X03-20-หนังสืออนุสรณ์ วัชรปรัชญาปารมิตาสูตร 3 ภาษา 2561-12-18 Print

“อนง่ึ สภุ ูติ หากพระโพธิสัตวม ีวาทะกลาววา เราจกั กระทําการตบแตง อลงั การพระพทุ ธเกษตร
อยางน้ีไซร ก็หาชื่อวาเปนพระโพธิสัตวไม ท้ังนี้เพราะเหตุไฉน ตถาคตกลาววา การตบแตงอลังการ
พทุ ธเกษตรนั้น โดยความจริงแลวก็ปราศจากสภาวะแหงการตบแตง อลงั การ เปนสักแตชอ่ื วา ตบแตง
อลังการเทานั้น สุภูติ ถาพระโพธิสัตวสามารถแจมแจง เขาถึงความจริงวา ธรรมทั้งหลายวางเปลา
จากตัวตนแลของๆตนอยางนี้ ตถาคตจึงกลา ววานั่นเปน พระโพธสิ ัตวอ ยา งแทจรงิ ”

Section 17: Ultimately without self
At that time, the venerable Subhuti then asked the Buddha, “World-Honored One, may
I ask you a question again? If sons or daughters of a good family want to develop the highest,
most fulfilled and awakened mind, if they wish to attain the Highest Perfect Wisdom, what
should they do to help quiet their drifting minds and master their thinking?”

The Buddha replied:

“Subhuti, a good son or daughter who wants to give rise to the highest, most fulfilled,
and awakened mind must create this resolved attitude of mind: ‘I must help to lead all beings
to the shore of awakening, but, after these beings have become liberated, in truth I know that
not even a single being has been liberated.’ Why is this so? If a disciple cherishes the idea of
a self, a person, a living being or a universal self, then that person is not an authentic disciple.
Why? Because in fact there is no independently existing object of mind called the highest,
most fulfilled, and awakened mind.”

“What do you think, Subhuti? In ancient times, when the Buddha was living with Dipankara
Buddha, did he attain anything called the highest, most fulfilled, and awakened mind?”

“No, Most Honored One. According to what I understand from the teachings of the
Buddha, there is no attaining of anything called the highest, most fulfilled, and awakened
mind.”

The Buddha said:

“You are correct, Subhuti. In fact, there does not exist any so-called highest, most
fulfilled, and awakened mind that the Buddha attains. Because if there had been any such
thing, Dipankara Buddha would not have predicted of me, ‘In the future, you will come to be
a Buddha known as The Most Honored One’. This prediction was made because there is, in
fact, nothing to be attained. Someone would be mistaken to say that the Buddha has attained
the highest, most fulfilled, and awakened mind because there is no such thing as a highest,
most fulfilled, or awakened mind to be attained.”

25

“Subhuti, a comparison can be made with the idea of a large human body. What would
you understand me to mean if I spoke of a ‘large human body’?”

“I would understand that the lord Buddha was speaking of a ‘large human body’ not as
an arbitrary conception of its being, but as a series of words only. I would understand that the
words carried merely an imaginary meaning. When the Buddha speaks of a large human body,
he uses the words only as words.”

“Subhuti, it is just the same when a disciple speaks of liberating numberless sentient
beings. If they have in mind any arbitrary conception of sentient beings or of definite numbers,
then they are unworthy of being called a disciple. Subhuti, my teachings reveal that even such
a thing as is called a ‘disciple’ is non-existent. Furthermore, there is really nothing for a disciple
to liberate.”

“A true disciple knows that there is no such thing as a self, a person, a living being, or a
universal self. A true disciple knows that all things are devoid of selfhood, devoid of any
separate individuality.”

To make this teaching even more emphatic, the lord Buddha continued,
“If a disciple were to speak as follows, ‘I have to create a serene and beautiful Buddha
field’, that person is not yet truly a disciple. Why? What the Buddha calls a ‘serene and
beautiful Buddha field’ is not in fact a serene and beautiful Buddha field. And that is why it is
called a serene and beautiful Buddha field. Subhuti, only a disciple who is wholly devoid of
any conception of separate selfhood is worthy of being called a disciple.”
(*10 คือผูที่จะทําหนาท่ีเปนพระโพธิสัตว ก็เปนสภาพวางเปลาไรตัวตน แลวจริยะธรรมอันเกิดจากสภาพวาง
เปลา น้ัน จกั เปนของมีอยูไดอ ยา งไร-ผแู ปล)

一體同觀分第十八
須菩提,於意云何,如來有肉眼不。如是,世尊,如來有肉眼。須菩提於意云何,如來有天眼不
。如是,世尊,如來有天眼。須菩提,於意云何,如來有慧眼不。如是,世尊,如來有慧眼。須菩提,於
意云何,如來有法眼不。如是,世尊,如來有法眼。須菩提,於意云何,如來有佛 眼不。如是,世尊,
如來有佛眼。須菩提,於意云何,如恆河中所有沙, 佛說是沙不。如是,世尊,如來說是沙。須菩提,
於意云何,如一恆河中所有沙,有如是沙等恆河,是諸恆河所有沙數佛世界,如是,甯為多不。 甚多,
世尊。佛告須菩提,爾所國土中,所有眾生若干種心,如來悉知。 何以故。如來說諸心皆為非心,是
名為心。所以者何。須菩提,過去心不可得,現在心不可得,未來心不可得。

พ.-“ดูกอ นสภุ ูติ เธอมคี วามคิดเห็นเปนไฉน ตถาคตมีมงั สะจักษุฤา”
ส.ุ -“อยางนนั้ ขา แตพ ระผูมพี ระภาค พระตถาคตมีมังสะจักษุ”
พ.-“ดูกอ นสภุ ูติ เธอมีความคดิ เห็นเปนไฉน ตถาคตมที ิพจกั ษฤุ า”
ส.ุ -“อยางน้ัน ขาแตพ ระผูม ีพระภาค พระตถาคตมที พิ จักษ”ุ
พ.-“ดูกอนสภุ ูติ เธอมีความคิดเห็นเปนไฉน ตถาคตมปี ญญาจกั ษฤุ า”

26

ส.ุ -“อยางนั้น ขา แตพ ระผมู พี ระภาค พระตถาคตมปี ญ ญาจักษ”ุ
พ.-“ดกู อ นสภุ ูติ เธอมคี วามคิดเห็นเปน ไฉน ตถาคตมธี รรมจักษุฤา”
ส.ุ -“อยางนนั้ ขาแตพระผมู พี ระภาค พระตถาคตมีธรรมจักษ”ุ
พ.-“ดกู อ นสุภตู ิ เธอมีความคดิ เห็นเปนไฉน ตถาคตมพี ทุ ธจักษุฤา”
ส.ุ -“อยา งนั้น ขา แตพ ระผูม ีพระภาค พระตถาคตมพี ทุ ธจกั ษ”ุ
พ.-“ดูกอนสุภูติ เธอมีความคิดเห็นเปนไฉน อุปมาด่ังเมล็ดทรายในคงคานที ตถาคตกลาวานั่น
เปน เมลด็ ทรายฤา”
ส.ุ -“อยา งนน้ั ขา แตพระผูมีพระภาค พระตถาคตตรัสเรยี กวา น่ันเปน เมล็ดทราย”
พ.-“ดกู อนสภุ ตู ิ เธอมคี วามคิดเห็นเปนไฉน เปรียบดจุ เมล็ดทรายในทองคงคานที แลมีแมนาํ้ คง
คาเปนอันมากนับดวยเมล็ดทรายเหลา นน้ั อนึ่ง มีพุทธเกษตรโลกธาตุอืน่ ๆอีกเทาจํานวนเมล็ดทราย
ในคงคานทที ง้ั ปวงอีกเลา ดวยประการด่ังน้ีพงึ นบั เปน จาํ นวนมากหลายอยูฤ าหนอแล”
สุ.-“มากมายนกั แลว ขา แตพ ระผูมีพระภาค”
พระสัมพุทธเจา ตรสั กบั พระสภุ ตู วิ า
“สรรพสัตวในโลกธาตุท้ังปวงเหลานั้น มีจิตประพฤติโดยประเภทตางๆกัน ตถาคตยอมรู
ชดั แจม แจงในจติ พฤตติตางๆน้นั ขอนั้นเพราะเหตไุ ฉน ตถาคตกลาววา สรรพจติ ทั้งปวงนน้ั โดยความ
จริงแลวก็ปราศจากสภาวะแหงจิต เปนสักแตช่ือวาจิตเทานั้น ดวยเหตุดังฤา สุภูติ จิตในอดีต
ปราศจากแกนสารจะถือเอาก็ไมได จิตในปจจุบันปราศจากแกนสารจะถือเอาก็ไมได แมจิตใน
อนาคตกป็ ราศจากแกนสารจะถอื เอากไ็ มไดดจุ กัน”*11

Section 18: Of a single unified perception
The Buddha then asked Subhuti, “What do you think? Does the Buddha have human
eyes?”
“Subhuti replied, “Yes, he has human eyes.”
“Does he have the eyes of Enlightenment?”
“Of course, the Buddha has the eyes of Enlightenment, otherwise he would not be the
Buddha.”
“Does the Buddha have the eyes of transcendent intelligence?”
“Yes, the Buddha has the eyes of transcendent intelligence.”
“Does the Buddha have the eyes of spiritual intuition?”
“Yes, lord, the Buddha has the eyes of spiritual intuition.”
“Does the Buddha have the eyes of love and compassion for all sentient beings?”

27

Subhuti agreed and said, “Lord, you love all sentient life.”
“What do you think, Subhuti? When I referred to the grains of sand in the river Ganges,
did I assert that they were truly grains of sand?”
“No blessed lord, you only spoke of them as grains of sand.”
“Subhuti, if there were as many Ganges rivers as there are grains of sand in the river
Ganges, and if there were as many buddhalands as there are grains of sand in all those
innumerable rivers, would these buddhalands be considered numerous?”
“Very numerous indeed, lord Buddha.”
“Subhuti, I know the mind of every sentient being in all the host of universes, regardless
of any modes of thought, conceptions or tendencies. For all modes, conceptions and
tendencies of thought are not mind. And yet they are called ‘mind’. Why? It is impossible to
retain a past thought, to seize a future thought, and even to hold onto a present thought.”
(*11 ขณะจิตในอดีตดับไปแลววอดวายไปแลวจึงไมมีอยู ขณะจิตในอนาคตเลาก็ยังไมเกิดข้ึนไมมีอยูอีก สวน
ขณะจิตในปจจุบันกําลังแปรไปไมคงที่ อนึ่ง เพราะอาศัยอดีตกับอนาคตจึงมีปจจุบัน ก็เม่ืออดีตไมมีสภาวะ
อนาคตก็ไมมีสภาวะ ปจ จบุ ันจงึ หมดความหมายไปดวย–ผูแปล)

法界通分分第十九
須菩提,於意云何,若有人滿三千大千世界七寶, 以用布施,是人以是 因緣,得福多不。如是,
世尊,此人以是因緣,得福甚多。須菩提,若 福德有實,如來不說得福德多,以福德無故,如來說得福
德多。

“ดูกอนสุภูติ เธอมีความคดิ เห็นเปนไฉน ถามีบุคคลใดๆนําเอาสปั ตรัตนะซึ่งมีปริมาณเต็มเปย ม
เทาเมล็ดทรายในคงคานที ท่ัวมหาตรีสหัสสโลกธาตุมาบริจาคทาน บุคคลน้ันอาศัยเหตุปจจัย
ดังกลา วน้ี ไดรบั บุญกุศลมากอยูฤาหนอแล”

สุ.-“อยางน้ัน ขาแตพระผูมีพระภาค บุคคลผูนั้นอาศัยเหตุปจจัยดังกลาว ยอมไดรับบุญกุศล
มากมาย พระเจาขา”

พ.-“ดูกอนสุภูติ หากบุญกุศลจักพึงมีสภาวะอยูจริงแทแลว ตถาคตก็จักไมกลาววา เขาไดบุญ
กุศลมากมาย ทั้งน้ีดวยเหตุวาบุญกุศลนั้นปราศจากสภาวะ ตถาคตจึงกลาววาผูน้ันไดบุญกุศล
มากมาย”*12

Section 19: Pervading the Dharma Realm
The Buddha continued:
“What do you think Subhuti? If a follower were to give away enough treasures to fill 3,000
universes, would a great blessing and merit incur to him or her?”
Subhuti replied, “Honored one, such a follower would acquire considerable blessings
and merit.”

28

The lord Buddha said:

“Subhuti, if such a blessing had any substantiality, if it were anything other than a figure
of speech, the Most Honored One would not have used the words ‘blessings and merit’.”

(*12 กลาวคอื บุญกุศลท่แี ทจริงน้ันเปน ศนู ยตา ซึง่ เปน ฝายวัฏฏคามินี ถายังมีความยึดถืออยู กเ็ ปน บุญกศุ ลชนิด
ฝา ยวฏั ฏคามนิ -ี ผูแปล)

離色離相分第二十
須菩提,於意云何,佛可以具足色見不。不也,世尊,如來不應以具足色見。何以故。如來說具
足色,即非具足色是名具足色。須菩提, 於意 云何,如來可以具足諸相見不。不也,世尊,如來不應
以具足諸相見。 何以故。 如來說,諸相具足,即非具足,是名諸相具足。

พ.-“อนง่ึ สุภตู ิ เธอมคี วามคดิ เหน็ เปน ไฉน จักเห็นพระพุทธเจา ไดในรปู กายอนั สมบูรณนีฤ้ า”

สุ.-“มิได ขาแตพระผูมีพระภาค เปนการไมสมควรเลยท่ีจะเห็นพระตถาคตเจาในรูปกายอัน
สมบูรณนี้ ท้ังนี้เพราะเหตใุ ด พระตถาคตตรัสวา รูปกายอนั สมบูรณน ั้น โดยความจริงแลวกป็ ราศจาก
สภาวะแหงรปู กายอนั สมบูรณ เปน สกั แตช่อื เรยี กวา รูปกายอันสมบูรณเ ทานน้ั ”

พ.-“ดูกอนสภุ ูติ เธอมีความคิดเห็นเปนไฉน จักเห็นพระพทุ ธเจาไดในสรรพลักษณะอันสมบูรณ
ไดอยูฤาหนอแล”

ส.ุ -“มิได ขาแตพระผูมพี ระภาค เปน การไมส มควรเลยท่จี ะเหน็ พระตถาคตเจา ในสรรพลกั ษณะ
อันสมบูรณนี้ ทั้งน้ีเพราะเหตุใด พระตถาคตตรัสวา สรรพลักษณะอันสมบูรณ โดยความจริงแลวก็
ปราศจากสภาวะแหงสรรพลักษณะอันสมบูรณ เปนสักแตชื่อเรียกวาสรรพลักษณะอันสมบูรณ
เทา น้ัน”

Section 20: Leaving form, leaving appearance
“Subhuti, what do you think, should one look for Buddha in his perfect physical body?”

“No, Perfectly Enlightened One, one should not look for Buddha in his perfect physical
body. Why? The Buddha has said that the perfect physical body is not the perfect physical
body. Therefore it is called the perfect physical body.”

“Subhuti, what do you think, should one look for Buddha in all his perfect appearances?”

“No Most Honored One, one should not look for Buddha in all his perfect appearances.
Why? The Buddha has said perfect appearances are not perfect appearances. Therefore they
are called perfect appearances.”

非說所說分第二十一
須菩提,汝勿謂如來作是念,我當有所說法,莫作是念。何以故。若人 言,如來有所說法,即為
謗佛,不能解我所說故。須菩提,說法者,無法可說,是名說法。爾時慧命須菩提白佛言,世尊,頗有
眾生,於未來世聞說是法,生信心不。佛言,須菩提,彼非眾生,非不眾生。何以故。須菩提,眾生眾
生 者,如來說非眾生,是名眾生。

29

พ.-“สุภูติเอย เธออยากลาววาตถาคตมีมนสิการวา เราเปนผูแสดงธรรมแกมวลสรรพสัตว เธอ
อยาเขาใจอยางน้ันเลย ขอนั้นเพราะเหตุไฉน หากมีบุคคลกลาววา ตถาคตเปนผูแสดงธรรม ชื่อวา
เปนผูติเตียนตพู ระพุทธเจา เขาผูนั้นไมเขาใจในวจนะของเรา สุภูติ ที่เรียกวาการแสดงธรรมนั้น โดย
ความจริงแลวไมมีธรรมใดทแี่ สดงเลย เปนสักแตชือ่ เรยี กวา การแสดงธรรมเทานั้น”

กโ็ ดยสมยั น้ันแล พระสุภตู ิเถระผูมีปญ ญาทลู ถามพระบรมศาสดาขน้ึ วา
สุ.-“ขาแตพ ระองคผ เู จริญ ยงั จะมสี รรพสัตวใดในอนาคตกาล สดับธรรมนแี้ ลวบงั เกดิ ศรทั ธาจิต
ข้นึ ฤาหนอแล”
พ.-“ดูกอนสุภูติ เขา (ผูสดับธรรมแหงพระสูตรนี้) มิใชสรรพสัตว แตจักวามิใชสรรพสัตวเลยก็
มิได*13 ขอน้ันเพราะเหตุดังฤา ดูกอนสุภูติ ท่ีวาสรรพสัตว สรรพสัตวนั้น ตถาคตกลาววาปราศจาก
สภาวะแหงสรรพสตั ว เปน สักแตชื่อเรยี กวา สรรพสัตวเทา น้นั ”

Section 21: No speaking, no dharma to speak
“Subhuti, do not maintain that the Buddha has this thought: ‘I have spoken spiritual
truths.’ Do not think that way. Why? If someone says the Buddha has spoken spiritual truths,
he slanders the Buddha due to his inability to understand what the Buddha teaches. Subhuti,
as to speaking truth, no truth can be spoken. Therefore it is called ‘speaking truth’.”
At that time Subhuti, the wise elder, addressed the Buddha, “Most Honored One, will
there be living beings in the future who believe in this Sutra when they hear it?”
The Buddha said:
“The living beings to whom you refer are neither living beings nor not living beings. Why?
Subhuti, all the different kinds of living beings the Buddha speaks of are not living beings. But
they are referred to as living beings.”
(*13 อรรกถากลาววา ผูท่ีสดับพระสูตรนี้บงั เกดิ ศรัทธาจิตขนึ้ นับวาเปนสัตวป ระเภทพิเศษไมเหมือนสรรพสตั ว
ทั่วไป แตผูนั้นก็ยังมีกิเลสไมบ รรลุโพธิญาณ จึงสงเคราะหอยูในสรรพสัตว ขาพเจามีความเห็นตรงกันขามกับอร
รกถา ขา พเจา เขาใจวา ตอนน้แี สดงวาโดยปรมัตถแ ลว ไมม ีสัตว แตโดยบญั ญตั ิสมมติแลว กย็ งั ชื่อวา สตั ว– ผูแ ปล)

無法可得分第二十二
須菩提白佛言,世尊,佛得阿耨多羅三藐三菩提,為無所得耶。佛言, 如是如是。須菩提,我於
阿耨多羅三藐三菩提,乃至無有少法可得,是 名阿耨多羅三藐三菩提。

พระสภุ ูตกิ ราบทลู กบั พระบรมศาสดาวา
สุ.-“ขาแตพระผูมีพระภาค เมื่อพระสัมพุทธเจาบรรลุตรัสรูแกพระปรมาภิเษกสัมมาสัมโพธิ
ญาณนั้น นบั วาเปน การมไิ ดบ รรลเุ ลย ฤาหนอพระเจา ขา ”
พ.-“อยางนั้น อยางน้ัน สุภูติ เมื่อเราบรรลุตรัสรูอนุตตรสัมมาสัมโพธิ ไมมีธรรมแมสักสวน
เล็กนอยสว นหนง่ึ เลยทีเ่ ราไดบรรลุถึง เปนสักแตช่อื เรยี กวาพระอนุตตรสมั มาสมั โพธิ”

30

Section 22: No dharmas may be grasped
Subhuti again asked, “Blessed lord, when you attained complete Enlightenment, did you
feel in your mind that nothing had been acquired?”
The Buddha replied:
“That is it exactly, Subhuti. When I attained total Enlightenment, I did not feel, as the
mind feels, any arbitrary conception of spiritual truth, not even the slightest. Even the words
‘total Enlightenment’ are merely words, they are used merely as a figure of speech.”

淨心行善分第二十三
復次,須菩提,是法平等,無有高下,是名阿耨多羅三藐三菩提。以無我無人無眾生無壽者修一
切善法,即得阿耨多羅三藐三菩提。須菩提, 所言善法者,如來說即非善法,是名善法。

“อน่ึง สุภูติ ธรรมท้ังหลายมีความเสมอภาคเทากัน ไมมีสูงหรือตํ่า น่ันแลช่ือวาพระอนุตตร
สัมมาสัมโพธิ เมื่อไมมีความยึดถือในอาตมะ ไมยึดถือในปุคคละ ไมยึดถือในสัตวะ ไมยึดถือในชีวะ
แลวบําเพ็ญกุศลธรรมท้ังหมด ก็จักชื่อวาพระอนุตตรสัมมาสัมโพธิ สุภูติ ที่กลาววากุศลธรรมน้ัน
ตถาคตกลาววา โดยความจริงแลวไมมีสภาวะแหงกุศลธรรมเลย เปนสักแตชื่อเรียกวากุศลธรรม
เทา น้ันแล”

Section 23: The virtuous practice of a pure mind
“Furthermore Subhuti, what I have attained in total Enlightenment is the same as what
all others have attained. It is undifferentiated, regarded neither as a high state, nor a low state.
It is wholly independent of any definite or arbitrary conceptions of an individual self, other
selves, living beings, or a universal self.”
“Subhuti, when someone is selflessly charitable, they should also practice being ethical
by remembering that there is no distinction between one’s self and the selfhood of others.
Thus one practices charity by giving not only gifts, but through kindness and sympathy. Practice
kindness and charity without attachment and you can become fully enlightened.”
“Subhuti, what I just said about kindness does not mean that when someone is being
charitable they should hold onto arbitrary conceptions about kindness, for kindness is, after
all, only a word and charity needs to be spontaneous and selfless, done without regard for
appearances.”

福智無比分第二十四
須菩提,若三千大千世界中,所有諸須彌山王,如是等七寶聚,有人持用布施。若人以此般若波
羅蜜經,乃至四句偈等,受持讀誦,為他人說, 於前福德,百分不及一,百千萬億分,乃至算數譬喻所
不能及。

“อนึ่ง สุภูติ ถามีบุคคลผูนําเอากองแหงสัปตรัตนะเทาขุนเขาพระสุเมรุท้ังหลาย ในมหาตรีส
หัสสโลกธาตุมาบริจาคทาน แตหากมีบุคคลมารับปฏิบัติเลาเรียนสาธยาย ประกาศช้ีแจงแกผูอื่นซึ่ง

31

ธรรมในปรัชญาปารมิตาสูตรนี้ ที่สุดแมเพียงคาถา 4 บาท เทาน้ัน คุณานิสงสของบุคคลแรกในรอย
สวนเปรียบดวยมิไดสักหนงึ่ สว น แมนับดวยรอยหม่ืนอสงไขยสวน ท่ีสุดจนเหลือประมาณคณานับ ก็
เอามาเปรียบเทยี บดว ย (กบั คุณานิสงสข องบคุ คลหลัง) ไมเ ทา เทียมถงึ ไดเ ลย”

Section 24: The merits of prajñā are incomparable
The Buddha continued:

“Subhuti, if a person collected treasures as high as 3,000 of the highest mountains, and
gave them all to others, their merit would be less than what would accrue to another person
who simply observed and studied this Sutra and, out of kindness, explained it to others. The
latter person would accumulate hundreds of times the merit, hundreds of thousands of
millions of times the merit. There is no conceivable comparison.”

化無所化分第二十五

須菩提,於意云何,汝等勿謂如來作是念,我當度眾生。須菩提,莫作是念。何以故,實無有眾
生如來度者。若有眾生如來度者,如來則有我 人眾生壽者。須菩提,如來說有我者,則非有我,而凡
夫之人以為有我。須菩提,凡夫者,如來說即非凡夫,是名凡夫。

“ดูกอนสุภูติ เธอมีความคิดเห็นเปนไฉน เธออยากลาววาตถาคตมีมนสิการวา เราเปนผูโปรด
สัตว สุภูติ เธอยาเขาใจอยางนั้น ขอนั้นเพราะเหตุดังฤา โดยความจริงแลวก็ไมมีสรรพสัตวใดเลยอนั
ตถาคตจักโปรด ถาแลมีสรรพสตั วอันตถาคตจักพึงโปรดไซร ตถาคตก็มีความยึดถือผูกพันในอาตมะ
ปคุ คละ สตั วะ ชวี ะ”

“สุภูติเอย การที่ตถาคตกลาววา “ตัวเรา ตัวเรา” นั้น โดยความจริงแลวก็ไมมีตัวเราอยูเลย ก็
แตปุถุชนยอมยึดถือวามีตัวเราอยู สุภูติ แมปุถุชนก็เถอะตถาคตยังกลาววา โดยความจริงแลว
ปราศจากสภาวะแหงปถุ ุชน เปนสักแตช ่อื เรียกวาปถุ ชุ นเทานั้น”

Section 25: Transformations are not transformations
“Subhuti, do not say that the Buddha has the idea, ‘I will lead all sentient beings to
Nirvana.’ Do not think that way, Subhuti. Why? In truth there is not one single being for the
Buddha to lead to Enlightenment. If the Buddha were to think there was, he would be caught
in the idea of a self, a person, a living being, or a universal self. Subhuti, what the Buddha calls
a self essentially has no self in the way that ordinary persons think there is a self. Subhuti, the
Buddha does not regard anyone as an ordinary person. That is why he can speak of them as
ordinary persons.”

法身非相分第二十六

須菩提,於意云何,可以三十二相觀如來不。須菩提言,如是如是,以三十二相觀如來。佛言,
須菩提,若以三十二相觀如來者,聖王,則是如 來。須菩提白佛言,世尊,如我解佛所說義,不應以三
十二相觀如來。爾時世尊而說偈言: 若以色見我 以音聲求我 是人行邪道 不能見如來

32

“ดูกอนสุภูติ เธอมีความคิดเห็นเปนไฉน จักพึงเห็นตถาคตไดในมหาปุริสลักษณะ 32 ประการ
ฤา”

สุ.-“อยางน้ัน อยางนั้น ขาแตพระผูมีพระภาค พึงเห็นพระผูมีพระภาคไดโดยมหาปุริสลักษณะ
32 ประการ”

พ.-“ดูกอนสุภูติ ถาเห็นตถาคตไดโดยมหาปุริสลักษณะ 32 ประการไซร พระจักรพรรดิราชก็
ชอื่ วา ตถาคต ซหิ นอ”

พระสุภตู ิกราบทูลสนองพระสัมพุทธเจา วา
สุ.-“ขาแตพระสุคต ตามความเขาใจของขาพระองคในธรรมอรรถซ่ึงพระสัมพุทธเจาตรัสไว
เปนการไมสมควรที่จะเห็นพระตถาคต โดยมหาปรุ ิสลักษณะ 32 ประการเลย”
ในสมยั น้ันแล พระผูม ีพระภาคไดกลา วนิคมคาถาวา
“ผูใดจักเห็นเราในรูป ฤาจักหาเราในเสยี ง ผูนั้นยอมช่ือวาดําเนนิ ทางท่ผี ดิ ยอมไมสามารถเหน็
ตถาคตได”

Section 26: The Dharmakāya is without appearance
Then the Buddha inquired of Subhuti:
“What do you think Subhuti? Is it possible to recognize the Buddha by the 32 physical
marks?”
Subhuti replied, “Yes, Most Honored One, the Buddha may thus be recognized.”
“Subhuti, if that were true then Chakravartin, the mythological king who also had the 32
marks, would be called a Buddha.”
Then Subhuti, realizing his error, said, “Most Honored One, now I realize that the Buddha
cannot be recognized merely by his 32 physical marks of excellence.”
The Buddha then said:
“Should anyone, looking at an image or likeness of the Buddha, claim to know the
Buddha and worship him, that person would be mistaken, not knowing the true Buddha.”

無斷無滅分第二十七
須菩提,汝若作是念,如來不以具足相故,得阿耨多羅三藐三菩提。須 菩提,莫作是念,如來不
以具足相故得阿耨多羅三藐三菩提。須菩提, 汝若作是念,發阿耨多羅三藐三菩提心者,說諸法斷
滅,莫作是念。何以故。發阿耨多羅三藐三菩提心者,於法不說斷滅相。

“อนึ่ง สุภูติ หากเธอพึงมนสิการวา เพราะเหตุตถาคตมิไดมีสรรพรูปลักษณะอันสมบูรณ (คือ
มหาปุริสลักษณะ 32 ประการ และอสีตยานุพยัญชนะ 80 ประการ) แลวบรรลุพระอนุตตรสัมมา
สัมโพธิ สุภูติเอย เธออยาเขาใจอยางนั้นเลยวา เพราะเหตุตถาคตมิไดมีสรรพรูปลักษณะอันสมบรู ณ
แลวบรรลุพระอนุตตรสัมมาสัมโพธิ สุภูติ หาเธอมีมนสิการอยางน้ีไซร บุคคลผูบังเกิดจิตมุงตอพระ

33

อนุตตรสัมมาสัมโพธิ ก็จักกลาวไดวาธรรมทั้งปวงขาดศูนย เธออยาไดมนสิการอยางน้ันเลย ทั้งน้ี
เพราะเหตุใดฤา โดยความจริงแลว บุคคลผูบังเกิดจิตมุงตอพระอนุตตรสัมมาสัมโพธิ จักไมมีวาทะ
กลาววา ธรรมทั้งปวงขาดศูนยไ ด* 14

Section 27: No severing, no annihilation
“However, Subhuti, if you think that the Buddha realizes the highest, most fulfilled, and
awakened mind and does not need to have all the marks, you are mistaken. Subhuti, do not
think in that way. Do not think that when one gives rise to the highest, most fulfilled, and
awakened mind, one needs to see all objects of mind as nonexistent, cut off from life. Please
do not think in that way. One who gives rise to the highest, most fulfilled, and awakened mind
does not contend that all objects of mind are nonexistent and cut off from life. That is not
what I say.”
(*14 กลาวคือยอมรับวา มีสมมติบัญญัติตามโลกโวหาร ไมถือรั้นแตประมัตถอยางเดียว เพราะการถือร้ันอยาง
นนั้ เปนลกั ษณะของฝายอจุ เฉททิฏฐไิ ป–ผแู ปล)

不受不貪分第二十八
須菩提,若菩薩以滿恆河沙等世界七寶,持用布施,若復有人,知一切法無我,得成於忍,此菩薩
勝前菩薩所得功德。何以故,須菩提,以諸菩薩不受福德故。須菩提白佛言,世尊,云何菩薩不受福
德。須菩提,菩薩所作福德,不應貪著,是故說不受福德。

“ดูกอนสุภูติ ถามีพระโพธิสัตวนําเอาสัปตรัตนะ ซึ่งมีปริมาณเต็มเปยมเทาจํานวนเมล็ดทราย
ในคงคานทีทั่วมหาตรีสหัสสโลกธาตุออกบริจาคทาน แตหากมีบุคคลมารูแจงวาธรรมท้ังปวง
ปราศจากตัวตน เขาผูน้ันไดสําเร็จแกปญญาความตรัสรู*15 พระโพธิสัตวองคหลังน้ีไดคุณานิสงส
ประเสริฐยิ่งกวาพระโพธิสัตวองคแรก ขอน้ันเพราะเหตุดังฤา ดูกอนสุภูติ เพราะพระโพธิสัตว
ทัง้ หลายยอมไมย ดึ ถือในสรรพบุญกุศลนนั่ เอง”

พระสภุ ูติกราบทลู กันพระสมั พุทธเจา วา
สุ.-“ขาแตพ ระผมู ีพระภาค เหตไุ ฉนเลาพระโพธิสัตวจงึ ไมย ดึ ถอื ในบุญกุศลหนอพระเจา ขา ”
พ.-“ดูกอนสุภูติ พระโพธิสัตวบําเพ็ญกุศลแลว ไมพึงบังเกิดความโลภยึดถือเอา เพราะเหตุ
ฉะนั้นแล จงึ กลาวไดวา ไมยดึ ถอื ในบญุ กศุ ล”

Section 28: Not receiving, not desiring
The lord Buddha continued:
“Subhuti, if someone gives treasures equal to the number of sands on the shores of the
Ganges river, and if another, having realized the egolessness of all things, thereby understands
selflessness, the latter would be more blessed than the one who practiced external charity.
Why? Because great disciples do not see blessings and merit as a private possession, as
something to be gained.”

34

Subhuti inquired of the lord Buddha, “What do you mean ‘great disciples do not see
blessings and merit as a private possession’?”

The Buddha replied:

“Because those blessings and merit have never been sought after by those great disciples,
they do not see them as private possessions, but they see them as the common possession
of all beings.”

(*15 แปลตามตวั อกั ษรจนี วา สําเรจ็ ความอดทน โดยอรรถหมายถึงดวงปญ ญา–ผแู ปล)

威儀寂淨分第二十九

須菩提,若有人言,如來若來若去,若坐若臥,是人不解我所說義。何以故。如來者,無所從來,
亦無所去,故名如來 。

“อน่งึ สุภูติ หากมีผูกลาววา ตถาคตเสด็จมาอยู ตถาคตดําเนนิ อยู ตถาคตประทบั อยู ฤาตถาคต
บรรทมอยูอยางน้ีไซร บุคคลผูกลาวน้ันมิไดเขาใจแจมแจงในธรรมอรรถอันเราแสดงไวเลย ขอนั้น
เพราะเหตุดังฤา โดยความจริงแลวพระตถาคตปราศจากที่มาและปราศจากที่ไป เหตุน้ันจึงช่ือวา
ตถาคต”

Section 29: Power and position destroyed in silence
The Buddha said:

“Subhuti, if any person were to say that the Buddha is now coming or going, or sitting up
or lying down, they would not have understood the principle I have been teaching. Why?
Because while the expression ‘Buddha’ means ‘he who has thus come, thus gone,’ the true
Buddha is never coming from anywhere or going anywhere. The name ‘Buddha’ is merely an
expression, a figure of speech.”

一合理相分第三十

須菩提,若善男子善女人,以三千大千世界碎為微塵,於意云何,是微塵眾,甯為多不。須菩提
言,甚多,世尊。何以故。若是微塵眾實有者, 佛則不說是微塵眾。所以者何。佛說微塵眾,即非微
塵眾,是名微塵眾。世尊,如來所說三千大千世界,即非世界,是名世界。何以故。若世界 實有者,
則是一合相。如來說一合相,即非一合相,是名一合相。須菩提,一合相者,則是不可說,但凡夫之人
貪著其事。

“ดูกอนสุภูติ กุลบุตรกุลธิดาใดๆ ถาพิจารณากระจายมหาตรีสหัสสโลกธาตุใหเปนผุยผง
ละเอียด เธอมีความคดิ เห็นเปน ไฉน กองแหงปรมาณเู หลานน้ั มจี าํ นวนมากมายอยูฤาหนอแล”

สุ.-“มากมายนักแลว ขาแตพระผูมีพระภาค ขอนั้นเพราะเหตุไฉน เพราะถากองแหงปรมาณู
เหลาน้ีจักพึงมีสภาวะอยูจริงไซร พระสัมพุทธเจาก็จักไมตรัสวากองแหงปรมาณูนั้น ท้ังน้ีเพราะเหตุ
ใดเลา พระสัมพุทธเจาตรัสวากองแหงปรมาณู โดยความจริงแลว ก็ไมมีสภาวะแหงกองปรมาณูเลย
เปน สักแตช่อื เรียกวา กองปรมาณูเทา นน้ั ”

35

“ขา แตพระสุคต มหาตรีสหสั สโลกธาตซุ ่ึงพระสมั พทุ ธเจาตรสั นัน้ โดยความจรงิ แลว กป็ ราศจาก
สภาวะแหงโลกธาตุ เปนสักแตช่ือเรียกวาโลกธาตุเทาน้ัน ขอน้ันเพราะเหตุไฉน ถาโลกธาตุพึงมี
สภาวะอยจู ริงไซร กช็ อื่ วาเปนเอกฆนลกั ษณะ พระตถาคตตรสั วา เอกฆนลกั ษณะ โดยความจรงิ แลว ก็
ปราศจากสภาวะแหงเอกฆนลกั ษณะ เปนสกั แตช ่อื เรยี กวาเอกฆนลักษณะเทานน้ั ”*16

พ.-“ดูกอนสุภูติ เอกฆนลักษณะนั้นไมมีสภาวะโดยตัวของมันเองอยูเลย ก็แตปุถุชนยึดถือวามี
สภาวะโดยตวั ของมนั เองอยูอ ยา งจรงิ แท”

Section 30: The principle of the unity of appearances
The lord Buddha resumed:

“Subhuti, if any good person, either man or woman, were to take 3,000 galaxies and grind
them into microscopic powder and blow it into space, what do you think, would this powder
have any individual existence?”

Subhuti replied, “Yes, lord, as a microscopic powder blown into space, it might be said
to have a relative existence, but as you use words, it has no existence. The words are used
only as a figure of speech. Otherwise the words would imply a belief in the existence of matter
as an independent and self-existent thing, which it is not.”

“Furthermore, when the Most Honored One refers to the ‘3,000 galaxies,’ he could only
do so as a figure of speech. Why? Because if the 3,000 galaxies really existed, their only reality
would consist in their cosmic unity. Whether as microscopic powder or as galaxies, what does
it matter? Only in the sense of the cosmic unity of ultimate being can the Buddha rightfully
refer to it.”

The lord Buddha was very pleased with this reply and said:

“Subhuti, although ordinary people have always grasped after an arbitrary conception of
matter and galaxies, the concept has no true basis; it is an illusion of the mortal mind. Even
when it is referred to as ‘cosmic unity’ it is unthinkable and unknowable.”

(*16 อักษรจีนเขียนคําที่ใหความหมายวา รวมธรรมลักษณะหลายๆธรรมเขาไว เชน ในรางกายของคนก็รวม
ประกอบดวย ดนิ น้ํา ลม ไฟ อากาศ วญิ ญาณ ผทู ่จี ะเห็นแจงในสรรพธรรมวาเปนอนตั ตา ตองทาํ ลายฆนสญั ญา
ดงั กลา วน–้ี ผแู ปล)

知見不分分第三十一

須菩提,若人言,佛說我見人見眾生見壽者見,須菩提,於意云何,是 人解我說義不。不也,世
尊,是人不解如來所說義何以故。世尊說我見人見眾生見壽者見,即非我見人見眾生見壽者見,是名
我見人見眾生見壽者見。須菩提,發阿耨多羅三藐三菩提心者,於一切法,應如是知,如 是見,如是
信解,不生法相。須菩提,所言法相者,如來說即非法相, 是名法相。

36

“อน่ึงสุภูติ ถามีบุคคลมากลาววา พระสัมพุทธเจาตรัสวามีอาตมะทัศนะ มีปุคคละทัศนะ มีสัต
วะทัศนะ มีชีวะทัศนะ ด่ังนี้ไซร สุภูติ เธอมีความคิดเห็นเปนไฉน บุคคลน้ันเขาใจแจมแจงในธรรม
อรรถอันเราแสดงไวฤ า”

สุ.-“หามิได ขาแตพระผมู พี ระภาค บุคคลน้ันไมเขาใจแจม แจงในธรรมอรรถอันพระตถาคตเจา
แสดงไวเลย ขอนั้นเพราะเหตุใด ก็พระสุคตตรัสแลววา อาตมะทัศนะ ปุคคละทัศนะ สัตวะทัศนะ
ชีวะทัศนะ โดยความจริงแลว ก็ปราศจากสภาวะแหงอาตมะทศั นะ ปุคคละทศั นะ สัตวะทศั นะ ชีวะ
ทัศนะ เปนสักแตช ื่อเรยี กวา อาตมะทศั นะ ปุคคละทัศนะ สัตวะทัศนะ ชวี ะทศั นะเทา นั้น”

พ.-“ดูกอนสุภูติ บุคคลผูมีจิตปรารถนาตอพระอนุตตรสัมมาสัมโพธิ พึงมีความกําหนดรูอยางนี้
พึงมีทัศนะอยางน้ี พึงมีศรัทธาและความเขาใจแจมแจงในธรรมทั้งหลายไมบังเกิดธรรมลกั ษณะขึ้น*
17 สุภูติ ที่กลาววาธรรมลกั ษณะนั้น ตถาคตกลาววา โดยความจริงแลวก็ปราศจากสภาวะแหง ธรรม
ลักษณะ เปนสักแตช ื่อเรียกวา ธรรมลักษณะเทานน้ั ”

Section 31: Unborn knowing and perceiving
The lord Buddha continued:
“If any person were to say that the Buddha, in his teachings, has constantly referred to
himself, to other selves, to living beings, or to a universal self, what do you think, would that
person have understood my meaning?”
Subhuti replied, “No, blessed lord. That person would not have understood the meaning
of your teachings. For when you refer to those things, you are not referring to their actual
existence, you only use the words as figures of speech, as symbols. Only in that sense can
words be used, for conceptions, ideas, limited truths, and spiritual truths have no more reality
than have matter or phenomena.”
Then the lord Buddha made his meaning even more emphatic by saying:
“Subhuti, when people begin their practice of seeking to attaining total Enlightenment,
they ought to see, to perceive, to know, to understand, and to realize that all things and all
spiritual truths are no-things, and, therefore, they ought not to conceive within their minds any
arbitrary conceptions whatsoever.”
(*17 ความหมายตามอักษรจีนแปลวา ธรรมลักษณะ แตในท่ีน้ีโดยอรรถหมายถึงความไมยึดถือ สภาวะที่มีอยู
โดยตวั มนั เอง–ผแู ปล)

應化非真分第三十二
須菩提,若有人以滿無量阿僧祇世界七寶,持用布施,若有善男子善女 人,發菩提心者,持於此
經,乃至四句偈等,受持讀誦 ,為人演說,其福勝彼。云何為人演說。不取於相,如如不動。何以故
。 一切有為法 如夢幻泡影 如露亦如電 應作如是觀.佛說是經已 , 長老須菩提 , 及諸比丘 、
比丘尼 、 優婆塞 、 優 婆夷 , 一切世間,天人阿修羅 ,聞佛所說 , 皆大歡喜 ,信受奉行。

37

“อน่งึ สภุ ูติ หากมบี ุคคลนําเอาสปั ตรตั นะ มปี ริมาณเตม็ ทัว่ อสงไขยโลกธาตุ อันไมม ปี ระมาณมา
บรจิ าคทาน แตถา มกี ุลบุตรกลุ ธิดาใดๆ ตงั้ จิตปรารถนาตอ พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิ มาปฏบิ ัติตามซ่ึง
พระสูตรน้ีแมที่สุดคาถาเพียง 4 บาท เขารับปฏิบัติฤาเลาเรียนสาธยายก็ดี ฤาประกาศแกผูอื่นก็ดี
ยอมมีบุญกุศลวิเศษย่ิงกวาผูบริจาคทานนั้นเสียอีก ก็การประกาศแกผูอื่นนั้นเปนไฉน คือความไม
ยึดถือผูกพันในลักษณะ ต้ังมั่นอยูในตถาตาภาพธรรมดาโดยไมหว่ันไหว ขอน้ันเพราะเหตุดังฤา
เพราะวาสังขตธรรมทั้งปวง มีอุปมาด่ังความฝน ดั่งภาพมายา ด่ังฟองน้ํา ดั่งเงา ด่ังน้ําคาง และดั่ง
สายฟาแลบ พงึ เพงพจิ ารณาโดยอาการอยา งน”้ี

เม่ือพระสัมพุทธเจาตรัสพระสูตรนี้อวสานลง พระสุภูติผูมีอายุพรอมดวยเหลาภิกษุ ภิกษุณี
อุบาสก อุบาสิกา ตลอดจนปวงเทพ มนุษย อสูร ในโลกทั้งหลายไดสดับซึ่งพระพุทธพจนแลว ก็พา
กันอนุโมทนาช่ืนชมยินดี มีความศรทั ธานอ มรบั ไปปฏิบตั ดิ วยประการฉะน้ีแล.

Section 32: Transforming the unreal
Buddha continued:
“Subhuti, if anyone gave to the Buddha an immeasurable quantity of the seven treasures
sufficient to fill the whole universe; and if another person, whether a man or woman, in seeking
to attain complete Enlightenment were to earnestly and faithfully observe and study even a
single section of this Sutra and explain it to others, the accumulated blessing and merit of that
latter person would be far greater.”
“Subhuti, how can one explain this Sutra to others without holding in mind any arbitrary
conception of forms or phenomena or spiritual truths? It can only be done, Subhuti, by keeping
the mind in perfect tranquility and free from any attachment to appearances.”
“So I say to you - This is how to contemplate our conditioned existence in this fleeting
world:”
“Like a tiny drop of dew, or a bubble floating in a stream; Like a flash of lightning in a
summer cloud, Or a flickering lamp, an illusion, a phantom, or a dream.”
“So is all conditioned existence to be seen.”
Thus spoke Buddha.

ภาคผนวก ประวัติ วัชรปรัชญาปารมิตาสูตร

จากวิกิพีเดยี สารานุกรมเสรี

พระสุภูติกราบทูลอาราธนาพระโคตมพุทธเจา แสดงวัชรปรัชญาปารมิตาสูตร ภาพจากมวน
หนงั สือวชั รปรัชญาปารมติ าสตู ร ทพี่ บในถาํ้ ผามอ เกา ประเทศจีน

38

วัชรปรัชญาปารมิตาสูตร (อังกฤษ : Diamond Sutra) เปนชื่อพระสูตรสําคัญหมวดปรัชญา
ปารมิตาของพระพุทธศาสนาฝายมหายาน เชื่อกันวาพระสูตรหมวดปรัชญาปารมติ าน้ี เปนพระสตู ร
มหายานรนุ แรกๆท่ีเกิดขน้ึ

เน้ือหาสาระสําคัญ เปนเรื่องราวการเทศนาสั่งสอนของพระพุทธเจา กับพระสุภูติซ่ึงเปนพระ
อรหันตสาวก ที่พระเชตวันมหาวิหาร วาดวยการบําเพ็ญบารมีของพระโพธิสัตว จะตองกระทําดวย
ความไมย ดึ มัน่ ถือม่ันในสรรพสิ่งทง้ั ปวง เปนการอรรถาธิบายถงึ หลักศูนยตา ความวางเปลา ปราศจาก
แกนสารของอัตตาตัวตนและสรรพส่ิงทั้งปวง แมธรรมะและพระนิพพานก็มีสภาวะเปนศูนยตาดวย
เชนเดียวกัน สรรพส่ิงเปนแตเพียงสักวาชื่อเรียกสมมติขึ้นกลาวขาน หาไดมีแกนสารแทจริงอยางใด
ไม เพราะสิ่งทั้งปวงอาศัยเหตุปจจัยประชุมพรอมกันเปนแดนเกิด หาไดดํารงอยูดวยตัวของมันเอง
เชนน้ีส่ิงทงั้ ปวงจึงเปนมายา พระโพธิสตั วเมือ่ บําเพ็ญบารมพี ึงมองเหน็ สรรพสงิ่ ในลกั ษณะเชนนี้ เพอื่
มิใหยึดติดในมายาของโลก ทายท่ีสุด พระพุทธองคไดสรุปวาผูเห็นภัยในวัฏสงสาร พึงยังจิตมิให
บังเกดิ ความยดึ มัน่ ผกู พันในสรรพสง่ิ ทัง้ ปวง เพราะสังขตธรรมนนั้ อปุ มาด่งั ภาพมายา ดง่ั เงา ดง่ั ความ
ฝน ด่ังฟองในนํ้า และดั่งสายฟา แลบ เกิดจากการองิ อาศัย ไมม ีส่งิ ใดเปนแกน สารจรี งั ยัง่ ยืน

แนวคิดเร่ืองศูนยตานี้ไดพัฒนาตอไปโดยทานคุรุนาคารชุนแหงนิกายมาธยมิกะ จนกลายเปน
ความคิดหลักทางพุทธปรชั ญาทล่ี ึกลํา้ และโดดเดนในโลกจนทุกวันนี้ พระสูตรน้ีมีแปลเปนภาษาไทย
โดย เสถียร โพธินนั ทะ

ชอื่ พระสตู ร
วัชรปรัชญาปารมิตาสูตรมีชื่อเต็มในภาษาสันสกฤตวา วัชรัจเฉทิกาปรัชญาปารมิตาสูตร
(สันสกฤต : व छे दका ापार मतासू ; Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra; วชฺรจฺ
เฉทิกา ปฺรชฺญาปารมิตาสูตฺร) หมายถึงพระสูตรวาดวยปญญาญาณอนั สมบูรณ ประดุจเพชรที่จะตดั
ภาพมายา คืออวิชชาและอุปาทาน อันเปนเคร่ืองกีดขวางมิใหบุคคลบรรลุถึงความรูแจง ใน
ภาษาอังกฤษเรียกท่ัวไปโดยยอวา “Diamond Sūtra” (พระสูตรเพชร) หรือ “Vajra Sūtra”
(วชั รสตู ร) สวนชื่อพระสูตรในภาษาอืน่ มดี ังน้ี
จี น : 金剛般若波羅蜜多經, jīngāng bōrěbōluómìduō jīng, เ รี ย ก โ ด ย ย อ ว า 金剛經,

jīngāng jīng

ญ่ีปุน : 金剛般若波羅蜜多経, kongou hannyaharamita kyou (คงโง ฮันเนียฮะระมิตะ
เคียว), เรยี กโดยยอวา 金剛経, kongou kyou (คงโงเคยี ว)
เกาหลี : 금강반야바라밀경, geumgang banyabaramil gyeong, เรียกโดยยอวา 금강경,

geumgang gyeong

เวียดนาม : Kim cương bát-nhã-ba-la-mật-đa kinh เรยี กโดยยอวา Kim cương kinh

39

ทเิ บต: ’phags pa shes rab kyi pha rol tu phyin pa rdo rje gcod pa zhes bya ba theg

pa chen po’i mdo

ทมี่ าของวัชรสูตร

วัชรสูตรเปนหนังสือท่ีพิมพเลมแรก ที่มีลักษณะเปนมวนในประเทศจีน ในป ค.ศ.868 มีความ
ยาว 17.5 ฟุต กวาง 10.5 น้ิว โดย หวาง เซียะ (Wang Chieh) ซ่ึงยังคงตกทอดมาจนถึงปจจุบัน
หนังสอื เลมนมี้ ีชือ่ วา วัชรสตู ร (Diamond Sutra) (กาํ ธร สถิรกุล. 2515 : 187)

วัชรสูตร มีชือ่ เรียกวา วชั รเฉทกิ ปรัชญาปารมติ าสตู ร หรอื วชั รปรัชญาปารมติ าสูตร (Dimond
That Cuts Through Illusion หรือ The Wisdom Sutra หรือ The Heart of Wisdom
Sutra)

วัชรปรัชญาปารมิตาสูตร (สันสกฤต व छे दका ापार मतासू , จีน 金剛般若波羅蜜
經, องั กฤษ Diamond Sutra) พระสูตรสําคญั หมวดปรชั ญาปารมิตาของพระพุทธศาสนามหายาน
มีชื่อเต็มในภาษาสันสกฤตวา “วัชรัจเฉทิกปรัชญาปารมิตาสูตร” หมายถึงพระสูตรวาดวยปญญา
ญาณอันสมบรู ณ ประดุจเพชรที่จะตัดภาพมายา คืออวชิ ชาและอปุ าทาน อันเปนเครอื่ งกีดขวางมิให
บคุ คลบรรลถุ งึ ความรแู จง

วัชรสูตร เปนพระสูตรวาดวยเรื่องศูนยตาหรือสุญญตา โดยยอนไปยังยุคทานเวยหลาง
(ปรมาจารยเซน) เมอื่ ครง้ั หนง่ึ ที่ทานเวยหลางเดนิ ทางไปขายของ และไดยินการสาธยายธรรมในพระ
สูตรนี้ ใจของทานก็ลุกโพลงสวางไสวในพทุ ธธรรม เขาถงึ ธรรมชาติเดมิ จิตเดมิ แท

หลังจากน้ัน ทานเวยหลางก็มีโอกาสเขาไปพํานัก อยูในสํานักของพระสังฆปริณายกองคท่ี๕
นิกายเซนในประเทศจีน และทานไดเขียนโศลกที่เขาใจถึงจิตเดิมแทไววา “ไมมีตนโพธ์ิ ท้ังไมมี
กระจกเงา อันใสสะอาด เม่ือทุกส่ิงวางเปลา แลว ฝุนจะลงจับอะไร?”

ทานเวยหลางไดเลาถึงเร่ืองนี้ไววา “วันหนึ่ง อาตมากําลังนําฟนไปขายอยูที่ตลาด เพราะเจา
จํานําคนหนึ่งเขาส่ังใหนําไปขายใหเขาถึงราน เมื่อสงของและรบั เงินเสร็จแลว อาตมาก็ออกจากราน
ไดพบชายคนหนึ่งกําลังบริกรรมสูตรๆหน่ึงอยูแถวหนารานนั้นเอง พอไดยินขอความแหงสูตรนั้น
เทานนั้ ใจของอาตมากล็ กุ โพลงสวางไสวในพุทธธรรม อาตมาจึงถามชอ่ื คัมภีรทเี่ ขากาํ ลงั สวดอยู กไ็ ด
ความจากชายคนน้ันวา พระสูตรน้ันชื่อ วัชรสูตร (วชฺรจฺเฉทิกสูตร หรือพระสูตรอันวาดวยเพชร
สําหรับตัด) อาตมาจึงไลเรียงตอไปวา เขามาจากไหน ทําไมเขาจึงจําเพาะมาทองบนแตพระสูตรนี้
ชายคนน้ันตอบวา เขามาจากวัดตุงซ่ัน ตําบลวองมุย เมืองคีเจา เจาอาวาสในขณะน้ีมีนามวาหวาง
ย่ัน (ฮงยิ้ม) เปนพระสังฆปริณายกแหงนิกายเซ็นองคที่ 5 มีศิษยรับการส่ังสอนอยูประมาณพันคน
เมื่อเขาไหวพระสังฆปริณายกท่ีวัดนั้น เขาไดฟงเทศนหลายครั้งเก่ียวกับพระสูตรๆน้ี เขาเลาตอ ไปวา

40

ทานสาธุคุณองคนนั้ เคยรบเรา ทงั้ คฤหสั ถแ ละบรรพชิตอยเู สมอ ใหพ ากนั บรกิ รรมพระสตู รๆน้ี เผือ่ วา
เมือ่ เขาพากนั บริกรรมอยู เขาจะสามารถเหน็ จติ เดมิ แท ของตนเอง และจะเขาถึงความเปนพุทธะได
โดยตรงๆ

เพราะเหตุนัน้ วัชรสูตร น้ี จะเปนพื้นฐานท่ีดีได หากเม่ือใดทจี่ ะเร่มิ ตนศึกษา เพ่ือปญญาปลอย
วางทิฏฐิ ความยึดถือยดึ ม่นั ในตัวตนของตน สลัดถอนถอนทิฏฐิความเห็นท้งั หลายของบุคคลที่ยังติด
ในธรรมคู นําไปสูความแจมแจงทางสุญญตาธรรม เปนพระสูตรวาดวยปญญาญาณอันสมบูรณ
ประดุจเพชรทจี่ ะตดั ภาพมายาลวงใจ

วชั รปรชั ญาปารมติ าสตู ร มจี ุดมงุ หมายอยา งเดยี วกับอนัตตลกั ขณสตู ร

อนัตตลักขณสูตร พระสตู รที่แสดงลกั ษณะแหง เบญจขันธ วา เปน อนัตตา

พระศาสดาทรงแสดงแกภิกษุปญจวัคคีย ภิกษุปญจวัคคียไดสําเร็จพระอรหัต ดวยไดฟงอนัตต
ลักขณสูตรนี้

(มาในมหาวรรค พระวินัยปฎ ก และในสงั ยุตตนกิ าย ขันธวารวรรค พระสตุ ตนั ตปฎก)

เพียงแตว ัชรปรชั ญาปารมติ าสูตร นํามากลาวโดยละเอยี ด

วัชรปรัชญาปารมติ าสตู ร ไมม อี ยใู นพระไตรปฎ ก 45 เลม

แตเ ปน พระสตู รที่แสดงลักษณะแหง เบญจขนั ธ วาเปน อนัตตา เชน เดยี วกนั

ภาคผนวก ประวัติ พระสุภูติเถระ

พระสุภูติเถระไดสั่งสมบุญท้ังหลายไวแลว แมในชาติกอนๆ ดังในสมัยของพระพุทธเจาปทุมุต
ตระ สมัยน้ัน ทานไดบวชเปนชฎิล (นักบวชที่เกลาผมมุนเปนมวยสงู ถือลัทธิบูชาไฟ บางครั้งจัดเปน
พวกฤๅษี) สรางอาศรมพํานักอยูท่ีภูเขานิสภะ ซึ่งไมไกลจากภูเขาหิมพานต ทานมีชื่อวา โกสิยะ
บําเพ็ญตบะ (ความเพียรเผาผลาญกิเลส) อยูผูเดียวไมมีเพื่อน อาศัยใบไมและผลไมท่ีหลนเองเลี้ยง
ชีวิต ไมบริโภคใบไมและผลไมท่ีเด็ดจากตน หรือแมเงามันท่ีขุดจากดิน นําจิตของตนใหยินดีในการ
ยังชีพอยางนักบวช แมตองสละชีวิตก็ไมยอมเลี้ยงชีพในทางท่ีไมสมควรแกนักบวช (อเนสนา) มีอยู
วันหนึ่ง จติ ของโกสยิ ชฎิลบังเกิดราคะ (กาํ หนัดยินดีในกาม) ข้ึนมา จงึ อบรมเตอื นตนเองวา

“เราผูเ ดยี วเทา นั้น ท่ีจะทรมานกเิ ลสตนได แตถ าเรามีกําหนดั ในอารมณ อันเปน ทต่ี งั้ แหงความ
กําหนดั ขดั เคอื งในอารมณ อันเปน ทีต่ ง้ั แหงความขดั เคอื ง หลงใหลในอารมณ อันเปน ที่ตัง้ แหง ความ
หลงใหล จงออกไปเสยี จากปา น้ีเถดิ

แมที่อยูน้ี ก็เปนที่อยูของผูบริสุทธิ์ ไมมีมลทิน มีแตตบะ จงอยาประทุษรายผูบริสุทธ์ิเลย จง
ออกไปเสยี จากปาน้ี เปนผูค รองเรือนเถดิ

41

เราอยายินดีแมท้ังสองอยางนั้นเลย เพราะเปรียบเสมือนฟนเผาศพ ท่ีเขาไมใชทํากิจอะไรอน่ื ๆ
แลว ไมใชท ้ังไมใ นบาน ไมใ ชทั้งไมใ นปา ฉันใด

เราก็ฉันนั้น เปนดุจฟนเผาศพ ไมใชทั้งคฤหัสถ ไมใชท้ังสมณะ (ผูสงบระงับกิเลส) พนจากเพศ
ทัง้ สอง สิง่ นพี้ งึ เกิดมีแกเราหรือหนอ

วิญูชน (ผูรูผิดรูถูก) จะรังเกียจเรา เหมือนชาวเมืองรังเกียจของสกปรก ฤๅษี (นักบวชผูแสวง
ธรรม) ท้ังหลายจะเอาความผิดของเราไปโพนทะนา จะประจานเราวา ลวงละเมดิ ผิดตอศาสนา ราว
กับชา งแกอ ายุ ๖๐ เส่อื มถอยกาํ ลงั แลว โดนขับออกจากโขลง ยอ มทกุ ขเศรา โศก ซบเซาอยู ฉนั ใด

แมเราผูมีปญญาทราม มีศีลเส่ือมแลว ก็ฉันน้ัน จะโดนชฎิลท้ังหลายขับไล ตองทุกขเศราโศก
ทั้งกลางวันและกลางคนื ไมไ ดค วามสขุ สาํ ราญ

แมเราอยูครองเรือน จะเปนอยูอยางไร เพราะทรัพยทั้งหลายก็ไมมีแลว คงตองทํางาน อาบ
เหงอ่ื ตา งนา้ํ ซึ่งเราไมย ินดีเลย ฉะน้ัน เราตองหา มใจท่หี มักหมม ดวยกเิ ลสเศรา หมองนีเ้ สยี ”

เมอื่ พจิ ารณาธรรมนัน้ แลว บงั คับจติ ขมใจ จนสามารถหา มจิตจากบาปชั่วได โกสยิ ชฎิล จงึ มีจิต
คนื สปู กติ บําเพ็ญธรรมอาศัยอยใู นปาใหญน้ัน ดวยความไมป ระมาทสบื ไป

กระทั่งวันหนึ่ง พระพุทธเจาปทุมุตตระเสด็จมายังที่อาศรมน้ี โกสิยชฎิลพอไดเห็นพระองค ก็
เกิดความคิดอยางนี้ขึ้นทนั ที

“นักบวชนี้แลดูนาเลื่อมใสย่ิงนัก เปนเทวดา (ผูมีจิตใจสูง) หรือมนุษย (ผูมีใจประเสริฐ) หนอ
เราไมเคยไดฟง หรือไดเห็นมากอนเลยในแผนดนิ นี้ หรอื ผูน ้ีจะเปน พระศาสดา”

คิดดังนั้นแลว จิตก็ยิ่งศรัทธาแรงกลา จึงรวบรวมดอกไมหอมตางๆในที่นั้น นํามาปูลาดเปน
อาสนะ (ที่น่งั ) ดอกไมอันวจิ ิตร เปน ทีน่ า รนื่ รมยใจ แลว ทูลนมิ นตวา

“ขาแตพระองคผูเจริญ อาสนะดอกไมน้ีสมควรแกพระองค ขาพระองคจัดถวายไวแลว โปรด
ทรงทําจติ ของขา พระองคใหราเริง โดยประทบั น่ังบนอาสนะดอกไมน ีเ้ ถดิ ”

พระศาสดาทรงรับดวยอาการนิ่งอยางดุษณีภาพ แลวประทับน่ังสมาธิบนอาสนะดอกไมน้ัน ๗
วัน ๗ คืน เม่ือเปนเชนน้ี แมโกสิยชฎิลก็ไดแสดงความนอบนอม เคารพแดพระองคอยางย่ิง โดย
กระทํานมัสการ (กราบไหว) พระองคตลอด ๗ วัน ๗ คืนเชนกัน ครั้นพระศาสดาทรงออกจากสมาธิ
แลว ไดตรัสกบั โกสิยชฎลิ วา

“ทานจงกระทําใหมากในพุทธานสุ สติ (ระลกึ ถึงพระพุทธเจา) อนั ยอดเย่ยี มกวาภาวนา (การทํา
ใหเกิดผล) ท้ังหลาย จะทําใจใหบริสุทธิ์บริบูรณได แลวทานจะไดรื่นรมยอยูในเทวโลก (โลกของคน
จิตใจสูง) ๒๐,๐๐๐ กัป(ชาติที่เกิด) จะไดเปนจอมเทพ (หัวหนาของคนจิตใจสูง) ๘๐ คร้ัง จะไดเปน
พระเจาจักรพรรดิ ๑,๐๐๐ ครั้ง จะไดเปนพระเจาประเทศราช (เจาแหงเมืองขึ้น) นับครั้งไมถวน

42

และใน ๑๐๐,๐๐๐ กัป จะไดช ื่อวา สภุ ูติ เปน สาวกของพระสมั มาสมั พทุ ธเจา พระนามวา โคดม เปน
สาวกผูเลิศในสองดานคือ เปนทักขิไณยบุคคล (บุคคลผูควรไดรับการทําบุญ) และเปนผูอยูโดยไมมี
ขา ศกึ (อรณวหิ าร)” ตรัสจบแลว พระศาสดาก็เสดจ็ จากไป

โกสิยชฎิลมีจิตเบิกบานย่ิงนัก ในคําพยากรณของพระศาสดา ไดกระทําใหมากในพุทธานุสสติ
ทุกเมื่อ จวบจนตลอดชีวิต ดวยกุศลกรรมที่ทาํ ดีไวแลวนัน้ จึงไดเวียนตายเวียนเกิดอยใู นภพนอยภพ
ใหญ ดว ยสุคติ (ทางดาํ เนินไปดี) เปน ดังท่พี ระศาสดาตรสั ไว

จนกระท่ังถึงยุคสมัยของพระพุทธเจาองคสมณโคดม ก็ไดเกิดเปนบุตรของสุมนเศรษฐี ในนค
สาวัตถี ของแควน โกศล แลวกเ็ ปนนอ งชายของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขาไดช ื่อวา สภุ ูติ มีอยคู ราวหนง่ึ
เปนวันที่อนาถบิณฑิกเศรษฐีไดถวายวัดเชตวัน แดพระผูมีพระภาคเจา ในวันนั้นสุภูติก็รวมอยูดวย
เม่ือไดฟงพระธรรมเทศนาของพระผมู ีพระภาคเจาแลว ก็บังเกิดความเลอ่ื มใสยงิ่ นกั จึงขอบวชอยูใ น
พระพทุ ธศาสนา

บวชแลวก็พากเพียรบําเพ็ญสมณธรรม (ขอปฏิบัติของสมณะ) เจริญวิปส สนา (ฝกอบรมปญญา
ใหเกิดความรูแจงเห็นจริง) และกรรมฐาน (วิธีปฏิบัติลดละกิเลส อยางเหมาะสมกับฐานะ) กระทํา
ฌาน (อาการจติ แนว แน สงบจากกิเลส) อยู

วันหน่ึง สุภูติภิกษุไดน่ังคูบัลลังก ตั้งกายตรง เขาสมาธิอันไมมีวิตกอยู ในที่ไมไกลพระผูมีพระ
ภาคเจา ครัน้ พระองคไ ดท อดพระเนตรแลว ทรงเปลง อุทานออกมมาวา

“ผูใดกําจัดวิตกทั้งหลายไดแลว ถอนขึ้นดวยดีแลว ไมมีสวนเหลือในภายใน ผูนั้นพนกิเลส
เครื่องของเกี่ยวไดแลว มีความสําคัญนิพพานเปนอารมณ พนโยคะ ๔ (กิเลสที่ผูกใจไวในความเกิด
คอื ๑.กาม ๒.ภพ ๓.ทฏิ ฐิ ๔.อวิชชา) ไดแ ลว ยอมไมกลับมาเกดิ อีก”

นั่นคือพระสุภูติเถระไดบรรลุธรรม เปนพระอรหันตองคหนึ่งแลว มีคุณวิเศษคือ ปฏิสัมภิทา ๔
(รูแตกฉาน ๔ ดาน) วิโมกข๘ (สภาวะจิตหลุดพน จากกิเลส ๘ ข้ันตอน) และอภญิ ญา ๖ (ความรู อัน
วเิ ศษย่ิง ๖ อยาง ที่ทาํ ใหกเิ ลสหมดไป)

หลังจากพระสุภตู ิเถระไดบ รรลอุ รหัตตผลแลว ก็ออกจารกิ (เดนิ ทาง) ไปตามชนบทตา งๆ เพยี ร
บําเพ็ญประโยชนแกชนหมูมาก กระทั่งถึงกรุงราชคฤห นครหลวงของแควนมคธ พระเจาพิมพิสาร
ราชาแหง แควน มคธ ทรงสดับการมาของพระสภุ ูติเถระแลว เสด็จไปหาดว ยความเคารพเล่อื มใส ทรง
นมิ นตพ ระเถระวา

“นิมนตพ ระคุณเจา ผเู จริญ โปรดพาํ นกั อยูในที่นีเ้ ถิด ขา พเจาจะสรา งทีอ่ ยถู วาย”
แตหลังจากเสด็จกลับไปแลว พระราชาก็ทรงลืมเร่ืองสรางที่พํานักนี้ พระเถระตองอาศัยอยู
อยางไมมีท่ีพํานัก ตากแดดตากลม ท้ังวันทั้งคืน ในที่แจง ลําบากย่ิงนัก ดวยผลแหงเหตุนี้ ทําใหฝน

43

ไมตก เมื่อฝนแลง ชาวนาชาวไรก็ลําบาก พากันเดือดรอนไปท่ัว จึงรวมตัวกันรองทุกขกับพระราชา
พระองคก็ทรงใครครวญหาเหตุน้ัน “ทําไมหนอฝนจึงไมตกเลยระยะนี้” พอดีทรงฉุกคิดขึ้นมาได
“ชะรอยพระเถระตองอยูกลางแจง ฝนจึงไมตก เพราะเราลืมสรางกุฎี (กระทอมที่อยูของนักบวช)
เปน แนแ ท”

ทรงดําริเชนนั้นแลว รีบรับส่ังใหสรางกุฎีมงุ ดวยใบไมถ วายพระเถระโดยเรว็ เสร็จแลวไดนิมนต
พระเถระวา “พระคุณเจาผูเจริญ นิมนตทานพํานักในกุฎีนี้เถิด” พระเถระก็รับคํา แลวเขาพํานักใน
กุฎี นั่งขัดสมาธิบนท่ีนั่งซ่ึงปูลาดดวยหญา ตั้งจิตกําหนดใจเมตตา หมายบําบัดทุกขภัยแกมหาชน
แลว จงึ กลา ววา

“ดูกอนฝน กุฎีของเรามุงบังดีแลว มีเครื่องปองกันอันสบายมิดชิดดี ทานจงตกลงมาตาม
สะดวกเถิด จิตของเราตงั้ มัน่ ดีแลว หลุดพน แลว จากกเิ ลสทงั้ ปวง เราเปนผูม ีความเพยี รอยู เชญิ ตกลง
มาเถดิ ฝน” สนิ้ คําประกาศ หยาดฝนกโ็ ปรยปรายตกลงมาทนั ที ทาํ ใหแ ผน ดินชุมฉาํ่ ทั่วถงึ มหาชนพา
กนั ดีใจย่งิ

ก็ดวยความมีเมตตา (จิตปรารถนาใหคนอื่นเปนสุข) นี้เอง ไมวาไปท่ีใด พระเถระก็แสดงธรรม
แกม หาชนท่ัวหนาอยางเมตตายิ่ง พระผมู ีพระภาคเจา จงึ ทรงแตงต้งั ทา นไวใ นตําแหนงผูเลิศกวาภิกษุ
ทง้ั ปวง ในดานเปน ผูอยโู ดยไมม ขี าศึก (อรณวิหาร)

และก็ดวยการเท่ียวบิณฑบาตอยางมีเมตตาย่ิง ท้ังกายวาจาใจปรารถนาใหผูทําบุญท้ังหลาย
ไดรับผลบุญมากนี้เอง พระผูมีพระภาคเจาจึงทรงแตงต้ังทานไวในตําแหนง ผูเลิศกวาภิกษุท้ังปวง ใน
ดานทกั ขไิ ณยบคุ คล (บคุ คลผคู วรไดรับการทาํ บุญ)

Background of the Diamond Sutra

What Is A Sutra?
A Brief History of The Diamond Sutra
Methodology: How This New Translation Was Done
Other Translations Used in Creating This New Translation
What Is A Sutra?
This definition of “Sutra” is provided by the UW-Madison Buddhism Study Group:
“The word sutra is the most common term for a Buddhist scripture, so that Buddhists
refer to the sutras just as Christians might speak of the Bible.
But although it tends to be used so generally, sutra has a specific meaning.
It comes from a word meaning ‘a thread: so it suggests a number of topics strung together
on a common thread of discourse.

44

The form of a sutra is almost always the same.
First you get a description of where the discourse was given, what was going on, and who
was present. That is followed by the main body of the text, which usually consists of a teaching
of the Dharma, the real truth, by the Buddha himself. The sutra then ends with an account of
the effect of the Buddha’s teaching on the people listening.
It is important to understand that whatever is said in the body of a sutra is not just issuing
from the ordinary level of consciousness.
It isn’t something that has been worked out intellectually.
It isn’t a proof or an explanation of something in the mundane sense.
It is a truth, a message, even a revelation, issuing from the depths of the Enlightened
consciousness, the depths of the Buddha nature.
This is the essential content of any Buddhist scripture, and this is its purpose: to
communicate the nature of Enlightenment and show the way leading to its realization.”
A Brief History of The Diamond Sutra
The World’s Earliest Dated Printed Book Diamond Sutra Scroll
Diamond Sutra. Cave 17, Dunhuang, ink on paper
British Library Or.8210/ P.2 Copyright © The British Library Board
From “Landmarks in Printing: Diamond Sutra”:
“Hidden for centuries in a sealed-up cave in north-west China, this copy of the ‘Diamond
Sutra’ is the world’s earliest complete survival of a dated printed book. It was made in AD
868. Seven strips of yellow-stained paper were printed from carved wooden blocks and pasted
together to form a scroll over 5m long. Though written in Chinese, the text is one of the most
important sacred works of the Buddhist faith, which was founded in India. Although not the
earliest example of a printed book, it is the oldest we have bearing a date. By the time it was
made, block-printing had been practised in the Far East for more than a century. The quality
of the illustration at the opening of this ‘Diamond Sutra’ shows the carver of the printing blocks
to have been a man of considerable experience and skill.
This scroll was found in 1907 by the archaeologist Sir Marc Aurel Stein in a walled-up
cave at the ‘Caves of the Thousand Buddhas’, near Dunhuang, in North-West China. It was one
of a small number of printed items among many thousands of manuscripts, comprising a library
which must have been sealed up in about AD 1000. Although not the earliest example of
blockprinting, it is the earliest which bears an actual date.

45

The colophon, at the inner end, reads: ‘Reverently [caused to be] made for universal free
distribution by Wang Jie on behalf of his two parents on the 13th of the 4th moon of the 9th
year of Xiantong [i.e. 11th May, AD 868]’. ”

According to National Library of Peking in 1961, the Diamond Sutra is described as: “The
Diamond Sutra, printed in the year 868….is the world’s earliest printed book, made of seven
strips of paper joined together with an illustration on the first sheet which is cut with great
skill.” The writer adds: “This famous scroll was stolen over fifty years ago by the Englishman
Ssu-t’an-yin [Stein] which causes people to gnash their teeth in bitter hatred.” It is currently
on display in the British Museum. The scroll, some sixteen feet long, 17 an half feet long and
10 and half inches wide, bears the following inscription: ” reverently made for universal free
distribution by Wang Jie on behalf of his parents on the fifteenth of the fourth moon of the
ninth year of Xian Long (May 11, 868)”

Methodology: How This New Translation Was Done

This new translation was created by taking 15 different previous translations of the
Diamond Sutra and carefully reviewing them line by line.

Each chapter was reconstructed line by line, word by word, by comparing each of these
different translations.

This new translation kept every element that was common through each of the other 15
translations.

In some cases some translations had more text, and others less. Where the text seemed
to be “embellishment” or repetition that I did not believe was necessary to the message I left
it out.

If there was any doubt on my part I tended to leave words or passages in rather than
remove them if they seemed to work with the tone or tenor of the passage.

I left out most of the long names or names of locations, such as Anathapindika, which
was the location in the Jeta Grove where the Buddha spoke.

I also left out words like Tathagata, the Arhat, Bodhisattvas, Bhagavat, Mahasattvas,
Bhikshus, Nirvana, Anuttarasamyaksambodhi, and annutara-samyak-sambodhicitta. In every
case I came up with a simple word which kept the spirit of the Sutra while making it easier to
read.

For forms of address I chose “Most Honored One” or “Buddha” to refer to the Buddha.

46

I chose this over other forms in other translations such as these: “World-Honored One”,
“O Lord”, “O Well-Gone”, “Tathagata”, “Arhat”, “The Fully Enlightened One”, “The Lord”,
“O Sugata”, and “Thus Come One”.

There is a balance between a very “formal” style in some translations, and overly
“familiar” styles present in some others. This translation finds a middle ground, maintaining
and respecting the seriousness of the setting and message, while avoiding cumbersome phrases
or attempting to “dumb down” the style presented in the bulk of the other translations.

For example, one translation had the phrase “So listen up, Subhuti”, another translation
had “Buddha replied: Listen carefully”, a third said “Therefore, O Subhuti, listen and take it to
heart, well and rightly”, and finally another said “Please listen with all of your attention and
the Tathagata will respond to your question”.

The final translation that I came up with in this instance is this: “Listen carefully with your
full attention, and I will speak to your question.”

After reviewing each chapter line by line, word by word, I worked the final translation
over one more time to make any minor adjustments that would make the text flow more like
our modern language.

The resulting translation presented here is one that is true to every line and every word
of the original Sutra, as passed on through these 15 earlier translations.

Finally, you will find below a list of the other translations I used in preparing this new
translation.

I hope you enjoy this site and come back often to read this wonderful Buddhist text, and
feel free to show your support for this work presented here by donating to the hosting,
registration, and upkeep of this website. Just click here to support this site.

Namaste, Alex Johnson
Other Translations Used In Creating This New Translation
Note: the sites below are no longer available. The translation used on this website was
completed in 2003, and all of these sites were active at the time.
www.Sinc.sunysb.edu – (Link No Longer Available)
www.io.com – (Link No Longer Available)
www.buddhistinformation.com – (Link No Longer Available)
www.buddhistinformation.com 2 – (Link No Longer Available)
www.buddhismtoday.com – (Link No Longer Available)

47

www.buddhismtoday.com 2 – (Link No Longer Available)
www.community.palouse.net – (Link No Longer Available)
home.flash.net/~cameron/texts/diamond.html – (Link No Longer Available)v
www.buddhistinformation.com 2 – (Link No Longer Available)
www.buddhistinformation.com 3 – (Link No Longer Available)
www.gruntose.com – (Link No Longer Available)
www.terebess.hu – (Link No Longer Available)
Note:
There are also three other web sites that had translations that are no longer available.

ขอมูลสังเขป อนัตตลักขณสูตร

พระสูตร เถรวาทนกิ าย

อนัตตลักขณสูตร (บาลี: Anattalakkhaṇa Sutta) คือพระสูตรที่แสดงลักษณะ คือ
เครอ่ื งกําหนดหมายวา เปนอนตั ตา เปน พระสูตรท่ีมคี วามสําคัญทส่ี ดุ พระสูตรหนงึ่ เน่ืองจากหลงั จาก
ทพ่ี ระโคตมพทุ ธเจาไดท รงแสดงพระสูตรน้ีแลว ไดบงั เกดิ พระอรหนั ตในพระบวรพุทธศาสนา 5 องค
รวมพระพุทธองคเปน 6 องค ซงึ่ พระสูตรน้ี มีใจความเกี่ยวกับ ความไมใ ชต ัวตนของ รูป คอื รางกาย
เวทนา คือ ความรูสึกสุขทุกขหรือเฉย ๆ สัญญา คือ ความจําไดหมายรู สังขาร คือ ความคิดหรือ
เจตนา วิญญาณ คือ ความรูอารมณทางตา หู เปนตน หรือเรียกอีกประการหนึ่งวา อายตนะท้ัง 6
อนั ไดแกสัมผัสทาง ตา หู จมกู ลิ้น กาย และใจ

ประวตั ิ
อนัตตลักขณสูตร เปนพระสูตรท่ีสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจาทรงแสดง ณ ปาอิสิปตน
มฤคทายวัน เมืองพาราณสี หรือในเขตเมืองสารนาถ ประเทศอินเดียในปจจุบัน เม่ือพระชนมายุได
35 พรรษา
ธมั เมกขสถูป บรเิ วณปา อสิ ปิ ตนมฤคทายวนั เมอื งสารนาถ คือสังเวชนยี สถานแหงการประกาศ
ธรรมยคุ แรกขององคสมเด็จพระสมั มาสมั พุทธเจา รวมถึงสถานที่พระประกาศอนตั ตลักขณสตู ร
พระสูตรน้ี โดยทรงแสดงตอปญจวัคคีย ในวันแรม 5 คํ่า เดือน 8 หลังจากท่ี พระพุทธองคได
แสดงปฐมเทศนาคือธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ในวันขึ้น 15 ค่ํา เดือน 8 จนพระอัญญาโกณฑัญญะ
บรรลุโสดาบัน และในวันตอ ๆ มา คือในวันแรม 1 คํ่า 2 ค่ํา 3 ค่ํา และ 4 คํ่าเดือน 8 ทรงแสดง
“ปกิณณกเทศนา” ยังผลใหพระวัปปะ พระภัททิยะ พระมหานามะ และพระอัสสชิ บรรลุโสดาบัน
ตามลําดบั และไดรับเปน เอหภิ กิ ขุอปุ สัมปทาเปนที่เรียบรอ ยแลว

48

ในระหวางที่ทรงแสดงปกิณณกเทศนา เพื่ออบรมพระวัปปะ พระภัททิยะ พระมหานามะ และ
พระอัสสชิอยูน้ัน พระอริยเจาทั้งหลายมิไดบิณฑบาตยังชีพ ตางเรงกระทําความเพียร เชนเดียวกับ
สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจาก็มิไดทรงบิณฑบาตรเชนกัน เพื่อทรงส่ังสอนอบรมพระอริยเจา
จนกระทง่ั แตละองคส าํ เร็จมรรคผลข้นั ตนในท่สี ุด

คร้ันเม่ือถึงวันแรม 5 ค่ํา เดือน 8 หลังจากสดับพระธรรมเทศนาอนัตตลักขณสูตรพระภิกษุ
ปญจวัคคียทั้ง 5 ไดบรรลุพระนิพพานเปนพระอรหันตพรอมกันท้ัง 5 รูป นับเปนพระอรหันตกลุม
แรกในพระบวรพุทธศาสนา ดังปรากฏในเน้ือความของพระสูตรดังท่ีพระธรรมสังคาหกาจารย หรือ
พระอาจารยผูท ําสังคายนารอยกรองต้ังเปน พระบาลไี ว ไดก ลา วไวในตอนทายพระสตู รไว ดงั น้ี

“อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา ปฺจวคฺคิยา ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุ. อิมสฺมึ จ ปน เวยฺยาก
รณสมฺ ึ ภฺญมาเน ปฺจวคฺคยิ านํ ภิกขฺ นู ํ อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตานิ วมิ จุ จฺ ึส.ุ เตน โข ปน สมเยน ฉ
โลเก อรหนโฺ ต โหนตฺ ิ.”

ความวา “พระผูมีพระภาคไดตรัสพระสูตรนี้แลว พระปญจวัคคียมีใจยินดี เพลิดเพลินภาษิต
ของพระผูมีพระภาค. ก็แลเมื่อพระผูมีพระภาคตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู จิตของพระปญจวัคคยี พน
แลว จากอาสวะท้งั หลาย เพราะไมถ อื มนั่ ครง้ั นัน้ มีพระอรหนั ตเกดิ ขึ้นในโลก 6 องค”

เนือ้ หา
พระสูตรน้ีมีใจความโดยยอดังท่ีสมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริ
นายก (เจรญิ สวุ ฑฒฺ โน) ไดทรงมพี ระนิพนธไ ว ดงั ตอ ไปน้ี

ตอนท่ี 1 พระบรมศาสดาไดทรงแสดง รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ วาเปนอนตั ตา มิใช
อัตตาตัวตน ถาท้ังหานี้ พึงเปนอัตตาตัวตน ทั้งหาน้ีก็ถงึ ไมเปนไปเพ่ืออาพาธ และบุคคลก็จะพงึ ไดใ น
สวนทง้ั หา นีว้ า ขอใหเปนอยางนเ้ี ถดิ อยาไดเปนอยา งนัน้ เลย แตเพราะเหตุวาทง้ั หานม้ี ใิ ชอ ัตตาตวั ตน
ฉะน้ัน ท้ังหานี้จึงเปนไปเพื่ออาพาธ และบุคคลก็ยอมไมไดสวนท้ังหานี้วา ขอใหเปนอยางนี้เถิด
อยาไดเ ปนอยา งนนั้ เลย

ตอนท่ี 2 พระผูมีพระภาคเจาตรัสสอบความรูความเห็นของทานท้ังหานั้น ตรัสถามวา รูป
เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ท้ังหานี้เที่ยงหรือไมเที่ยง ทานทั้งหา ทูลตอบวา ไมเที่ยง ตรัสถาม
อีกวา สิ่งใดไมเที่ยง ส่ิงนั้นเปนทุกขหรือเปนสุข ทานทั้งหากราบทูลวาเปนทุกข ก็ตรัสถามตอไปวา
สิง่ ใดไมเ ที่ยงเปนทกุ ขม ีความแปรปรวนไปเปนธรรมดา ควรหรอื จะเหน็ ส่ิงน้ัน

ตอนท่ี 3 พระพุทธเจาไดตรัสรุปลงวา รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ท้ังหานี้ที่เปนสวน
อดีตก็ดี เปนสวนอนาคตก็ดี เปนสวนปจจุบันก็ดี เปนสวนภายในก็ดี เปนสวนภายนอกก็ดี เปนสวน
หยาบก็ดี เปนสวนละเอียดก็ดี เปนสวนเลวก็ดี เปนสวนประณีตก็ดี อยูในท่ีไกลก็ดี อยูในที่ใกลก็ดี

49

ท้ังหมดก็สักแตวาเปนรูป เปนเวทนา เปนสัญญา เปนสังขาร เปนวิญญาณ ควรเปนดวยปญญาชอบ
ตามทีเ่ ปนแลว วา นี่ไมใชของเรา เราไมใชนี่ น่ีไมใ ชต วั ตนของเรา

ตอนท่ี 4 พระพทุ ธเจาไดท รงแสดงผลทเี กดิ แกผฟู ง และเกดิ ความรเู หน็ ชอบดง่ั กลา วมานั้นตอไป
วา อริยสาวก คือ ผูฟงผูประเสริฐซ่ึงไดสดับแลวอยางนี้ ยอมเกิดนิพพิทา คือ ความหนายในรูป
หนายในเวทนา หนายในสญั ญา หนายในสังขาร หนายในวิญญาณ เม่ือหนายก็ยอ มสน้ิ ราคะ คือ สิ้น
ความติด ความยินดี ความกําหนัด เม้ือสิ้นราคะ ก็ยอมวิมุตติ คือ หลุดพน เมื่อวิมุตติ ก็ยอมมีญาณ
คือความรูวาวิมตุ ติ หลุดพนแลว และยอมรวู า ชาติ คือ ความเกิดส้ินแลว พรหมจรรยอ ยูจบแลว กิจ
ทคี่ วรทําไดทําสําเร็จแลว ไมมีกิจอน่ื ทีจ่ ะพึงทาํ เพ่อื ความเปน เชน น้ีอีกตอไป

ความสําคัญ

จุดมุงหมายของพระสูตรนี้ก็เพ่ือชี้ใหเห็นถึงความเปนอนัตตาของสรรพสิ่ง ใหเล็งเห็นวา รูป
เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ หรือขันธ 5 น้ัน ไมเที่ยง เปนทุกข มีความแปรไปเปนธรรมดา
ไมควรท่ีจะเห็นโดยสําคัญดวยตัณหา มานะ ทิฏฐิวา น่ันเปนของเรา น่ันเปนเรา น่ันเปนตัวตนของ
เรา

กอนที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุธเจาจะทรงตรัสรูทรงตรัสรูพระอนุตรสัมมาสัมโพธิญาณนั้น
ชาวโลกมที ิฏฐิสดุ โตงอยู 2 ประการ กลาวคือ ฝายสสั สตทฏิ ฐิ ที่เห็นวาในปจจุบันชาตินี้ก็มีอตั ตา คอื
ตัวตน เม่ือส้ินชีวิตไปแลวอัตตาคือตัวตนก็ยังไมส้ิน ยังจะมีสืบภพชาติตอไป มีชาติหนาเรื่อยไปไมมี
ขาดสูญ และฝายอุจเฉททิฏฐิ ความเห็นวา มีอัตตาตัวตนอยูแตในปจจุบันชาติน้ีเทานั้น เม่ือส้ินชีวิต
ไปแลวอัตตาตวั ตนกส็ น้ิ ไป ไมม อี ะไรเหลืออยทู ่ีจะใหไปเกดิ ดัง่ ทีเ่ ห็นวา ตายสูญ

แตสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจาทรงประกาศวา ความเห็นท้ัง 2 ฝายลวนเปน มิจฉาทิฏฐิ คือ
ความเห็นผิด และทรงชี้ทางท่ีเห็นถูกไววา ตราบใดที่ยังไมส้ินความยึดมั่นถือมั่นในขันธ 5 แลว อาทิ
ยังยึดมันวา รูปเปนตัวตน หรืออัตตา เวทนาเปนอัตตา สัญญาเปนอัตตา สังขารเปนอัตตา และ
วิญญาณเปนอัตตา ก็ยังจะมีการเกิดดับไมรูจักจบสิ้นในสังสารวัฏ การยึดม่ันในขันธ 5 น้ี เรียกวา
“ปญ จปุ าทานขันธ”

สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสงั ฆราช สกลมหาสังฆปรนิ ายก (เจริญ สุวฑฺฒโน) ทรงแสดง
ทัศนะไววา “ในสมัยพุทธกาลหรือสมัยไหน ๆ ก็คงเปนเชนน้ี ในปจจุบันก็เปนเชนน้ี และพระปญจ
วัคคียนั้นก็ยอมมีความยึดถืออยูเชนนี้อยางมั่นคง เพราะฉะน้ัน เมื่อฟงธรรมจักร ทานพระอัญญา
โกณฑัญญะจึงไดดวงตาเห็นธรรมเพียงรูปเดียว เม่ือพระพุทธเจาไดทรงแสดงธรรมอบรมอีก จึงได
ดวงตาเห็นธรรมจนครบทั้ง 5 รูป แตก็ไดเพียงดวงตาเห็นธรรม เทากับวาเห็นทุกขสัจ ความจริงคือ

50

ทุกขข้ึนเทาน้ัน พระพุทธเจาจึงไดทรงแสดงพระสูตรท่ี 2 ชี้ลักษณะของอาการทั้ง 5 เหลาน้ีวาเปน
อนัตตา คอื ไมใชตัวตนโดยชัดเจน”

ความเชอื่
อนัตตลักขณสูตร เปนพระสูตรทีย่ ังใหเกิดพระอรหันตในคราวเดยี วกันถึง 5 องค อีกท้ังยังเปน
พระอรหันตกลุมแรก นับเปนการลงหลักปกฐานพระธรรมวินัยของสมเด็จพระสัมมาสมั พุทธเจา คร้ัง
สําคัญ เชื่อถือกันวา พระสตู รนเี้ ปนหนง่ึ ในพระสูตรสําคญั รวบรวมเอาหัวใจของพระบวรพุทธศาสนา
ไว อยางครอบคลุม กวางขวาง จึงขนานนามกันวาเปน "ราชาธรรม" เชนเดียวกับ ธัมมจักกัปปวัตน
สูตรและอาทิตตปริยายสูตร ซ่ึงสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจาทรงแสดงไว และยังใหบังเกิดการ
ประกาศพระศาสนาคร้ังใหญไปท่ัวสากลจักรวาล และบังเกิดพระอรหันตเปนจํานวนมาก โดยหลวง
ปจู นั ทา ถาวโร แหง วดั ปาเขานอ ย จังหวดั พิจิตร พระผูปฏบิ ัตดิ ีปฏิบัตชิ อบ ท่กี ลา ววาธัมมจักกปั ปวัต
ตนสูตร อนัตตลักขณสูตร และอาทิตตปริยายสูตร ทั้ง 3 สูตรนี้เรียกวา ราชาธรรม เปนธรรมอัน
ย่ิงใหญของศาสนาพุทธ ธรรมท้งั 84,000 พระธรรมขนั ธม ารวมอยทู น่ี ี่ทงั้ หมด
ลาํ ดบั ในพระไตรปฏก
อนัตตลักขณสูตร จัดอยูในหมวดมหาวรรค แหงพระวินัยปฎก และเนื้อความในลักษณะ
เดียวกันยังปรากฏในปญจวัคคิยสูตร แหงสังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ในพระสุตตันตปฎก สวนใน
พระไตรปฎกภาษาจีน จดั อยูในหมวดอาคม คือสัมยกุ ตะ อาคม พระสตู รที่ 34 มรี หัสวา SA 34

พระไตรปฎก เลมท่ี ๑๗ พระสตุ ตันตปฎก เลม ท่ี ๙
สังยตุ ตนกิ าย ขนั ธวารวรรค ๗. ปญ จวคั คยิ สตู ร วา ดวยลักษณะแหง อนัตตา
[๑๒๗] สมยั หน่ึง พระผมู พี ระภาคประทบั อยู ณ ปาอิสปิ ตนมฤคทายวนั ใกลพระนครพาราณส.ี
ณ ที่น้ันแล พระผูมพี ระภาค ตรัสเรียกภกิ ษุเบญจวัคคีย ฯลฯ แลวตรัสวา ดูกรภิกษุท้ังหลาย รูปมิใช
ตัวตน. ก็หากวารูปนี้จักเปนตัวตนแลวไซร รูปนี้ ก็คงไมเปนไปเพ่ืออาพาธ ทั้งยังจะไดตามความ
ปรารถนาในรูปวา ขอรูปของเรา จงเปนอยางนี้เถิด อยาไดเปนอยางน้ันเลย. ก็เพราะเหตุท่ีรูปมิใช
ตัวตน ฉะน้ันรูปจึงเปนไปเพ่ืออาพาธ และไมไดตามความปรารถนาในรูปวา ขอรูปของเรา จงเปน
อยางนเ้ี ถดิ อยาไดเปนอยางนัน้ เลย.
ดูกรภิกษุท้ังหลาย เวทนา มิใชตัวตน. ก็หากเวทนานี้ จักเปนตัวตนแลวไซร ก็คงไมเปนไปเพื่อ
อาพาธ ท้ังยังจะไดตามความปรารถนาในเวทนาวา ขอเวทนาของเรา จงเปนอยางน้ีเถิด อยาไดเปน
อยางนนั้ เลย.
ก็เพราะเหตุที่เวทนามิใชตัวตน ฉะน้ัน เวทนาจึงเปนไปเพ่ืออาพาธ และไมไดตามความ
ปรารถนาในเวทนาวา ขอเวทนาของเรา จงเปน อยางนเี้ ถดิ อยาไดเ ปน อยา งนนั้ เลย.

51

ดูกรภิกษุท้ังหลาย สัญญามิใชตัวตน. ก็หากสัญญาน้ีจักเปนตัวตนแลวไซร ก็คงไมเปนไปเพื่อ
อาพาธ ทั้งยังจะไดตามความปรารถนาในสัญญาวา ขอสัญญาของเรา จงเปนอยางน้ีเถิด อยาไดเปน
อยา งนนั้ เลย. กเ็ พราะเหตทุ สี่ ัญญามิใชตัวตน ฉะน้ัน สญั ญาจึงเปนไปเพื่ออาพาธ และไมไ ดต ามความ
ปรารถนาในสัญญาวา ขอสญั ญาของเรา จงเปนอยางนีเ้ ถดิ อยาไดเ ปนอยางนั้นเลย.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย สังขารมิใชตัวตน. ก็หากสังขารน้ี จักเปนตัวตนแลวไซร ก็คงไมเปนไปเพื่อ
อาพาธ ทั้งยังจะไดตามความปรารถนาในสังขารวา ขอสังขารของเรา จงเปนอยางนี้เถิด อยาไดเปน
อยา งนน้ั เลย. ก็เพราะเหตทุ ่สี ังขารมใิ ชต ัวตน ฉะนั้น สังขารจงึ เปน ไปเพื่ออาพาธ และไมไ ดต ามความ
ปรารถนาในสงั ขารวา ขอสังขารของเรา จงเปน อยางน้เี ถิด อยา ไดเ ปน อยางนน้ั เลย.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย วิญญาณมิใชตัวตน ก็หากวิญญาณนี้ จักเปนตัวตนแลวไซร ก็คงไมเปนไป
เพื่ออาพาธ ท้ังยังจะไดตามความปรารถนาในวิญญาณวา ขอวิญญาณของเรา จงเปนอยางนี้เถิด
อยาไดเ ปน อยางนน้ั เลย. กเ็ พราะเหตทุ ่วี ญิ ญาณมใิ ชต ัวตน ฉะนนั้ วิญญาณจึงเปน ไปเพือ่ อาพาธ และ
ไมไดตามความปรารถนาในวิญญาณวา ขอวิญญาณของเรา จงเปนอยางน้ีเถิด อยาไดเปนอยางน้ัน
เลย.

[๑๒๘] ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอท้ังหลายจะสําคัญความขอนั้นเปนไฉน รูปเท่ียง หรือไมเที่ยง?
ภกิ ษเุ หลานั้น กราบทูลวา ไมเทีย่ ง พระเจาขา .

พ. กส็ ่งิ ใดไมเ ที่ยง สง่ิ นน้ั เปน ทุกขหรอื เปน สขุ เลา?

ภ.ิ เปน ทุกข พระเจา ขา .

พ. กส็ งิ่ ใดไมเทีย่ ง เปนทุกข มีความแปรปรวนเปน ธรรมดา ควรหรือหนอ ท่จี ะตามเหน็ สิง่ นน้ั วา
นน่ั ของเรา นน่ั เปน เรา นนั่ ตวั ตนของเรา?

ภ.ิ ไมควรเหน็ อยา งน้นั พระเจาขา .

พ. ดูกรภิกษุท้ังหลาย เธอท้ังหลายจะสําคัญความขอน้ันเปนไฉน เวทนา สัญญา สังขาร
วิญญาณเที่ยงหรอื ไมเ ทีย่ ง?

ภ.ิ ไมเที่ยง พระเจาขา.

พ. กส็ ิง่ ใดไมเทยี่ ง สิง่ นั้นเปนทุกขห รอื สุขเลา?

ภ.ิ เปน ทกุ ข พระเจาขา .

พ. ก็ส่งิ ใดไมเ ทยี่ ง เปน ทกุ ข มีความแปรปรวนเปนธรรมดา ควรหรือหนอ ที่จะตามเหน็ สงิ่ นน้ั วา
น่นั ของเรา นน่ั เปน เรา นัน่ ตัวตนของเรา?

ภ.ิ ไมควรเห็นอยา งนน้ั พระเจา ขา .

52

[๑๒๙] ดกู รภกิ ษทุ ั้งหลาย เพราะเหตุน้นั แหละ รูปอยางใดอยางหนงึ่ ทง้ั ทเ่ี ปนอดตี อนาคต และ
ปจจุบัน เปนภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณตี ทั้งที่อยูในที่ไกลหรือใกล รูป
ทง้ั หมดน้นั เธอท้ังหลายพงึ เห็นดว ยปญญาอนั ชอบ ตามความเปนจรงิ อยางน้ีวา น่นั ไมใชของเรา นัน่
ไมเปนเรา นั่นไมใชต วั ตนของเรา. เวทนาอยา งใดอยา งหนึง่ ทง้ั ทเ่ี ปน อดีต อนาคต และปจ จุบัน ฯลฯ
ทั้งท่ีอยูไกลหรือใกล เวทนาท้ังหมดนั้น เธอทั้งหลาย พึงเห็นดวยปญญาอันชอบ ตามความเปนจริง
อยางนี้วา น้ันไมใชของเรา นั่นไมเปนเรา นั่นไมใชตัวตนของเรา. สัญญาอยางใดอยางหนึ่ง ทั้งท่ีเปน
อดีต อนาคต และปจจุบัน ฯลฯ ท้ังท่ีอยูไกลหรือใกล สัญญาทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลาย พึงเห็นดวย
ปญญาอันชอบ ตามความเปนจริงอยางน้ีวา นั่นไมใชของเรา น่ันไมเปนเรา นั่นไมใชตัวตนของเรา.
สังขารเหลาใดเหลาหน่ึง ท้ังท่ีเปนอดีต อนาคต และปจจุบัน ฯลฯ ท้ังท่ีอยูไกลหรือใกล สังขาร
ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลาย พึงเห็นดวยปญญาอันชอบ ตามความเปนจริงอยางน้ีวา น่ันไมใชของเรา
น่ันไมเ ปน เรา น่ันไมใชตัวตนของเรา. วิญญาณอยา งใดอยางหน่งึ ท้งั ท่ีเปนอดีต อนาคต และปจ จุบัน
เปนภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอยี ด เลวหรือประณีต ทั้งที่อยไู กลหรือใกล วิญญาณทง้ั หมด
น้ัน เธอทัง้ หลาย พงึ เห็นดว ยปญญาอันชอบ ตามความเปน จรงิ อยา งน้วี า น่ันไมใ ชข องเรา นัน่ ไมเปน
เรา น่นั ไมใ ชตัวตนของเรา.

[๑๓๐] ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผูไดสดับแลว เห็นอยางน้ี ยอมเบื่อหนายแมในรูป แมใน
เวทนา แมในสัญญา แมในสังขาร แมในวิญญาณ เม่ือเบ่ือหนาย ยอมคลายกําหนัด เพราะคลาย
กําหนัด จึงหลุดพน. เม่ือหลุดพนแลว ยอมมีญาณหย่ังรูวา หลุดพนแลว. รูชัดวาชาติสิ้นแลว
พรหมจรรยอยจู บแลว กจิ ท่คี วรทาํ ทําเสรจ็ แลว กิจอื่นเพอ่ื ความเปน อยางนี้มิไดม ี.

พระผมู พี ระภาค ไดต รัสอนตั ตลกั ขณสตู รน้ี จบลงแลว ภกิ ษเุ บญจวคั คียตางมีใจยนิ ดชี ่ืนชมพระ
ภาษิตของพระผูมีพระภาค ก็แหละเมื่อพระผูมีพระภาคกําลังตรัสไวยากรณภาษิตน้ีอยู ภิกษุเบญจ
วัคคยี  ก็มีจิตหลุดพนจากอาสวะ เพราะไมถ ือมนั่ .

บทสวดบาลี อนัตตลักขณสูตร

เอวัมเม สตุ งั เอกงั สะมะยัง ภะคะวา พาราณะสิยัง วหิ ะระติ อิสปิ ะตะเน มิคะทะเยฯ

ตัตร๎ ะ โข ภะคะวา ปญจะวคั คิเย ภกิ ขู อามนั เตสิ ฯ

รูปง ภิกขะเว อะนัตตา ฯ รูปญจะหิทงั ภกิ ขะเว อตั ตา อะภะวสิ สะ นะยทิ งั รปู ง อาพาธายะ สังวตั เตยยะ
ลัพเภถะ จะ รเู ป เอวงั เม รูปง โหตุ เอวัง เม รูปง มา อะโหสีติฯ

ยัส๎มา จะ โข ภิกขะเว รูปง อะนัตตา ตัส๎มา รูปง อาพาธายะ สังวัตตะติ นะ จะ ลัพภะติ รูเป เอวัง เม รู
ปง โหตุ เอวงั เม รปู ง มา อะโหสีติฯ

53

เวทะนา อะนัตตา ฯ เวทะนา จะ หิทัง ภิกขะเว อัตตา อะภะวิสสะ นะยิทัง เวทะนา อาพาธายะ สังวัต
เตยยะ, ลัพเภถะ จะ เวทะนายะ เอวัง เม เวทะนา โหตุ เอวัง เม เวทะนา มา อะโหสตี ิ ฯ

ยัสม๎ า จะ โข ภกิ ขะเว เวทะนา อะนตั ตา ตสั ม๎ า เวทะนา อาพาธายะ สังวตั ตะติ นะ จะ ลพั ภะติ เวทะนา
ยะ เอวงั เม เวทะนา โหตุ เอวงั เม เวทะนา มา อะโหสีติฯ

สัญญา อะนัตตาฯ สัญญา จะ หิทัง ภิกขะเว อัตตา อะภะวิสสะ นะยิทัง สัญญา อาพาธายะ สังวัตเตยยะ
ลัพเภถะ จะ สัญญายะ เอวงั เม สัญญา โหตุ เอวงั เม สัญญา มา อะโหสีติฯ

ยัส๎มา จะ โข ภิกขะเว สัญญา อะนัตตา ตัส๎มา สัญญา อาพาธายะ สังวัตตะติ นะ จะ ลัพภะติ สัญญายะ
เอวงั เม สัญญา โหตุ เอวัง เม สญั ญา มา อะโหสีติฯ

สังขารา อะนัตตาฯ สังขารา จะ หิทัง ภิกขะเว อัตตา อะภะวิสสังสุ นะยิทัง สังขารา อาพาธายะ สังวัต
เตยยุง ลัพเภถะ จะ สงั ขาเรสุ เอวงั เม สงั ขารา โหนตุ เอวงั เม สังขารา มา อะเหสุนติฯ

ยัสม๎ า จะ โข ภิกขะเว สังขารา อะนัตตา ตสั ม๎ า สงั ขารา อาพาธายะ สังวตั ตันติ นะ จะ ลัพภะติ สังขาเรสุ
เอวงั เม สังขารา โหนตุ เอวัง เม สงั ขารา มา อะเหสุนติฯ

วิญญาณัง อะนัตตาฯ วิญญาณัญจะ หิทัง ภิกขะเว อัตตา อะภะวิสสะ นะยิทัง วิญญาณัง อาพาธายะ สัง
วัตเตยยะ ลัพเภถะ จะ วิญญาเณ เอวัง เม วิญญาณัง โหตุ เอวัง เม วิญญาณัง มา อะโหสีติฯ ยัส๎มา จะ โข
ภิกขะเว วิญญาณัง อะนัตตา ตัส๎มา วิญญาณัง อาพาธายะ สังวัตตะตินะ จะ ลัพภะติ วิญญาเณ เอวัง เม
วญิ ญาณัง โหตุ เอวงั เม วิญญาณงั มา อะโหสีติฯ

ตงั กงิ มญั ญะถะ ภกิ ขะเว รปู ง นจิ จัง วา อะนิจจงั วาติ ฯ อะนจิ จัง ภันเตฯ
ยัมปะนานิจจัง ทุกขัง วา ตัง สุขัง วาติ ฯ ทุกขัง ภันเต ฯ ยัมปะนานิจจัง ทุกขัง วิปะริณามะธัมมัง กัลลัง
นุ ตงั สะมะนุปสสิตงุ เอตัง มะมะ เอโสหะมสั ๎มิ เอโส เม อตั ตาติ ฯ โน เหตงั ภันเตฯ
ตงั กิง มญั ญะถะ ภกิ ขะเว เวทะนา นิจจา วา อะนิจจา วาติ ฯ อะนจิ จา ภนั เตฯ
ยัมปะนานิจจัง ทุกขัง วา ตัง สุขัง วาติ ฯ ทุกขัง ภันเต ฯ ยัมปะนานิจจัง ทุกขัง วิปะริณามะธัมมัง กัลลัง
นตุ ัง สะมะนุปสสิตุง เอตัง มะมะ เอโสหะมัสม๎ ิ เอโส เม อัตตาติฯ
โน เหตัง ภนั เตฯ
ตงั กิง มญั ญะถะ ภิกขะเว สญั ญา นจิ จา วา อะนจิ จา วาติ ฯ อะนิจจา ภันเต ฯ ยัมปะนานจิ จัง ทกุ ขงั วา
ตัง สุขัง วาติ ฯ ทุกขงั ภันเต ฯ ยมั ปะนานจิ จัง ทุกขัง วิปะริณามะธัมมงั กัลลัง นุตงั สะมะนุปสสติ ุง เอตัง มะมะ
เอโสหะมสั ๎มิ เอโส เม อัตตาติ ฯ โน เหตงั ภันเตฯ
ตัง กิง มัญญะถะ ภิกขะเว สังขารา นิจจา วา อะนิจจา วาติ ฯ อะนิจจา ภันเต ฯ ยัมปะนานิจจัง ทุกขัง
วา ตัง สุขัง วาติ ฯ ทุกขัง ภันเต ฯ ยัมปะนานิจจัง ทุกขัง วิปะริณามะธัมมัง กัลลัง นุ ตัง สะมะนุปสสิตุง เอตัง
มะมะ เอโสหะมสั ม๎ ิ เอโส เม อตั ตาติ ฯ โน เหตงั ภันเตฯ
ตัง กงิ มญั ญะถะ ภกิ ขะเว วญิ ญาณัง นิจจงั วา อะนิจจงั วาติ ฯ อะนิจจงั ภนั เตฯ
ยัมปะนานิจจัง ทุกขัง วา ตัง สุขัง วาติ ฯ ทุกขัง ภันเต ฯ ยัมปะนานิจจัง ทุกขัง วิปะริณามะธัมมัง กัลลัง
นุ ตงั สะมะนุปสสติ งุ เอตงั มะมะ เอโสหะมสั ๎มิ เอโส เมอตั ตาติ ฯ โน เหตงั ภันเตฯ

54

ตัส๎มาติหะ ภิกขะเว ยังกิญจิ รูปง อะตีตานาคะตะปจจุปปนนัง อัชฌัตตัง วา พะหิทธา วา โอฬาริกัง วา
สุขุมงั วา หีนงั วา ปะณีตัง วา ยันทเู ร สนั ติเก วา สัพพัง รูปง เนตงั มะมะ เนโสหะมสั ม๎ ิ นะ เมโส อตั ตาติ ฯ เอ
วะเมตงั ยะถาภตู งั สมั มัปปญ ญายะ ทฏั ฐพั พังฯ

ยา กาจิ เวทะนา อะตีตานาคะตะปจจุปปนนา อัชฌัตตา วา พะหิทธา วา โอฬาริกา วา สุขุมา วา หีนา
วา ปะณตี า วา ยา ทูเร สันติเก วา สพั พา เวทะนา เนตัง มะมะ เนโสหะมัส๎มิ นะ เมโส อัตตาติ ฯ เอวะเมตงั ยะ
ถาภตู ัง สัมมปั ปญญายะ ทฏั ฐัพพงั ฯ

ยา กาจิ สัญญา อะตีตานาคะตะปจ จุปปนนา อชั ฌัตตา วา พะหทิ ธา วา โอฬาริกา วา สุขุมา วา หีนา วา
ปะณีตา วา ยา ทูเร สันติเก วา สัพพา สัญญา เนตัง มะมะ เนโสหะมัส๎มิ นะ เมโส อัตตาติ ฯ เอวะ เมตัง ยะถา
ภูตงั สมั มปั ปญ ญายะ ทัฏฐัพพังฯ

เย เกจิ สังขารา อะตีตานาคะตะปจจุปปนนา อัชฌัตตา วา พะหิทธา วา โอฬาริกา วา สุขุมา วาหีนา วา
ปะณีตา วา เย ทเู ร สันติเก วา สัพเพ สังขารา เนตัง มะมะ เนโสหะมัสม๎ ิ นะ เมโส อตั ตาติ ฯ เอวะเมตงั ยะถาภู
ตงั สมั มัปปญ ญายะ ทฏั ฐพั พงั ฯ

ยังกิญจิ วิญญาณัง อะตีตานาคะตะปจจุปปนนัง อัชฌัตตัง วา พะหิทธา วา โอฬาริกัง วา สุขุมัง วา หีนัง
วา ปะณีตัง วา ยันทูเร สันตเิ ก วา สพั พงั วิญญาณงั เนตัง มะมะ เนโสหะมัส๎มิ นะเมโส อตั ตาติ ฯ เอวะเมตงั ยะ
ถาภูตัง สัมมัปปญญายะ ทฏั ฐพั พงั ฯ

เอวัง ปส สัง ภกิ ขะเว สตุ ว๎ า อะริยะสาวะโก รูปส ม๎ งิ ป นิพพนิ ทะติ เวทะนายะป นพิ พนิ นะติ สัญญายะป นิ
พพินทะติ สงั ขาเรสุป นพิ พนิ ทะติ วิญญาณสั ๎มิงป นิพพนิ ทะติฯ

นิพพินทัง วิรัชชะติ ฯ วิราคา วิมุจจะติ ฯ วิมุตตัส๎มิง วิมุตตะมีติ ญาณัง โหติ ขีณา ชาติ วุสิตัง พ๎รัห๎มะจะ
รยิ ัง กะตัง กะระณยี ัง นาปะรงั อิตถัตตายาติ ปะชานาตีติฯ

อทิ ะมะโวจะ ภะคะวา ฯ อตั ตะมะนา ปญจะวัคคิยา ภกิ ขู ภะคะวะโต ภาสติ ัง อะภินนั ทุงฯ
อิมัสม๎ ิญจะ ปะนะ เวยยากะระณัสม๎ ิง ภัญญะมาเน ปญจะวคั คิยานัง ภกิ ขนู ัง อะนปุ าทายะ อาสะเวหิ จติ
ตานิ วิมุจจิงสูตฯิ

Anatta-lakkhana Sutta

The Discourse on the Not-self Characteristic
Thus I heard. On one occasion the Blessed One was living at Benares, in the Deer Park at
Isipatana (the Resort of Seers). There he addressed the bhikkhus of the group of five: "Bhikkhus."
- "Venerable sir," they replied. The Blessed One said this.
"Bhikkhus, form is not-self. Were form self, then this form would not lead to affliction,
and one could have it of form: 'Let my form be thus, let my form be not thus.' And since form
is not-self, so it leads to affliction, and none can have it of form: 'Let my form be thus, let my
form be not thus.'
"Bhikkhus, feeling is not-self...

55

"Bhikkhus, perception is not-self...
"Bhikkhus, determinations are not-self...
"Bhikkhus, consciousness is not self. Were consciousness self, then this consciousness
would not lead to affliction, and one could have it of consciousness: 'Let my consciousness
be thus, let my consciousness be not thus.' And since consciousness is not-self, so it leads to
affliction, and none can have it of consciousness: 'Let my consciousness be thus, let my
consciousness be not thus.'
"Bhikkhus, how do you conceive it: is form permanent or impermanent?" - "Impermanent,
venerable Sir." - "Now is what is impermanent painful or pleasant?" - "Painful, venerable Sir." -
"Now is what is impermanent, what is painful since subject to change, fit to be regarded thus:
'This is mine, this is I, this is my self'"? - "No, venerable sir."
"Is feeling permanent or impermanent?...
"Is perception permanent or impermanent?...
"Are determinations permanent or impermanent?...
"Is consciousness permanent or impermanent?" - "Impermanent, venerable sir." - "Now is
what is impermanent pleasant or painful?" - "Painful, venerable sir." - "Now is what is
impermanent, what is painful since subject to change, fit to be regarded thus: 'This is mine,
this is I, this is my self'"? - "No, venerable sir."
"So, bhikkhus any kind of form whatever, whether past, future or presently arisen, whether
gross or subtle, whether in oneself or external, whether inferior or superior, whether far or
near, must with right understanding how it is, be regarded thus: 'This is not mine, this is not I,
this is not myself.'
"Any kind of feeling whatever...
"Any kind of perception whatever...
"Any kind of determination whatever...
"Any kind of consciousness whatever, whether past, future or presently arisen, whether
gross or subtle, whether in oneself or external, whether inferior or superior, whether far or near
must, with right understanding how it is, be regarded thus: 'This is not mine, this is not I, this is
not my self.'
"Bhikkhus, when a noble follower who has heard (the truth) sees thus, he finds
estrangement in form, he finds estrangement in feeling, he finds estrangement in perception,
he finds estrangement in determinations, he finds estrangement in consciousness.

56

"When he finds estrangement, passion fades out. With the fading of passion, he is
liberated. When liberated, there is knowledge that he is liberated. He understands: 'Birth is
exhausted, the holy life has been lived out, what can be done is done, of this there is no more
beyond.'"

That is what the Blessed One said. The bhikkhus were glad, and they approved his words.
Now during this utterance, the hearts of the bhikkhus of the group of five were liberated
from taints through clinging no more.
Translated from the Pali by Ñanamoli Thera © 1993
Alternate translations: Mendis | Thanissaro
Alternate format: [SuttaReadings.net icon]

ลํา นาํ มู ล ฐ า น ท า ง ส า ย ก ล า ง ข อ ง น า ค า ร ชุ น
ธรรมอนั ไมม่ คี วามดบั
ไมม่ คี วามเกดิ ขนึ
ไมม่ คี วามขาดสญู
ไมม่ คี วามเทยี งแท้

ไมม่ คี วามหมายเพยี งอยา่ งเดยี ว
ไมม่ คี วามหมายนานาประการ

ไมม่ กี ารมา ไมม่ กี ารไป
ธรรมอนั ชอื วา่ ประตตี ยสมตุ ปาท อนั ประเสรฐิ

มธี รรมอนั สงบปราศจากประปัญจธรรม
พระสมั มาสมั พทุ ธเจา้ เป็นผทู้ รงสอนธรรมเหลา่ นี

ขา้ พเจา้ ขอน้อบนอมวนั ทาแด่
พระผมู้ วี าทะเลศิ ยงิ กวา่ วาทะทงั หลาย พระองคน์ นั

57

ป รั ช ญ า ป า ร มิ ต า ห ฤ ทั ย สู ต ร
THE HEART OF PRAJNA PARAMITA SUTRA

般若波羅蜜多心經

พระอารยาวโลกิเตศวรโพธิสัตว เม่ือทรงไดบําเพ็ญปญญาบารมี จนบรรลุถึงโลกุตรธรรมอัน
ลึกซึ้งแลว พจิ ารณาเลง็ เหน็ วา ท่ีแทจ รงิ แลว ขันธ ๕ นนั้ เปนสญู จึงไดก าวลวงจากสรรพทุกขท ้งั ปวง

ดูกอนทานสารีบุตร รูปคือความสูญ ความสูญนั่นแหละคือรูป ความสูญไมอ่ืนไปจากรูป รูปไม
อ่นื ไปจากความสญู รปู อันใดความสูญก็อนั นั้น ความสูญอันใดรปู ก็อนั นน้ั อนงึ่ เวทนา สญั ญา สงั ขาร
วญิ ญาณ ก็เปนสญู อยางเดยี วกัน

ทานสารีบุตร ก็สรรพธรรมท้ังปวง มีความสูญเปนลักษณะ ไมเกิด ไมดับ ไมมัวหมอง ไมผอง
แผว ไมหยอ น ไมเตม็ อยางน้ี เพราะฉะนัน้ แหละ ทานสารีบุตร ในความสูญจึงไมม ีรูป เวทนา สญั ญา
สังขาร วิญญาณ ไมมีตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ไมมีรูป เสียง กล่ิน รส โผฏฐัพพะ ไมมีจักษุธาตุจนถึง
มโนธาตุ ในธรรมชาติน้ัน วิญญาณธาตุไมมีวิชชา-ไมมีอวิชชา ไมมีความสิ้นไปแหงวิชชาและอวิชชา
จนถึงไมมีความแก-ความตาย ไมมีความสิ้นไปแหงความแกและความตาย ไมมีทุกข สมุหทัย นิโรธ
มรรค ไมมญี าณ ไมม ีการบรรลุ ไมมีการไมบรรลุ

พระโพธิสัตวผูวางใจในปญญาบารมี จะมีจิตท่ีเปนอิสระจากอุปสรรคสิ่งกีดก้ัน เพราะจิตของ
พระองคเปนอิสระจากอปุ สรรคส่งิ กดี ก้ัน พระองคจงึ ไมม ีความกลวั ใดๆ กา วลว งพน ไปจากมายาหรือ
สิ่งลวงตา บรรลถุ ึงพระนิพพานไดในทส่ี ุด

อันพระสัมมาสัมพุทธเจาในตรีกาล (อดีต ปจจุบัน และอนาคต) ดวยเหตุที่ทรงอาศัยปญญา
บารมี จึงไดตรัสรูอนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ ดวยเหตุฉะนี้ จึงสมควรทราบวาปญญาบารมีนี้ คือมหา
ศักดามนตร (เปนมหามนตอ นั ศกั ด์ิสทิ ธ์)ิ คือมหาวิทยามนตร (เปนมนตแหง ความรอู นั ยง่ิ ใหญ) คอื อนุ
ตรมนตร (เปนมนตอ นั ไมม มี นตอ ่ืนยง่ิ กวา) คืออสมสมมนตร (เปน มนตอนั ไมมมี นตอ นื่ ใดมาเทยี บได)
สามารถขจดั สรรพทุกขทัง้ ปวง นเี่ ปน สัจจะ เปนอสิ ระจากความเท็จทง้ั มวล จึงเปนเหตใุ หก ลา วมนตร
แหง ปญญาบารมวี า

“คะเต คะเต ปารคะเต ปารสังคะเต โพธิ สวาหา”*
*...ปกตนิ นั้ บทธารณี นัน้ มกั จะไมแปล แตห ากแปลจะแปลวา “จงไป จงไป ไปถึงฝงโนน ไปให

58

พุ ท ธ อุ ท า น ค า ถ า ป ฏิ จ จ ส มุ ป บ า ท

เม่ือใดแล ธรรมท้ังหลายปรากฏแกพราหมณ ผูมีเพียรเพงอยู เมื่อน้ันความสงสัยท้ังปวงของ

พราหมณนน้ั ยอ มส้ินไป เพราะมารธู รรม พรอ มทงั้ เหตเุ หลาน้ี

ลําดับนั้น พระผูมีพระภาคทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาท เปนอนุโลมและปฏิโลม ตลอดมัชฌิม

ยามแหงราตรี วา ดังนี้ :-

ปฏจิ จสมุปบาท อนโุ ลม

เพราะอวิชชาเปน ปจ จัย จงึ มีสังขาร เพราะสังขารเปนปจจยั จงึ มวี ญิ ญาณ

เพราะวิญญาณเปนปจจยั จึงมีนามรูป เพราะนามรปู เปนปจจยั จงึ มสี ฬายตนะ

เพราะสฬายตนะเปนปจ จัย จงึ มีผัสสะ เพราะผสั สะเปน ปจ จัย จงึ มเี วทนา

เพราะเวทนาเปน ปจ จยั จึงมีตณั หา เพราะตณั หาเปน ปจจยั จงึ มอี ปุ าทาน

เพราะอุปาทานเปน ปจจยั จึงมภี พ เพราะภพเปน ปจจัย จงึ มีชาติ

เพราะชาติเปน ปจ จัย จึงมชี รา มรณะ โสกะ ปรเิ ทวะ ทกุ ข โทมนสั อุปายาส

เปนอนั วา กองทุกขทง้ั มวลน่ันยอ มเกดิ ข้นึ ดวยประการฉะนี.้

ปฏิจจสมปุ บาท ปฏโิ ลม

อน่ึง เพราะอวชิ ชานั่นแหละดบั โดยไมเหลอื ดว ยมรรค คือ วริ าคะ สงั ขารจงึ ดับ

เพราะสงั ขารดับ วิญญาณจึงดบั เพราะวิญญาณดับ นามรูปจงึ ดับ

เพราะนามรูปดบั สฬายตนะจงึ ดับ เพราะสฬายตนะดบั ผสั สะจงึ ดบั

เพราะผสั สะดบั เวทนาจงึ ดับ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดบั

เพราะตัณหาดับ อปุ าทานจึงดบั เพราะอุปาทานดบั ภพจงึ ดบั

เพราะภพดบั ชาตจิ ึงดับ เพราะชาตดิ ับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ

ทกุ ข โทมนัส อปุ ายาส จงึ ดบั

เปน อันวา กองทกุ ขท้ังมวลนนั่ ยอ มดบั ดวยประการฉะน้.ี

จงมสี ติ ตามรู ตามดู ผูรกู บั สง่ิ ท่ถี กู รู ทางอายตนะทัง้ หก
วา มนั เกิดขน้ึ ตง้ั อยู แลว ก็ดับไป มีเหตกุ เ็ ตองกดิ ขน้ึ หมดเหตกุ ็ตองดบั ไป

เปนอนตั ตา อนิจจงั ทุกขัง ไมใชเ รา ไมใ ชของ ของเรา
สกั แตว าเปนธรรมชาตทิ ว่ี า งเปลา

59

หั ว ใ จ คํา ส อ น ข อ ง พ ร ะ พุ ท ธ อ ง ค

ส พฺ เ พ ส งฺ ข า ร า อ นิ จฺ จ า ฯ
สั ง ข า ร ทั้ ง ป ว ง ไ ม เ ที่ ย ง

ส พฺ เ พ ส งฺ ข า ร า ทุ ก ข า ฯ
สั ง ข า ร ท้ั ง ป ว ง เ ป น ทุ ก ข

ส พฺ เ พ ธ มฺ ม า อ น ตฺ ต า ฯ
ธ ร ร ม ท้ั ง ป ว ง เ ป น อ นั ต ต า

ทุ ก ส ร ร พ สิ่ ง เ ป น ห น่ึ ง เ ดี ย ว ห น่ึ ง เ ดี ย ว คื อ ทุ ก ส ร ร พ ส่ิ ง

(All is One and One is All)

ทุ ก ส่ิ ง ทุ ก อ ย า ง ใ น โ ล ก ล ว น เ ป น ห นึ่ ง
ห น่ึ ง นั้ น คื อ สั จ จ ะ สู ง สุ ด
พุ ท ธ ะ จิ ต ส ร ร พ สั ต ว

ต า ง ล ว น เ ป น ห น่ึ ง เ ดี ย ว กั น

60