годах XX века в СССР было больше выдающихся математиков, Однако в арменоведении закомплексованы даже наши великие
чем в остальном мире, наши школьники побеждали на между- наукообразующие классики – Хоренаци и Ачарян... Мы впервые
народных математических олимпиадах, мы вышли в Космос. в мире приняли христианство как государственную религию в 33
Однако были ли эти реформы желанием стать еще лучше или ди- году от апостолов, при царе Абгаре VI Ервандуни. Поэтому наша
версией, не мне судить. По моему мнению, было и то, и другое. церковь называется ААЦ – Армянская Апостольская Церковь.
Негативные (были и позитивные новшества) последствия этих «Наша церковь» вкупе с ликвидаторами древнеармянской исто-
реформ и поныне не устранены. Например, введение элементов рии и культуры назначила Маштоца, благородного человека и
математического анализа в программу общеобразовательной гениального ученого, автором армянского алфавита, который
школы, на мой взгляд, не обосновано. К сожалению, сейчас сту- он не создавал, не создал ни одной армянской буквы. Добавим:
денты даже дроби складывать не умеют... Знаменитый учебник «Шеститысячелетний каменный сосуд, хранящийся в Музее
геометрии Киселева (считаю его и поныне лучшим в мире) – золота боливийского города Ла-Пас, на котором рядом с клино-
преждевременно исключили из списка школьных учебников. писными знаками вырезаны буквы армянского алфавита – того
Учебники, разумеется, устаревают. Сначала надо создать лучшее, самого, который, согласно официальной науке, Месроп Маштоц
а затем менять старое. создал в... 5 веке». («Аймара – армяне Юной Америки?», статья
Также отменили школьный предмет арифметику. Ее в Google, 21.10.2012).
заменили математикой (алгеброй), мотивировав это тем,
что арифметические задачи проще решать алгебраически: Народ аймара – древнейшие родственники армян в Америке.
обозначаем искомое через х, получаем уравнение и решаем. При чтении этнонима аймара справа налево получим один из
Так проще решить, чем чисто логическими рассуждениями. Да, древних этнонимов армян – арамйа.
проще, но на этом уровне важно учить мыслить, а не решать Интересно знать. Госпожа Мери Саргсян обнаружила сотни
задачи механически. Учит мыслить арифметика, а не математика армянских слов в языке аймара. Я нашел множество армянских
(для 5 – 6 классов). Рациональные алгебраические решения топонимов, этнонимов, имен богов по всей Древней Америке.
формируются на базе арифметики, а не без нее. Это понимал Крест-камень современные армяне называют хачкар, а в языке
сам Петр Великий и его соратник, автор учебника «Арифметика» майя несколько другое, тоже армянское слово – хачас (Божий
Леонтий Магницкий. Учебник Магницкого полезно издавать и в крест). Божество в облике летучей мыши называется Камацоц
наше время и давать детям хотя бы как пособие для внеклассного (Тихий змей) и т.д. Много слов и топонимов с армянским оконча-
чтения. Попытка восстановить арифметику как школьный пред- ниями «тун» и «кан». Тун – дом, страна, куплет (арм.). Вашакатун
мет была предпринята академиком РАН Сергеем Михайловичем (Васакатун) – Дом Васака. Это майянское поселение. Имя Васак
Никольским и его сподвижниками. чисто армянское: Вас – Солнце, ак – око, глаз. Васак – Солнечный
Прим. С. М. Никольский (1905 – 2012) – патриарх российских глаз. Отсюда армянское имя Васпурак, топоним Васпуракан,
математиков – прожил 107 лет, внес огромный вклад в науку имена Василий (Васи ли – Полный Солнца) и Ва-силиса (Васи лис
и образование. – Солнечный свет). Слова Арев, Арег и т.п. изначально вовсе не
– А куда смотрели наши ведущие ученые-математики и обозначали Солнце. Их первые значения – Божественный, Приход
учителя? Бога (восход) и т.п. соответственно. Кан в древнеармянском –
– Не туда смотрели. Учителей никто ни во что не ставил. извивающаяся, змей. Извивающаяся река Кан на Урале, фран-
Прошли петровские времена.... Самым «зрячим» из ведущих ма- цузский Кан (Канны)... Топонимов с окончанием «кан» много
тематиков был слепой гений Лев Семенович Понтрягин. Ему и в Армении и майя. В майа кан означает... змей. Поэтому в ар-
его единомышленникам удалось к 1980 г. остановить несущуюся мянском языке оц (змей) и его древнейший синоним кан могут
в пропасть вместе со страной модернизацию школьного матема- проявлять себя как равнозначные окончания. Например, слово
тического образования. «армянский» звучит айоц (hajoc) и айкакан (hajkakan).
– Вы опубликовали у нас серию статей под рубрикой Маштоц восстановил разгромленный Древнеармянский Алфа-
«Следы древних армян». Продолжаете ли заниматься вит (из 36 букв). За это мы чтим Маштоца (он выполнил также ин-
арменоведением? тернациональный долг – создал письмена для других народов).
– Я не историк, не лингвист, не арменовед. Интересуюсь этими Чужое Творение Маштоцу не нужно. А нужно борцам с армянской
областями как любитель. Но имею свои представления, часть древностью. Армянскому народу невидимки назначили дату рож-
которых может быть заблуждением, что для познания не менее дения (VI в. до н.э.) и дату смерти (XX в.), оставив за этими датами
важно, чем истина. Самопознание и миропознание сопутствуют слева и справа сотни тысяч лет и триллионы наших предков и
человеку всю жизнь. Чтобы арменоведение открыло двери со- потомков. Слово «триллион» здесь не образ, а реальность. Если
кровенной истории перед человеком, необходимо: 1) знать и лю- Вам будет интересно, посчитайте своих предков до Иисуса (2000
бить армянский язык; 2) уметь и любить творчески мыслить; 3) лет), до Гайка Навапета (4500 лет), до Ноя Навапета (12000 лет)...
ставить Истину превыше выгоды; 4) быть Человеком! Остальное Кстати, правильно не Наапет (Nahapet), а Навапет (Капитан
приложится. корабля): nah искажение слова nav. Можно Иисуса тоже назвать
В последнее время армяне берут арменоведение в свои руки! Навапетом. Имена этих трех знаковых богочеловеков армянские:
Это обнадеживает. И не надо бояться ошибок! Ошибки ведут Ной означает Новый. В армянском – нор, ной; в русском – новь,
к Истине. Нас со времен падения двух армянских империй новый; в немецком – ной; в английском – нью и т.д. Ной основатель
– Великой Армении Тиграна II Великого и Малой Армении Новой цивилизации, поэтому у него такое имя.
Мигридата IV Евпатора – обманывают (армяне говорят Mihri- Место первого сошествия праотца Ноя древние армяне назвали
Нахичван: Нах иче Ван – Сначала сошел Господь.
Кстати, в Канаде есть озерный край Соскачеван: Соск иче Ван –
Только сошел Господь.

Â28

28 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

27Â приблизить их к Истине. Но кто позволит восторжествовать спра-
Топонимы вокруг горы Арарат тоже армянские – Арагац, Арага- ведливости?
цотн, Аракс, Армавир, Арташат, Арцах, Арцн, Ашоцк, Аштарак,
Ван, Геларкуник, Голтан (Гелтун), Горис, Гюмри, Двин, Ереван – Не являются ли эти 13 артических этносов пред-
(Эрибуни), Ичеван, Карин, Карс, Котайк, Мегри, Нахичеван, Се- ставителями тех 13 видов черепов богов, о которых сооб-
ван, Сюник, Ширак... их тысячи! На западе Армянского нагорья щает цивилизация Майя?
греческие топонимы появились с 12 в. до н.э. после взятия гре-
ками Трои, а персидские – с 6 в. до н.э. До этого неармянские – Думаю, да. Доказать не могу. Только внеземное проис-
топонимы в Армянском нагорье – эпизодическое явление. К этим хождение арийцев (первых индоевропейцев) позволяет снять
«эпизодам» относятся славянские топонимы Веди, Сис и Масис. категоричность ответа на вопрос о местонахождении Прародины
Также считаю древнейшим очагом руссов в Армянском нагорье индоевропейцев. Давно известно, что древнейшие черепа в
горный массив Рстун (Русский дом) около озера Ван. А имя Иван Малой Азии и вокруг нее исключительно арменоидные (армян-
(И Ван) означает Из Вана (др. арм.). Созвучно сведение из Книги ские). Из этого следует, что этот регион является Прародиной
Велеса: индоевропейцев. Вместе с тем, согласно индийским ведам,
Предки славян жили в горах великих и высоких. Прародиной индоевропейцев является также Арк – Страна богов.
Гайк (Hajk) – название Армении, означает «Страна армян». Одно другому не противоречит в том случае, если первые обита-
Предводитель армян Гайк Навапет символизировал Армению тели двух прародин высадились в эти места (с другой планеты).
(Hajk), поэтому у него такое имя. Предводитель назван именем Араратская и Арктическая прародины арийцев, а возможно, и
своей страны, а не наоборот. А имя его противника Бела (личное другие регионы, – первоначальные места, выбранные для жи-
имя этого типа – Немруд), которого Гайк пронзил стрелой, симво- тия нашими космическими прародителями-инопланетянами. Не
лизировало его страну – БаБЕЛон (Вавилон). пугайтесь подобных мыслей. Мы неземные хотя бы по тому приз-
Иисус – Ис ус – «Я высокий» (др. арм.). Армянское имя Иисуса наку, что носим одежду. Земные существа в ней не нуждаются.
характеризует Иисуса.
Имя матери Иисуса тоже армянское: Мариам (Майрам) = Мари – Как можно показать мировому сообществу все величие
ам (Майр ам) = «Мать всех» или Всея Мать, что соответствует и всемирное значение древнейшей истории Армении и
Ее положению. По-армянски мари и майр означают «мать»; ам армян?
– «всех», «всея». Отец Иисуса, как известно, в рождении Иисуса
никакой роли не играл. – На данном этапе развития цивилизации и культуры невозможно
Еще раз прошу: попробуйте считать своих предков до Иисуса, убедить человечество в том, что, например, древнейшие названия
Гайка и Ноя. Надо вспомнить геометрическую прогрессию и многих стран, регионов и целых континентов армянские.
считать сумму ряда 2, 4, 8, ... до какого-то числа. Ответ будет не-
точным, но точно фантастическим! – Приведите, пожалуйста, примеры таких названий.
Согласно древнейшим преданиям, арийцы прилетели из – Миловидная Лия Аветисян доказывает, что, например, наз-
системы Сириус. Сириус – армянское слово, на др. арм. озна- вание Америки армянское, отправляя в корзину официальное
чает «Высокая Любовь». Как установил академик Геруни, ус в истолкование А мерик – Первый материк (др. арм.). Добавлю
армянском языке изначально означало «высокий». Словом «ус» еще. Китай от др. арм. Ки тай – Половина края. Египет от др. арм.
арийцы обозначали нечто высоко расположенное: «плечо» в Е ги пет – Я начальник науки. Названия стран и земель Албания,
современном армянском языке, «ус» – в русском, «ус» – окон- Англия, Андорра, Арал (Арар), Арморика, Бавария, Баскония,
чание имен и фамилии у некоторых индоевропейских народов, Бретония, Британия, Галлия, Греция, Индия, Ирландия, Испания,
указывающее высокое положение и т.п. Кавказ (Капказ), Карпаты, Русь, Сербия, Урал (Арар), Хорватия и
Арменоведение – неисчерпаемая сокровищница. Хочется др. тоже имеют армянское происхождение. Их очень много, и все
сказать еще об одном чрезвычайно важном для древнейшей это легко доказуемо. Исход ариев – англов, баварцев, бриттов,
армянской и мировой истории факте. До оледенения полюсов (до кельтов... а также неиндоевропейцев басков из Армянского нагорья
Всемирного потопа) Арктика была благодатным краем (где прожи- (Прародины индоевропейцев) для компетентных историков факт.
вало 13 этносов) и называлась Страной богов (сохранилась кар- Источники: предания, эпосы, мифология, языкознание, этнонимы,
та). Так ведь на древнеармянском языке Арк означает Страна топонимы, «Англо-саксонские хроники» (IX в.), немецкая «Поэма
богов! Это логически чистое доказательство, что Страна богов Ана» (XI в.), антропология, офтольгеометрический метод Мулда-
имела армянское название. А из этого следует, что в Стране богов шева, молекулярная генетика человека... Например:
армяне были «титульной» нацией (или руководящей кастой). Как Рус от древнеармянского Арус – Высокое творение (Ар – Бог,
русские в России. Окончание «тика» тоже можно истолковать по- Творец, Творение; ус – высокий).
армянски (тик – подъем), но это не имеет принципиального зна- Другое значение слова Арус – Бог Высокий.
чения. Для меня очевидно, что название Армении Hajk (Hajkh) Производные слова-имена: Сур, Руса, Асур...
происходит от названия Страны богов Ark (Arkh): Высокими творениями – Арус – называли также невест. Отсюда
армянские женские имена Арус и Арусяк (Арусалк).
Ark → Hark → Hajk Арусалк – Невеста волн (алк – волна, волны).
Страна богов → Страна отцов → Страна армян Теперь становится понятно, откуда слово «русалка»: а-русалк
Южный полюс также имеет армянское название: Антарк означает → русалк-а.
Леса. Из этого можно заключить, что подо льдами Антарктиды Но в этимологических словарях об этом не пишут. Не пишут об
находятся несметные залежи угля и других энергоносителей. армянском происхождении нескольких тысяч слов. Например:
Армянский язык позволяет делать подобные выводы без всяких Баран (бар ан – бессловесный), беркут (берк ут – едящий уро-
научных экспедиций. А что касается греческих истолкований, то жай), деликатес (уделикатес – смотр еды, дегустация), доспехи
они соответствуют постпотопному состоянию Арктики. Греческое (дош пахи – защищает грудь), имам (им ам – самый мудрый),
название Арктики – Гиперборея – означает: по ту сторону северных инерт (ин ерт – самостоятельное движение, инерция), йог (гой –
ветров. Армянские истолкования соответствуют допотопному сущее), мастер (мас тер – хозяин части, долевик), сепарат (сеп
состоянию полюсов и являются первичными. Из этого следует, – клин; сепарат – вклиненный), фараон (паравор – славный),
что армянский язык существовал до Всемирного потопа, который, хозяин (хоз – свинья; хозатер – владелец свиней), чурбан (чор
по мнению Стивена Хокинга, Париса Геруни и многих других бан – нечто сухое) и т.д. до бесконечности.
серьезных исследователей произошел 12 – 13 тысяч лет назад. Разумеется,отошибок никтонезастрахован.Ноэтипредложения
Получается, неправильно считать греческую древность образцом ценны как версия. Например, в черноморских топонимах не
древности. Следы славян прослеживаются с «догреческих» вре- упоминаются армянские значения. Напоминаю: Византия от ар-
мен. Такой уникальной исторической книги, как Книга Велеса мянского Вижан (пролив), Абхазия (Ап хаз – Береговая линия),
нет ни у одного европейского народа. Давно пришло время пе- Апшил (Ап шил – Косой берег), Адлер (Ад лер – Райская гора),
ресмотреть Всемирную историю, историю индоевропейцев, Имерети (И мер – К нашим), Хоста (Звучащее), Сочи (Сосна),
древнейшую историю армян и славян, классификацию языков и Варданэ, Лоо (Левон), Анапа (Ан ап – Без берега), Агой (А гой

Â29

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 29

28Â мают о высших ценностях! Одно очевидно: армяне никогда не за-
буквально – «первое сущее», то есть лучшее место для жития), будут и не простят Геноцид. Справедливость на земле Ноя, хоть
Крым (Кимры, Кумайри – витязь) и т.д. до Трои (Тира). Эти и другие через миллион лет, но восторжествует! Мы как сыновья и хозяева
армянске названия, возможно, остались от кавалерии Евпатора, вернемся домой – на святую армянскую гору Арарат! На святое
которая была армянской и завоевала побережье Черного моря. Не армянское озеро Ван! В святые столицы Армении – Ван, Ани, Ка-
пишут об армянских истолкованиях гидронимов Амур (Крепкая), рин, Тигранакерт, Эдиссию (Ур), Сис... в Киликию!
Арагва (Араг ва – Быстрая вода), Вологда (Вагед – Водная река,
Полноводная река), Лена (Лен – Широкая), Москва (Моска вода), В этом пусть никто не сомневается. Армяне первыми пришли
Нил (Нел – Узкая), Саран (Леденеющая)... Разумеется, есть и на эту землю и уйдут последними. Мечтаю 24 апреля 1915 года
неармянские истолкования. Но почему армянские, хотя бы как ги- съездить в Ереван и принять участие в ночном факельном шест-
потеза, не называются? Каспийское море называли по-разному. вии. Это не только дань памяти безвинно убиенным нашим
Среди этих названий большинство армянские: Агван (Аг ван – предкам, убиенным самыми чудовищными способами, но и свя-
Соленое озеро), Гркан (Обнимающее), Гургенское (иная форма щенный ритуал наших пращуров-солнцепоклонников. Это не
названия «Джурджанское»), Джурджанское (Джур джан – Милая только память и ритуал, но и предостережение: на кого вы руку
вода), Каспийское («касп» от обращения армянского слова псак – подняли?! Это не только память, ритуал и предостережение, но и
«венок»; море Венчания?)... изображение звездного неба, откуда мы родом...

Эзотерики идут к священной горе Кайлас, ищут сказочную страну – Вы любитель поэзии, сами писали стихи на двух язы-
Шамбалу. Но никто им не говорит, что имена эти армянские... ках... Ваши самые любимые армянские поэты?
Высота Кайласа 6666 м. Эта длина в эзотерике считается Божьей
единицей. Кайл ас по-армянски как раз означет «Божий шаг». – Нарекаци, Кучак, Дурян, Мецаренц, Сиаманто, Варужан,
Рубен Севак, Туманян, Исаакян, Чаренц, Терьян, Паруйр Севак,
Шамбала – ближневосточная обработка армянского слова Шираз, Мушег Ишхан...
Лавмас – Хорошая часть:
– Ваши самые любимые русские поэты?
Лавмас → Самвал → Шамбал – Лермонтов, Тютчев, Есенин, Блок, Маяковский и Хлебников, а
Идем дальше, доходим до Китая и Японии. Древние китайские еще Мандельштам (стихи об Армении), Асадов (стихи о цыганах;
армяне – огромная неисследованная область. На Дальнем Вос- по-моему, глубже Асадова в суть цыганского явления никто не
токе и в Японии исчезает индоевропейский народ с армянским проник), Высоцкий (стихотворения «Кони привередливые» и
этнонимом ай (hay) или айн. Айны – аборигены Японских ост- «Черногорцы»).
ровов. Они не монголоиды, а арменоиды (по крайней мере, – А где Пушкин?
изначально). У айнов была более высокая культура, чем у – Пушкин технически слишком совершенен, чтобы быть моим
пришлых японцев. Айны – камикадзе и самураи – каста воинов- самым любимым поэтом. Мне Есенин и Блок ближе. В мире
смертников и защитников храмов Солнца. Слова «камикадзе» и Пушкина гармонично сочетаются рифмы русских частушек,
«самурай» армянские. Ками – ветер, кадзе – несет. Камикадзе – яркий африканский темперамент и прусский порядок. Все это
Несущийся как ветер (насколько мне известно, этими вопросами представляет профессиональный интерес для литераторов, фи-
занимается знаменитый Самвел Гарибян). В японском языке лологов и генетиков, но не для математиков, по крайней мере, не
каким-то удивительным образом «ветер» звучит... «кадзе». для меня.
Армянское слово ками (ветер) японцы считают названием какого- – Как Вы оцениваете состояние армянской и русской ли-
то божества и камикадзе толкуют как «ветер богов». Самур или тературы сегодня?
самуйр – соболь (арм.). Ай или айр (человек, мужчина, витязь) – – Не хочется кого-либо обидеть, но 100 лет назад и у армян, и у
слова армянского происхождения. Самурай – Витязь в соболиной русских была великая литература. А где Вы сегодня видите лите-
шкуре. Видимо, в древние времена герои носили шкуры зверей ратуру? Где космическая поэзия Сиаманто? Где мировой уровень
(аналог – «Витязь в тигровой шкуре» Ш. Руставели). Есть ар- Льва Толстого? Какие-то силы стараются создать у обывателя
мянская фамилия «айнского» происхождения – Самургашян. 31 представление, что какие-нибудь МП или ДД писатели, которых
мая 2012 года в Ростове-на-Дону на одном банкете я спросил следует читать вместо Сиаманто и Толстого. Кстати, в Москве в
у олимпийского чемпиона по греко-римской борьбе Вартереса Российском университете дружбы народов я в разных аудиториях
Самургашева, что означает его фамилия? Знал, орел! задавал вопросы: «Кто сейчас лучший писатель России?».
Напугать вас, что ли, словом «Армагеддон»? Обычно молчали или отвечали: «Перумов». «А кто самый плохой
Арма гед дон = Армянская река дон писатель России?». Ответ: «Д» (полную фамилию не называю
Гед (гет) – река (арм.); дон – река (в иранских языках). А может по этическим соображениям). Такие ответы говорят о том, что
быть, имеется ввиду река Дон? у русской молодежи хороший литературный вкус и заменить
Что это значит??? его дурным вкусом – безнадежная затея. Невозможно лишить
Услышав обо всем этом, наши неармянские друзья обвинят нас духовности народ, создавший величайшие романы – «Братья
в шовинизме, панармянизме, в мании величия, не обращая вни- Карамазовы», «Война и мир», «Тихий Дон».
мания на наши аргументы и внушения, что мы обычный, любящий – Как Вы оцениваете нынешнее состояние армянского
всех на свете народ! А я ведь сказал самую малость от того, что языка?
знаю. А знаю я бесконечно мало. Злобно и агрессивно ведут себя – Остановлюсь на обыденном. О «высоких материях» типа
наши оппоненты из армян, будто, открывая их древнейшую исто- необходимости в создании Нового этимологического словаря
рию, мы наступаем на какую-то тысячелетиями больную мозоль... армянского языка не буду говорить: тема слишком большая.
Странно все это. Спасибо Ачаряну за первый и сверхчеловеческий вклад в эту
– Приближается 100-летие Геноцида армян. Как Вы со- проблему. Однако этот вклад не составляет даже одного процента
бираетесь отметить эту самую трагическую дату в ис- реального фонда армянских корней, местами препятствует разви-
тории Армении? тию арменоведения и языкознания в целом. Ачарян – Ньютон
– Конфуций учил: «На Зло надо ответить Справедливостью». армянского языкознания. Ньютон тоже ошибался, оставаясь, тем
Справедливость многоликая. Она может быть добром, злом, не менее, величайшим физиком всех времен и народов.
чем угодно. На зло я отвечаю научными творениями. Моя ма- – А Эйнштейн?
тематическая теория в 2010 – 2013 гг. двумя грандиозными моно- – Эйнштейном арменоведения считаю Сурена Айвазяна. Он раз-
графиями вышла в свет в России и Германии. И это лишь начало. будил армянских историков. Арменоведение выросло из трудов
Можно меня устыдить: тут не книги нужны, а нечто другое... Я Ачаряна и Айвазяна. Их дело продолжили многочисленные само-
читал нацарапанные кровью предсмертные завещания армян- бытные исследователи Диаспоры: благородные отшельники из
ских женщин и детей: «Отомстите за нас... ». Мне стыдно, что я
живу после них и для них ничего не в силах сделать... В моих ушах Â30
звучит их мольба: «Отомстите за нас! ». Как? Кому? Я делаю то,
что в моих силах. Пусть сильные мира сего хоть немного поду-

30 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

29Â информации и как максимально рационально (с учетом разных
монастыря св. Лазаря (Италия), Мартирос Гавукчян (Канада), способов чтения) заложено в маленьком слове «ван»?! Кем и ког-
Александр Варпетян (Франция), Корюн Наапетян, Арташес да сконструировано это (и не только это) слово?!
Арцруни, Арцви Алексанян, Армен Буранян (Россия), а также
Армении – Парис Геруни, Вилен Сафарян, Арман Ревазян, Гра- Граничит с фантастикой следующая тайна армянского языка:
чик Погосян, Артак Мовсисян, Арег Дьюшунц, Лия Аветисян, Мери в Армянском Алфавите закодирована Таблица химических эле-
Саргсян, Анжела Терьян, Елена Степанян, Ваган Саркисян, Коми- ментов. Сумма номеров букв в Армянском Алфавите исконно
тас Овнанян и др. На международную арену с незаурядными армянского названия химического элемента равна порядковому
исследованиями по шумерологии и арменоведению, что в номеру этого элемента в Таблице химических элементов.
древнейшей основе одно и то же, вышел Арман Ревазян с
блестящими знаниями и нестандартной логикой. Многие, и я Просто чудо! Этот алгоритм (обнаружен Эдуардом Аяняном) уже
в том числе, считают Ревазяна гением. Надо поддержать его и проверен на двух десятках первоначальных названий химических
помочь ему (государственным отношением, пропогандой его элементов. Даже если бы он был верным на двух примерах, то,
идей, званиями, деньгами, рекламой, здоровой критикой и, осо- согласно теории вероятностей, можно было заключить, что он
бенно, всенародной любовью). Я общался в Москве с Арегом практически верен для всех химических элементов. Трудно вос-
Дьюшунцем. Чистый гений в этимологии, который больше думает становить первоначальные названия. Но процесс продвигается!
о спасении человечества, нежели об этимологии слов, где ему
нет равных... Гениален также «дешифровщик» Библии Грачик Я со всей ответственностью заявляю, что Армянский Алфавит
Погосян. (из 36 букв) и Таблица химических элементов были созданы
другой, невероятно древней и высокоразвитой цивилизацией,
– Вернемся к армянскому языку? причем одновременно и целиком, в гармоническом сочетании
– Меня особенно беспокоит состояние армянского языка на друг с другом, как две стороны одной медали.
Арм. ТВ, не говоря уже о пропаганде всего низменного через
криминальные телесериалы (разве для такого мусора отменили Я математик-логик, знаю в логике толк, без веского основания
цензуру?). «Элита» по телевидению общается с «быдлом», т.е. такого заявления не сделал бы. Открывая системы букв и хими-
с нами, на жаргоне ереванской уличной шпаны: «асум а», «хо- ческих элементов заново (с растяжением процесса открытия во
сум а», «гнум а», «галум а»... Государственные деятели просто времени), наша цивилизация америк не открывает, не проявляет
обязаны на ТВ и на официальных мероприятиях говорить на способности делать разные фундаментальные открытия одно-
государственном языке. Иначе можно заподозрить их в отсут- временно и во взаимосвязи друг с другом, как это умела делать
ствии государственного мышления, незнания литературного исчезнувшая цивилизация.
языка, нелюбви к родному языку и в отсутствии элеменарной
культуры. Разумеется, следует сохранить диалекты, но не за И не только поэтому...
счет государственного языка. Диалекты на ТВ могут проявляться – Сложно все это и загадочно...
как фольклорные фрагменты. Вспомогательный глагол «э» – Удивительно проницательны слова французского писателя
предан забвению. Если хотите заменить его на «а», то будьте Леона Блуа: «А ты знаешь, что такое армянский народ? Это народ,
последовательны, уважаемые «а-говорящие», говорите также: который среди всего человечества имеет самую таинственную
«асум ча», «хосум ча», «гнум ча», «галум ча»... Этот теле-жар- историю».
гон локализует армянский язык и саму Армению в пределах Если бы этот вопрос Леон Блуа задал мне, то я, не зная прямого
«Эриванского ханства», т.е. это то, к чему стремятся все явные и ответа, сказал бы, например, что-нибудь в таком роде: «Армян-
неявные враги армянства. Есть глубокий эзотерический смысл в ский народ – автор поэмы «Книга скорбных песнопений», картины
этих вариантах. «А» означает «первый». «Э» означает Бог, суть, «Девятый вал», музыкального произведения «Танец с саблями».
сущность. Замена вспомогательного глагола «э» на «а» означает В этих шедеврах витает ответ»... Еще короче, без слов ответил
замену ищущих божественную суть эгоистами. Это целая психо- пантомим Леонид Енгибаров.
логия и философия – области, где армянская наука хромает. – А что «не так» в русском языке?
У нас нет философов уровня древнегреческих или немецких. – Я не русист. Могу ответить как любитель. Уже сколько лет и
В Новое время лишь два весомых философа – Гурджиев и сколько раз в день происходят убийства в телеящике?! Не ТВ, а
Флоренский – имеют армянские корни (матери армянки). Я хо- морг. Как может развиваться язык и духовность в этой садистской
тел купить книгу о Гурджиеве. Не купил из-за армянофобии атмосфере? Русский язык унизили до того, что грамматические
автора биографии философа. Пишет: «Гурджиев родился на вопросы решают не языковеды, а чиновники. Яркий пример –
территории Армении». Разве нельзя было писать: «Гурджиев «уточнение» рода слова «кофе». Нельзя ликвидировать спе-
родился в Армении»? Кто-нибудь когда-нибудь разве напишет: цифику языка! Так язык потеряет свое лицо. Меня удивляют
«Есенин родился на территории России»? Есть политически, некоторые авторы, пишущие этимологические словари русского
информационно и финансово обеспеченные люди и кланы, об- языка – бестолковые словари! Даже не понимают, о чем пишут!
щества и государства, которые умалчивают, присваивают, лик- Пишут: «Слово Х пришло в русский язык из языка У, а в язык У
видируют или представляют в кривом зеркале все лучшее, что оно пришло из языка Z». И все. А где этимология?! Таким авторам
есть у армян. Главные армянские ценности – армянский алфавит, для ликбеза задам задачу: «Если слово «колесо» читать справа
язык и поэзия. Знаменитого астрофизика Виктора Амбарцумяна налево, то получится слово «оселок». Откуда произошли эти
я уважаю не только за достижения в астрофизике, но в большей слова и какое из них произошло раньше?».
степени за завещание: «БЕРЕГИТЕ АРМЯНСКИЙ ЯЗЫК!». – А какие поэты Вам духовно наиболее близки, кроме
Не только потому, что это язык нашего народа. И не только по- армянских и русских?
тому, что любой язык надо беречь. И не только потому, что это – Данте, Хайям, Фирдуси, Гафиз, Фарид, Руставели, Шекспир,
древнейший язык. Кажется, Платон говорил: «Армянский язык Байрон, Гете, Гейне, Шиллер, Эминеску, Бернс, Петефи, Лорка,
один из четырех древнейших языков, возможно, самый старший. Уитмен, Тагор, Киплинг, Неруда, Межелайтис, Гамзатов... Мно-
На армянском языке Адам и Ной общались с богами. Если не бу- го ярких, самобытных поэтов в Африке. Поэзия нюансов и
дет армянского языка, то Космос станет неполноценным». тончайших оттенков Японии плюс как бы «между прочим» фило-
И не только поэтому. Приведу пример. Слово ва в древне- софствующий Китай – особая статья: это то, чего не хватает
армянском, в старославянском и некоторых др. языках означает крикливой (не в плохом смысле) западной культуре и особенно
«вода» (ва да). Из слова ва образовано слово ван (море, озеро нам, армянам. Вообще-то такие вопросы лучше задавать не ма-
– др. арм.). Озеру нужна лодка? Читаем ван справа налево, тематикам, а литераторам и писателям. Это не моя сфера. Но я
получаем нав – лодка (арм.). Где находится лодка? На ва (на ответил, как смог.
воде) – нав. А это уже русский язык... Два языка – армянский – А Гомер не Ваш поэт?
и русский в слове «ван» (и не только в этом слове и не только – Мой, мой... Гомер – великий поэт и великий источник истори-
два языка) плавно сливаются друг с другом. Видите, как много ческой информации. Я еще не изучил произведения Гомера с

Â31

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 31

30Â ганрога мой друг, неизвестный общественности армянский поэт
научной точки зрения. А для «короткометражной» вселенской и переводчик Аристак Аветисян, и заявил, что ряд моих русских
лирики есть другие поэты и произведения, например, сонеты стихов перевел на армянский язык. Я обрадовался! Аристак до-
Шекспира. вольно успешно переводил Александра Блока. Он взялся меня
возвращать на круги своя... Мы с Аристаком учились в Грузии в од-
– В 2010 году в Москве вышел в свет сборник Ваших рус- ной незаурядной армянской школе. Спустя много лет я написал
ских стихов «Ледовитая мечта». Продолжаете ли писать стихи на русском языке, а друг перевел их на мой родной язык,
стихи и на каком языке? мол, куда идешь? Я вспомнил, как в студенческие годы шел по
роще Томского гос. университета и наткнулся на дощечку: «Осел,
– Если не пишу, то на каком языке не пишу? На родном куда идешь?». Пути Господни поистине неисповедимы.
армянском и на дорогом мне русском. Не я пишу стихи, а сти-
хи пишут меня. Я не писатель. У меня на лбу невидимыми бук- – Спасибо за интересное интервью. Желаю Вам даль-
вами написано: математик. Пишу не для самовыражения и нейших творческих успехов! А переводы Ваших стихов,
самоутверждения – это детский уровень. Я делюсь. Если бы бы- сделанные Аристаком Аветисяном постараемся опублико-
ло, с кем делиться, то не стал бы писать. Недавно позвонил из Та- вать в одном из ближайших номеров нашего журнала.

Беседу вел Ваграм ШАГАНЭНЦ.

Ó÷èòåëü ó÷åíèêîâ, Ó÷èòåëü ó÷åíûõ... Вместе с академиком С. П. Обнорским
С. Г. Бархударов составил «Хрестоматию
по истории русского языка», которая вот
одним из выдающихся советских лексико- уже более 30 лет является настольным
графов. пособием для студентов и преподавателей-
С. Г. Бархударов был одним из руково- филологов. В течение многих лет он был
дителей монументального 17-томного преподавателем, а затем и профессором
«Словаря современного русского литера- в ленинградских вузах, долгое время пре-
турного языка», главным редактором II подавал в Ленинградском университете. У
тома и председателем редколлегии III и Степана Григорьевича прошли школу мно-
IV томов. За эту работу в 1970 г. ему бы- гие аспиранты, некоторые из них стали
ла присуждена Ленинская премия. С. Г. крупными языковедами.
Бархударов был инициатором и членом Если охарактеризовать Степана Гри-
редколлегии 4-томного академического горьевича одним словом, этим словом бу-
Имя выдающегося советского лингвиста, словаря русского языка, получившего ши- дет Учитель, Учитель учеников, Учитель
члена-корреспондента АН СССР, профес- рокую известность у нас и за рубежом. Он учителей, Учитель ученых...
сора С. Г. Бархударова широко известно стоял во главе нового крупного лексикогра- В России в 1993 году выпущен худо-
не только среди лингвистов – советских и фического предприятия – «Словаря рус- жественный конверт с портретом замеча-
зарубежных, не только среди учительства, ского языка XI – XVII вв.», являясь его глав- тельного ученого.
которому он отдал несколько десятилетий ным редактором. Варужан АНТОНЯН.
своего творческого труда, но и всей со-
ветской общественности, так как по Бар-

Ïåòåðáóðã, Ìóçåé ðåëèãèè,хударову в течение более 35 лет учились
родному языку школьники России, на осно-
ве его учебника составлялись учебники

àðìÿíñêàÿ êîëëåêöèÿрусского языка для школьников других со-
ветских республик.
Степан Григорьевич Бархударов родился
7 марта 1894 года в Баку. В 1918 г. окончил
факультет славянской филологии Петер-
бургского (Петроградского) университета.
По представлению академика А. А.
Шахматова был оставлен на кафедре
русского языка для подготовки к научно-
исследовательской работе.
В 1918 – 1922 гг. преподавал русский
язык в школах. На протяжении всей жизни
участвовал в подготовке учебников по
русскому языку, разрабатывал научные
основы его преподавания. Рецензировал
и редактировал учебники и пособия для
нерусских, консультировал составителей
методических писем и программ. Являлся
инициатором создания и ответственным Государственный музей истории религии
редактором журнала «Русский язык в на- в Санкт-Петербурге выпустил альбом-
циональной школе», членом редколле- каталог армянской коллекции. Она не
гии журнала «Русский язык за рубежом», слишком велика, но дает достаточное
ответственным редактором журнала «Рус- представление как об армянской церкви,
ский язык в школе». так и об армянах Санкт-Петербурга.
Научные интересы С. Г. Бархударова по- Часть предметов связана с династией
ражают своей широтой и разностороннос- знаменитых деятелей национальной
тью. Он успешно занимался проблемами культуры и горнопромышленников Лаза-
сравнительно-исторического языкознания ревых.
и истории русского языка, грамматики, Напомним, что наши соотечественники
орфографии, пунктуации, методики препо- добрались до Санкт-Петербурга почти
давания русского языка как родного и как сразу после основания города. Создали
второго языка народов СССР. Он является общину и стали обустраиваться. Однако Â34

32 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

ÁÐÀÒÜß ÒÀÈÐÎÂÛ

Я все еще не покинула скалу напротив Кармир Блура, на ко- при епархиальной церкви Сурб Саркис в Эривани. Правда, идея
торой в средневековье находился дворец Сардара, а в XX ве- основания вино-водочного завода принадлежала не Нерсесу, а
ке Рафо Исраелян возвел свой знаменитый Маран. А было его двоюродному брату Василию Таирову, известному в Одессе
ли что на этом месте между дворцом Сардара и Мараном? виноделу, который стал бессменным редактором журнала
Было, и очень примечательное. Что же? «Вестник виноделия», издававшегося в Санкт-Петербурге.

ПОСЛЕ ТОГО КАК ФРАНЦИЯ В XVII ВЕКЕ ОСТАНОВИЛА Родившийся в 1859 году в Каракилисе (ныне Ванадзор), Васи-
СВОЙ ВЫБОР НА ПРОВИНЦИИ КОНЬЯК, ее примеру после- лий Таиров в 1884 году окончил Лесную и Земледельческую ака-
довали и некоторые другие винодельческие регионы мира. Рос- демии (ныне Сельхозакадемия имени Тимирязева) в Москве,
сийская империя к концу XIX века тоже бросила взгляд на свои затем совершенствовался во Франции. Из Франции он и вывез
южные окраины: сначала в поле зрения попал Крым, потом – технологию выкурки коньячного спирта. В Араратской же долине
Южный Кавказ. И вот 6 марта 1874 года было положено начало он не просто, что называется, напал на жилу, но, возможно, из
«Фруктово-виноградному огневому N1 заводу Эриванского первой разговоров со старожилами что-то интуитивно вывел (он был, ви-
гильдии купца Нерсеса Агаджановича Таирова в городе Эривани димо, из числа недюжинных интуитов). А старожилы знали, что
на Шоссейной улице в собственном доме». Это подлинные слова лоза Араратской долины обладает высоким процентом сахара,
доверенного заводчика и винокура Рубена Мерабова. Позже, поэтому отличается высоким содержанием спирта, то есть
в 80-е годы XIX века, Нерсес Таиров пригласил на работу из- идеальна именно для коньяка.
вестного тифлисского винодела Гарегина Харазянца.
Построить завод Нерсесу Таирову помог его родственник, зна-
менитый художник Иван Константинович Айвазовский. Таиров
начал с производства вина, а спустя десять лет перешел к
коньяку. Назывался первоначальный таировский завод очень
выразительно и для нашего нынешнего слуха прямо-таки вол-
шебно: «Огневой усовершенствованный завод для перекурки
обыкновенного эриванского материала виноградного сусла с вы-
жимками и выделкой коньяка».

Одна беда: у этого богатого, немолодого уже человека не было
наследников, и потому в 1899 году завод был продан за 50000
рублей московскому купцу и виноторговцу Николаю Львовичу
Шустову, у которого уже были винные заводы по всей России.
Еще при Нерсесе Таирове коньяк далекой солнечной долины су-
мел зарекомендовать себя с самой хорошей стороны. Правда,
трудно было со сбытом, не было железной дороги, но Шустова
это не обескуражило. Шустов знал, что перекупает, как когда-то
Василий Таиров знал цену местности. Эриванский завод позже
стал поставщиком дворца Его Императорского Величества.

ЛИСТАЮ В НАЦИОНАЛЬНОМ АРХИВЕ АРМЕНИИ ОГРОМ-

А как все начиналось? В 1865 году Таиров (Таирянц) приобрел НЫЕ, написанные от руки книги годовых отчетов товарищества
территорию бывшей Эриванской крепости, возведенной Сардар- «Шустов с сыновьями» начиная с 1900 года. Плотная старинная
-ханом в XV веке в период персидского владычества. Внутри кре- бумага, аккуратная фиксация буквально всего, вплоть до мело-
пости располагались торговые лавки, бани, караван-сарай. Нерсес чей, таких, скажем, как оплата дворника Василия, деньги, вы-
Таиров был не просто купцом, но и филантропом, основателем данные извозчикам, привозившим воду и уголь. Вот суммы,
и пожизненным попечителем армянской духовной семинарии выделенные городовым, музыкантам, священнику за молебен,
дьякону, почтальону, за привезенные туфовые камни поштучно
для устройства подвалов. Словом, мелочная раздача. И крупные
расчеты, например, 1901 год: «Уплочено Н.А.Таирову по купчей
крепости за дом, землю, завод в окончательный расчет – 28.238
рублей 62 копейки». Каждый рабочий мог в течение рабочего
дня получить крепкий чай, спасавший от изнурительной жары:
двухведерный самовар стоял в проеме лестницы.

Тот, кто заполнял все эти книги, имел хороший почерк. И каж-
дая рукописная книга начиналась с чистого листа со словами
«Господи, Благослови!». Что ж, за всем этим стоят бесценные
детали жизни тех далеких лет, и разве не интересно узнать, что

Â33

2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 33

32Â

вино в самом начале прошлого века стоило в Эривани 87 копеек не перечислишь.
за ведро. Или что построена была для нужд завода первая в Дела давно минувших дней... Становление производства бес-
городе электростанция на реке Раздан, а также то, что в «полную
собственность товарищества «Шустов с сыновьями» отчужден прецедентного армянского коньяка, божественного бренди с вя-
участок земли по шоссе в Эчмиадзин, ограниченный с одной сто- жущим бархатным вкусом. «В места, куда Ной, опустившись, стал
роны землей наследников Гевонда Казарова, с другой стороны – разводить виноградники послепотопные» (Андрей Белый).
стеной упраздненной крепости». Стоит и дата сделки: 12 декабря
1900 года. Виноградники послепотопные... Пожалуй, и допотопные.
Ибо древнейшей лозе нашего нагорья даже допотопная даль
Что еще? А вот: «Епископу Хорену – в связи с выделением пяти – не даль.
ведер коньяка для лазарета беженцев в Эчмиадзин и для амбу-
латорных больных в г. Эривани». Коньяк продавался с разрешения «Господи, Благослови!». И потому «ищите на дне бокала
полиции. И разве не заинтересует нас такая волнующая вообра- лекарства, а не забвения». Культура пития очень выдает
жение деталь: «Бывший после продолжительных дождей в культуру самого человека.
ночь на 18 апреля 1914 года заморозок отразился губительно
на винограде. Все молодые побеги и распустившиеся почки ви- Нелли СААКЯН.
ноградной лозы совершенно погибли. Получено только 20%
обычного урожая». Это, между прочим, произошло прямо перед
началом Первой мировой войны. Такая вот мета того далекого
года.

К концу войны при заводе был организован приют для русских
детей, о которых некому было позаботиться. Со временем часть
этих детей была эвакуирована в Россию, а часть передана
в армянские приюты. На Новый год для детей и служащих
устраивалась елка с подарками. Дрова для отопления и керосин
для освещения, как и электроэнергия, жившим на территории за-
вода отпускались бесплатно. И еще много интересного, но всего

Ìîÿ áàíàçóðñêàÿ áàáóøêà

Вышла в свет книга Светланы Гулян об Вартанова-Айрапетова). Тихим голосом, новый дом. А во дворе, на лавочке, «по-
одной из старейших областей Арцаха – со спокойным лицом она часами, днями садил» бабушкину скульптуру в полный
Баназуре. Предлагаем вашему вниманию могла рассказывать о своем Баназуре, где рост. Оттуда она смотрит на свой любимый
отрывок из книги. родилась в 1904 году 15 ноября. Ей было Баназур и отчий дом, которым так горди-
полтора года, когда умерла ее мать. Отец лась всегда. В 2007 году я перевез из Баку
«Я был на работе, когда зазвонил теле- переехал в Баку, где бабушка проучилась в Москву и прах своей матери, похоронив
фон, и мне передали, что бабушка хочет до пятого класса в русской школе, сво- его рядом с бабушкой на Останкинском
срочно меня видеть... Когда я вошел в бодно владея армянским, русским и азер- кладбище.
комнату, она сидела в своем любимом байджанским языками. Затем вышла за-
кресле. Я сел напротив. Целых пять минут муж. В 1920 году родился ее первенец, Сегодня по возможности я стараюсь ока-
мы смотрели друг на друга в застывшей ти- Сурен, который в дальнейшем стал зывать помощь бабушкиному Баназуру (в
шине. Вдруг по телу пробежала дрожь – я архитектором, в 1924 – дочь Тамара, став- вопросах ремонта зданий Дома культуры,
заметил в глазах бабушки проникновенную шая гинекологом, и в 1926 – моя мать, школы, местного муниципалитета), кото-
мудрость. Взяв мою руку, она произнесла: Евгения, всю жизнь проработавшая в сфе- рый уже в какой-то степени стал и моим».
ре торговли. Лето обычно проводили в Ба-
– Обещай! назуре, в отчем доме. Бабушка являлась Лев БОРИСЕНКО.
Я молчал, словно проглотив язык. членом фонда «Баназур» в Баку, который
– Обещай, – повторила бабушка. Механи- был основан еще в XIX веке. P. S. У входа в деревню, у выстроенного
чески повторил: на холме дома, по обе стороны от ворот,
– Обещаю. Моя мать, Евгения, вышла замуж за развеваются флаги Армении и Кара-
– После моей смерти привезешь горсть Алексея Тимофеевича Борисенко. В 1953 баха. 4-го сентября в обязательном по-
земли из Баназура и насыпешь мне на году родился я, в 1956 – мой брат Игорь, рядке отмечается «Бабушкин день»,
могилу, чтобы я могла спокойно в ней ле- в 1963 – сестра Татьяна. Мама умерла ра- ставший уже традиционным. И каждый
жать... Через час, в 2002 году 17 января, но. Бабушка стала для нас и бабушкой, и раз, когда с приездом Льва Алексеевича
в возрасте 97 с половиной лет в твердой матерью. Она одна воспитала и поставила появляется третий флаг – российский (а
памяти она ушла из жизни. на ноги своих трех детей и племянника, флаг появляется минимум три-четыре
...Если когда-либо в своей жизни я шестерых внуков и шестерых правнуков. раза в год), в деревне говорят: «Русский
слышал мысли, обожествляющие ро- Всем дала высшее образование. Сегодня приехал!».
дину, то они звучали из уст моей ба- мы проживаем в Москве. В 1980 году ба-
бушки Мариам (Мариам Мовсесовна бушка переехала к сыну Сурену в Москву. Раньше жизнь была хороша,
Собирались мы часто. И, как всегда, тема похожа на шахматы: король
разговоров бабушки Мариам была неиз- с королем воевал, ферзь с
менна – Баназур... Между прочим, бабушка ферзем, пешка с пешкой. Теперь
готовила прекрасно. стало очень плохо, подобие
шашек: идешь вперёд – кушают,
Весной, как и обещал бабушке, я поехал идешь назад – кушают, сам не
в Баназур и привез оттуда горсть земли. кушаешь – «фук» делают.
Именно там у меня родилась мысль по-
строить новый дом, поскольку дедовский
был разрушен (с 1991 по 1993 годы деревня
находилась в руках азербайджанцев).

На сбережения бабушки я выстроил

34 ¶àð̲ð²ð 7-9 (171-173) 2013 Ã. ÑáõÉÇë-ë»åï»Ùµ»ñ

31Â Ïåòåðáóðã, Ìóçåé ðåëèãèè, àðìÿíñêàÿ êîëëåêöèÿ «Горцарар»
Максимилиане в IV в. Очень интересны
Армянская церковь «в знатном положении многочисленные святые книги, гравюры и Издается с июля 1999г.
на Большом проспекте, против каменного литографии – портреты католикосов, сю-
Гостиного двора» была освящена только жетные листы: «Поминовение усопших у Àâòîð ïðîåêòà è ó÷ðåäèòåëü –
в 1772 году. Значительную часть средств армян» (Франция, нач.XVIII в.), «Армянские
на строительство церкви выделил Иван священники, монахи, жених и невеста» Âàãðàì ÁÅÊ×ßÍ
Лазарев. В 1780 году церковь освятили во (Париж, нач. XIX в.) и другие. Декоративно-
имя великомученицы Екатерины. В 1930 прикладное искусство представлено пред- Çàì. ãë. ðåäàêòîðà -
году большевики – ленинцы и сталинцы метами церковной утвари: купели, напре- Ðîçà ÃÓËßÍ
– церковь закрыли, вселили какие-то стольные кресты, подсвечники, брачные
учреждения вплоть до штаба ПВО, а после венцы. Много роскошного церковного ¶ÉË. ËÙµ³·ñÇ ï»Õ³Ï³Éª
войны – мастерскую Театра комедии. В облачения – мантии, стихари, митры, пок- èá½³ ÔàôÈÚ²Ü
2000 году церковь была вновь освящена. рова, плащаницы. Одним из заметных экс- ИЗДАТЕЛЬ
Конечно, церковь только часть армянского понатов является большой деревянный Издательский Дом
наследия города – недвижимая, а вот часть барельеф «Аварайрская битва» (на снимке
«движимых» памятников сосредоточилась слева), вырезанный неким Д. Газияном в «ØÀÃÀÍÝ»
в Музее религии, который в 1932 – 2000 1887 году в Баку. В нем удивительно соче-
гг. располагался в Казанском соборе. таются виртуозный резчик и художник- Лицензия серия ИД № 02313
Его образовали в системе Академии самоучка.
наук и назвали Музеем истории религии Раритетом является Кондак – Послание Журнал зарегистрирован
и атеизма. (Впрочем, некоторое время Католикоса Хорена I Тпхисеци (Мурадбекян, в Министерстве Российской Федерации
он был Центральным антирелигиозным 1873 – 1938). Католикос обращается к
музеем.) Несмотря на несколько сюрреа- иерархам и священнослужителям, всем по делам печати, телерадиовещания
листическое название, экспозиция музея армянам с призывом к единению народа и средств массовых коммуникаций
была чрезвычайно интересной. Самое и, главное, к позитивному отношению к...
парадоксальное – в его основу легла ни советской власти. Подлинный документ, Регистрационный номер
больше ни меньше антирелигиозная выс- собственноручно подписанный духовным ПИ № 77-5015
тавка 1930 года в Зимнем дворце. Это было пастырем. Через пять лет, в 1938 году, Като-
в то самое время, когда красные дьяволята ликос был удушен чекистами-киллерами в Авторские материалы
крушили божьи дома и сжигали ценнейшие своих патриарших покоях. Кстати, в кол- не рецензируются и не возвращаются.
религиозные раритеты по всей стране. В лекции музея есть также несколько сабель
2000 году Казанский собор вернулся в лоно с ножнами (XVII в.), изготовленных армянс- Переписку с читателями редакция
церкви, а музей перешел в здание XIX века. кими мастерами Львова. не ведет. Мнение авторов может
Армянская коллекция образовалась по- Остается добавить, что альбом-каталог Е. не совпадать с мнением редакции.
степенно, источники поступлений весьма Николаевой сделан с большим тщанием.
разные. Прежде всего из антирелигиозного Он включает очерк об армянской церкви Материалы со знаком ¶ публикуются
музея, частных собраний. Немалую долю армянской общины С.-Петербурга, подроб-
коллекции составляют дары. В итоге в ное описание всей армянской коллекции, на правах рекламы.
фондах Музея религии собрана живо- а также родословное древо Лазаревых Редакция не несет ответственности
пись, отразившая историю армянской – Лазарянов. Полезная книга. А то ведь за содержание рекламных объявлений.
церкви, любопытнейшие образцы – на- многим еще надо объяснять, кто есть кто.
пример, «Крещение царя Тиридата III св. Как в XVIII в., когда армянские купцы в че- ПЕРИОДИЧНОСТЬ ВЫХОДА - ЕЖЕМЕСЯЧНО
Григорием Просветителем». Большой лобитной царю Алексею Михайловичу жа- Отпечатано
интерес представляет картина XIX века, ловались на то, что «...они (т.е. армяне)
изображающая воина-великомученика, вовсе не неверные и не басурмане, а такие ОАО «Калужская типография стандартов» г. Калуга, ул. Московская 256.
армянина Св. Мина – Минеато – Минаса, же христиане». Формат А3, объём 4,0 п.л.
крепко пострадавшего при императоре
Карен МИКАЭЛЯН. Тираж 1 500 экз. Зак. № 1293.

*** – Итак, – заключил Сократ, – в том, что Территория распространения:
Один человек спросил у Сократа: ты хочешь сказать, нет ни правды, ни Российская Федерация, страны СНГ,
– Знаешь, что мне сказал о тебе твой доброты, ни пользы. Зачем тогда гово-
друг? рить? зарубежные страны.
– Подожди, – остановил его Сократ, – В номере использованы материалы
просей сначала то, что собираешься ска- *** «ÍÎÅ ÊÎÂ×Åû, «ÀÇû, «ÀÐÀÂÎÒ»,
зать, через три сита. У шефа в кабинете: «ÃÀ», «ÅÒÅл, «hÀÉÊÀÊÀÍ ÆÀÌÀÍÀÊ»,
– Три сита? – Ты хороший работник, проси всё, что «ÈÐÀÂÓÍÊ», «ÂÎÇÍÈ», «ÍÎÂÎÅ ÂÐÅÌß».
– Прежде чем что-нибудь говорить, нуж- хочешь.
но это трижды просеять. Сначала через – Можете мне повысить зарплату? Цена свободная.
сито правды. Ты уверен, что это правда? – Я сказал всё что хочешь, а не всё, о Адрес издательства и редакции:
– Нет, я просто слышал это. чём мечтаешь!
– Значит, ты не знаешь, это правда или 248001, г. Калуга,
нет. Тогда просеем через второе сито – *** ул. Суворова, 160.
сито доброты. Ты хочешь сказать о моем Богатый еврей в полицейском комисса-
друге что-то хорошее? риате: Тел.: (4842) 56-59-29, 59-17-73.
– Нет, напротив. – Какой-то негодяй выдал себя за моего
– Значит, – продолжал Сократ, – ты со- агента и собрал в провинции сто тысяч E-Mail: [email protected]
бираешься сказать о нем что-то плохое, франков. Это больше, чем получили все
но даже не уверен в том, что это правда. мои агенты. Вы должны немедленно его факс (4842) 565-929,
Попробуем третье сито – сито пользы. найти!
Так ли уж необходимо мне услышать то, – Мы его обязательно выследим и арес- www.gortsarar.ru
что ты хочешь рассказать? туем.
– Нет, в этом нет необходимости. – Зачем арестовывать? Я хочу взять E-Mail: [email protected]
его на работу!