คู่มือการปลูกมะเกี๋ยง

คู่มือ
"มะเกี๋ยง"

MAKIANG

โครงการยกระดับเศรษฐกิจและสังคมรายตําบลแบบบูรณาการ
1 ตําบล 1 มหาวิทยาลัย (มหาวิทยาลัยสู่ตําบลสร้างรากแก้วให้ประเทศ)

สารบัญ

01 ความเป็นมาของ"มะเกี๋ยง"
02 ความสำคัญและการใช้ประโยชน์มะเกี๋ยง
04 ความแตกต่างของ"มะเกี๋ยง" และ "ลูกหว้า"
05 การปลูกมะเกี๋ยง
08 การจัดการผลผลิตมะเกี๋ยง
09 ตัวอย่างผลิตภัณฑ์แปรรูปจากมะเกี๋ยง
10 บรรณานุกรม

01

ความเป็นมา
ของ"มะเกี๋ยง"

คำว่า“มะเกี๋ยง”จากพจนานุกรม

ฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมาย

ไว้ดังนี้ คำว่า“มะ”หมายถึง ต้นไม้หรือผล

ไม้ บางอย่าง และคำว่า “เกี๋ยง”

(ถิ่น-พายัพ) หมายถึง เดือนแรกของปีนับ

ตามจันทรคติ ดังนั้นคำว่า“มะเกี๋ยง”

จึงหมายถึง ต้นไม้หรือผลไม้ทาง

ภาคเหนือที่น่าจะมีความสัมพันธ์เชื่อมโยง

กับเดือนอ้ายของทางภาคเหนือ หรือ

อาจหมายถึงผลไม้ชนิดหนึ่งที่มีคุณค่า ซึ่งมะเกี๋ยงได้รับการสำรวจและรวบรวม
ทางโภชนาการมาก สายพันธุ์ครั้งแรกในช่วงปีพศ.2537-2538
ในโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่อง
มะเกี๋ยงเป็นพืชที่มีถิ่นกำเนิดในทวีป มาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพ
เอเชียบริเวณแถบเอเชียตะวันออก

เฉียงใต้ เช่น ประเทศอินเดีย พม่า ไทย รัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารี

ลาว กัมพูชา รวมถึงเวียดนาม และ (อพ.สธ.) ต่อมาได้รับการอนุรักษ์ และ

จีนตอนใต้ สำหรับในประเทศไทยพบมาก ศึกษาข้อมูลในด้านต่างๆ จนนำไปสู่

ทางภาคเหนือตอนบน โดยมักพบตาม การขึ้นทะเบียนสายพันธุ์มะเกี๋ยง กับ
ธรรมชาติบริเวณตามริมห้วย ริมแม่น้ำ กรมวิชาการเกษตรตั้งแต่ปีพศ.2556
ที่มีความชุ่มชื้น หรืออาจพบได้ในพื้นที่สูง และมีการศึกษาวิจัยข้อมูลพื้นฐานเพื่อ
ในป่าดิบเขา ขอขึ้นทะเบียนสายพันธุ์อย่างต่อเนื่อง

ความสำคัญ...

02

ความสำคัญและการใช้ประโยชน์
จาก "มะเกี๋ยง"

มะเกี๋ยงมีคุณประโยชน์ต่างๆ จากการศึกษาพบว่า ผลของมะเกี๋ยง
มากมายที่อุดมไปด้วยวิตามินซี มีสารที่สำคัญอยู่หลายตัวเช่น
มีส่วนช่วยป้องกันโรคหวัด และ สารประกอบฟีนอลิกที่มีคุณสมบัติ
โรคภูมิแพ้ นอกจากนี้ยังมีคุณค่า ในการต่อต้านอนุมูลอิสระ รวมไปถึง
ทางโภชนาการ ประกอบไปด้วย เปลือกของมะเกี๋ยงยังพบสารกลุ่ม
คาร์โบไฮเดรต น้ำตาล วิตามินบี1 โพลีฟีนอล และแทนนิน ซึ่งสาร
ที่ช่วยบำรุงประสาท และป้องกัน ทั้งสองจะทำหน้าที่จับการกระตุ้น
โรคเหน็บชา วิตามินบี2 ที่ช่วย การเกิดมะเร็งที่เป็นอนุมูลอิสระ
ป้องกันโรคปากนกกระจอก เหล็ก จึงช่วยป้องกันการเกิดโรคมะเร็งได้
และแคลเซียม โดยนำผลมารับประทานสดๆ หรือ
คั้นเป็นน้ำดื่มรับประทาน

การใช้ประโยชน์...

03

ความสำคัญและการใช้ประโยชน์

จาก "มะเกี๋ยง"(ต่อ)

การใช้ประโยชน์ในด้านอาหาร การใช้ประโยชน์ในด้านเครื่องสำอาง

มะเกี๋ยงนับเป็นผลไม้ พื้นบ้านทาง โดยทำสารสกัดจากเมล็ดมะเกี๋ยงพบ

ภาคเหนือ เมื่อผลสุกแล้วจะเสียง่าย ว่า มีคุณสมบัติต้านอนุมูลอิสระได้ดี
ชาวบ้านนิยมนำมารับประทานสด นอกจากนี้ยังใช้เป็นส่วนผสมในสาร
ใส่ต้มยำ เนื่องจากมีสีตามธรรมชาติ ลดริ้วรอย พบว่าครีมและเจลมะเกี๋ยง
ที่ให้กลิ่นหอม และรสชาติออกเปรี้ยว มีคุณสมบัติลดริ้วรอยและออกฤทธิ์
อมหวาน อีกทั้งสามารถนำมาแปรรูป ต้านอนุมูลอิสระได้ดี
ได้แก่ น้ำมะเกี๋ยง ไวน์มะเกี๋ยง

เยลลี่มะเกี๋ยง โยเกิร์ตผสมแยมมะเกี๋ยง

ชาชงจากยอดอ่อนมะเกี๋ยง เป็นต้น

การใช้ประโยชน์ในด้านสรรพคุณยา
ในวัฒนธรรมล้านนานั้นนอกจาก

จะนำผลมะเกี๋ยงมาบริโภคแล้ว ส่วน

ต่างๆของต้นมะเกี๋ยงยังสามารถนำมา
ใช้เป็นสมุนไพรด้วย เช่นใช้เปลือก และ

รากในตำรายารักษาโรคสันนิบาต

แกมฝีเครือดำและยาสานขาง

ความแตกต่าง...

ความแตกต่างของ 04
"มะเกี๋ยง" กับ "ลูกหว้า"

มะเกี๋ยง -จำนวนดอก ในช่อดอกของมะเกี๋ยงมี 3 ดอก
ลูกหว้า -ผลมะเกี๋ยงจะคล้ายกันกับลูกหว้า แต่มีขนาดที่เล็กป้อม
สั้นกว่า และมีสีออกม่วงแดง
-ใบมะเกี๋ยงมีขนาดเล็ก รูปใบหอก สีจาง แผ่นใบบาง
และก้านใบมีหลากหลายสีเมื่อขยี้ดมกลิ่น ของใบมะเกี๋ยง
มีกลิ่นของน้ำมันหอมระเหย ที่เป็นกลิ่นเฉพาะ ซึ่งใบของ
หว้าไม่มีกลิ่น
-การเก็บเกี่ยวมะเกี๋ยงเริ่มออกดอกช่วงเดือนธันวาคม
ถึงเดือนมกราคม และเก็บเกี่ยวผลผลิตในช่วงกลางเดือน
กรกฎาคมถึงกันยายน







-ดอกลูกหว้ามีจำนวนมากกว่าแต่มีขนาดเล็กกว่า
ดอกของมะเกี๋ยง

-ผลของหว้าเมื่อสุกเต็มที่จะมีสีม่วงดำถึงดำเข้ม

-ใบหว้ามีสีเขียวเข้ม แผ่นใบเป็นมันและมี
ความแข็งและหนากว่าใบมะเกี๋ยงอย่างเห็นได้
ชัด และใบของหว้าไม่มีกลิ่น

-หว้าจะเริ่มออกช่วงเดือนพฤศจิกายน และ
เก็บเกี่ยวผลผลิตในช่วงเดือนเมษายน ถึง
เดือนพฤษภาคม




นอกจากนี้ ข้อแตกต่างระหว่างหว้า กับมะเกี๋ยง คือผลหว้ากินแล้ว
ลิ้นติดสีม่วง แต่ผลมะเกี๋ยงกินแล้วลิ้นไม่ติดสี

05

การปลูกมะเกี๋ยง

มีดังนี้

การเตรียมหลุมปลูก และระยะปลูก

ขนาดของหลุมปลูกขึ้นกับชนิดของดินปลูก ปกตินิยมขุดหลุมมีขนาดความกว้าง*ความ
ยาว*ความลึก = 0.5*0.5*0.5 และ 1*1*1 เมตร ถ้าหากเป็นดินร่วนเหนียว หรือดินร่วน
ปนทราย ขนาดของหลุดอาจไม่ใหญ่มากนัก แต่ถ้าเป็นดินลูกรัง หรือมีหินปนส่วนใหญ่
ไม่ค่อยมีสารอาหาร จึงต้องขุดหลุมให้ใหญ่ขึ้นเพื่อจะได้มีพื้นที่สำหรับใส่ปุ๋ยคอก หรือ
ปุ๋ยหมักในก้นหลุมก่อนปลูก

การปฏิบัติดูแลรักษาการให้น้ำให้ปุ๋ย

การให้น้ำ มีอยู่ 2 วิธี ได้แก่
- การให้น้ำแบบหยด เป็นการให้น้ำในปริมาณที่น้อย และสม่ำเสมอปกตินิยมใช้ท่อ PVC
ขนาด 2-4 นิ้ว ผ่านกลางสวนหรือกลางแปลงแล้วใช้ท่อ PE ขนาด 16 หรือ 20
มิลลิเมตร แยกไปโคนต้น

- การให้น้ำแบบพ่นฝอย อาศัยแรงปั๊ มที่มีแรงดันสูง ปล่อยน้ำไปตามท่อผ่านออกไป
บริเวณหัวฉีดขนาดต่าง ๆ เป็นวิธีให้น้ำที่มีประสิทธิภาพ ประหยัดน้ำ สะดวก รวดเร็ว
สม่ำเสมอ

การให้ปุ๋ย
ควรพิจารณาจากปัจจัยต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง เช่น ธาตุอาหาร อินทรียวัตถุ และ
ค่าความเป็นกรด-ด่าง (PH) ที่อยู่ในดิน โดยเก็บตัวอย่างดินไปทำการวิเคราะห์
ในห้องปฏิบัติการก่อน เพื่อวางแผนจัดการธาตุอาหารในดินให้มีความเหมาะสมต่อไป

การตัด...

06

การปลูกมะเกี๋ยง

มีดังนี้(ต่อ)

การตัดแต่งกิ่งมะเกี๋ยง

มี 2 แบบ ได้แก่
- การตัดแต่งกิ่งหรือทรงพุ่มต้นที่ยังไม่ให้ผลผลิต โดยการตัดรูปแบบนี้

เน้นให้มีกิ่งหลักที่ให้ลำต้นสูงเหนือพื้นดินประมาณ 80-100 เซนติเมตร ก่อนที่
จะแตกกิ่งสาขา และเป็นการควบคุมการเจริญเติบโตของต้นไม่ให้ไปใน
ทิศทางใดทิศทางหนึ่ง และพืชสามารถรับแสงได้เต็มที่เป็นการป้องกันการ

ระบาดของโรค และแมลงศัตรูได้ด้วย ส่วนใหญ่นิยมปฏิบัติกับต้นที่ปลูกไปแล้ว

หรือมีอายุ 1-2 ปี
- การตัดแต่งกิ่งในต้นที่ให้ผลผลิตแล้ว มักทำหลังการเก็บเกี่ยวผลผลิต

ไปแล้วในช่วงเดือนกันยายน โดยกิ่งที่ต้องตัดทิ้ง คือกิ่งกระโดงที่แตกออกมา
อยู่ในทรงพุ่มต้น กิ่งที่ซ้อนทับกัน กิ่งที่มีโรคและแมลงเข้ามาทำลาย เป็นต้น
หลังจากตัดแล้วทาปูนขาว หรือปูนแดง หรือสารกำจัดเชื้อราบริเวณรอยแผลตัด
วิธีการนี้จะทำให้ต้นไม่ต้องรับน้ำหนักมากผลจะมีขนาดใหญ่ และสม่ำเสมอ

การขยายพันธุ์มะเกี๋ยง

การขยายพันธุ์เป็นการเพิ่ม หรือทวีจำนวนต้นให้มีจำนวนมากขึ้น สามารถทำได้
2 แบบ คือการขยายพันธุ์แบบอาศัยเพศ หรือเพาะเมล็ดและการขยายพันธุ์แบบ
ไม่อาศัยเพศ เป็นการขยายพันธุ์โดยใช้ส่วนต่างๆของต้น ดังนี้

1. การขยายพันธุ์...

07

การปลูกมะเกี๋ยง

มีดังนี้(ต่อ)

1. การขยายพันธุ์แบบอาศัยเพศ

ข้อดี คือเป็นการขยายพันธุ์ที่ง่าย และได้จำนวนต้นมากโดยนำเมล็ดจากผล
มะเกี๋ยงที่สุกแก่เต็มที่มาเพาะลงในวัสดุเพาะ โดยมีวัสดุที่เพาะควรเป็นวัสดุที่อุ้มน้ำ
ได้ดี เช่นขุยมะพร้าว ขี้เถ้าแกลบ หรือดินผสมแกลบ ผลที่ได้ คือต้นกล้ามีระบบ
รากแก้วที่แข็งแรงทำให้ต้นมะเกี๋ยงมีอายุยืนหลายปี

ข้อเสีย คืออาจมีการกลายพันธุ์ไม่เหมือนต้นแม่และให้ผลผลิตช้า
ข้อจำกัด คือเมล็ดมีความงอกสูงภายหลังการหลุดร่วงจากต้น และสูญเสียความ
งอกอย่างรวดเร็ว จึงทำการขยายพันธุ์ได้ในช่วงเวลาที่มีผลมะเกี๋ยงเท่านั้น

https://pantip.com/topic/35241382

2. การขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ

สามารถทำได้ตั้งแต่เดือนมีนาคมถึง
ตุลาคม สามารถทำได้หลายวิธี ได้แก่ การตัด
ชำกิ่ง การตอนกิ่ง การทาบกิ่ง การเสียบยอด

การจัดการ...

08

การจัดการผลผลิต

"มะเกี๋ยง"

1 การเก็บเกี่ยวผลผลิตมะเกี๋ยง (การกางแสลนดำ)

ผลมะเกี๋ยงในต้นเดียวกันสุกแก่ไม่พร้อมกัน
โดยมีวิธีการเก็บเกี่ยวที่เหมาะสม คือให้ผลสุกร่วง
หล่นเองตามธรรมชาติ โดยบริเวณด้านล่างของต้น
จะขึงตาข่ายหรือวัสดุที่มีลักษณะนิ่ม หรือยืดหยุ่นได้
รองรับผลเพื่อป้องกันไม่ให้ผลช้ำ เสียหาย และทำให้
สะดวกต่อการเก็บผลบรรจุใส่ภาชนะบรรจุ
ก่อนนำไปคัดแยก

2 การเก็บผลมะเกี๋ยง

เก็บบรรจุในห้องเย็นเพื่อรอการ
ผลิต และเป็นการป้องกันเชื้อราหรือ

เชื้อแบคทีเรียที่จะเข้ามาทำความ
เสียหายให้แก่ผลมะเกี๋ยงได้

4 การบรรจุผลมะเกี๋ยง 3 การล้างผลมะเกี๋ยง

บรรจุลงในถุงเย็น ล้างทำความสะอาดสิ่งสกปรก
จำนวนถุงละ 1 กิโลกรัม อย่างน้อย 2 น้ำ และคัดแยก
เพื่อนำเข้าตู้แช่แข็งต่อไป
สิ่งแปลกปลอมออกจาก
ผลมะเกี๋ยง

ตัวอย่างผลิต...

ตัวอย่างผลิตภัณฑ์ 09
แปรรูป"มะเกี๋ยง"



ส่วนใหญ่นิยมนำผลมาทำเป็นสินค้าแปรรูป ได้หลายชนิด เช่น

แยมมะเกี๋ยง ไวน์มะเกี๋ยง

มะเกี๋ยงดอง

โยเกิร์ต น้ำมะเกี๋ยง

มะเกี๋ยง ชามะเกี๋ยง

มะเกี๋ยงหยี

บรรณานุกรม

1. "มะเกี๋ยง". (2558). สืบค้นเมื่อ 18 กันยายน 2564.จาก ที่มา:
หนังสือ“มะเกี๋ยง พืชอนุรักษ์ อพ.สธ.” โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช
อันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ
สยามบรมราชกุมารี สนองพระราชดำริโดยมหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์.

2. พืชอนุรกษ อพ.สท.สืบค้นเมื่อ 18 กันยายน 2564.จาก ที่มา:
http://www.research.nu.ac.th/G2NU/rspg/index2.php.

คณะผู้จัดทำ

ที่ปรึกษาโครงการ หัวหน้าโครงการ 1 ตำบล 1 มหาวิทยาลัย

มหาวิทยาลัยแม่โจ้-แพร่ เฉลิมพระเกียรติ พื้นที่ตำบลอ่ายนาไลย
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ตะวัน ฉัตรสูงเนิน นายกิติพงษ์ วุฒิญาณ
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.วรศิลป์ มาลัยทอง
พื้นที่ตำบลส้าน
อาจารย์ ดร.เกษราพร ทิราวงศ์ นางธนันธรณ์ วุฒิญาณ
อาจารย์ ดร.อำ นวยพร ใหญ่ยิ่ง
พื้นที่ตำบลหัวเมือง
นาย สิทิไวกูล ทิราวงศ์ นาย สิทิไวกูล ทิราวงศ์
นางธนันธรณ์ วุฒิญาณ

ทีมงาน MJU2T








ขอขอบคุณ
ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกท่าน

โครงการยกระดับเศรษฐกิจและสังคมรายตําบลแบบบูรณาการ
1 ตําบล 1 มหาวิทยาลัย (มหาวิทยาลัยสู่ตําบลสร้างรากแก้วให้ประเทศ)