251 ЭТИШ Ыңгайлары Негизги этиш Көмөкчү этиш Мамилелери 1. Негизги мамиле 2. Өздүк мамиле 3. Кош мамиле 4. Туюк мамиле 5. Аркылуу мамиле Учур чак Келер чак Оң түрү Терс түрү Өткөн чак Айкын келер чак Арсар келер чак Айкын өткөн чак Капыскы өткөн чак Жалпы өткөн чак Адат өткөн чак 1. Буйрук ыңгай 2. Шарттуу ыңгай 5. Баяндагыч ыңгай 3. Каалоотилек ыңгай 4. Максатниет ыңгай
252 МАЗМУНУ Окуу китебинин түзүлүшү жөнүндө ..................................................3 Кыргыз тили – Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили..............6 V КЛАССТА ӨТҮЛГӨН МАТЕРИАЛДАРДЫ КАЙТАЛОО, ЖАЛПЫЛОО ЖАНА БЫШЫКТОО 1-§. Айтылыш максатына карата сүйлөмдөрдүн бөлүнүшү.............8 2-§. Сүйлөмдүн бир өңчөй мүчөлөрү .......................................... 10 3-§. Көп маанилүү жана өтмө маанилүү сөздөр ........................... 11 4-§. Уңгу жана мүчөнүн түрлөрү ............................................... 14 5-§. Орфоэпиянын негизги эрежелери ........................................ 16 БАЙЛАНЫШТУУ КЕП 6-§. Текст. Тексттин мүнөздүү белгилери ................................... 18 7-§. Тексттин маанилик бүтүндүгү............................................. 19 8-§. Тексттин байланыштуулугу ................................................ 23 9-§. Абзац. Анын текст түзүүдөгү мааниси ................................. 27 10-§. Тексттин татаал планын түзүү ............................................ 31 11-§. Кептин түрлөрү ................................................................. 36 12-§. Сүрөттөө, анын мүнөздүү белгилери .................................... 38 13-§. Ой жүгүртүү...................................................................... 40 14-§. Кептин түрлөрү боюнча машыгуу иштери ............................ 42 15-§. Стиль жөнүндө түшүнүк..................................................... 45 16-§. Кептин оозеки жана жазма стили........................................ 47 17-§. Көркөм стиль .................................................................... 51 18-§. Расмий эмес иш кагаздары ................................................. 56 19-§. Тил кат............................................................................. 57 20-§. Ишеним кат ...................................................................... 58 21-§. Дарек ............................................................................... 60 22-§. Телеграмма ....................................................................... 61 23-§. Кептин стилдери боюнча машыгуу иштери........................... 62 ЛЕКСИКА, ФРАЗЕОЛОГИЯ, ЛЕКСИКОГРАФИЯ ЖАНА КЕП МАДАНИЯТЫ 24-§. Кыргыз тилинин сөздүк кору.............................................. 66 25-§. Диалектилик сөздөр ........................................................... 69 26-§. Кесиптик сөздөр ................................................................ 72 27-§. Терминдер......................................................................... 74 28-§. Эскирген сөздөр ................................................................. 75 29-§. Жаңы сөздөр (неологизмдер)............................................... 78 30-§. Фразеология жөнүндө түшүнүк ........................................... 82
253 31-§. Лексикография жөнүндө түшүнүк ...................................... 85 32-§. Жыйынтыктоо, кайталоо, сабагы ........................................ 87 СӨЗ ЖАСОО ЖАНА ОРФОГРАФИЯ 33-§. Сөз жасоонун жолдору........................................................ 92 34-§. Сөздөрдүн морфологиялык жол менен жасалышы................. 93 35-§. Атоочтон атооч жасоочу мүчөлөр......................................... 94 36-§. Атоочтон этиш жасоочу мүчөлөр ......................................... 96 37-§. Этиштен атооч жасоочу мүчөлөр.......................................... 97 38-§. Этиштен этиш жасоочу мүчөлөр .......................................... 99 39-§. Сөз жасоонун синтаксистик жолу ...................................... 100 40-§. Кош сөздөр...................................................................... 103 41-§. Кошмок сөздөр ................................................................ 105 42-§. Кыскартылган сөздөр ....................................................... 108 43-§. Сөздөрдүн лексикалык-семантикалык жол менен жасалышы....111 44-§. Кыргыз орфографиясынын негизги эрежелери.................... 113 45-§. Сөздөрдү бирге жазуу эрежелери ....................................... 115 46-§. Сөздөрдү бөлөк жазуу эрежелери....................................... 116 47-§. Сөздөрдүн араларына дефис коюп жазуу эрежелери .................117 48-§. Баш тамгаларды жазуунун эрежелери................................ 118 49-§. Ташымалдап жазуунун эрежелери..................................... 120 МОРФОЛОГИЯ, ОРФОГРАФИЯ ЖАНА КЕП МАДАНИЯТЫ ЗАТ АТООЧ 50-§. Зат атоочтун жөндөмөлөр менен өзгөрүшү (башталгыч класстарда өтүлгөн материалдарды эске түшүрүү) .............. 125 51-§. Аягы үндүүлөр менен бүткөн зат атоочтун жөндөлүшү........ 128 52-§. Аягы жумшак үнсүздөр менен бүткөн зат атоочтун жөндөлүшү ..................................................................... 129 53-§. Аягы каткалаң үнсүздөр менен бүткөн зат атоочтун жөндөлүшү ..................................................................... 130 54-§. Таандык мүчөлөр уланып турган зат атоочтордун жөндөлүшү ..................................................................... 131 55-§. I жактын жекелик жана көптүк санындагы таандык мүчөлөр уланып турган сөздөрдүн жөндөлүшү ................... 132 56-§. II жактын жекелик жана көптүк санындагы таандык мүчөлөр уланып турган сөздөрдүн жөндөлүшү ................... 133 57-§. III жактын таандык мүчөcү жана жалпы таандык -ныкы мүчөсү уланып турган сөздөрдүн жөндөлүшү ........... 136 58-§. Аягы -ск, -нк, -фть, -кт, -нг, -нд, -мн тыбыштары менен бүткөн сөздөрдүн жөндөлүшү .................................. 138 59-§. Зат атоочко морфологиялык талдоо жүргүзүүнүн тартиби ... 139
254 СЫН АТООЧ 60-§. Сын атоочтун даражалары. Жай даража ............................ 141 61-§. Салыштырма даража........................................................ 142 62-§. Күчөтмө даража............................................................... 143 63-§. Басаңдатма даража .......................................................... 145 64-§. Сапаттык сын атоочтор..................................................... 146 65-§. Катыштык сын атоочтор................................................... 147 66-§. Сын атоочтун заттык мааниде колдонулушу ...................... 148 67-§. Сын атоочтун жазылышы ................................................. 150 68-§. Сын атоочту морфологиялык жактан талдоонун тартиби...... 153 САН АТООЧ 69-§. Сан атоочтун сөз түркүмү катары мүнөздөмөсү................... 155 70-§. Сан атоочтун грамматикалык түзүлүшүнө карай бөлүнүшү ....157 71-§. Туунду жана тубаса сан атоочтор....................................... 158 72-§. Туунду сан атоочтун морфологиялык жол менен жасалышы...................................................................... 160 73-§. Татаал сан атоочтун синтаксистик жол менен жасалышы .... 161 74-§. Сан атоочтун маанисине карай бөлүнүшү ........................... 162 75-§. Эсептик сан атооч ............................................................ 163 76-§. Иреттик сан атооч ........................................................... 164 77-§. Жамдама сан атооч .......................................................... 166 78-§. Чамалама сан атооч.......................................................... 168 79-§. Топ сан атооч .................................................................. 170 80-§. Бөлчөк сан атооч ............................................................. 172 81-§. Сан атоочтордун жөндөлүшү ............................................. 173 82-§. Сан атоочтун жазылышы.................................................. 175 83-§. Сан атоочту морфологиялык жактан талдоонун тартиби ...... 179 АТ АТООЧ 84-§. Ат атоочтун сөз түркүмү катары мүнөздөмөсү .................... 181 85-§. Ат атоочтун түзүлүшүнө карай бөлүнүшү .......................... 183 86-§. Жактама ат атооч ............................................................ 184 87-§. Шилтеме ат атооч ............................................................ 186 88-§. Сурама ат атооч ............................................................... 189 89-§. Тангыч ат атооч............................................................... 191 90-§. Аныктама ат атооч........................................................... 193 91-§. Белгисиз ат атооч............................................................. 196 92-§. Шилтеме ат атоочтун жөндөлүшү...................................... 199 93-§. Сурама ат атоочтун жөндөлүшү......................................... 200 94-§. Тангыч ат атоочтун жөндөлүшү......................................... 202 95-§. Аныктама ат атоочтордун жөндөлүшү................................ 203
255 96-§. Белгисиз ат атоочтун жөндөлүшү .................................... 204 97-§. Ат атоочтун жазылышы ................................................. 205 98-§. Ат атоочко морфологиялык талдоо жүргүзүүнүн тартиби... 208 ЭТИШ 99-§. Этиштин ыңгайлары....................................................... 210 100-§. Баяндагыч ыңгай ........................................................... 212 101-§. Буйрук ыңгай ................................................................ 214 102-§. Шарттуу ыңгай .............................................................. 216 103-§. Каалоо-тилек ыңгай ....................................................... 218 104-§. Максат-ниет ыңгай. Анын жакталышы ............................ 219 105-§. Негизги мамиле ............................................................ 224 106-§. Кош мамиле .................................................................. 226 107-§. Өздүк мамиле ................................................................ 228 108-§. Туюк мамиле ................................................................. 229 109-§. Аркылуу мамиле............................................................ 231 110-§. Этиштин мамилелерин морфологиялык жактан талдоонун үлгүсү ........................................................... 235 6-КЛАССТА ӨТҮЛГӨН МАТЕРИАЛДАРДЫ БЕКЕМДӨӨ ЖАНА БЫШЫКТОО 111-§. Сөздүн түрлөрү .............................................................. 239 112-§. Сөз жасоону бышыктоо................................................... 240 113-§. Зат атоочтун жөндөлүшүн бышыктоо ............................... 241 114-§. Сан атоочту бышыктоо.................................................... 242 115-§. Aт атоочтун маанилик түрлөрү........................................ 243 116-§. Этиштин ыңгайларын, мамилелерин бышыктоо ................ 244 117-§. Жазуу эрежелерин бышыктоо ......................................... 245 Кыргыз тилиндеги сөз түркүмдөрүнүн таблицалары ....................... 246
Окуу китеби Үсөналиев Cадык Үсөналиева Гүлмира КЫРГЫЗ ТИЛИ Окутуу кыргыз тилинде жүргүзүлгөн орто мектептердин, лицей жана гимназиялардын 6-класстары үчүн окуу китеби Редактору Ж. Жапиев Корректорлору Ж. Кубаева, Ж. Медиралиева Сүрөтчүсү Н. Жумакалиев Мукабанын дизайнери А. Борисова Компьютердик калыпка салган О. Гданова Басууга 19.03.2018-ж. кол коюлду. Офсеттик кагаз. Офсеттик басма. Ариби SchoolBook. Форматы 70100 1/16. Көлөмү 16,0 накта басма табак. Нускасы 68300. Буйрутма № 214. «Аркус басмасы» ЖЧКсында басма иштери даярдалды 720016, Кыргыз Республикасы, Бишкек ш., Самойленко көч., 7 В