ลิลิตยวนพ่าย

ลิ ลิ ต ย ว น พ่ า ย

วรรณคดีลิลิตยวนพ่าย

วรรณคดีลิลิตยวนพ่าย ฉบับหนังสืออิเล็กทรอนิกส์

คำนำ

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์เล่มนี้เป็นส่วนหนึ่งของโครงงานวิชาภาษาไทย
ท๓๑๑๐๒ วรรณคดีเรื่องลิลิตยวนพ่าย เพื่อต้องการให้ผู้ที่สนใจศึกษาเรื่อง
ราวเกี่ยวกับวรรณคดีในสมัยอยุธยาตอนต้น

คณะผู้จัดทำ

ลิลิตยวนพ่าย

เป็นวรรณคดีประเภทสดุดีวีรกรรมของพระมหากษัตริย์ จัดเป็น
วรรณคดีประวัติศาสตร์ ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง แต่สันนิษฐานว่าแต่งขึ้นในรัช
สมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระบรมไตรโลก
นาถ คำว่า "ลิลิต" หมายถึง คำประพันธ์ประเภทร้อยกรองแบบหนึ่งซึ่งใช้
โคลงและร่ายต่อสัมผัสกันเป็นเรื่องยาว ส่วน "ยวน" หมายถึง ชาวยวน
ชาติพันธุ์หลักในอาณาจักรล้านนา ดังนั้นลิลิตยวนพ่ายจึงมีเนื้อหากล่าวถึง
สงครามที่อาณาจักรอยุธยามีชัยเหนืออาณาจักรล้านนานั่นเอง

ลิลิตยวนพ่ายแต่งเป็นลิลิตดั้น กล่าวคือ เป็นร่ายดั้น 2 ตอนและโคลง
ดั้นบาทกุญชร 365 บท] ภาษาที่ใช้เป็นภาษาไทยโบราณ เขมร สันสกฤต
และบาลี จึงอ่านเข้าใจได้ยาก ใช้ภาษาที่ประณีตงดงาม ศัพท์สูงส่งวิจิตร
เต็มไปด้วยชั้นเชิงสูงด้านการใช้ภาษา และเป็นแบบอย่างในการแต่งลิลิต
ตะเลงพ่ายของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส

ประเภท : เฉลิมพระเกียรติ
คำประพันธ์ : ลิลิต
ยุค : กรุงศรีอยุธยา
ปีที่แต่ง : ประมาณ พ.ศ. 2034 - 2072

เรื่องราว

ลิลิตยวนพ่าย

จะกล่าวถึงพระราชประวัติของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ โดยเริ่มจากการกล่าวนมัส
การพระพุทธเจ้าและยกหัวข้อธรรมะเพื่อสรรเสริญสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ แล้วจึงเริ่ม
กล่าวถึงพระราชประวัติของพระองค์ตั้งแต่ประสูติจนกระทั่งเสด็จขึ้นครองราชสมบัติเป็น
พระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา ต่อมา เจ้าเมืองพิษณุโลกเอาใจออกห่างกรุงศรีอยุธยา
โดยหันไปติดต่อกับพระเจ้าติโลกราช พระองค์จึงทรงยกทัพไปขึ้นไปตีและปราบปรามมา
จนสงบและเสด็จประทับที่เมืองพิษณุโลก
ต่อมา จึงกล่าวถึงเหตุการณ์ที่พระเจ้าติโลกราชเสียพระจริตประหารหนานบุญเรือง
ราชบุตรและหมื่นดังนคร เจ้าเมืองเชียงชื่น เป็นเหตุให้ภรรยาของหมื่นดังนครไม่พอใจและ
ส่งสารมาพึ่งพระบรมโพธิสมภารของสมเด็จสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ พระองค์จึงยก
ทัพไปช่วยจนเกิดสงครามระหว่างกรุงศรีอยุธยากับเมืองเชียงใหม่ พระเจ้าติโลกราชทรง
ยกทัพมาป้องกันเมืองเชียงชื่น เสร็จแล้วเสด็จกลับไปรักษาเมืองเชียงใหม่ สมเด็จพระบรม
ไตรโลกนาถทรงกรีธาทัพหลวงขึ้นไปรบตีเชียงใหม่พ่ายไปได้เมืองเชียงชื่น
ตอนสุดท้ายเป็นการยอพระเกียรติสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถอีกครั้งหนึ่ง

ลิลิตยวนพ่าย มีลักษณะเป็นวรรณคดีหรือเฉลิมพระเกียรติกษัตริย์ แต่งขึ้น
เนื่องจากความปลาบปลื้มยินดีในพระบารมีของพระมหากษัตริย์ มีคุณค่าทาง
ประวัติศาสตร์สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้นอย่างยิ่ง เพราะบรรยายเรื่องราวต่างๆไว้
อย่างละเอียด และแต่งในระยะเวลาที่เกิดเหตุการณ์นั้น จึงเป็นหลักฐานทาง
ประวัติศาสตร์ที่น่าเชื่อถือ ลิลิตยวนพ่าย มีลักษณะมาจนทุกวันนี้ ยังสมบูรณ์หรือ
ถูกแต่งเหมือนวรรณคดีบางเรื่องถ้อยคำที่ใช้ในโบราณ และ คำสันสกฤตส่วน
มาก ถึงแม้จะใช้ถ้อยคำเหล่านี้ยังไม่ถูกดัดแปลงแก้ไขจากคนชั้นหลัง จึงเป็น
ประโยชน์ต่อการศึกษาด้านภาษาอย่างมาก ถึงแม้จะใช้ถ้อยคำสำนวนที่เข้าใจ
ยาก และ เรื่องส่วนใหญ่เกี่ยวกับการรบทัพจับศึก แต่ลิลิตเรื่องนี้ก็ยังมีลักษณะ
วรรณคดีดีเด่นเพราะใช้ถ้อยคำไพเราะ โวหารพรรณนาที่ก่อให้เกิดจิตนาภาพ ให้
อารมณ์ชื่นชมยินดีในบุญญาธิการของพระเจ้าแผ่นดิน และความรุ่งเรืองของบ้าน
เมือง อันเป็นลักษณะสำคัญของวรรณคดีประเภทสดุดีความดีเด่นของลิลิตยวน
พ่าย ทำให้กวีภายหลังถือเป็นแบบอย่าง เช่น สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรม
พระยาปรมานุชิตชิโนรสทรงนิพนธ์ลิลิตตะเลงพ่ายเพื่อสดุดีวีรกรรมของสมเด็จ
พระนเรศวรมหาราช

ข้อความบางตอน กล่าวถึงการแต่งยวนพ่าย

สารสยามภาคพร้อง กลกานท

นี้ฤาคือคู่มาลาสวรรค ช่อช้อย

เบญญาพิศาลแสดง เดอมกยรติพระฤา

คือคุ่ไหมแส้งร้อย กึ่งกลาง

ยอพระเกียรติสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ

กษัตริย์สุราชเรื้อง รศธรรม์

บรรหารยศยอยวน พ่ายฟ้า

สมภารปราบปลยกัลป์ ทุกทวีป

ร้อยพิภพเหลื้องหล้า อยู่เย็น

ร้อยเท้าวรมมรีบเข้า มาทูล

ท่านนาถวายประทุมทองเปน ปิ่นเกล้า

สํภารพ่อพยวสูรย โสภิต

มอญแลยวนพ่ายเข้า ข่ายบร

1.ร่ายนำต้นเรื่อง ศรีสิทธิสวัสดิ์ ชยัศดุมงคล วิมลวิบุล อดุลยาดิเรก
เอกภูธรกรกช ทสนัชสมุขชลิต วิกสิตสโรดม บรมนพอภิวาท บทรโช
พระโคดม สมนุพระสัทธรรมาทิตย์ บพิตรมหิทธิมเหาฬาร …..ฯลฯ
2.โคลงบทแรก

พรหมพิษณุปรเมศเจ้า.............จอมเมรุมาศเฮย
ยำเมศมารุตอร..................... อาศนม้า
พรุณคนิกุเพนทรา..................สูรยเสพย
เรืองรวีวรจ้าจ้า.......................แจ่มจันทร์

3.โคลงที่แสดงอรรถธรรมลึกซึ้ง
เบญเจนทริเยศบั้น..................เบญจา
นันตริยเบญจัก......................ไปล่เปลื้อง

เบญจประการนา....................พิธมารค ก็ดี
เบญจยศนั้นเรื้อง....................รวดพรหม
4. โคลงที่แทรงอารมณ์ขันลึกๆ

เชลยลากลู่ม้า.......................มือมัด
เขาเมื่อยจูงขาย.....................แลกเหล้า
พระยศพ่อท่านทัด..................ไตรโลกย์
ดินหื่นหอมฟ้าเร้า....................รวดขจร

กวีผู้ประพันธ์ได้อ้างอิงชื่อตัวละครสำคัญในภารตวรรณกรรมหลายเรื่อง
(วรรรณกรรมในอิน เดีย) เช่น รามายณะ และ ภารยุทธ์ เป็นต้น
ตัวอย่าง

(1)
พระทรงทัณฑาศเพี้ยง.............ยมยุทธ ยิ่งแฮ

ทรงคทาเทียมภิม...................เลิศล้น
กลทรงสราวุธ........................ราเมศ เพี้ยงพอ

ขมาศโจมรพ้น.......................ที่เทียง
(2)

การช้างพิฆเนศร์น่าว...............ปูนปาน ท่านนา
อัศวทำเทียมกลางรงค์.............เลิศแล้ว
การยุทธเชี่ยวชาญกล..............กลแกว่น
ไหรหว่าอรชุนแก้ว..................ก่อนบรรพ์
(3)
กลริรณแม่นเพี้ยง...................พระกฤษณ
กลต่อกลกันกล.....................เกียจกั้ง

กลกลตอบกลคิด...................กลใคร่ ถึงเลย
กลต่อกลตั้งไว้......................รอยรณ

ตัวอย่างโคลงถวายพระราชสดุดียอพระเกียรติ
ในลิลิตยวนพ่ายอุดมไปด้วยร่ายและโคลงยอพระเกียรติ เช่น





“ชัยยานุภาพท้าว.................เทียนทิน- กรแฮ
เมืองเทพคนธรรพฤๅ............อยู่ถ้อย
ชัยชัยพ่อเพียงอินทร...........นุภาพ
บุญเบิกเมืองถ้วนร้อย...........รอบถวาย
ชัยชัยเมื่อปราบอ้อม............กำแพงเพชร
ผืนแผ่นผายเสมา................ออกกว้าง
ชัยชัยท่านตรัสเตร็จ............ในนารถ
ยศโยคบุญท้าวอ้าง..............อาจครวญ


กษัตริย์สุรราชเรื้อง.............รสธรรม์
บรรหายศยอยวน...............พ่ายฟ้า
สมภารปราบไปกัลป์...........ทุกทวีป
ร้อยพิภาพเหลื่มหล้า...........อยู่เย็น
ร้อยท้าวรวมรีบเข้า.............มาทูล ท่านนา
ถวายประทุมทองเป็น..........ปิ่นเกล้า
สมภารพ่อเพียงสูรย์...........โศภิต
มอญและยวนพ่ายเข้า.........ข่ายเขมร

จัดทำโดย

นางสาวสุธารพัฒน์ ฆารวิพัฒน์ เลขที่ ๒๒
นางสาวศศิณา โด่งวิริยะกุล เลขที่ ๒๓
นางสาวธันย์ชนก นามชนะ เลขที่ ๒๔
นางสาวณัฏฐณิชา ฉวีรักษ์ เลขที่ ๒๕
นางสาวพิมพกานต์ ทวิตชาติ เลขที่ ๓๖

นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๔/๑๓
โรงเรียนเบ็ญจะมะมหาราช