แนวคิดการพัฒนาพื้นที่รอบสถานี

การพัฒนาพื้นที่รอบสถานี

ขนส่งมวลชน

TRANSIT-ORIENTED DEVELOPMENT

เรียบเรียงโดย

ดร.ณัฐพงษ์ เพชรละออ

การพัฒนาพื้นที่รอบสถานีคืออะไร

TOD คืออะไร

TOD หรือ TRANSIT-ORIENTED DEVELOPMENT
เป็นรูปแบบการพัฒนาพื้นที่รอบสถานีของระบบขนส่ง

มวลชน
เป็นการพัฒนาและจัดการเมืองหรือพื้นที่รอบสถานี
ขนส่งมวลชนให้เกิดความกระชับ (COMPACT)
ส่งเสริมการใช้ประโยชน์ที่ดินแบบผสมผสาน
(MIXED-USE) อันได้แก่ ที่อยู่อาศัย ร้านค้า แหล่ง
พาณิชยกรรม ระบบบริการของเมืองและสิ่งอำนวย
ความสะดวกอื่ นๆ
ชุมชุนที่มีสภาพแวดล้อมที่ดีเป็นมิตรกับคนเดิน และ
อยู่ในรัศมีที่ไม่ไกลเกินไปที่จะเข้าถึงระบบขนส่ง
สาธารณะ
เอื้ ออำนวยต่อการเลือกใช้ระบบขนส่งสาธารณะแทน
การใช้พาหนะรถยนต์ส่วนตัวในการเดินทาง ช่วยลด
ความแออัดของการจราจรในเมือง

TOD คืออะไร

เป็นแนวทางการอนุรักษ์รักษาสิ่งแวดล้อมเมือง ซึ่ง
แนวความคิดการพัฒนาพื้นที่รอบสถานีขนส่งมวลชน
ยังเป็นแนวนโยบายหลักในการช่วยลดการใช้พลังงาน
เชื้อเพลิงจากภาคการขนส่งในเมือง อีกทั้งยังช่วยลด
มลภาวะทางอากาศอันก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทาง
สภาพภูมิอากาศ (CLIMATE CHANGE) จากการลด
ความต้องการในการใช้ยานพาหนะและการเผาผลาญ
เชื้อเพลิง

“TOD” เป็นนิยามใหม่ที่เกิดขึ้นในสหรัฐอเมริกา แต่ไม่ได้
เป็นหลักการหรือแนวคิดที่เกิดขึ้นใหม่ หลักการของ TOD
เกิดขึ้นมานานแล้ว หลายเมืองในยุโรปพัฒนาเมือง/ชุมชน
ในพื้นที่รอบๆตัวสถานี รถไฟหรือระบบขนส่งมานานจนไม่มี
ความจำเป็นต้องอ้างเป็นรูปแบบการพัฒนารูปแบบใหม่

ทำไมต้องเป็น TOD

การพัฒนาพื้นที่รอบสถานี หรือ TRANSIT ORIENTED
DEVELOPMENT (TOD) เป็นแนวทางการพัฒนา พื้นที่
เมืองและชุมชนเพื่อส่งเสริมรูปแบบการเดินทางด้วยระบบ
ขนส่งสาธารณะของเมิอง สาเหตุที่ทำ ให้แนวทางหรือรูป
แบบการพัฒนา TOD เป็นที่ยอมรับและถูกนำไปดำเนิน
การอย่างแพร่หลายมีอยู่ด้วยกัน มีดังนี้

การเปลี่ยนแปลงทางโครงสร้างประชากรของประเทศ
ทั่วโลก ทำให้มีผู้สูงอายุมากขึ้น ซึ่งต้องพึ่งพา ระบบ
ขนส่งสาธารณะมากขึ้นตามไปด้วย ซึ่งประเทศไทยก็
เป็นหนึ่งในกลุ่มของประเทศที่มีการเปลี่ยนแปลง
โครงสร้างประชากรเข้าสู่สังคมผู้สูงวัยในอนาคตอัน
ใกล้เช่นเดียวกัน

ทำไมต้องเป็น TOD

ระบบเศรษฐกิจการค้าเสรี การเปิดประเทศเพื่อการค้า
แบบไร้พรมแดนทำให้เกิดการย้ายถิ่นของ แรงงานข้าม
ชาติ เกิดการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ สังคมและ
วัฒนธรรม
การขยายตัวของ ครัวเรือนเจ้าบ้านเดี่ยวเริ่มมีมากขึ้น
สิ่งเหล่านี้นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงรูปแบบการดำเนิน
ชีวิต เปลี่ยนแปลงรสนิยมการอยู่อาศัย ทำให้ความ
ต้องการด้านที่อยู่อาศัยและลักษณะของชุมชนเมือง
เปลี่ยนไป โดยเฉพาะในเมืองขนาดใหญ่ คนเริ่มต้องการ
ที่อยู่อาศัยที่มีขนาดเล็กลง แต่มีสิ่งอำนวย ความสะดวก
สบาย และมีสิ่งดึงดูดใจในการอยู่อาศัยมากขึ้น
คนในเมืองเริ่มให้ความสำคัญกับสิ่งสำคัญด้านอื่ นๆ
มากกว่าการหาซื้อรถยนต์ส่วนบุคคล คนหันมาใช้ระบบ
ขนส่งสาธารณะที่มีคุณภาพมากขึ้น

ทำไมต้องเป็น TOD

การเติบโตอย่างรวดเร็วของชุมชนเมือง กระบวนการ
เป็นเมืองที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็วในหลายพื้นที่ ก่อให้เกิด
ปัญหาการจราจรที่แออัดในเขตชุมชนเมือง
เกิดการกระจายตัวของเมืองอย่างไร้แบบแผน
(URBAN SPRAWL) ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นย่านที่อยู่อาศัย
ที่ขยายตัวออกไปในบริเวณชานเมือง ทำให้การ เดินทาง
ภาคครัวเรือนเพื่อไปยังพื้นที่ต่างๆต้องพึ่งพายาน
พาหนะส่วนบุคคลเป็นจำนวนมาก
ความต้องการที่จะมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นของคนในเขต
ชุมชนเมือง
ความต้องการที่จะให้มีทางเลือกในการเดินทางหลายรูป
แบบ อาทิเช่น การเดินเท้า การปั่ นจักรยาน เป็นต้น
การตื่นตัวจากทางภาครัฐที่ต้องการให้มีการพัฒนาการ
เจริญเติบโตของเมืองอย่างชาญฉลาด

(SMART GROWTH) ให้ความสำคัญกับรูปแบบการ
เดินทางในเมืองที่ไม่ต้องพึ่งพารถยนต์นั่งส่วนบุคคลให้
ความสำคัญการสภาพแวดล้อมที่เอื้ อต่อการเดินและ
การใช้จักรยานมากขึ้น

เป้าหมายและวัตถุประสงค์หลัก
ของการพัฒนา TOD

เพื่อประสิทธิภาพด้านที่ตั้ง (LOCATION EFFICIENCY)
การพัฒนา “TOD” ต้องคำนึงถึง ความเหมาะสม ของ
ระดับความหนาแน่นของพื้นที่ การเข้าถึงระบบขนส่ง
สาธารณะ และสภาพแวดล้อมที่เป็นมิตรกับ คนเดิน
เพื่อความหลากหลายของกิจกรรมในชุมชน รูปแบบการ
ใช้ประโยชน์ที่ดินแบบผสมผสาน มีความหลากหลาย ของ
การอยู่อาศัยทั้งรูปแบบวิถีการ ดำเนินชีวิต และระดับราย
ได้ที่แตกต่างกัน
เพื่อมูลค่า/คุณค่า ที่เพิ่มขึ้นทั้งทางเศรษฐกิจและสังคม
(VALUE CAPTURE) ภาคธุรกิจการค้าในชุมชน/ ท้อง
ถิ่นได้รับประโยชน์จากการพัฒนา ผู้คนในชุมชนและเมือง
สามารถมีรูปแบบการดำเนินชีวิตที่มีความสะดวกสบาย
และมีสภาพแวดล้อมที่ดี

เป้าหมายและวัตถุประสงค์หลัก
ของการพัฒนา TOD

เพื่อการสร้าง “PLACE” หรือพื้นที่เมืองให้มีความหมาย
(PLACE MAKING) ทำให้ผู้คนสามารถระลึก จดจำและมี
ประสบการณ์ที่ดีกับเมือง เน้นให้ความสำคัญกับการ
พัฒนาสภาพแวดล้อมที่เป็นมิตรกับคน เดิน มีสุขภาวะ
ของสภาพแวดล้อมที่ดีสภาพแวดล้อมทั้งสิ่งปลูกสร้าง
อาคาร พื้นที่สาธารณะ และ ระบบโครงสร้างพื้นฐานได้รับ
การออกแบบอย่างมีคุณภาพ (HIGH QUALITY OF
DESIGN)

การพัฒนาพื้นที่รอบสถานี
กับนโยบาย “เมืองอัจฉริยะ”
(TOD AND SMART CITY)

แนวคิด “เมืองอัจริยะ” (SMART CITY)
เป็นแนวคิดด้านการพัฒนาเมืองที่จะนำเทคโนโลยีด้าน

เทคโนโลยีสารสนเทศหรือ เทคโนโลยีดิจิตัล และการสื่อสารมา
เพิ่มประสิทธิภาพการให้บริการและการบริหารจัดการเมือง ทำให้
คุณภาพชีวิตและความเป็นอยู่ของคนในเมืองดีขึ้น สะดวกสบาย
ปลอดภัย และมีสุขภาวะที่ดี ขึ้นกว่าเดิม แนวคิด “SMART
CITY” ประกอบไปด้วยหลักการสำคัญ 6 ด้าน ดังนี้
(MONZON, 2015)

1) ด้านการบริหารจัดการเมือง (GOVERNANCE) อาทิ
การมีส่วนร่วมในการพัฒนาเมือง (PARTICIPATION)
ความโปร่งใส และความสามารถในการเข้าถึงข้อมูลด้านการ
พัฒนาเมือง (TRANSPARENCY AND INFORMATION
ACCESSIBILITY)

การให้บริการสาธารณะและสังคม
(PUBLIC AND SOCIAL SERVICE)

การบูรณาด้านการบริหารจัดการร่วมกันหลายระดับ
(MULTI-LEVEL GOVERNANCE)

การพัฒนาพื้นที่รอบสถานี
กับนโยบาย “เมืองอัจฉริยะ”
(TOD AND SMART CITY)

แนวคิด “เมืองอัจริยะ” (SMART CITY)
หลักการสำคัญ

2) ด้านเศรษฐกิจ(ECONOMY) อาทิ
การสร้างนวัตกรรมให้เกิดขึ้น (INNOVATION)
การสร้างความเป็นผู้ประกอบการของชาวเมือง
(ENTREPRENEURSHIP)
การสร้างความเชื่อมโยงธุรกิจระหว่างระดับท้องถิ่นกับ
ระดับโลกาวิวัฒน์
(LOCAL & GLOBAL INTERCONNECTEDNESS)
การสร้างศักยภาพในการผลิต (PRODUCTIVITY)
สร้างความยืดหยุ่นให้กับตลาดแรงงาน (FLEXIBILITY OF
LABOR MARKET)

การพัฒนาพื้นที่รอบสถานี
กับนโยบาย “เมืองอัจฉริยะ”
(TOD AND SMART CITY)

แนวคิด “เมืองอัจริยะ” (SMART CITY)
หลักการสำคัญ

3) ด้านการคมนาคมขนส่ง (MOBILITY) อาทิ
การบริหารจัดการการจราจร (TRAFFIC MANAGEMENT)
ขนส่งสาธารณะ (PUBLIC TRANSPORT)
โครงสร้างพื้นฐานด้านเทคโนโลยีการสื่อสารของการเดินทาง
(ICT INFRASTRUCTURE)

ระบบโลจิสติกส์ (LOGISTIC)
ความสามารถในการเข้าถึงระบบการ เดินทางที่เกิดขึ้นภายใน
เมือง (ACCESSIBILITY)
ทางเลือกในการเดินทางเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม หรือการไม่
เลือกเดินทางด้วยยานยนต์
(CLEAN, NON-MOTORIZED OPTIONS)

การมีรูปแบบ การเดินทางที่หลากหลายภายในเมืองที่มีความ
ต่อเนื่องและเชื่อมโยงกัน (MULTIMODALITY)

การพัฒนาพื้นที่รอบสถานี
กับนโยบาย “เมืองอัจฉริยะ”
(TOD AND SMART CITY)

แนวคิด “เมืองอัจริยะ” (SMART CITY)
หลักการสำคัญ

4) ด้านสิ่งแวดล้อม (ENVIRONMENT) อาทิ
เครือข่ายด้านการติดตามคุณภาพสิ่งแวดล้อม
(NETWORK AND ENVIRONMENTAL MONITORING)

การใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ (ENERGY EFFICIENCY)
การวางแผนเพื่อการพัฒนาใหม่ของเมือง
(URBAN PLANNING AND URBAN REFURBISHMENT)

การซ่อมแซมกลุ่มอาคารภายในเมืองเพื่อการเป็นอาคารอัจริยะ
(SMART BUILDINGS AND BUILDING RENOVATION)

การบริหารจัดการทรัพยากร
(RESOURCES MANAGEMENT)

การดูแลรักษาสิ่งแวดล้อม
(ENVIRONMENTAL PROTECTION)

การพัฒนาพื้นที่รอบสถานี
กับนโยบาย “เมืองอัจฉริยะ”
(TOD AND SMART CITY)

แนวคิด “เมืองอัจริยะ” (SMART CITY)
หลักการสำคัญ

5) ด้านชาวเมือง (PEOPLE)
การศึกษาด้านดิจิตอล (DIGITAL EDUCATION)
ความสามารถในการสร้างสรรค์ของชาวเมือง
(CREATIVITY)
การทำงานผ่านเทคโนโลยีการสื่อสารของชาวเมือง
(ICTENABLED WORKING)
การบริหารจัดการชีวิตชาวเมืองและการสร้างความเป็น
ชุมชน (COMMUNITY BUILDING AND URBAN
LIFE MANAGEMENT)
การสร้างสังคมมีส่วนร่วม (INCLUSIVE SOCIETY)

การพัฒนาพื้นที่รอบสถานี
กับนโยบาย “เมืองอัจฉริยะ”
(TOD AND SMART CITY)

แนวคิด “เมืองอัจริยะ” (SMART CITY)

หลักการสำคัญ

6) ด้านการอยู่อาศัย (LIVING) อาทิ

พื้นที่การท่องเที่ยวของเมือง (TOURISM)

ความชัดเจนด้าน วัฒนธรรมและการเดินทางเข้าเมืองเพื่อ

พักผ่อน (CULTURE AND LEISURE)

การดูแลสุขภาพให้กับ ชาวเมือง (HEALTHCARE)

ความปลอดภัยของผู้อยู่อาศัย (SECURITY)

ความสามารถในการเข้าถึง เทคโนโลยี (TECHNOLOGY

ACCESSIBILITY)

สวัสดิการและการมีส่วนร่วมทางสังคม (WELFARE

AND SOCIAL INCLUSION)

การบริหารจัดการให้เกิดพื้นที่สาธารณะให้เกิดขึ้น

(PUBLIC SPACES MANAGEMENT)

การพัฒนาพื้นที่รอบสถานี
กับนโยบาย “เมืองอัจฉริยะ”
(TOD AND SMART CITY)

ขอบเขตและกระบวนการศึกษา
จัดทำแผนพัฒนาพื้นที่รอบสถานี

ในการศึกษาและวิเคราะห์เพื่อวางกรอบแนวคิดในการพัฒนา
พื้นที่รอบสถานีมีกระบวนการศึกษาและวิเคราะห์ 2 ส่วนหลัก
คือ

การวิเคราะห์ศักยภาพความพร้อมของพื้นที่รอบสถานี
ซึ่งรวมถึงการจำแนกประเภท ตามบทบาทของพื้นที่
รอบสถานี
การจัดทำแผนการพัฒนาพื้นที่รอบสถานี ซึ่งกำหนด
ขอบเขตของการศึกษาวิเคราะห์พื้นที่ไว้ใน รัศมี 500
เมตร โดยรอบจากสถานี หรือ ประมาณ 491 ไร่ในแต่ละ
พื้นที่
โดยการ จัดทำแผนพัฒนาพื้นที่รอบสถานีจะครอบคลุม
การศึกษาและข้อเสนอแนะในการออกแบบตามองค์ประกอบ
ดังต่อไปนี้

ขอบเขตและกระบวนการศึกษา
จัดทำแผนพัฒนาพื้นที่รอบสถานี

จัดทำแผนพัฒนาพื้นที่รอบสถานีจะครอบคลุมการศึกษา
และข้อเสนอแนะในการออกแบบตามองค์ประกอบ ดังต่อไป
นี้

ผังพื้นที่รอบสถานี (STATION AREA PLAN)
- ผังการใช้ประโยชน์ที่ดินและการใช้ประโยชน์อาคาร
(LAND USE AND BUILDING USES)
- ผังระบบการสัญจรในพื้นที่รอบสถานี
(CIRCULATION FRAMEWORK)

ขอบเขตและกระบวนการศึกษา
จัดทำแผนพัฒนาพื้นที่รอบสถานี

การกำหนดกรอบการออกแบบพื้นที่อาณาบริเวณ

สาธารณะ (PUBLIC REALM DESIGN

GUIDELINES) ซึ่งครอบคลุมรายละเอียดในการ

ออกแบบ ดังนี้

- ลักษณะและขนาด BLOCK
- ถนน องค์ประกอบของถนน และเขตทาง
- สวนสาธารณะ และ ลานโล่งสาธารณะ
- สิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับผู้ใช้จักรยาน
- สิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับคนชราและคนพิการ

ขอบเขตและกระบวนการศึกษา
จัดทำแผนพัฒนาพื้นที่รอบสถานี

ข้อเสนอแนะ
มาตรการทางการผังเมืองและการลงทุนเพื่อการขับ

เคลื่อนให้การพัฒนาพื้นที่รอบ สถานีเกิดเป็นรูปธรรม

(IMPLEMENTATION) เช่น การโอนย้ายสิทธิ์การพัฒนา

การออกข้อบัญญัติ และควบคุมสิ่งก่อสร้างเฉพาะย่าน

เป็นต้น หรือการเสนอแนะการออกมาตรการด้านระบบภาษี

หรือ ค่าธรรมเนียมในลักษณะต่างๆ เพื่อสนับสนุนการ

พัฒนา เช่น BETTERMENT TAX, DEVELOPMENT

IMPACT TAX เป็นต้น

ขอบเขตและกระบวนการศึกษา
จัดทำแผนพัฒนาพื้นที่รอบสถานี

ที่มา : รายงานฉบับสมบูรณ์แผนการพัฒนาพื้นที่ การศึกษาออกแบบรายละเอียดระบบขนส่งสาธารณะในเขตจังหวัดขอนแก่นและผลกระทบสิ่งแวดล้อม
โดยรอบพื้นที่สถานีหรือจุดจอด (TOD) และพื้นที่ ส านักงานนโยบายและแผนการขนส่งและจราจร (สนข.)
ต่อเนื่องในเมืองขอนแก่น