БАРИЛГЫН МЭДЭЭЛЭЛ ЭМХЭТГЭЛ

БАРИЛГА, ХОТ БАРИЛГЫН
БАЙГУУЛАЛТЫН ЯАМ ХӨГЖЛИЙН ТӨВ ТӨҮГ

2022 он VII сар №7 (413) Эмхэтгэл - 59 дахь жилдээ

BIM 2022
FORUM

“НОГООН НУУР 1008 АЙЛЫН
ОРОН СУУЦ”-НЫ ТӨСӨЛ

БАРИЛГАД ХЭРЭГЛЭГДЭХ
ГОЛ НЭР ТӨРЛИЙН

БАРИЛГЫН МАТЕРИАЛЫН
ҮНИЙН МЭДЭЭЛЭЛ

МАТЕРИАЛЫН ҮНИЙН
ӨСӨЛТӨӨ ТООЦУУЛААГҮЙ,

ХОЦОРСОН АЖ АХУЙН
НЭГЖҮҮДИЙН МАТЕРИАЛЫГ

ХҮЛЭЭЖ АВАХ ХУГАЦАА
8 САРЫН 1-НД ДУУСНА

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ ХЭМНЭЛТТЭЙ
АМИНЫ ОРОН СУУЦ

МЭДЭЭ МЭДЭЭЛЭЛ • БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТ • НИЙТЛЭЛ • ЗӨВЛӨМЖ

www.barilga.gov.mn



МЭДЭЭЛЛИЙН ЭМХЭТГЭЛ Ярилцлага

БАРИЛГЫН
МЭДЭЭЛЭЛ

БАРИЛГЫН ХӨГЖЛИЙН ТӨВ
МОНГОЛ УЛСЫН БАРИЛГЫН
САЛБАРЫН ХӨГЖЛИЙН ТӨЛӨӨ

"Барилгын мэдээлэл" эмхэтгэлийн редакцийн
зөвлөлийн дарга Ц.Амарсанаа
/Барилгын хөгжлийн төвийн захирал/
Зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга Х.Цэнд-Аюуш
/Хэвлэл мэдээлэл, сурталчилгаа хариуцсан
мэргэжилтэн/

Зөвлөлийн гишүүд

Б.Энхболд /Ерөнхий инженер/

Я.Мөнх-Эрдэнэ /Хяналт шинжилгээ, хуулийн

албаны дарга/

С.Содном /Сургалт, судалгаа мэдээллийн

хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн/

П.Энхтуул /Барилгын материалын сорил

шинжилгээний лабораторийн

ахлах шинжээч/

Ц.Хэрлэн /Барилга, байгууламжийн

захиалагчийн хяналтын хэлтсийн

ахлах мэргэжилтэн/

М.Батчимэг /Барилга, барилгын материалын

үйлдвэрлэлийн хэлтсийн ахлах

мэргэжилтэн/

С.Болормаа /Норм, нормативын хэлтсийн

мэргэжилтэн/

Б.Батбилэг /Санхүү, төсөл хөтөлбөрийн

хэлтсийн мэргэжилтэн/

Д.Отгонбат /Хүн амын нутагшилт, бүс нутгийн

судалгаа төлөвлөлтийн хэлтсийн

мэргэжилтэн/

Дугаар эрхэлсэн: 3
Х.Цэнд-Аюуш /Сэтгүүлч/
Дизайнер: Т.Анхбаяр

Хаяг:
Улаанбаатар хот, Баруун дөрвөн зам
Их тойруу-1, Барилгын хөгжлийн төв
Утас: 11-327442
Факс: 976-11-323744
Веб: ww. barilga.gov.mn
Facebook: Барилгын хөгжлийн төв

УЛААНБААТАР ХОТ
2022 ОН www.barilga.gov.mn

Мэдээ, мэдээлэл НОГООН НУУР-1008 АЙЛЫН
ОРОН СУУЦ

БНХАУ-ын буцалтгүй тусламжаар
Нийслэлийн Сүхбаатар дүүргийн 9-р хороо,
Ногоон нуур орчмын 4,2 га талбайд “1008”
айлын орон сууцыг барьж байгуулах
барилгын ажил /2022.06.26/-ны өдөр
нээлтээ хийлээ.

“Ногоон нуур 1008 айлын орон сууц”
нь 21 давхар 8 блок бүхий нийт 84.833 м2
талбайтай, 7519 м2 ил болон газар доорх
нэгдсэн автомашины зогсоолтой, иж бүрэн
инженерийн дэд бүтэц, шугам сүлжээтэй,
2420 м2 явган хүний талбай, 1262 м2
хүүхдийн тоглоомын талбай, 7270 м2 ногоон
байгууламжийн талбайтай, цутгамал төмөр
бетон хийцтэй, давхартаа 49.95, 55.04 мкв
хоёр өрөө бүхий 6 айлтай нийт 1008 айлын
цогцолбор хороолол болж босох юм.

Төслийн ТЭЗҮ болон зураг төсөл
боловсруулах, барилгын ажлын гүйцэтгэгч
компанийг сонгон шалгаруулах, холбогдох
техникийн нөхцөлүүдийг авах, барилгын

4 www.barilga.gov.mn

Мэдээ, мэдээлэл

ажлын үед ашиглах цэвэр ус, цахилгаанаар зохицуулах газрын дарга Д.Гантулга,
хангах, төсөл хэрэгжих талбайг чөлөөлөх, Барилгын материалын үйлдвэрлэлийн
барилгын талбай руу орох орц, гарц гаргах хэлтийн дарга Д.Батзориг, “Төрийн орон
бэлтгэл ажлуудыг бүрэн хангаснаар барилгын сууцны корпорац” ТӨХХК-ийн захирал
ажил ийнхүү эхэлж байна. Л.Батжаргал, Нийслэлийн хот байгуулалт,
хөгжлийн газрын захирал Ц.Тулга, БНХАУ-
Барилгын ажлын нээлтэд Монгол ын талаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд
Улсын Засгийн газрын гишүүн, Барилга, хот Бүрэн эрхт Элчин сайд Цай Вэньруй, “Хятадын
байгуулалтын сайд Б.Мөнхбаатар, Барилга, хоёр дахь металлурги групп корпорац”
хот байгуулалтын дэд сайд Э.Золбоо, УИХ- ХХК-ийн Монгол дахь төлөөллийн газрын
ын гишүүн Д.Цогтбаатар, БХБЯ-ны Бодлого захирал Лиан Южин, Төслийн баг хамт
төлөвлөлтийн газрын дарга Б.Гүнболд, тус олон, гүйцэтгэгч байгууллагуудын төлөөллүүд
яамны Төрийн захиргааны удирдлагын оролцлоо. Мөн Бугат хотын ардын Засгийн
газрын дарга Д.Баярсайхан, Санхүү, хөрөнгө газрын хотын дарга Жан Руй болон бусад
оруулалтын газрын дарга Э.Ганхүү, Барилга, албаны төлөөлөгч нар цахимаар оролцов.
барилгын материалын бодлогын хэрэгжилтийг

www.barilga.gov.mn 5

Мэдээ мэдээлэл “Ногоон нуур-1008 айлын орон сууц”-ны • 230 м урт гадна дулаан, 230м цэвэр
зураг төслийг “Интеллект тауэр” ХХК, Ерөнхий усны шугам, 662 м бохир усны шугам
гүйцэтгэгчээр БНХАУ-ын “Хятадын хоёр дахь сүлжээ
металлурги групп корпорац” ХХК БНХАУ-
ын буцалтгүй тусламж 347.4 сая юанийн • 1.0 км авто замын ажил
хөрөнгөөр 30 сарын хугацаанд хэрэгжүүлж
ажиллах юм. - Авто зогсоолын талбай 2425 м2;

ЗУРАГ ТӨСЛИЙН ДАГУУ ТӨСЛИЙН - Явган хүний зам талбайн ажил 2420 м2;
ХҮРЭЭНД ГҮЙЦЭТГЭХ АЖЛУУД:
- Тоглоомын талбайн тохижилтын ажил 1262 м2;
- 21 давхар 8 блок барилгын орон сууцны
84.833 м2 /үндсэн бүтээцийн угсралтын - Ногоон байгууламжийн тохижилтын ажил
ажил, барилгын доорхи инженерийн 7270 м2 зэрэг иж бүрэн хорооллын БА-ыг
шугам сүлжээний ажил, дотор заслалын бүрэн хийж гүйцэтгэх ажил, ажилбарууд
ажил/ багтана.

- Газар доор гаражийн талбай 7519.2 м2 Барилгын үндсэн хийц: Цутгамал төмөр
/ил болон газар доорхи нэгдсэн бетон, зоорьтой 21 давхар 8 блок.
автомашины зогсоолын үндсэн бүтээц,
дотор заслал, инженерийн шугам Төлөвлөлт: Давхартаа 49.95, 55.04мкв
сүлжээний ажил/ хоёр өрөө бүхий 6 айл, Нийт 1008 айлын
орон сууц.
- Иж бүрэн гадна инженерийн дэд бүтэц,
шугам сүлжээний ажил Авто зогсоол:

• 2х800 кВа, 4х800 кВа хүчин чадал бүхий • Ил зогсоол- Орон сууцны орчимд- 175ш,
хаалттай дэд станц тус бүр-1ш Сургууль, цэцэрлэгийн талбайд- 46ш

• 785 м урт цахилгааны хос шугам, 2200 • Далд зогсоол- Нэгдсэн гараж НГ-А,В-с
м холбооны шугам бүрдсэн 271ш

• НИЙТ АВТО машины зогсоол- 442ш

Хорооллын доторх авто зам, ил далд авто
зогсоол, ногоон байгууламж, гадна төвлөрсөн
инженерийн шугам сүлжээ бүхий цогцолбор
хороолол болно.

6 www.barilga.gov.mn

Ярилцлага

FORUM

Боловсролын байдал Ж.Наранцогт:
Мэргэшсэн Архитектор-Магистр, Эрх зүйч-Хуульч,
Төрийн удирдлагын менежер “BIM” -ийг нутагшуулснаар
монголын барилгын
Хэлний мэдлэг Англи , Орос салбарын нийт бүтээмжийг
нэмэгдүүлнэ
Ажилласан байдал
Одоо “Билдинг СМАРТ Монгол” төрийн бус “Билдинг СМАРТ Монгол” төрийн бус
байгууллагын гүйцэтгэх захирал Жүгдэрийн
байгууллагын гүйцэтгэх захирал НАРАНЦОГТ
2012-2014 -БХБЯ-ны Зураг төсөл, эрдэм

шинжилгээний институтэд -Дэд захирал
2006-2012 -ОССК, одоогоор ТОСК-ийн Төслийн

удирдлагын газрын -Захирал
1998-2000 -Нийслэлийн Өмчийн газар

/Барилга, Дэд бүтэц, хот нийтийн
эзэмшлийн өмчийн мэргэжилтэн/
1993-1997 -Хувийн бизнес
1991-1993 -Сүхбаатар аймгийн орлогч дарга
/АДХГЗ-ны дэд дарга/
1988-1991 -Барилгын зураг төслийн товчоо
/архитектор/, Барилга үйлдвэрлэлийн
хэлтэс /мэргэжилтэн/

www.barilga.gov.mn 7

Ярилцлага сонгон авах үйл явц
юм. Энэхүү үйл явцын
-Танд энэ өдрийн мэнд тэд үзсэн юм. Тэр эрсдэл нь техникийн боломжуудыг
хүргэе. Манай сэтгүүлийн төсөвт өртгийг ойролцоогоор нь BIM tools буюу BIM ийн
урилгыг хүлээж авсанд 20% өсгөж байна гэж хэрэгслүүд ханган ажилладаг
баярлалаа. Бидний барууны мэргэжилтнүүд юм. Тэдгээр нь 1. BIM
ярилцах сэдэв бол үзсэн байдаг. Манайд төлөвлөлтийн хэрэгсэл болох
BIM буюу Барилгын барилгын салбарын хөгжил LOD planner, Оффисын
Мэдээлэлтэй Загварчлалын маань хаах нь хавьцаа программууд гэх мэт, 2.
тухай юм. BIM гэж юу вэ, яваа бол? Хэр зэрэг уялдаа Анхлан загвар зохиох буюу
яагаад барилгын салбарт холбоотой ажилладаг бол? бүтээгч хэрэгсэл болох REVIT,
хэрэгтэй вэ, ямар ач гээд л судалж үзэх, үнэлэх SketchUP, Allplan, TEKLA гэх
холбогдолтой вэ гэдгээс шаардлагатай байгаа. мэт, 3. BIM шинжилгээний
ярилцлагаа эхэлье? BIM ийг аль өнцгөөс харж хэрэгсэл болох BIM3608,
байгаагаас хамаараад маш NAVISWORKS гэх мэт 4.
Баярлалаа. Бас танд олон янзаар тодорхойлоод BIM хэрэглээний хэрэгслүүд
болон бүх уншигчдад тань байх шиг байна. Бидний авч болох Assemble, BUILDING
BuildingSMART Mongolia явж байгаа гол тодорхойлолт OPS гэх мэт аплекейшн
байгууллагынхаа мэндийг бол “ Барилгыг виртуал программ хангамжууд
хүргэе. орчинд төлөвлөж, угсарч, олон арваараа бий
BIM нь дэлхий нийтийн ашиглаж үзэх ПРОЦЕСС юм.” болжээ. BIM ийн өөр өөр
барилгын салбарт Тэгэхлээр BIM бол процесс чиглэл, үүрэг зориулалттай
бүтээмжээ өсгөх хүсэл буюу тухайн барилгын эдгээр хэрэгслүүд нь
зорилгоор бий болжээ. төслийн оролцогчдын уялдаа хоорондоо BIM model-
Тухайн төсөлд хамаарах холбоог хангах зорилгоор BIM загвараа чөлөөтэй
оролцогчид бүгд хоорондоо барилгыг цахим орчинд, алдагдалгүй солилцоход
мэдээллээ алдаа мадаггүй баригдахаас нь өмнө BIM зориулагдаж бүтээгдсэн
солилцож, ойлголцож, загвар байдлаар төлөвлөөд IFC буюу “Information
хамтарч ажиллаж чадвал харьцуулж, угсарч барьж, Foundation Class” file
төслийн оролцогч талуудын ашиглаж хэрэглэж үзээд format-Файлын өргөтгөлийг
уялдаа холбоо дээд түүндээ шинжилгээ хийж ашиглан хоорондоо уялдан
зэргээр хангагдаж, уялдаа хамгийн үр ашигтай, ажилладаг. Ингэснээр
холбоогүйгээс шалтгаалж захиалагчийн санаанд захиалагч хөрөнгө
бий болж байгаа эрсдэлийг бүрэн нийцсэн шийдлийг оруулагчид төлөвлөлтийн
бууруулах боломжтой гэж олон хувилбаруудаас мэргэжилтнүүд,
архитекторууд, инженерүүд,
8 www.barilga.gov.mn хорших багийнхан, ногоон
технологичид, төсөв үнэ
бүрдлийнхэн, угсрагчид,
цаашлаад үл хөдлөх
хөрөнгийн мэргэжилтнүүд,
хэрэглэгчид худалдан
авагчид гээд л оролцогч
болоод сонирхогч талууд
3D зураг болон мэдээлэлтэй
загварууд дээр цахим-
хийсвэр орчинд ажиллах
боломжтой болж байгаа юм.
Манай барилгын салбар
энэхүү дэвшилтэт, бүр
хувьсгалт өөрчлөлтийг

авчирна гэж үзэж байгаа BIM цаг алдалгүй хэрэгжүүлж болон хатуу дэд бүтцүүдийн Ярилцлага
ийг нэвтрүүлж нутагшуулах эхлэхийг санал болгож саналууд, мэргэжилтнүүд
нь барилгын төсөвт өртгийг байна. Дашрамд, байгууллагуудыг бэлтгэх
бодитой түвшинд хүргэх, мэргэжилтнүүд дэмжихээс үйл ажиллагаанууд, зарим
монголын барилгын гадна яам, мэргэжлийн дэмжлэгүүдийн хэлбэрүүд,
салбарын нийт бүтээмжийг байгууллагууд ихээхэн хүсэл шаардлагатай санхүүгийн эх
өсгөх зайлшгүй хэрэгцээ бий зоригтой санаачилгатай үүсвэрүүд гээд л тусгагдах
болж байна гэж үзэж байгаа. ажиллаж байгаа гэдгийг байх. Ер нь гадны улс орнууд
хэлмээр байна. нэвтрүүлэхдээ ЗГ-ын дунд
-Өнгөрсөн хугацаанд та Төрийн болон төрийн хугацааны хөтөлбөр “BIM-
бүхэн “BIM FORUM -2022” бус байгууллагууд дуу ROAD MAP” боловсруулж,
нэртэй хэд хэдэн удаагийн нэгтэй хамтран ажиллах үе шатаар зорилтдоо хүрч
хурал, хэлэлцүүлгүүд сонирхолтой байгааг байна.
өрнүүлсэн. Хэлэлцүүлэг тодорхой болгож -BIM -ийг манай
ямар болж өнгөрсөн тухай авлаа, ажиллана гэдгээ улсын зарим компани
асуумаар байна. Хэчнээн илэрхийлцгээлээ. Мөн нэвтрүүлэн үйл
компани, байгууллагууд зорилтот бүлгүүддээ ажиллагаандаа ашиглаж
оролцсон, ямар цар нарийвчилсан мэдээлэл, эхэлсэн байна. Тэгэхээр
хүрээтэй болов. Мөн ямар ойлголтыг өгч чадсан сайн үр манай барилгын салбарт
үр дүн гарав? нгүүд байна аа. хэр хугацаанд ямар
-Цаашдаа та бүхэн ямар хөгжлөөр нэвтэрч,
-Ковид болон бусад төлөвлөгөөтэй ажиллаж ашиглагдах бол гэж харж
шалтгаанаар бидний үйл байна вэ? байна вэ. Мөн бид энэ
ажиллагаа хэсэгтээ саатсан. технологийг нэвтрүүлэхэд
Энэ оны 6 сараас эхлэн Цаашид “BIM-ROAD MAP” юун дээр анхаарах
БХБЯ, БХТ, нийслэлийн буюу BIM хэрэгжүүлэх шаардлагатай, ямар
болон салбарын төр, төрийн замын зураглал-Засгийн тулгамдсан асуудал байна
бус байгууллагуудтай газрын бага, дунд вэ гэдэг дээр та юу хэлэх
хамтран “BIM forum хугацааны зорилтот вэ?
2022-Зураг төсөл”, “BIM хөтөлбөрийг батлуулж
forum 2022-Барилга, авахыг зорьж байна. Уг -Манайд гарын 5 хуруунд
барилгын материал”, “BIM хөтөлбөрт BIM хэрэгжүүлэх багтах тооны барилгын
forum 2022-Захиалагч, зорилтууд, хөгжүүлэх, компаниуд эхлэлийн төдий
хяналт” чиглэлүүдээр 3 хэрэглээ болгон хэвшүүлэх байна. Хүмүүс зураг төслийн
хэлэлцүүлгийг зохион цааш үргэлжлүүлэхэд асуудал байна гэж ойлгох
байгууллаа. Удахгүй шаардлагатай зохион түгээмэл хандлагатай
дараагийн хэлэлцүүлгийг байгуулалт, магадгүй байдаг. Харин барилгын
BIM цахим технологийн зохимжит бүтэц, зөөлөн компаниуд харин ч угсралт,
чиглэлээр, тэгээд ондоо
багтаан нэгдсэн форумыг
зохион байгуулахаар
төлөвлөж байгаа. Эцэст нь
нэгдсэн форумаар “BIM-
ROAD MAP” буюу BIM
хэрэгжүүлэх замын зураглал-
Засгийн газрын бага
дунд хугацааны зорилтот
хөтөлбөрийг санал болгоно.
Оролцогчид өндөр
сэтгэгдэлтэй, сайн хүлээж
авч байгаа. Яаралтай,

www.barilga.gov.mn 9

Ярилцлага гүйцэтгэлийн шатанд илүү
хэрэгтэй, үр ашгаа өгөх
зүйл гэж харж эхэлж байна. авч хэрэгжүүлэхээр БХБЯ юм. Ялангуяа гол шийдвэрүүдийг
Үнэндээ бол барилгын ажиллаж эхэлсэн бөгөөд гаргах, зөөлөн, хатуу дэд
төслийн бүх л оролцогч, эхний 2 стандарт батлагдаж бүтцүүдийг бий болгоход
үе шат, цаг хугацаанд гарсан байгаа таатай мэдээг шийдвэрлэх үүрэгтэй төр засгийн
хамааралтай гэж ойлгож дуулгая. газрын хүсэл зориг. Энэ бол
авбал илүү үр ашигтай юм л манайд хангалттай бий болсон
даа. -Ойлголт нэг мөр болж гэж миний хувьд үзэж байгаа.
Барилгын салбарт 2022 онд чадаж байна уу ? Гуравдугаарт, IТ технологийн
хөтөлбөрөө санал болгоод хөгжлийн түвшин. Манай
батлуулж чадвал 2022-2023 Болгохоор л ажиллаж байна. залуучууд чиглэлд хангалттай
онуудад бэлтгэлээ хангаж, Олон ч жил боллоо. Building чадал чансаатай гэж бодож
2024 оноос хэрэгжүүлээд SMART Mongolia байгууллага байна. Хамгийн гол зүйл нөгөө л
эхлэх боломжтой гэж үзэж BIM танилцуулж эхлэх үед BIM ийн бүрэн зөв ойлголт чухал.
байгаа. BIM хэрэгжүүлэх 3D, үнэндээ судалж байгаа хүн
4D, 5D … гэх мэт шатлалууд таардаггүй байлаа. Одоо -BIM нэвтрүүлэхэд төрөөс ямар
бий. Мэдээж цаг хугацаатай бол хэрэгжүүлж эхлээд явж туслалцаа дэмжлэг үзүүлж
нь төлөвлөнө. байгаа компаниуд гарсан байна вэ, хэрхэн хамтарч
Энэ BIMийг хэрэгжүүлэх болохоор баяртай байдаг. ажиллаж байна?
анхаарах гол санамжуудыг Мэдээж эхний шатлалд л
олон улсын мэргэжилтнүүд байна. Тэдэнд талархал -Угаасаа үе үеийн БХБЯ түүний
хамгийн 1-рт нэгдсэн ойлголт илэрхийлье. 2015 оноос гол хамаарах бүрэлдэхүүнүүд
гэж үздэг юм билээ. Төрийн хойш салбарынхандаа анхаарч, дэмжиж байсан. Нэн
байгууллагууд субъектүүд сонсгож чадсан гэж үздэг, ялангуяа энэ засгийн газрын
нь нэг янзаар ойлгоод, тал хувьд нь ойлгуулж үеийн сайд мэргэжилтнүүд
үйлдвэрлэлийн субъектүүд нь чадсан болов уу гэж бодож бодитой, ханцуй шамлан орж
өөрөөр, ерөөс оролцогчид байна. Олон улсын арга байна. Мөн л дахин талархал
нь ялгаатай ойлголттой хэмжээ 2015, 2016 онуудад илэрхийлье.
эхэлбэл явц дундаа зөрчил хоёр ч удаа, дотоодын арга Монгол Улсдаа эдгээр
үүсэж, тодорхой хугацаагаар, хэмжээ 5, сургалтууд, уулзалт стандартуудыг авч хэрэгжүүлэхээр
хэд хэдэн жилээр ч саатаж, ярилцлага, танилцуулгууд БХБЯ ажиллаж эхэлсэн бөгөөд
бүр зогсоход хүрч байсан гээд хэдэн арав бий. эхний 2 стандарт батлагдаж
жишээнүүдийг дурддаг. Учир Хоёрдугаарт, хүсэл зориг гарсан байгаа таатай мэдээг
нь төслийн бүх оролцогч гэж үздэг юм билээ. Ач сонсгоё. Одоо зохион байгуулаад
нар уялдаа холбоотой холбогдол, шаардлагыг байгаа хэлэлцүүлгүүд, түүнээс
ажиллах тухай л асуудал хэрхэн үзэж байна вэ гэдэг гарах үр дүнгүүд, мөрөөр
болохоор тэр. Тиймээс нь хийгдэх ажлууд, арга
ч BIM стандартууд олон хэмжээнүүдийг хамтран
улсад ISO болон хэрэгжиж хэрэгжүүлэх, бүр хариуцан
байна. Монгол Улсдаа ажиллахаар яам ажиллаж байгаа.
эдгээр стандартуудыг Төрийн бус байгууллагууд
компаниуд ч үүрэг зорилгууд нь
тодорхой болчихвол ажиллахад
бэлэн байгаа.

10 www.barilga.gov.mn

Мэдээ, мэдээлэл

Барилга, хот байгуулалтын дэд сайд Э.Золбоо Цемент үйлдвэрлэгч нар, "Бетон
зуурмагийн үйлдвэрлэгчдийн холбоо" ТББ, “Улаанбаатар төмөр зам” ХНН-ийн
Тээвэр зохион байгуулалтын албаны төлөөллүүдийг /2022.07.21/-ний өдөр
хүлээн авч уулзлаа.

Уулзалтаар цементийн болон ажиллаж, дотоодын цемент” ХХК хагас ачааны 8
зуурмагийн үйлдвэрүүдийн шаардлагатай хэрэгцээг вагон нэмж өгөөч гэсэн
хооронд дундын борлуулагч хангах нөөц бололцоо бий, хүсэлтийг тавилаа.
нар орж, үнэ өсгөж байгаа үнэ тогтвортой байгаа гэв. “УБТЗ” ХНН-ийн зүгээс өмнөх
асуудлыг шийдэх, цементийн Нэг үйлдвэр өдөрт 25 вагон уулзалтуудаар тохиролцсоны
тээвэрлэлтийг саадгүй цемент гаргах боломжтой ч дагуу цементийн
явуулах хүрээнд вагонуудыг 8 вагоны ачилт хийгдэж тээвэрлэлтийг нэмэгдүүлэх
нэмэх талаар ярилцлаа. байгаагаас цементийн чиглэлээр вагонуудыг нэмж
Бетон зуурмагийн нийлүүлэлт саатаж байгааг арга хэмжээ авч байгаа ч нэн
үйлдвэрүүдийн хувьд техник тайлбарлав. Тодруулбал тэргүүнд Цахилгаан станц,
импорт дээрх цементийн үнэ “МАК цемент” ХХК-д өдөрт Уул уурхайн тээвэрлэлт,
үйлдвэрийн үнээс 10 мянган 18 вагон шаардлагатай Импортын бараа материалын
төгрөгийн нэмэгдэлтэй байгаа ч 8 вагоныг, “Мон тээвэрлэлт зэрэг улс орны
байдаг. Харин тус зах дээр цемент” ХХК-д 15 вагон хэмжээний нэн тэргүүний
цемент хангалттай биш шаардлагатай байгаа ч 7 тээвэрлэлтийн асуудлуудыг
байгаагаас зуурмагийн вагон өгч байгааг эрэмбэлж, вагон
үйлдвэрлэлээ таслахгүйн тулд үйлдвэрлэгч нар хэллээ. хуваарилалтаа хийж байгаа
дундын борлуулагч нараас Иймээс “МАК цемент” ХХК бөгөөд цементийн
20 хувийн нэмэгдэлтэй үнээр битүү вагон 10, “Мон тээвэрлэлтийг ч
цементээ татахад хүрч байгаа
нь үйлдвэрүүд алдагдалтай
ажиллах хүндрэлтэй
нөхцөлийг үүсгэж байна
гэлээ. Тиймээс Техник
импорт дээрх цементийн
нийлүүлэлтээ өдөрт 300
тонноор нэмэгдүүлж өгөөч
гэх хүсэлтийг тавьж байсан
юм.
Цемент үйлдвэрлэгч нарын
хувьд тээвэр саадгүй бол
бүрэн хүчин чадлаараа

www.barilga.gov.mn 11

Мэдээ, мэдээлэл

орхигдуулахгүйгээр Үүнд: хуваарийг мөрдүүлэн
зохицуулах арга ажиллаж, вагоны тоог
хэмжээнүүдийг авч байгаа УБТЗ” ХНН “Мон цемент” нэмэгдүүлэх чиглэлд анхаарч,
талаар мэдээлэл өгөв. Мөн ХХК, “МАК цемент” ХХК-ийн эргэн хариу өгөхөө мэдэгдэв.
баяр наадмын өдрүүдэд захиалсан вагоны тоог тус Бетон зуурмагийн
вагоны эргэлт удааширсан, бүр 8 вагоноор нэмэгдүүлэх үйлдвэрүүд хоёр сарын
тээвэрлэлтийн ачаалал хэт их асуудлыг шийдвэрлэх цементийн хэрэглээгээ
байгааг танилцууллаа. чиглэлд онцгой анхаарч, нарийн гаргаж, тоон
Барилга, хот байгуулалтын эргэн хариу өгөх мэдээллээ үйлдвэрүүдэд
дэд сайд Э.Золбоо өнгөрсөн хүргүүлэхээр болов. Энэхүү
хугацаанд олон удаагийн Цемент үйлдвэрлэгч нар уулзалтын төгсгөлд Барилга,
уулзалт хийлээ. Уулзалтын өдөрт 300 тонн цементийг хот байгуулалтын дэд сайд
дараа хэсэгхэн хугацаанд нэмж, Техник импорт дээр Э.Золбоо БХБЯ, Цемент
гайгүй болоод буцаад нийлүүлж, бетон зуурмагийн үйлдвэрлэгч нар, бетон
хэвэндээ орчихдог байдлыг үйлдвэрүүдэд нэмэгдэлгүй зуурмагийн үйлдвэрүүд,
бүрэн арилгаж, бодит үр дүн үнээр хүргэх “УБТЗ “ХНН хамтарсан
гаргах шаардлагатайг Тодруулбал “МАК цемент” байнгын ажиллагаатай
анхааруулж, “МАК цемент” ХХК техник импорт дээр 200 ажлын хэсэг байгуулж ,
ХХК-д 8 битүү вагон, “Мон тонныг “Мон цемент” ХХК ажлын үр дүнгээ 7 хоног бүр
цемент” ХХК-д 8 хагас 100 тонныг өдөрт нэмж хэлэлцэж бодит үр дүн
ачааны вагон нэмж өгөхийг, нийлүүлэхээр тогтов. гаргаж ажиллахыг үүрэг
Цемент үйлдвэрлэгч нар Ингэснээр Бетон зуурмагийн болголоо.
Техник импорт дээр өдөрт болон бетон эдлэлийн
300 тонн цемент нэмж үйлдвэрүүд цементийг
нийлүүлэх чиглэлийг өгч, үйлдвэрийн үнээр авах
талууд дараах хоёр боломж бүрдэх юм. Харин
асуудлаар тодорхой “УБТЗ” ХНН-ийн зүгээс вагон
шийдвэрт хүрлээ. эргэлтийн нарийн хатуу

12 www.barilga.gov.mn

Мэдээ, мэдээлэл

www.barilga.gov.mn 13

Тушаал, шийдвэр

14 www.barilga.gov.mn

Тушаал, шийдвэр

www.barilga.gov.mn 15

Тушаал, шийдвэр

16 www.barilga.gov.mn

Тушаал, шийдвэр

БАРИЛГАД ХЭРЭГЛЭГДЭХ ГОЛ НЭР
ТӨРЛИЙН БАРИЛГЫН МАТЕРИАЛЫН

ҮНИЙН МЭДЭЭЛЭЛ

2022.7/25 Дээд ба доод үнийн
мэдээлэл
Д/д № Материалын нэр Марк/ хэмжээ Хэмжих дундаж
нэгж нөат-тэй дээд үнэ доод үнэ
1.1 БЕТОН, БЕТОН БҮТЭЭГДЭХҮҮН үнэ /төг/ нөат-гүй
Хучилтын нүхтэй хавтан үнэ /төг/ нөат-тэй үнэ /төг/
1 1 Хучилтын нүхтэй хавтан
2 2 Хучилтын нүхтэй хавтан М250 / ХНХ 63х12 ш 462,000 420,000 467,500 456,500
3 3 Хучилтын нүхтэй хавтан М250 / ХНХ 63х08 ш 412,500 375,000 418,000 407,000
4 4 Хучилтын нүхтэй хавтан М250 / ХНХ 59х12 ш 396,000 360,000 418,000 374,000
5 5 Хучилтын нүхтэй хавтан М250 / ХНХ 59х08 ш 368,500 335,000 385,000 352,000
6 6 Хучилтын нүхтэй хавтан М250 / ХНХ 47х12 ш 379,500 345,000 385,000 374,000
Зоорийн ханын гулдмай М250 / ХНХ 47х08 ш 335,500 305,000 341,000 330,000
7 7 Зоорийн ханын гулдмай
8 8 Зоорийн ханын гулдмай М150 / ЗХГ 3х2.4 ш 93,500 85,000 99,000 88,000
9 9 Зоорийн ханын гулдмай М150 / ЗХГ 4х2.4 ш 110,080 100,073 123,521 99,000
10 10 Зоорийн ханын гулдмай М150 / ЗХГ 5х2.4 ш 126,838 115,307 148,500 110,000
Ялуу М150 / ЗХГ 6х2.4 ш 147,325 133,932 179,300 121,000
11 11 Даацын бус ялуу
12 12 Даацын бус ялуу М200 / Я 12х12х14 ш 14,833 13,485 18,100 17,860
ш 16,900 15,364 19,050 18,700
13 13 Даацын ялуу М200 / Я 15х12х14 ш
25,200 22,909 26,400 18,700
14 14 Даацын ялуу М200 / ДЯ ш
12х12х22 30,450 27,682 31,900 31,900

М200 / ДЯ
15х12х22

www.barilga.gov.mn 17

1.2 БЕТОН, БЕТОН БҮТЭЭГДЭХҮҮН

Үнэ ханш 15 1 Бетон зуурмаг B10 /М150/ м³ 210,075 190,977 215,000 203,000
м³ 224,000 203,636 237,000 215,000
16 2 Бетон зуурмаг B15 /М200/ м³ 236,050 214,591 246,000 230,000
м³ 247,800 225,273 257,000 240,000
17 3 Бетон зуурмаг B20 /М250/ м³ 258,650 235,136 269,000 247,500
м³ 273,400 248,545 285,000 266,500
18 4 Бетон зуурмаг B22.5 /М300/

19 5 Бетон зуурмаг B25 /М350/

20 6 Бетон зуурмаг B30 /М400/

2. БАРЬЦАЛДУУЛАГЧ МАТЕРИАЛ

21 1 Портландцемент OРС OРС 42.5 тонн 269,983 245,439 310,000 238,350
42.5/ууттай/
тонн 240,500 218,636 258,500 220,000
22 2 Портландцемент РС 42.5 / РС 42.5 тонн 321,933 292,667 360,800 330,000
задгай/

23 3 Шохой шатаасан

3. ТӨМӨР БҮТЭЭЦ ЭДЛЭЛ

24 1 Арматур /Ø 10 мм, Ø 12 A III тонн 2,910,000 2,645,455 3,000,000 2,750,000
мм/
тонн
25 2 Арматур /Ø 14 мм-Ø 28 A III тонн 2,903,333 2,639,394 2,980,000 2,750,000
мм/ тонн 2,903,333 2,639,394 2,980,000 2,750,000
2,903,333 2,639,394 2,980,000 2,750,000
26 3 Арматур /Ø 32 мм/ A III

27 4 Катанка /6.5мм, Ø 8 мм, Ø AI
10 мм/

4. ДҮҮРГЭЛТИЙН МАТЕРИАЛ

28 1 Автоклавын хөнгөн бетон D500 кг/м3 м³ 247,000 224,545 280,000 210,000
гулдмай /600x400x250мм/

29 2 Керамик тоосго M100 дээш ш 473 430 450 440
/250х120х65мм/

5. ДҮҮРГЭГЧ МАТЕРИАЛ

30 1 Элс /Ø 0-5мм/ стандарт м³ 29,250 26,591 45,000 22,000

31 2 Хайрга /Ø 5-10мм/ стандарт м³ 15,000 13,636 22,000 10000

32 3 Хайрга /Ø 10-20мм/ стандарт м³ 16,667 15,152 22,000 13000

33 4 Дайрга /Ø 5-10мм/ стандарт м³ 12,500 11,364 16,000 10,000

34 5 Дайрга /Ø 10-20мм/ стандарт м³ 17,625 16,023 20,000 18,000

6. ДУЛААЛГЫН МАТЕРИАЛ

35 1 Хөөсөн полистирол ESP - м³ 323,000 293,636 360,000 280,000
хавтан (24-25кг/м³) 42,570 38,700 42,570 42,570
боодол 57,870 52,609 57,870 52,609
36 2 Эрдэс хөвөн /5см зузаан/ М80 /3.6м²/ 422,333 383,939 465,000 382,000
боодол
37 3 Эрдэс хөвөн /5см зузаан/ М100 /3.6м²/

38 4 Хөөсөн шахмал /XPS/ XPS м³
хавтан /3см/

39 5 Хөөсөн шахмал /XPS/ XPS м³ 426,667 387,879 445,000 445,000
хавтан /5см/ нөат-гүй үнэ /төг/

7. ДЭЭВРИЙН МАТЕРИАЛ

Наадаг хар цаас, нэг боодол 75,350 68,500 82,500 55,000
40 1 талдаа чулуутай унифлекс ЭКП

ЭКП /10м2, хуйлмал/

41 2 Наадаг хар цаас унифлекс ЭПП боодол 85,033 77,303 100,330 94,500
ЭПП /10м2, хуйлмал/ кг 78,257 71,142 66,000 65,000

42 3 Праймер, Битумаст /хар Праймер,
тос 21.5/ Битумаст

8. ХУВАНЦАР ЦОНХ, ХААЛГА

70мм зузаан, 5

43 1 Хуванцар PVC цонх камер, 2 давхар м² 336,250 305,682 360,000 330,000
м² 368,480 334,982 375,000 330,000
шилэн багцтай

70мм зузаан, 5

44 2 Хуванцар PVC цонх камер, 2 давхар

шилэн багцтай

18 www.barilga.gov.mn

45 3 Хуванцар PVC хаалга 1 хавтастай, 2 м² 385,000 350,000 395,000 350,000 Үнэ ханш
давхар шилтэн
багцтай

9. ХУУРАЙ ХОЛЬЦ

46 1 Өнгөлгөөний цагаан - кг 9,533 8,667 10,000 9,600
замазка /25/

Барилгын ажилд хэрэглэх

47 2 цаавуу /хөөсөнцрийн - кг 10,667 9,697 12,000 11,000

цавуу /25/

Барилгын ажилд хэрэглэх кг 11,167 10,152 12,000 10,500
48 3 цаавуу /плитаны цавуу -

/25/

10. МЕТАЛЛ ХИЙЦ ЭДЛЭЛ

49 1 Двухтавр стандарт тонн 3,600,000 3,272,727 3,600,000 3,600,000

50 2 Швеллер стандарт тонн 3,000,000 3,181,818 3,500,000 3,500,000

51 3 Булан төмөр стандарт тонн 3,100,000 2,818,182 3,100,000 3,100,000

11. МОДОН МАТЕРИАЛ нөат-гүй үнэ /төг/

52 1 Брус /4х6х400смх6ш/ стандарт ш 55,000 50,000 55,000 45,000

53 2 Брус /10х10х400см/ стандарт ш 38,500 35,000 35,000 35,000

54 3 Палк /15х15х400см/ стандарт ш 82,500 75,000 80,000 70,000

55 4 Банз /4х400см/ стандарт м3/30ш/ 660,000 600,000 650,000 550,000

12. ШАЛНЫ МАТЕРИАЛ нөат-гүй үнэ /төг/

56 1 Паркетан шал стандарт м² 27940- 25000- 27940- 25000-
/800х125х12мм/ 40370 36700 40370 36700

57 2 Хавтанцар /хана, стандарт ш 6,417 5,833 8,650 6,600
30х60см/

58 3 Хавтанцар /шал, 60х60см/ стандарт ш 12,247 11,133 13,200 10,340

13. САНТЕХНИКИЙН МАТЕРИАЛ

Бохир усны хуванцар хоолой /Гадна шугам/

59 1 Бохир усны хуванцар D100 2м 31,250 28,409 38,500 35,000
хоолой

60 2 Бохир усныхуванцар D150 2м 71,500 65,000 72,000 71,000
хоолой

61 3 Бохир усны хуванцар D200 2м 110,237 100,215 120,000 105,000
хоолой

Цэвэр усны ган хоолой /Гадна шугам/

62 1 Ø108*4.0 м 43,072 39,156 45144 41000
оёдол- м 73,230 66,573 75,460 71,000
63 2 Ø159*4.5 той м 128,594 116,904 138,688 118,500
230,580 275,176 232,100
64 3 Ган хоолой Ø219*6 м 253,638 59,809 65,790 65,790
65 4 Ø325*8.0 оёдол- м 65,790 86,795 95,474 95,474
гүй м 95,474 27,568 32,250 28,400
66 5 Ø108*5.0 25,818 45,300 45,300
м 30,325 59,851 73,450 55,000
67 6 Ø159*4.5 м 45,300 75,704 96,924 66,600
м 65,836
68 7 ØØ76*3.5 м 83,275

69 8 Цайрдсан ган хоолой Ø108*4.0
70 9 Ø133*4.5

71 10 Ø159*4.5

Хаалт

72 1 Бөмбөлгөн хаалт Ø100 ш 196,900 179,000 196,900 196,900
ш 515,900 469,000 515,900 515,900
73 2 Бөмбөлгөн хаалт Ø125 ш 616,000 560,000 616,000 616,000
ш 1,238,600 1,126,000 1,238,600 1,238,600
74 3 Бөмбөлгөн хаалт Ø150

75 4 Бөмбөлгөн хаалт Ø200

Фланц

76 5 Фланц Ø100 ш 36,400 33,091 36,400 36,400
ш 58,250 52,955 58,250 58,250
77 6 Фланц Ø125 ш 74,800 68,000 74,800 74,800
ш 101,750 92,500 101,750 101,750
78 7 Фланц Ø150

79 8 Фланц Ø200

www.barilga.gov.mn 19

Мэдээ, мэдээлэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар
Тулгар төрийн 2230, 2231, Их Монгол Улс
байгуулагдсаны 815, 816, Үндэсний эрх чөлөө,
тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110, 111,
Ардын хувьсгалын 100, 101 жилийн ойн
Үндэсний их баяр наадмын босгон дээр Барилга,
хот байгуулалтын яам, Барилгын хөгжлийн
төвийн болон бусад харьяа байгууллагуудын
албан хаагчдыг Төрийн дээд одон медалиар
шагнасныг Барилга, хот байгуулалтын дэд сайд
Э.Золбоо гардуулан өгч, хүндэтгэл үзүүллээ.

Хөдөлмөрийн гавьяаны "Алтангадас" одонгоор: Хөдөлмөрийн хүндэт
улаан тугийн одонгоор: “Барилгын хөгжлийн төв”-ийн медалиар:
Барилга, хот байгуулалтын мэргэжилтэн Д.Батбаатар, тус БХБЯ-ны ахлах мэргэжилтэн
яамны ахлах шинжээч төвийн Барилгын сорил, Э.Усанболор, тус яамны
Б.Оюунчимэг, ахлах шинжээч шинжилгээний лабораторийн шинжээч Б.Гандолгор, УБ
А.Лхамсэржид, ахмад дарга Ж.Энхтуяа, яамны хотын ТЦБ-ыг шинээр барих
ажилтан Ю.Доржпагма, ахмад ажилтан Д.Сүхбаатар, төслийн жолооч Д.Батцоож,
ГЗБГЗЗГ-ын архив, ГЗБГЗЗГ-ын ахлах мэргэжилтэн "ТОСК" ТӨХХК-ийн ахлах
мэдээллийн төвийн дарга Л.Мандхай, "ТОСК" ТӨХХК- нягтлан бодогч О.Мөнхтуяа,
Н.Адилбиш, "Эн Ти Эм" ХХК- ийн мэргэжилтэн "Барилгын хөгжлийн төв" -ийн
ийн зөвлөх, хяналтын У.Насанчимэг нар шагнуулсан Санхүү, төсөл хөтөлбөрийн
инженер Ц.Доржсугар нар бол хэлтсийн дарга Г.Гантуул нар
шагнууллаа. шагнууллаа.

20 www.barilga.gov.mn

Мэдээ, мэдээлэл

Төрийн албаны тэргүүний бүтцийн хэлтсийн дарга захиргааны удирдлагын
ажилтан цол тэмдгээр: Д.Мөнхбаатар, Нийтийн аж газрын шинжээч
БХБЯ-ны Хяналт шинжилгээ, ахуй, инженерийн дэд Д.Гэрэлмаа, Хот
үнэлгээ дотоод аудитын бүтцийн бодлогын байгуулалт, газрын
газрын ахлах шинжээч хэрэгжилтийг зохицуулах харилцааны бодлогын
Б.Оюунчимэг, газрын ахлах шинжээч хэрэгжилтийг зохицуулах
Р.Батчимэг, Төрийн газрын шинжээч
Хууль зүйн албаны захиргааны удирдлагын С.Болороо, Нийтийн аж
тэргүүний ажилтан цол газрын ахлах шинжээч ахуй инженерийн дэд
тэмдгээр: А.Лхамсэржид, Хяналт бүтцийн бодлогын
БХБЯ-ны Хяналт шинжилгээ, шинжилгээ, үнэлгээ, дотоод хэрэгжилтийг зохицуулах
үнэлгээ дотоод аудитын аудитын газрын ахлах газрын шинжээч М.Ням-
газрын шинжээч Ц.Ууганбаяр, шинжээч Б.Оюунчимэг, Очир, сайдын жолооч
Бодлого төлөвлөлтийн Ё.Ганчулуун нар
Санхүү-банкны тэргүүний газрын ахлах шинжээч шагнагдлаа.
ажилтан цол тэмдгээр: О.Энхтуяа, Нийтийн аж
БХБЯ-ны Санхүү, хөрөнгө ахуй, инженерийн дэд Шагнал хүртсэн нийт албан
оруулалтын газрын ахлах бүтцийн бодлогын хаагчдадаа ажлын амжилт
мэргэжилтэн Ж.Орхонбаяр хэрэгжилтийг зохицуулах
нар шагнагдлаа. газрын шинжээч хүсэж, эрүүл энх, сайн
П.Ганбаатар, Төрийн сайхан бүхнийг хүсэн
"Ардын хувьсгалын 100
жил"-ийн ойн медалиар: ерөөе.
БХБЯ-ны Нийтийн аж ахуй,
инженерийн дэд бүтцийн
бодлогын хэрэгжилтийг
зохицуулах газрын дарга
Г.Цогтсайхан, Хяналт
шинжилгээ, үнэлгээ дотоод
аудитын газрын дарга
Л.Идэрцогт, Санхүү, хөрөнгө
оруулалтын газрын дарга
Э.Ганхүү, Инженерийн дэд

www.barilga.gov.mn 21

Зөвлөгөө, зөвлөмж

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ ХЭМНЭЛТТЭЙ
АМИНЫ ОРОН СУУЦ

Эрчим хүчний хэмнэлттэй, нарны гэрлээр дулаанаа бүрдүүлэх
боломжтой амины орон сууц буюу Hubrid house

“ТОСК” ТӨХХК, “Hybrid house” компани, Ц.Бат-Эрдэнэ: Халаалтад зарцуулах
ТОС, GIZ-тай хамтран ашиглалтад оруулсан мөнгөөрөө зээлээ төлөөд амины сууцтай
эрчим хүчний хэмнэлттэй, эко жишиг хотхоныг болох боломжтой
энэ удаад онцолж байна. Нийслэлийн
Чингэлтэй дүүргийн долоодугаар хорооны “Hybrid house” буюу эко барилгын төсөл
нутаг “Дэнжийн 1000”-ын гэр хороололд 1100 нь 100 хувь нарны илчээр дулаанаа шийдсэн
ам.метр орчим газрыг чөлөөлж, долоон тул гал түлэхгүй, хүлэмжийн хий ялгаруулахгүй.
айлын эрчим хүчний хэмнэлттэй жишиг Тиймээс Германы хамтын ажиллагааны
хотхон ашиглалтад ороод байна. нийгэмлэгээс буцалтгүй тусламжаар нөхөн
олговор олгох, ногоон зээлд хамрагдах
“Hybrid house” компанийн захирал боломжтой болсон гэдгээрээ давуу талтай.
Мөн хүнсний нарийн ногоогоо өөрсдөө
тариад хэрэглэж болох өвлийн хүлэмжтэй,
сууц бүр ногоон байгууламж, тоглоомын
талбайтай байхаар шийдсэн. Манай төсөл
нарны илчийг өмнө нь байрлуулсан шилэн
гонхонд шингээгээд, дулаанаа бага багаар
гэр рүүгээ оруулдаг системтэй. 100 метр
квадрат хүртэлх байшинд ямар нэг нэмэлт
халаагуур шаардлагагүй. Зөвхөн нарны гэрэл
болон гэр доторх цахилгаан хэрэгсэл, хүний
биеийн дулаанаар халдаг. 100-аас дээш метр
квадрат талбайтай бол багахан хэмжээний
дулааны өдөөлтийг өгөөд хална. Маш нягт

22 www.barilga.gov.mn

сангийн 6-8 хувийн хүүтэй “Ногоон зээл”-д Шинэ технологи
хамрагдаад, халаалтдаа зарцуулах байсан
дулаалгатай, агааржуулалтын сайн системтэй мөнгөөрөө зээлээ төлөх системийг бид бий
байшин. болгохын төлөө ажиллаж байна. Яг тэр
системийнхээ дагуу бид Дэнжийн мянгад
Бид байшингийнхаа зураг төслийг долоон айлын таун хаусыг бариад, хүлээлгэж
хүмүүст өгч, иргэд яг тэр зургийн дагуу өгсөн. Цаашлаад бид “ТОСК” ТӨХХК-тай
байшингаа барих боломжтой. Барих явцад хамтраад, гэр хороололд илүү олон төслийг
нь манай инженерүүд очиж үнэ төлбөргүй хэрэгжүүлнэ” гэв.
зөвлөж, хянана. Барьж дууссаны дараа
хэмжилт хийж үзээд, яг стандартын дагуу Л.Батжаргал: Эрчим хүчний
байвал “Hybrid House” гэдэг гэрчилгээ олгох хэмнэлттэй амины орон
юм. Тэр гэрчилгээг авчихсан байхад байшин сууцыг олноор
барьсан айлууд олон улсаас 20-40 сая барьснаар агаар,
төгрөгийн нөхөн олговор авдаг системийг хөрсний бохирдлыг
бий болгох гээд явж байна. бууруулахад нэн
тустай
Амины орон сууц барихад дэд бүтцийн
шийдэлд хамгийн их зардал гардаг. Үүнийг “Төрийн орон
төр шийдэж өгөх ёстой. Энэ чиглэлээр бид сууцны корпорац”
БХБЯ-тай хамтарч ажиллаж байна. Гэхдээ ТӨХХК-ийн гүйцэтгэх
төрөөс мөнгө гаргаад, энэ ажлыг хийнэ гэвэл захирал Л.Батжаргал
маш их хугацаа шаардлагатай болно. Харин “2021 оны есдүгээр
иргэд хэсэг бүлгээрээ нэгдээд, бичил цэвэрлэх сараас “Hybrid house”
байгууламжаа шийдээд, худаг усаа төсөл эхэлсэн. Уг төсөл дээр
гаргуулаад, дэд бүтцийн шийдлээ зохицуулж “Төрийн орон сууцны корпорац” ТӨХХК
болно. Тэр тохиолдолд төрөөс нөхөн олговор хамтран ажиллаж, дэд бүтцийг шийдэхэд нь
олгодог системийг бий болгохыг зорьж тусалсан. Эрчим хүчний хэмнэлттэй амины
ажиллаж байна. Та өөрийнхөө газар дээр орон сууцад орж үзвэл ямар нэгэн халаагуур,
ойролцоогоор 100 сая төгрөгөөр байшин паар байхгүй. Өвөл -40 хэм хүйтэн байх үед
барилаа гэж бодъё. Хүлэмжийн хий тус байрны дулаан +23 орчим байх нөхцөлийг
ялгаруулдаггүй байшин барьсан гээд “Олон бүрдүүлсэн. Эрчим хүчний хэмнэлттэй амины
улсын уур амьсгалын өөрчлөлтийн сан”-гаас орон сууцыг олноор нь барьснаар агаар,
20 сая төгрөгийн нөхөн олговор авчих хөрсний бохирдлыг бууруулах, гэр хорооллын
боломжтой. Цаашлаад дэд бүтцийн зардалд өнгө үзэмжийг сайжруулах, айл өрх бүр эрүүл,
гаргасан 20 сая төгрөгөө Төрөөс нөхөн тохилог орчинд амьдрахад тустай. Иргэд
олговор байдлаар авчихна. Үлдсэн 60 сая энэхүү төслийг сонгосноор жилийн зургаан
төгрөгийг нь Уур амьсгалын өөрчлөлтийн хувийн хүүтэй, 170 сая хүртэлх төгрөгийн
ногоон орон сууцны зээлд хамрагдах
боломжтой болно. Төсөл хөл хорионы үед
эхэлсэн. Нэг метр квадратыг барьсан үнэ нь 2.5
сая төгрөг. Энэ үнэ цаашид өөрчлөгдөж
магадгүй. Эхний ээлжинд Өмнөговь аймагт
96 айлын “Hybrid house” төслийг эхлүүлэхээр
бэлтгэл ажлаа хийж байна” гэж төслийн тухай
танилцууллаа.

Үндэсний статистикийн хорооноос хүн ам,
орон сууцны 2020 оны улсын тооллогоор нийт
өрхийн тоо 897,427 байгаа бол үүний 60.9 хувь
нь орон сууцад, үүн дотроо орон сууцад
амьдардаг нь 29.4 хувь аж. Харин 342,409
буюу нийт өрхийн 38.2 хувь нь гэрт, 8,039 өрх
буюу 0.9 хувь нь бусад төрлийн сууцад
амьдардаг гэх дүн мэдээ гарчээ. Улсын
хэмжээнд нийт өрхийн 8.4 хувь нь буюу 74.8
мянган өрх өөрийн гэсэн сууцгүй, эдгээрийн 80
орчим хувь нь хотод амьдардаг байна.

www.barilga.gov.mn 23

Судалгаа ХАНСХЕТ: ЗАСАГ, ЗАХИРГАА, НУТАГ
ДЭВСГЭРИЙН ХУВААРИЙГ ЯАГААДХАНСХЕТ: ЗАСАГ, ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН ХУВААРИЙГ ӨӨРЧЛӨХ САНАЛ

ӨӨРЧЛӨХ ШААРДЛАГАТАЙ ВЭ?

11.. ЗаАсСаАгГзЗаАхХиИргРаГаА,Ан, уНтУаТгАдГэДвсЭгВэСрГиЭйРнИЙнэНгжНЭиГйЖнИөЙөНрчӨлӨөРхЧүЛнӨдХэсҮлНэДлЭСЛЭЛ

ХХүүнн ааммыынн өөссөөллтт,, ннииййггээмм--ээддииййнн ззаассггииййнн өөөөррччллөөллттииййгг ддааггаааадд ззаассаагг ззааххииррггаааа,, ннууттаагг
ддээввссггээррииййнн ннээггжжииййнн шшииннээччллээлл ххииййхх ццаагг үүее нньь ббооллссоонн ббааййннаа.. ЗЗаассаагг ззааххииррггаааанныы ннээггжжииййгг
өөөөррччллөөнн шшииннээччллэээгэүгйүнйнулумламасаахсүнхаүмныанмныунтагншуитлатгшсуиулртьшсулуырньтшолгтыонлцотоогтаоллдцагодоааадлбдаайгднаа.ад
байна.

ГГррааффиикк 11:: ХХүүнн ааммыынн ссууууррььшшллыынн ттооггттооллццоооо

Нийслэл Улаанбаатар Монгол Улсын 21 аймгийн төв бусад хот
хотын хүн ам 1539252 хүн ам, маягийн 7 сумын хүн ам

(46.5%) (2021 оны 790373 (23.9%)
байдлаар)
Хэт төвлөрөл Жигд тархалт
3312534
Давуу тал: Давуу тал:

• Том зах зээл Хөдөөгийн 302 сумын хүн • Байгаль, экологи
• Эдийн засгийн хурдацтай өсөлт ам 982909 (29.7%) • Нутаг дэвсгэрээ эзэнтэй байлгах
• Бизнесийн өрсөлдөх чадвар
Хэт сарнил Сул тал:
Сул тал:
• Зах зээл хөгжих боломж бага
• Орон нутгийн хөгжлийн нөөцийг • ХАА, уул уурхайн орлого хот руу
татах • Хүн амын шилжилт хөдөлгөөн
• Хүн амын удмын сан
• Орчны бохирдол

Үндсэн хуулийн 58.1-д “Аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг бол хуулиар тусгайлан

олгосон чиг үүрэг, өөрийн удирдлага бүхий засаг захиргаа, нутаг дэвсгэр, эдийн засаг,

нийгҮмнидйсэннцхоугуцлоилйбнор58м.1ө-нд” “гАэжймзаага, снаинй. сЗлаэсла,г сзуамх,ирдгүаүар,эгнубтоалг дхуэувлсигэаррийтунсгнаэйглжанийоглэгдоисойнн
зчаисгагү,үрнэигй, гөмөирйинйнбиуедидрадалсаагна цбоүхгицйолзбаосрагмзөанхигрэгжаа,хунуултьачг идлэсваснгэрб,олэдоивйчнорзаоснагн,унтаигйгумлисйынн
тцөосгвцөоөлсбохрармаөант” бгэажйнзаа. сХанүн. Замсаыг нзазхоихригасаг,үйнутоаггтдоэлвцсгоэор,ийннэгнжэигжйинйэгдэидйинйнззаассаагг,, нийггммииййнн
ббииее дааассаанн цбоагцйодлабло,рбмүрөэннгэтжөгхөулудльөчрижлөсөангүбйонлоувлчмоараоснзнаустаагг зуалхсиырнгтаөас,вөнөустахгардаэавтсгбэарйинйан.
нХэүгнжиаймнынхузвохаиасргиүййгтоөгөтролчцлоөох, знаэйгжлшийгнүйэдшиайанрздалсаагга, тнаиййгбмоилйонодбибеадйанаас.анЗабсаайгдазла,хибрүграэан,
нтуөтгаөглддөэрвжсгөэөргиүййнн нуэлгмжаиасйгзөаөсаргчлзөаххиүрнгдаэас,лэнлутиайгг ддэаврсагэархибйанйднлэгажаирйанвчхуүвзаэажрибйоглнөоө.рчлөх
зайлшгүй шаардлагатай болоод байна. Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг өөрчлөх
үндэслэлийг дарГараахфбиакй2д.лЗааасрагавзачхүизрэгжааб, онлунтаог. дэвсгэрийн нэгжийг өөрчлөх үндэслэл

24 www.barilga.gov.mn

Нийгэм • Боловсрол, эрүүл мэндийн хүртээмж хүн ам цөөнтэй сумдад сул, хүн ам
ихтэй сумдад хэтэрсэн

График 2. Засаг за•хБиорлгоавас,оннухтаүчгндиэйвсхгаэнргиаймнжндэугтжаигдйаг хө,өирлчүлүөдхэхүндэслэл

ЭНдииййгнэмзасаг • Бихотл••эойЭОвсдслуриомойнлдн,анэдзэрагхүжсэүгүтлиэүйрмдснээбнтнидөиерйөднлахжаүнритлхэтөэмгбжжаигхахүнчаадмацвөхөинтсэуйлс, узмадхаздэсэулл,ххөүгнжаимх боломжгүйСудалгаа
• Бол•оТвөссовнихйүчннүирйэхлагнэгнамзжарддутаалгдах, илүүдэх

ЭХдүирйэнэзлаэснагбуй • Оло•нХнүэнгжаүмүдыбнитеөдвараөнлхөөргжииххтчэайдхаовтх,иссууулр, изанхгзаэзэрлухуөдгаждихоброчлноымжбгоүхйирдол их
орчин • Эди•йТнөзваисгйинйнботөлроөнлжХиалнтгабайгна бүсийн нутгаар малын нягтрал ихсэж бэлчээрийн
• Төсвидйонрүорйэтлоглэнбзиайрдбаоллсон

ХүрэНээлгэжнибйунй • ТХөүнв•иаСймнуымбноылтнөовнхрүХөналнөагрмайианхатбсэүй2схидойтан,хнсиуунутгрцаиөанрөгнамзахрлүуынутднэанйдягаотрйрчманлаыгибхсоэхжирбдэоллчэиэхрийн
ошрачилнгуур • дор•оБйтаоглийбнийхбүонласомнаас цөөн сумд

үзүүлэлтгүй • Хорооны хүн амаас цөөн хүнтэй дүүрэг

Нэгжийн • Сумын хүн амаас 2 дахин цөөн хүнтэй аймаг

үзшүүаллЗэглуаутсграүйг захир••гБХааоргаио,йоннныхүухнтүаанмгаамадасаэцсвөцөсөнгөсэнурхмүиднтйэнй доүүдрэогогийн хуваарийг анх тогтоосон 1931
онтой 1990 онтой харьцуулахад хөдөөгийн малчин өрх сумын төв очоод буцах

хугЗаасцаЗагаазсаадхгиурзнгадахажи, рангуаатрааг,5днэцувтсааггэгараидйсэнв2согдцэоароигг,иййсннуомхдуывоаноагртииөййвнгөахөнухсвтаоайгтрмоиогйсиогйнан1н9х3тө1товонготтоорйоо1с9оо9дн0бо19ну3тцо1айх хугацаа
ох7ан.рт5ьоцйуцу1ал9га9ах0аадсохнө5тдоөцйөагхигайрнбьомцлаулжучли,анхааөйдрмххгсөиудмйөынөнгитөөйввнөомчөоасолдчнибинуйцөасрхлхэхлусгуамхцоаыатндотуөнчдвожооадчаороб5дуццбааугахцаасхх2угацаа 25
7цхцнтсцэ.уиаа5эагайгв,айасгрццслаажиуаэасаймлгиансаырх1дахн1осусэт1тнрн1өцэо5давгачжасөцогцэөраолаасдабггсэрааобнйбйл5убмэжоцжгцоалихиахлжрйугбсжнхг,анауааатаггцөсааайбврцас2маасаоэацгагнриаандэо2йг.с5оах,нсдухсцОгаиубаатндмцгуөна.цаовыаааобөснхОгдөаи1хтас1гдөйухацгоивннасанөоицсгөагбйазбаисаасногйлма7.ла.эйнсж5лсмхацбгнаахзаи.ргоагайаитмаснлссоцат5чөнахо.вцааоа,Ородгдритбооэблооэолуцгвиджцарйа,баинхау,ййзцнхмаатумгхэгихаэхйхэцванурраргэтиааиөглцсвйц2аэөан5лаөас, хэрэгсэл

сайжирснаар эГрнаэфхиукгГа3р.цаЗафаасиадкгаз3ха.ихЗинарсбгаагагназыасхсхиаурнвг.аааарниыйнхөуөврачалрөилйтинйөнөтрочолнөулттгиайн тоон утга

График 3. Засаг захиргааны хуваарийн өөрчлөлтийн тоон утга

2011-2021 он 1
0
2011-2021 он 1
24
2001-2010 он
24
2001-2010 он 0
18 18
1991-2000 он
35
1991-2000 он

191891-8119-9109о9н0 он

191791-7119-8109о8н0 он 35

191691-6119-7109о7н0 он 58 58

191591-5119-6109о6н0 он 100 100

191491-4119-5109о5н0 он 3 3

1931-1940 он 14 14

1931-1940 он

1921-1930 он 7 7
6
1921-1930 он

1911-1920 он

1911-1920 он 6
0 20 40 60 80 100

Дээрх графикаас0үзвэл зас2а0г захирга4а0ны хуваа6р0ийн өөр8ч0лөлт зар1и0м0 жил

100 хүртДэлээхрийхгдгрэжафбиайксааанс бүозлвэ2л00з0асоангоозсаххоийршгаеарндыөөхгуавнацахраwинwйwө.нөbaрrөiчlgөлa.өрgлoчvтл.mоөnрлстонз2а5 рим жил
бт1оа0гйт0ноаох.лүорХотарэмлХгэихнйитнйигйдсаүэйүжлмдгбиай2й0нс1Д2анаробхнаоынлс22у0мс0ыа0нрыБононро-9оӨ-сннидхоөйрйшөбдаөгеиррйдгУөсИөуХмг-абынонцлхг1оа5ннздөоуөхгираоачнрлөлт орсон

Судалгаа Дээрх графикаас үзвэл засаг захиргааны хуваарийн өөрчлөлт зарим жил 100 хүртэл
хийгдэж байсан бол 2000 оноос хойш ердөө ганцхан өөрчлөлт орсон байна. Хамгийн сүүлд
2012 оны 2 сарын 9-ний өдөр УИХ-ын 15 дугаар тогтоолоор Хэнтий аймгийн Дархан сумын
Бор-Өндөр багийг сум болгон зохион байгуулсан. Үүнээс хойш засаг захиргааны нэгжид

өөрчлөлт хийгдээгүй байна.

ГГррааффикик4. 4С.умСдуымндхыүнн ахмүыннатмооыннатногиолналангилал

200 14945.2 10030.3 43 13.0 25 50.0
7.6 40.0
150 1501-3000 3001-5000 30.0
хүнтэй хүнтэй 20.0
100 10.0
0.0
50 13
0 3.9 5001-10000 10001-ээс
1500 хүртэл хүнтэй дээш хүнтэй
хүнтэй

Сумын тоо Суманд эзлэх хувь

Өнөөгийн байдлаар засаг захиргааны нэгжүүд нь газар нутаг, хүн ам, эдийн
хзаасргиинчлаэйцдгнжааӨвүнчнүхадө,адөндгахьиивүйглнханг,зүахайрбүманндбйуаадтамйлүганзд,аүахрүүү.лнзжЗүзааүамслсб,аажугэгйдбзизуайанйхнхииизнйррагигсгмагйааииагнййм,ыннинйуөсчтнааөнрүгхайчэадлрлчөээчихвгилжсгцлгэыаээггггэрүэинйх,эь.йэдндбЗохиадэлсйдусаннэогнндззагушаэсдхдаааиггатритнгйгаүыгаазрниү3гыүла3лтж0гжэнхбэсбгаунжйумэийсгааэйннанг сөл1ө6ө2
сум үбйулючиулгнэиэ,йтэдсиуймндызанса4гт9.ү1зүхүулвжь бнуьй 3н0ө0л0өө-аассудцаөлөгана хбүонлт2э0й1,6үоүнныээШсУ1А5-0ы0н-Фааислоцсөофөнийхнүнтэй

13 сухмариблацйана.адХиүлнгүаймыбанйнтао.о ЗхаасмаггизйанхииргхааО, рххоүрнээалйэмнггэиэсйняБвуауялнс-аӨн ндсуөдралсгуаамны(Эраджэлныэнт)-ын
хүн наумтаДг уднэвдсггоэрвиьйнайдмунгдийшнатнЦыаг3а3а0нсдуэмлагаэср16с2умзааарсим99.ү8р ддаүхнинюимх. хТүусн асмудтаалйгабанадйнЗаа.саг

сум буюу нийт сумдын 49.1 хувь нь 3000-аас захиргааны нэгжийг өөрчлөх шаардлагатай

цөөХн өхдүнөтөэйги, йүүннэ3э0с 9150су0м-адасынцөөанймхүгнитйэйн 1т3өвюхуүргтээслэн50санкамл оарсучуилмгадзаойртоалйцо4гс0дыганру8й0 сум,
хдхүооноотрдаса9эоуйм9ймнмб.8бдДгүбиадхоуайангойнтхдшнаимгаоБйан.өватиХньябахнүнозн-ахдлӨайүаасймннмоадтгаынаиөмтй.йрнэтнАатн5соййуц0Цоммбвагахгэгаа(айирЭрамнтйнруагэдндий.йээйлтнснөгбэуэтвимар)их-йыбйсдОунанамрйлххабноүауннасас.л,ЗдхохзааауөрсгхвчдадиаиӨөгарамнрөгжзагигахөаийух,равгйисьйөнрмншнг3ньагиу0аа3нтта9,и0эачсйгнслмужуэитхмигахэлдыгсиэрэхндвйнеүснэфнгххвэоаэтрсррхэмгиумийэжйгуранлэцситхэауыйинамгйннд,гнөдддэгнэсгчээжэуэзэггаэмиүд.сййса,ауннгадмсуанниддх,
дунджаХаөрдөсөугригйунул3ь0д9 25су-м6д0ы,нзаахйимрггиайанндтө1в4-3ул0м, аэарс үМүлонмгоэлндУилсйанд тхөүнвдам1ы5н-2н0утагжшииллт,антай

төсөхвүтртбэлай5г0ууклмлаограч,итмөрзиаййтнайба40нкг,архуайансубма,нксубуорльшонлыжн итэжнцивгэрдтээлйгбүоүдрлэоэгсо өалөдрагаджажл,ыхнотбайр
бялаайнххдЗггоаууүсоняйардаго, бндмдазоаоайолохдниаамрб.жгөүахнХаа,шөзхадауйтөнйатуөандтйгдаигда5айа0нгтднэгэнаасвцруссвугмаэйэнрдритсыээуйдйнмниббдйаадинййэдйнэзалдаал,.эснахганхтөсианудйуйьөгдмөабгбилиайу,ййнюнхнүуүяанйл.3лгаач0маи0ы,лбгнэооэлурндочимвийсымрчноалснс,уааэнмррд,үүххслүөөрмрдтөээөнгэөмднжзөаэилжрйөэөнгахуй,

ч хэаххрүөлэнддгтаөЗжэгөайдэгсаэигбжгйиаүнгййатнай3. й0мЗг9гаабазсоасрауслмасгиоаыхзнсна.хзхАхүаиэнйрмртмэижгйгамиэаэйсннсундмуымт,нөдснэвугиыэмйгсгажнуанмисбэайугнисгтдх,гэөхөү2рзс.үчаЗХүлнАлУөэаСВххаААчзГАцэирРЗалэИАгггыЙХонИНгльоРхШнГбэАдИаоАслЙху,суДэНоддЭаУнэЛлТнгАүэуүГдсдсДгаэиЭнайВ. ггСаГирЭглРатИжгЙэхНбанйэсгаэнн
сгсзнхзээауууөсрдурвлэрэааиөнэбджб3агьалмөрж0уааишргнсүнйй0ажиүаүиүадӨгнлЗалзиуонхрйжайаынуүугр.асмгабглйүгнчдглмаХэдлоөилдишүрнаэөйитмлрэандлдгдэиснхйсасгиауөн2снүө,уюнгйрөузц0үнгуэнгнмтэгрмава1уүчөлирэз6сутйэрл.йгхэрэаөл3раиөсэлнаТнговь0йддтхачудднөэсоэнөсисуөдйыо2өр1лжлмр5иб5рсезога-бдй-аШаиуфонэ2ж6анынродл0элж0коинУданиазац,,лмраалАсхлийзоыджхсмууаогй-ниаганйихуасгысагй,илудоатхчднблнмтаряхнаиааэыайгладублндннййаФанылгахтбарагнааүндгЗниадрг8нйцүкйдаубалэ,ьс0наянагстэоб1схаэдйааөа4гбосэгоү.схнүа-гмтулонрөг3рйгждюоүаф.эзв0тчнйнлхуат,э,ииэхзхмуймиаолнбнхЗддбнсржтуааэээоохмауггсввйллухихгжаалгссроовҮХүийөиггааиунмрьнээАййднснзуйррждэнНнлаоөгыиинсэагМСрхөэййнльагс2Хоиөнэнннагаэуо0нөэЕирзртнэху1гнТраийнг9гудгднз-рчгажйуэхэсөанулоатглауээсбөмтиөжлльнваг,сясошхий,а.,гллбгайяУигхзонэготрэнвлалүнаүсулрзөижхуүнсэааотххйиөнуссана2,нонриаэлра0дгтмнбггйЗмсхч2а,аэоаб0алахыдсөуналр,өмүаээөднзйооиннхглөаврисгнувнухуузчсурытшасиауллндгаддлрхмрөэхьтгалмаиашогырохааыдлахрытгилидгэраоггыннвн,аэйа,аддөнссрнэаанэлангсчгх,грэнунчааиатуннрлааүуызэлгнтнууислүхрүаэсаттдыэййаыаэл.атааггйннннаагггшсжжмйөилиэрлыюйнөтдннуг,

2. Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хбуовлаоавсрриууйлнахшдаиа йдэл дараах шалгуур

26 www.barilga.gov.mn

Үндсэн хууль болон Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын

тухай хуулийн 2019 болон 2020 оны шинэчилсэн найруулгаар засаг захиргаа, нутаг

үзүүлэлтүүдэд тулгуурласан. байгаа нь нэг талаас төсвийн үрэлгэн зардалд Судалгаа
хүргэж, нөгөө талаас төрийн үйлчилгээний
• Эдийн засгийн чиг үүрэг, эдийн засгийн чанар, хүртээмж орон нутгийн иргэдэд
таталцал хангалттай түвшинд хүрэхгүй байгааг
харуулж байна. Одоогийн засаг захиргаа,
• Хүн амын өсөлт, өөрчлөлт нутаг дэвсгэрийн нэгжийн бүтэц нь анх
1931 онд хуучин Зөвлөлтийн эрдэмтдийн
• Хүн амын тоо, зах зээлийн багтаамж оролцоотойгоор хийгдсэн бөгөөд тухайн үедээ
сумын иргэдэд боловсрол, эрүүл мэндийн
• Угсаатны бүтцийн онцлогийг харгалзах үйлчилгээг ойр хүргэж, өдөртөө төв суурин
газар руу мориор очоод буцах хэмжээний
• Газарзүйн байршил, сум дундын хоорондын зайтайгаар төлөвлөгдөж хийгдсэн. Мөн засаг
зай захиргааны нэгж тус бүр мал аж ахуй, газар
тариалан, хүнсний үйлдвэр, модны аж ахуй,
• Газар нутгийн хэмжээ, сумын төвийн зам тээврийн зангилаа, аялал, жуулчлал,
байршил худалдаа, уул уурхай, боловсруулах
үйлдвэрлэлийн чиглэлээр эдийн засгийн
• Хот байгуулалтын тохиромжтой байдлын хөгжлийн чиг үүрэгтэйгээр байгуулагдаж
үнэлгээ байсан бол одоо ихэнх нэгжүүдэд эдгээр
чиг үүрэг алдагдаж, үндсэндээ мал аж ахуй,
• Нийгмийн дэд бүтцийн хүртээмж засаг захиргаа, боловсрол, эрүүл мэндийн
(боловсрол, эрүүл мэнд), таталцал үйлчилгээний чиг үүрэг л үлдсэн байна. Иймд
зам тээврийн нөхцөл сайжирсныг харгалзан,
• Хил орчмын сумдыг өөрчлөхгүй байх нийгэм-эдийн засгийн гадагш таталцал ихтэй,
хүн ам цөөн, зэргэлдээх хот, суурин газар
• Газар нутаг багатай, хүн ам бага, хүн амын хүртэлх зай богино сумдыг асуудлын хүрээнд
өсөлт буурсан болон өсөлтгүй сумдыг аймгийн төвтэй 4-40 км хүртэл зайтай 25
нэгтгэх (бүгдийг нь нэгтгэхээс илүүтэй сум, хоорондоо 6-30 км зайтай 18 сумдыг
нийгмийн суурь үйлчилгээг нь хадгалах нэгтгэх саналыг боловсруулсан. Учир нь хүн
эсвэл баг болон тосгоны статустай болгох) амын тоо хэт цөөн, зэргэлдээх хот, тосгон руу
нийгэм-эдийн засгийн таталцал ихтэй жижиг
• Сумын түвшинд байгалийн бүсээр хүн сумдын хүн ам сүүлийн 20 жилд хамгийн
амын тоог говь цөлийн бүсэд 2000-аас ихээр буурсан нь дээрх өөрчлөлтийг хийх нэг
дээш, тал хээрийн бүсд 2500-аас дээш, ойт үндэслэл болно. Хотуудын засаг захиргааны
хээрийн бүсэд 3000-аас дээш байх чиг үүргийг оновчтой тогтоох хүрээнд Эрдэнэт,
Дархан, Замын-Үүд, Хархорин, Чойр гэсэн
• Багийн түвшинд хүн амын тоо нь аймгийн хотуудыг бие даан хөгжих хөгжлийн нөөц
төвийн сумын багт 8484, хөдөөгийн сумын чадавх, стратегийн ач холбогдлыг харгалзан
түвшинд 4615 хүнээс хамгийн бага нь 102 үзэж, улсын зэрэглэлтэй, засаг захиргааны
хүнтэй байна. Говь, цөлийн бүсэд 250-600 бие даасан статустай хот болгох саналыг
хүн, тал-хээрийн бүсэд 501-1000 хүн, ойт дэвшүүлсэн.
хээрийн бүсэд 7800-1200 хүнтэй байхаар
өөрчлөх. Аймгийн төвийн сумдыг “хот”
болгон зохион байгуулж, аймгийн төвийн
сумдын багийг хороо болгохдоо хүн амын
тоог 1500-3000 хороонд байхаар зохион
байгуулах

• Нийслэлийн засаг захиргааны дунд шатны
дүүргийн зохион байгуулалтыг хийхдээ
алслагдсан дүүргийн хүн амын тоо 20000-
аас багагүй байх, төвийн дүүрэгт 100000-
200000 байх, алслагдсан дүүргийн хорооны
хүн ам 4000-8000, төвийн дүүрэгт 5000-
10000 хүнтэй байхаар зохион байгуулах

Засаг захиргааны түвшин хооронд хүн
ам, газар нутгийн болон алслалтын ямар
нэгэн шалгуур үзүүлэлт байхгүйгээс багаас
цөөн хүнтэй сум, сумаас цөөн хүнтэй аймаг,
хорооноос цөөн хүнтэй дүүрэг байсаар

www.barilga.gov.mn 27

Зөвлөгөө, зөвлөмж СОЛОНГЫН ДОЛООН ӨНГӨӨР
ИЛЭРХИЙЛЭГДСЭН ХӨДӨЛМӨРИЙН АЮУЛГҮЙ
БАЙДАЛ, ЭРҮҮЛ АХУЙГ ХАНГАХ 7 БАГЦ ДЭВТЭР

МУ-н зөвлөх инженер, мэргэшсэн төсөвчин
“Монгол-Алтай гоулд” ХХК-ийн Ерөнхий инженер Н.Энхжаргал

Барилгын талбай дээр

ажилтны хөдөлмөрийн

аюулгүй байдал, эрүүл ахуйг

хангаж, аливаа хөнгөн

гэмтэл бэртэл, осолгүйгээр

төслийг дуусгах нь инженер

бидний хувьд хамгийн том

амжилт байдаг.

Барилгын талбайд

ажилтны аюулгүй байдлыг

хангах ажил нь ганц

ХАБЭА-н ажилтны хийх

ажил биш, инженер

техникийн баг хамт олны

бүгдийг хамарсан хамтарсан

зохион байгуулалтын

ажил байдаг. Гэвч бодит

байдал дээр ажилтанд

ажлын даалгавар өгч, шууд

харьцдаг албан тушаалтнууд

болох бригадын дарга болон

мэргэжлийн инженерүүдийн

аюулгүй байдлыг хангах

ажилд оролцох оролцоо их

муу байдаг. Мөн ажилтан

нь өөрийн аюулгүй байдлыг

хангах, үүрэг, хариуцлагыг

мэддэггүй, ажлыг аюулгүй

гүйцэтгэх арга техник муу,

зөв гүйцэтгэх мэдлэг муутай

28 www.barilga.gov.mn

байдал их ажиглагддаг. зохион байгуулах үйл

Миний хувьд ерөнхий ажиллагаануудыг багтаасан Зөвлөгөө, зөвлөмж

инженерийн зүгээс 1-рт бөгөөд солонгын долоон

“Ажилтны аюулгүй байдлыг өнгөөр илэрхийлэгдэж,

хангах удирдлагын зохион дэвтэр тус бүр өөр өөрийн

байгуулалтын ажил”-д бүх гэсэн өнгөтэй.

инженерүүд, бригадын Энэ багц дэвтрийг бөглөх,
чагтлах байдлаар ашиглахаар
дарга нарыг бүгдийг урьдчилан бэлдсэн байдаг
тул ХАБЭА-н ажилтан нь
хамруулж, нэгдсэн зохион офиссын өрөөнд баримт
бичигтэй зууралдаж биш,
байгуулалтад оруулах, талбайд хэрэгжилтэнд хяналт
тавих, ажилтанд аюулгүй
2-рт, ажилтан бүрд ажлыг ажиллах арга барил зааж
өгөх, үнэлэх дүгнэх байдалд
аюулгүй гүйцэтгэх арга, илүү их цаг зав гаргаж
ажиллах боломж бүрддэг.
зөв хийх дараалал зэргийг

зааж өгөхөд илүү анхаарч

ажилладаг.

Талбайн инженерүүд

болон ХАБЭА-н асуудал

хариуцсан ажилтан нарт

бага ч гэсэн тус нэмэр Мөн мэргэжлийн

болох үүднээс өөрийн хяналтынгазраасхэрэгжүүлдэг

ажлын туршлагаараа “4.1.1 Хөдөлмөрийн эрүүл

боловсруулсан ажилтны ахуйг шалгах хуудас”, “4.1.2.

аюулгүй байдал, эрүүл Хөдөлмөрийн аюулгүй

ахуйг хангах иж бүрэн үйл байдлыг шалгах хуудас”

ажиллагааг багтаасан 7 зэргийн барилгын талбайн

багц дэвтрийг танилцуулж шаардлагыг хангасан болно.

байна. Энэ 7 багц дэвтэрт 7-н дэвтэрт тусгасан
зохион байгуулалтын
аюулгүй байдлыг хангахад ажлыг харуулав. Үүнд:

талбай дээр заавал

www.barilga.gov.mn 29

Цаг үе УЛСЫН ТӨСВИЙН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТААР
ХЭРЭГЖИЖ БАЙГАА СУРГУУЛЬ,
ЦЭЦЭРЛЭГИЙН БАРИЛГЫН АЖЛЫН
ЯВЦТАЙ ТАНИЛЦЛАА

2022.07.26-нд Шадар

сайдын Хөгжлийн бодлого

хариуцсан зөвлөх Н.Мандуул,

Налайх дүүргийн Засаг дарга

Ч.Раднаабазар, Барилгын

хөгжлийн төвийн Ерөнхий

инженер Б.Энхболд,

Боловсролын Ерөнхий

газрын хөрөнгө оруулалтын

хэрэгжилтийн газрын ахлах

мэргэжилтэн Б.Амарзаяа

болон бусад албаны

төлөөллүүд Налайх дүүрэгт

улсын төсвийн хөрөнгө

оруулалтаар хэрэгжиж байгаа

сургууль, цэцэрлэгүүдийн

барилгын ажлын явцтай ‘’Цамхаг констракшн’’ХХК- буй 240 ортой цэцэрлэгийн
барилгын ажил, 6-р хороо
газар дээр очиж танилцлаа. ийн гүйцэтгэж байгаа Тэрэлжийн төвд баригдаж
байгаа 168 хүүхдийн
Барилга угсралтыг гүйцэтгэж ЭОЦС-ийн 320 хүүхдийн суудалтай бага сургууль, 100
ортой цэцэрлэгийн барилга,
байгаа компаниудтай уулзаж, суудалтай сургуулийн 3-р хороо Замчинд баригдаж
байгаа 100 ортой цэцэрлэг
тулгамдсан асуудлуудыг барилга, 7-р хороо Өвөр болон спортын цогцолборын
барилгын ажил үргэлжилж
шийдвэрлэх зааварчилгаа шандын хэсэгт “Гал хонгор” байна.

өгч ажиллав. Налайх ХХК-ийн гүйцэтгэж байгаа

дүүргийн боловсролын 280 хүүхдийн суудалтай

салбарт хийгдэж буй бүтээн бага сургууль, цэцэрлэгийн

байгуулалтын ажлуудын цогцолбор барилга,

тухайд Азийн Хөгжлийн Бадралын хэсэгт баригдаж

банкны санхүүжилтээр

30 www.barilga.gov.mn

Цаг үе

ҮНИЙН ӨСӨЛТӨӨ ТООЦУУЛААГҮЙ, ХОЦОРСОН
АЖ АХУЙН НЭГЖҮҮДИЙН МАТЕРИАЛЫГ ХҮЛЭЭЖ
АВАХ ХУГАЦАА 8 САРЫН 1-НД ДУУСНА

Улсын Их Хурлын 88 дугаар тогтоолыг хоцорсон болон ирүүлээгүй төсөл, арга
хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд “Улсын төсвийн
хөрөнгө оруулалтаар санхүүжих барилга хэмжээний баталгаажуулалт болон
байгууламжийн төсөвт өртөг /барилгын
материалын үнэ/-ийн өөрчлөлтийг тооцож, магадлалын үйл ажиллагааг зохион байгуулан
магадлах ажлын явцыг танилцууллаа.
ажиллах юм байна.
Төсвийн ерөнхийлөн захирагч нар /16
яам, бусад 8 төсвийн ерөнхийлөн захирагч/- Иймд үлдсэн төсөл, арга хэмжээний
аас 1153 төсөл, арга хэмжээний санал хүлээн гүйцэтгэгч аж ахуйн нэгж байгууллагууд
авч, улсын төсвийн бус эх үүсвэртэй болон болон ТЕЗ нараас гүйцэтгэлийн тоо хэмжээгээ
төсөл, арга хэмжээний давхцал зэргээс баталгаажуулж “Барилгын хөгжлийн төв”
шалтгаалсан 31 төсөл, арга хэмжээг хасаж, ТӨААТҮГ-т яаралтай хүргүүлэх шаардлагатай
1122 төсөл, арга хэмжээний жагсаалтыг байгааг хэвлэлийн хурлын үеэр онцоллоо.
эцэслэн баталсан. Тус жагсаалтаа эцэслэн 851
төсөл, арга хэмжээнд магадлал хийхээс
өнөөдрийн байдлаар 534 төсөл, арга
хэмжээний 274.3 тэрбум төгрөгийн зөрүү
магадлалаар баталгаажаад байна.

Үлдсэн 317 ажлаас 93 төсөл, арга хэмжээ
нь баримт бичгийн иж бүрдэл дутуу,
хоцорсон, 224 төсөл, арга хэмжээ мэдээлэл
огт ирүүлээгүй байна.

“Барилгын хөгжлийн төв” ТӨААТҮГ 2022
оны 07 дугаар сарын 28-ныг хүртэл дээрх

www.barilga.gov.mn 31

Судалгаа

ӨӨРӨӨ НЯГТАРДАГ БЕТОНОН
ЗУУРМАГ БЭЛТГЭХ ТЕХНОЛОГИ

Баян-Өлгий аймгийн ГХБХБГ-ын Барилга, хот байгуулалтын хэлтсийн дарга,
Ус хангамж, ариутгах татуургын системийн угсралт, засвар болон Барилга
байгууламжийн угсралтын Зөвлөх инженер Хаукен Асхар

Өөрөө нягтардаг бетоныг

анх 1988 онд өндөр бат бэх

Тэрээр 2017-2022 онд Орос улсын Барнаул хотод бетон үйлдвэрлэх зорилгоор
Алтайн техникийн их сургуулийн аспиратурт элсэн
технологийг нь боловсруулсан.
суралцаж байгаа бөгөөд түүний “Өөрөө нягтардаг
бетонон зуурмаг бэлтгэх технологи” судалгааны ажилд Түүнээс хойш янз бүрийн

зориулсан нийтлэлийг хүргэж байна. судалгаа хийсэн бөгөөд энэ

бетоныг Японы томоохон

барилгын компаниуд

практикт голчлон ашигладаг.

Энэхүү бетоныг стандарт

бүтээгдэхүүн болгохын тулд

"холимог бүтэц"-ийн арга,

32 www.barilga.gov.mn

туршилтын аргыг өөрөө төслийг боловсруулах явцад бетон дүүргэхчийн тодорхой
нягтардаг боломжийг бий элэгдлийн үед бетоны хатуулаг
болгох зорилгоор судалгаа бат бэхийн чанар болон бусад харьцаагаар тооцон үечлэн Нийтлэл
хийсэн. шинж чанарыг хангахад гол
анхаарлаа хандуулсан. ялгарах болон бусад

технологийн шинж чанарыг

Өөрөө нягтардаг хангах хольцыг нэг төрлийн
бетоны үүсэл, хөгжил:
Энэхүү бетоныг "High найрлагатай болтол хольж

Хэдэн жилийн турш 1983 Performance Concrete" /удаан зуураад бэлтгэх.

оноос хойш бетон бүтээцийн хугацааны эдэлгээтэй бетон/ 2. Бага ус-нунтгийн
харьцаа.
бат бэх байдал нь Японы гэж нэрлэдэг. Энэхүү өндөр

эрдэмтдийн сонирхлыг татсан чанартай бетоны технологийг 3. Гиперпластификатор,

гол сэдэв байсаар ирсэн. боловсруулах явцад суперпластификатор буюу

Хүчтэй газар хөдлөлтөд профессор Айткин болон химийн төрөл бүрийн

тэсвэртэй, чанартай бетон хийц бусад хүмүүс ус-цементийн налархайжуулагч нэмэлт

цутгахад өндөр ур чадвартай харьцаа багатай өндөр ашиглах, бетон хольцыг

ажилчдыг шаарддаг. Гэсэн бат бэх бетон үйлдвэрлэх шингэрүүлэх нөхцөлийг маш

хэдий ч Япон улсад барилгын туршлагатай болсон. Түүнээс өндөр түвшинд хангах.

салбарт чадварлаг ажилчдын хойш "өндөр үзүүлэлттэй Үүний зэрэгцээ барилгын

тоо аажмаар буурч байгаа бетон" гэсэн нэр томъеог үр ашиг, чанарыг нэмэгдүүлэх

нь барилгын ажлын чанар дэлхий даяар ашиглаж байна. асуудал, мөн түүхий эд,

буурахад хүргэсэн. Барилгын Тиймээс Окамура бетоныг материал болон түлш, эрчим

ажлын чанараас үл хамааран "удаан эдэлгээний шинж хүчний нөөцийг хэмнэх

өндөр бат бэхтэй бетон чанартай өөрөө нягтардаг чиг хандлага онцгой ач

бүтээцийг бий болгох аргуудын бетон" /Self-Compacting High холбогдолтой юм. Үүний

нэг нь өөрөө нягтардаг бетон Performance Concrete/гэж тулд янз бүрийн химийн

бөгөөд энэ нь хэвний орон нэрлэх болжээ. нэмэлт налархайжуулагч

зайг бүрэн дүүргэж, шигүү Өөрөө нягтрах бетоны - гиперпластификатор,
технологи:
арматуртай, нимгэн ханатай суперпластификатор хэрэглэх

бүтээцэд ч чичиргээгүйгээр Өөрөө нягтрах технологи нь чухал болдог.

өөрийн жингээр нягтруулах нь зөвхөн зуурмагийн 70, 80-аад оны үед

боломжтой. Энэ төрлийн зууралдамхай чанараас эрдэмтэд зөвхөн таталцлын

бетоныг 1986 онд Японы гадна бетон тусгаарлагч хүчний нөлөөн дор

Окамура анх судалж хэв хашмалын хэлбэр ба шаардлагатай эзэлхүүнийг

танилцуулсан байна. арматурын хоорондын зай эзлэх чадвартай П5 ба

Токиогийн Их Сургуулийн хэмжээ, бетон хольцын түүнээс дээш конусан суулттай

судлаачид болох Озава, бусад чанар, урсах чадвар, бетоны хольцыг барилгын

Маэкава нар өөрөө нягтараг үелэлтийн эсэргүүцлээр үйлдвэрлэлд нэвтрүүлсэн.

бетон болон түүний хамаарна. Окамура, Озава Эдгээр бетон зуурмаг нь

зууралдамхай чанарыг нар бетоны өөрөө нягтрах нягт шигүү арматуртай

хөгжүүлэх талаар нухацтай байдлыг бий болгохын эсвэл нимгэн ханатай хийц

судалгаа хийжээ. Өөрөө тулд дараах шийдлүүдийг бүтээцийг цутгах боломжтой.

нягтардаг бетоны туршилтын ашиглажээ: 80-аад оны сүүлээр

төслийг анх 1988 онд зах зээл 1. Эрдсэн буюу ор- улам бүр үр дүнтэй химийн

дээр аль хэдийн бэлэн болсон ганик барьцалдагчийн нэмэлтийг нэвтрүүлснээр

материалыг ашиглан хийж хязгаарлагдмал агуулга, (ихэвчлэн поликарбоксилатын

гүйцэтгэсэн. Энэхүү туршилтын эфир дээр үндэслэсэн)

хөдөлгөөнт чанар П6 ба

түүнээс дээш хэмжээтэй

бетон хольц, дараа нь "өөрөө

нягтардаг бетон хольц"

(ӨНБХ) гэж нэрлэгддэг

болсон. Одоогийн байдлаар

Японд Шинэ төмөр бетон

бүтээцийн 50 орчим хувь

www.barilga.gov.mn 33

бөгөөд энэ аргаар хийсэн дараах нэмэлт дээр суурилсан
байгууламжийн гүйцэтгэлийн
Нийтлэл шинж чанарыг тусгай тоног өтгөрүүлэгчийг хольцын
төхөөрөмж ашиглан цутгасан
өндөр бат бэх материалаар найрлагад нэмж болно:
хийсэн байгууламжийн шинж
чанаруудтай харьцуулахад - целлюлоз;
ижилхэн байдаг. - полиэтилен гликол;
- гидролизжуулсан
Онцлог:
цардуул;
- байгалийн биополимер

гэх мэт.

нь өндөр хөдөлгөөнт бетон Өөрөө нягтардаг бетон Өөрөө нягтардаг
хольцын хөдөлгөөнт чанарыг бетоны оновчтой найрлага:
хольц/ӨХБХ/-оор хийгдсэн хэмжих.
• Портланд цемент (20%);
байна. Европын хувьд өөрөө
• элс (32%);
нягтардаг бетоныг ашиглах Өөрөө нягтруулагч
• буталсан чулуу, хайрга,
үзүүлэлт нь үйлдвэрлэсэн бетоны ялгагдах гол онцлог дайрга (30%);

бетоны нийт дүнгийн 7-12% нь хольцын хөдөлгөөн ихтэй • химийн нэмэлт/
пластификатор/ (1-1,2%);
байна. ОХУ-д болон ялангуяа учраас бетоны дүүргэхчийн
• ус (7%).
Монголд энэ технологи бөөгнөрөл үүсэхгүй байх
• Өөрөө нягтардаг бетоны
өргөн хэрэглэгддэггүй нь явдал юм. Өндөр үр найрлагын тооцоо

үйлдвэрлэлийг зохион дүнтэй налархайжуулагч/ • ӨНБХ нь дараах
үзүүлэлтүүдээр
байгуулахад хүндрэлтэй, гиперпластификатор/- тодорхойлогддог:

зохицуулалтын орчин ийг өөрөө нягтрах бетоны • бага ус–цементийн
харьцаа (0.38-0.4);
бүрдээгүйтэй холбоотой. найрлагад нэмэхэд ус-
• тохиромжтой цутгалтын
Гэхдээ сүүлийн үед барилгын цементийн харьцааны өндөр үзүүлэлт (70%
хүртэл);
үйлдвэрлэлд өндөр үзүүлэлт бага байх,
• бүтцэд том хоосон
хөдөлгөөнт бетон хольцын цементийн зуурмагийн нягтыг зай, агаарын бөмбөлөг
үүсэхгүй байх;
эзлэх хувь нэмэгдэж байна. мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлэх
• шахалтын бат бэх нь
Барилгын практикт дэлхийн баталгаа болдог. B60-B80 боловч 100MPa
хүртэл хүрч болно;
шилдэг туршлагыг өргөнөөр Гэсэн хэдий ч хольцын
• уян харамхайн модуль нь
түгээн дэлгэрүүлэх нь ирээдүйд нягтрал нь ус-цементийн 30-36 ГПa-ийн хязгаарт
байна;
өөрөө нягтрах бетоныг өргөн харьцаа ахиу буурсан
• агаарын бөмбөлгийн
ашиглах, үйлдвэрлэлийн тохиолдолд ч ийм жигд агууламж 6-аас ихгүй
байна %;
хэмжээ нэмэгдэхэд хүргэх найрлагатай байх гол
• хөдөлгөөнт чанар П5;
нь ойлгомжтой. Үүнтэй шалтгаан нь химийн
• хүйтэнд тэсвэртэй F400;
холбоотойгоор өөрөө нягтрах нэмэлтээс хамааралтай.
Усны эсэргүүцэл W62 ба
бетоны шинж чанарыг Тэдгээрийн өндөр түүнээс дээш;

тодорхойлох хүчин зүйлсийн зуурамтгай чанар, Үүнээс үүдэлтэй сонгодог
бетонтой харьцуулахад ӨНБ
судалгаа хамааралтай болно. шилжилтийн эсэргүүцэл нь дараах давуу талуудтай:

Тиймээс Баян-Өлгий аймаг болон хольцын хөдөлгөөнт Хөдөлгөөнт чанар ихтэй,
бетоныг удаан хугацаагаар
сүүлийн жилүүдэд төмөр урсамтгай чанар гол хүчин

бетон бүтээцтэй барилга их зүйл гэж үзэх хэрэгтэй.

хэмжээгээр баригдаж байгаа Хэв хашмалд цутгах үед

болохоор миний бие ӨНБ материалын реологийн шинж

талаар судлах болсон. чанарын энэхүү хольцын

Өөрөө нягтардаг бетон: доторх агаарын хольцыг
Найрлагын харьцаа, Шинж
чанар хялбар гарах боломжийг

Бэхжилт авсан өөрөө олгодог.

нягтардаг бетон (ӨНБ) нь Өөрөө нягтардаг
бетоны хольцын хэвлэгдэх
уламжлалт хүнд бетоноос чанар:

шинж чанараараа тийм Зуурамтгай, урсамтгай
чанар ба тунадасжих
ч их ялгаатай биш юм. үзэгдлийг зохицуулахын тулд

Тэдгээрийн цутгалт доргилтыг

ашиглахгүйгээр хийгддэг

34 www.barilga.gov.mn

тээвэрлэх нөхцөлд ч үл ялиг.

Чичирхийлэл хэрэглэхээс Нийтлэл
татгалзах.

Өндөр бат бэх, эцсийн

бүтээгдэхүүний төгс

гадаргуугийн чанар.

Нарийн төвөгтэй

геометрийн хэлбэрийн,

нимгэн ханатай, шигүү

арматуртай бүтээцийг цутгах

боломжтой.

Барилгын ажлын хугацааг
мэдэгдэхүйц бууруулах.

Үйлдвэрлэлийн өртөг нь боломжийг харуулж байна. нэг хэсэг нь бөөгнөрсөн
стандарт хүнд бетон хольцыг шаар үүсгэдэг боловч ихэнх
үйлдвэрлэх зардалтай ижил Эдгээр зорилгоор үнсийг нь утааны хийн урсгалаар
тохирсон бөгөөд хэрэв бид нисдэг.
энэ төрлийн материалыг ашиглах хэтийн төлөв
ашиглах эдийн засгийн үр
ашгийг шинжлэх юм бол ӨНБ нь түүний шинж чанар,
энэ нь бага зардалтай байна.
өртөг багатай байдагтай Зуухны утааны хийгээр

холбогдолтой. Одоогийн зөөгдөж, үнс цуглуулагчид

байдлаар үнс бүхий (ийм үнс дэгдэмхий үнс гэж

Эрдэм шинжилгээний цементийн үйлдвэрлэлийн нэрлэдэг) ДЦС-ын яндангийн
ажлын хамаарал
хүрээ мэдэгдэхүйц буурсан шүүлтүүрээр баригдсан

2030 он хүртэлх хугацааг байна. Тиймээс энэ дулааны үнсний нарийн ба хөнгөн

хамарсан дэлхийн янз станцын хаягдал дахин хэсгийг зайлуулахдаа хуурай

бүрийн улс орнуудад бетоны ашиглахыг бетоны үйлдвэрт аргаар авдаг бөгөөд энэ нь

үйлдвэрлэлийн хөгжлийн шууд нэвтрүүлэх нь хамгийн хийн тээврээр шууд тээвэрлэх

урьдчилсан таамаглал нь оновчтой. хэрэгсэл эсвэл хэрэглэгч рүү

барилгын гол материал болох Тухайлбал, Баян-Өлгий нийлүүлдэг. Үнс цуглуулагчийг

бетоныг хадгалах боломжийг аймагт 60 орчим жижиг, усаар цэвэрлэх явцад үүссэн

олгодог. Үүний зэрэгцээ дунд дулааны станц (ДС),. гидравлик зайлуулалтын

байгаль орчныг хамгаалах Тэд органик түлш – нүүрс үнс-шааргын хольцыг

нь бетон үйлдвэрлэхэд ашиглан орон сууцны барилга, үнсний зутан хэлбэрээр

байгалийн түүхий эдийн сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг ДЦС бүрт байгаа овоолго

хэрэглээг багасгах, эрчим болон бусад байгууллагыг руу зайлуулдаг. Уг хаягдлыг

хүчний хэрэглээг багасгах, халаах дулааны эрчим хүчийг бетон зуурмаг үйлдвэрлэлд

мөн Портланд цемент 60-70% хүртэл үйлдвэрлэдэг. ашиглах, дэгдэмхий үнсийг

үйлдвэрлэх явцад агаар Орчин үеийн цахилгаан, өндөр хөдөлгөөнт бетон

мандалд 0.1 мм-ээс бага дулаан станцад өндөр хольцыг бэлтгэх хэрэглэх

нүүрстөрөгчийн давхар исэл температурт зууханд агаарт судалгаа нь үр дүнтэй болвол

(CO2), тоосны фракцийг байгаа хүчилтөрөгчийн улмаас хямд өртөгтэй материал

багасгах явдал юм. Шинжлэх 800°С-ийн температурт болон ашиглах, бетон

ухаан, техникийн болон нүүрсийг шатаах явцад зуурмаг, бетон зуурмагийн

патентын уран бүтээлийн дэгдэмхий бодис, нүүрс шинж чанарыг сайжруулах,

дүн шинжилгээ нь Портланд шатдаг бол шаварлаг, үнсний овоолгыг багасгах,

цементийг үйлдвэрлэх болон кварц, жонш зэрэг нүүрсэнд үнэтэй газар чөлөөлөх

бетон зуурмаг бэлтгэхэд янз ийм эрдэс орцын ихэнх нь зардлыг бууруулахын

бүрийн үйлдвэрлэлээс гардаг хайлна. Хайлсан бодисыг зэрэгцээ бүс нутгийн байгаль

хог хаягдал, жишээлбэл, бага температурын бүсэд орчны бохирдлыг бууруулна

дулааны эрчим хүчний, хурдан зөөгдөх бөгөөд энэ сайжруулахын боломжийг

цахилгаан станцаас гарсан нь бөмбөрцөг хэлбэртэй олгодог.

үнсийг хэсэгчилэн орлуулах тоосонцор хэлбэрээр

хатуурдаг. Эрдэс бодисын

www.barilga.gov.mn 35

Судалгаа

Барилга-
түүхээ

дармалдаж
сийлсэн

гантиг үсэг

Их барилга хэмээх өнөр Сайн ноён хан аймгийн
бүлтэй том айлын бүтээн
байгуулалтад олон он Пүрэвжав гүний хошуу
жилүүдэд зүтгэж, сүүлийн
хэдэн жилд барилгын одоогийн Баянхонгор
салбарын Ахмадын хорооны
тэргүүлэгчээр хамт ажиллаж аймгийн Хүрээмарал сумын
байгаа эрхэм нөхрийнхөө
тухай сэтгэлийн үгээ тэрлэхийг нутаг, түмний гүн бишрэлт
бодсоор өдий хүрлээ. Гэсэн
ч хожимдох юу байх вэ гэж Мандал хайрхан уулын
санаад зориглосон минь энэ
буюу. Хэн хэнгүй л төрүүлж өвөр нуга “Хүрэн хад”-ны
өсгөсөн аав, ээж, төрсөн нутаг
усаа эхлэн дурсдаг. өвөлжөөнд Лхагвын ууган хүү

Өндөр Дагий маань болон төржээ.
XVI жарны шороон хулгана
жилийн өвлийн эхэн сард Хүрэлбаатар өвөө нь “Гал
дээр гарсан ганц зээ минь”
хэмээн өврөөсөө салгалгүй
өсгөсөн гэдэг. Тэр багадаа
цагаан идээнд жигтэйхэн
дуртай махан хоол иддэггүй
байсан тул “Цагаан хүү” гэдэг
нэрээр нэршжээ. Өвөө нь
энэ хүүхэд хожим цэрэг алс

36 www.barilga.gov.mn

хол явахаар хэцүүдэх болно. өгч Баянхонгор аймгийн барилгын угсралтын эхлэл
Махтай хоолонд оруул гэсээр тавигдсаныг тэр үеийн
борогшуулсан гэдэг. Багадаа төвд баригдах Төмөр бетон барилгачид сайн мэднэ. Өмнө Хөрөг нийтлэл
шодон гэдэг номхон хээр нь энэ бүхнийг хийхэд гар
халтар морио унаж хонь заводын барилга дээр ажиллагаа зонхилж байжээ.
сайхан тогтоон хариулдаг
гэдгээрээ магтагдсан хүүхэд мэргэжлийн дагуу Зөвлөлтийн
байжээ.
мэргэжилтэн Шубин, Чикин

нартай хамт тус барилгын Манай Дагийрааз

цахилгааны монтаж, бусад барилгачдынхаа амжилт

тоног төхөөрөмжийн холболт, бүтээлийг сурталчлан

Анх 1957 онд бага тохируулгыг гүйцэтгэж хамгийн анх “Лениний зам”
сургуульд ороход нь ангийн
багш Ван гуржав сайн ламаас 1970 онд онц сайн дүнтэй сонинд Бумбатын тоосгон
өгсөн Дагиранз нэрийг нь
Дагийрааз болгосноор ийнхүү ашиглалтад оруулсан бөгөөд заводын тухай “Хамтын
алдаршжээ. Бага сургуулиа
таван онцыг (сурлага, тус заводын нээлтийн үйл хүч”, “Төмөр бетон заводоор
хөдөлмөр, урлаг, спорт,
хүмүүжил) эзэмшигч болон ажиллагаанд МАХН-ын Төв ороход” гэсэн сурвалжилга,
төгсжээ.
Хорооны Улс төрийн товчооны тэмдэглэл бичсэн бөгөөд

гишүүн Д.Моломжамц, чухамхүү энэ үеэс зохиол

Барилгын Яамны сайд бүтээл бичих авьяасаа нээж,

О.Телейхан тэргүүтэй хөгжүүлж эхэлсэн байдаг.

нам, засгийн төлөөлөгчид Тэгтэл Л.Дагийраазыг

Таван онцын тэмдэг оролцсон нь аймаг, орон аймгийн намын хорооноос
нь таван талт улаан цацраг
дунд 5-ын тоог цагаан өнгийн нутгийг үйлдвэржүүлэхэд гэнэт дуудаж, аймгийн ХЗЭ-
паалан дээр тодотгож, доор
нь онцыг эзэмшигч хэмээн тухайн үеийн нам засаг ийн хорооны Хэлтсийн
бичсэн гоё тэмдэг байв. Энэ
бол миний авсан анхны ихээхэн ач холбогдол өгч эрхлэгчээр ажиллуулахаар
хамгийн хүндтэй шагнал,
одоо ч хадгалсаар яваа гэлээ. байсан нэг нотолгоо болж томилсон бөгөөд улмаар

үлджээ. Мөн энэхүү арга намын хороонд Зохион

хэмжээний хүрээнд болсон байгуулагчаар дэвшүүлэн

сайдын хүлээн авалтад орж, тодорхой хугацаанд барилгын

аймгийн АДХГЗ-ны хүндэт үйлдвэрлэл хариуцуулан

жуух бичгээр шагнагдаж ажиллуулсан байна.

Л.Дагийрааз Байдрагийн байсан минь одоо түүх болж Энэ томилгоо нь
сангийн аж ахуйн дунд
сургуульд дэвшин суралцаж үлдэж дээ гэж ярих дуртай. Л.Дагийраазыг барилгын
VII ангиа амжилттай төгсөөд
сургуульд ганцхан ирсэн Төмөр бетон завод байгууллагын удирдах ажилд
Барилгын техникумд суралцах
хуваарь авч суралцсан нь ашиглалтад ороход их бэлтгэж байсан нотолгоо болж
хожмын алдар хүндтэй
барилгачин болох зөн сургуулийн шинэхэн төгсөгч 1982 онд Барилга трестийн
совиндоо хөтлөгдсөн ч юм
билүү хэн мэдлээ. инженер Ш.Сономдавга намын үүрийн даргаар

Заводын даргаар томилогдож, томилон ажиллуулжээ. Тэр

цахилгаан хангамжийн үед намын үзэл суртал,

тоног төхөөрөмжийн зохион байгуулалтын ажлыг

угсралтын ажлыг гүйцэтгэсэн үйлдвэрлэлийн нэгж рүү

Л.Дагийраазыг тус үйлдвэрийн чиглүүлж, их барилгын

Л.Дагийрааз нь Барилгын цахилгааны техникч, боловсон төлөвлөгөөт зорилтыг

техникумын цахилгаан хүчний эрхлэгчийн албан биелүүлэхэд хөдөлмөрийн

техникийн ангийг төгсөж тушаалын хавсарсан орон хамт олныг зохион

аймгийнхаа Барилга конторт тоонд ажиллуулсан байна. байгуулалтаар хангаж, ажлын

хуваарилагдан Хүрээмарал, Баянхонгорын төмөр үр дүнг чанарын үзүүлэлтээр

Бөмбөгөр сумуудад бетоны үйлдвэр бүтээгдэхүүнээ дүгнэдэг байсан үе. Намын

барих мал эмнэлгийн Архангай, Өвөрхангай, байгууллага энэ талаар

барилгын бригадын Говь-алтай зэрэг аймгуудад дайчин шуурхай ажиллаж

мастераар томилогдон ажил нийлүүлж, барилгын хийц байснаар Барилга трестийн

хөдөлмөрийн гараагаа эдлэлийн үйлдвэрлэлд том ажил бүх шатандаа сайжирч,

эхлүүлсэн байна. Ийнхүү дэвшил болсон төдийгүй, хөдөлмөрийн хамт олны

анхны барилгаа ашиглалтад

www.barilga.gov.mn 37

идэвх санаачилга эрс өссөн Техник туслалцааны

Судалгаа бөгөөд үр дүнд нь Улс даяар барилга трест ЗХУ-ын Москва

явагдсан намын анхан шатны хотын XVIII трестийн барилга

байгууллагуудын дайчин гэрээлэн барьдаг туршлагыг

чадварын үзлэгт Барилга Баянхонгор аймагт анх туршин

трестийн Намын байгууллага нэвтрүүлж үр дүнд хүрсэн

тэргүүн байр эзлэн шагнуулж, тухай Л.Дагийраазын бичсэн

сонин хэвлэлд зураг нийтлэлийг “Барилгачин”

хөрөгтэйгөө гарч байжээ. сэтгүүлээс уншиж байснаа

Л.Дагийрааз ажиллахын тодхон санаж байна. Туршлага

зэрэгцээ Политехникийн нэвтрүүлэх явцдаа Зөвлөлтийн

дээд сургуульд эчнээгээр мэргэжилтнээс суралцах

суралцаж, Аж үйлдвэрийн хөдөлгөөн өрнүүлж, зэрэг

инженер-эдийн засагч ахиулах, ажил мэргэжлийн

мэргэжил эзэмшсэн нь сурч уралдаан зохион байгуулах

мэдэхийн төлөөх нэг хүсэл зэргээр ажилласнаар

тэмүүлэл биелсэн гэлтэй. барилгачдын 60 гаруй хувь

Түүнийг Барилга нь хос мэргэжил эзэмшиж энэ

трестийн даргаар томилон нь барилгын чанарт онцгой

ажиллуулахаар 1985 оны 8 нөлөө үзүүлж байсан гэдгээ

дугаар сарын 25-нд аймгийн тэрээр дурсан ярилаа.

намын хорооны товчооны Л.Дагийрааз нь Герман

хурлаар хэлэлцэж, улмаар улсад мэргэжил дээшлүүлэх

салбарын сайдтай ярьж курст явж мөн аймагтай

зөвшилцөн улсын төлөвлөгөөг шууд харилцаатай ЗХУ-

жигд биелүүлэх, барилга ын Якутад барилгын

объектыг хугацаанд нь үйлдвэрлэлийн туршлага

чанартай барьж ашиглалтад судалснаар шинэ санаачилга

оруулах, эдийн засгийн үр нэвтрүүлэх, ажиллах арга

өгөөжийг сайжруулж ашигтай барилаа өөрчлөх, улмаар

ажиллах үүрэг даалгавар үйлдвэрлэлийн хамт олныг

өгчээ. удирдахад ач тусаа өгсөн гэж

Л.Дагийрааз трестийн бахархан өгүүлдэг.

даргын ажлыг хүлээж Л.Дагийраазын Барилга
трестийн даргаар ажилласан
аваад юуны өмнө барилгын нэгэн тодорхой зурвас үе
болох 1986-1991 оны 5 жилийн
хувь заяаг шийдвэрлэдэг ажлыг онцлон үзвэл 181,5 сая
төгрөгийн барилга угсралтын
бригадын хөдөлмөр зохион ажил гүйцэтгэж, жил, сар
бүрийн төлөвлөгөөг жигд
байгуулалтад анхаарлаа ханган 100,3-82,0 хувийн
чанарын онц сайн үзүүлэлттэй
хандуулж, төрөлжсөн 20-иод Улсын комисст хүлээлгэн өгч,
24,4 сая төгрөгийн цэвэр
бригад байгуулснаас эцсийн ашигтай ажиллаж байжээ.

бүтээгдэхүүний нэгдсэн 7

бригадыг зохион байгуулалтад

оруулан барилгачдыг

төрөл мэргэжлийн бүтэцтэй

болгосон байна. Засал

чимэглэлийн механикжсан

хэсгийг байгуулж, барилга Нэг барилгачны
хөдөлмөрийн бүтээмжийг
ашиглалтад өгөх үед нэмэлт улсын дунджаас дээгүүр
түвшинд хүргэснээр өөрийн
хүч болгон ажиллуулсан зэрэг

нь үр дүнтэй болж байжээ.

38 www.barilga.gov.mn

өртөг хямдарч, 1 төгрөгийн хорооноос онцгой анхаарч нийгмийн асуудлуудыг
барилга угсралтыг 82 мөнгөөр
гүйцэтгэсэн эдийн засгийн улс даяар болзолт шийдэж байсан талаараа Хөрөг нийтлэл
тооцоо судалгаа дурайж
байгаа нь бас тэр цаг үеийн уралдаанууд зарлаж байсан МҮЭ-ийн Төв зөвлөлөөс
ажлын үр дүнг бэлх нь ээ
харуулж байна. үе. Манай Барилга трестийн зарласан болзолд тус трест

хөрөнгөөр конторын 3 давхар шалгарч Төв зөвлөлийн

барилга, барилгачдын клуб, диплом, медаль, 40,0

хөдөлмөрийн алдрын танхим, мянган төгрөгөөр шагнуулж

Энэ үед барилгын барилгачдын сувилал, мандаж явлаа хэмээн Дагий

хамт олноос Улсын аварга 75 хүний суудалтай гуанз, дарга маань дурсаад авав.

барилгачин 11, хошой аварга 50 хүүхдийн цэцэрлэгийн Тэрээр Германаас тээж ирсэн

1, төрж гаран бригадын барилга, 25 хүүхдийн бодлоо ажил хэрэг болгож,

дарга Хөдөлмөрийн баатар зуслангийн байр, ажилчин, хээтэй жижиг хавтан, гудамж

Б.Дорж, Б.Искра, А.Касум, албан хаагчдын зуслангийн талбайд байрлуулах сандал,

Б.Дашдамба нарын удирдсан байр зэргийг барьсан бөгөөд цэцгийн сав зэрэг жижиг

хамт олон Улсын чанарын мөн орон сууцны хорооллын бетон эдлэлийн цех хүртэл

аварга бригад болж байжээ. 30 айлын дан барилгуудыг байгуулж байж. Тухайлбал

Түүнчлэн байгууллага, сум барьж ашиглалтад оруулж энэ цех нь биеийн тамир

аймгийн хөдөлмөрийн байсан. Мөн Барилгын яамны спортын төрлүүдийг дүрсэлсэн

аварга, ажил мэргэжлийн хөрөнгөөр барилгачдын чимэглэлийн хавтангууд

уралдааны аварга 198 төрж, орон сууцны 36 айлын хийж барилгачдын спортын

200 гаруй барилгачин төрийн барилгыг ашиглалтад оруулж ордны гадна талбай, фасадыг

дээд шагнал одон, медаль ажилчдынхаа нийгмийн чимэглэсэн нь шинэлэг

хүртэж байсныг бахархан асуудлыг шийдсэн гээд санаа болж тус спортын

өгүүлж байлаа. багагүй ажил өрнүүлж явсан ордны барилга Сайд нарын

Л.Дагийраазын удирдсан хэмээн өгүүлж сууна. зөвлөлийн шагналт барилга

Барилга трест 1986, 1987 Тэр үед шагналын болж байсан түүхтэй.

онд бүхий л ажлын амжилт 50 хувийг нь ажилчдаа Энэ үе бол Баянхонгорын

үзүүлэлтээрээ хот хөдөөгийн урамшуулах, үлдсэн хөрөнгө 200 гаруй алтан гарт

барилгын байгууллагуудаас мөнгийг барилгачдынхаа барилгачдын цойлсон,

бүх ард түмний социалист нийгмийн асуудалд зарцуулах амжилт бүтээлийн онцгой,

уралдаанд улсад жил эрхтэй байсан. Түүнчлэн оргил үе байсан юм шүү гэж

дараалан шалгарч түрүүлэн байгууллагынхаа туслах аж барилгын ахмад инженер

МАХН-ын Төв хороо, БНМАУ- ахуйг хөгжүүлэхэд зохих Готовын Мандал хамт олон,

ын Сайд нарын зөвлөл, МҮЭ- хөрөнгө гаргаж байсан. Дагий даргаа магтаж байна.

ийн Төв зөвлөл, МХЗЭ-ийн Тухайлбал хүнсний ногоо 90-ээд оны эхээр Улсын
хөрөнгө оруулалт зогсож,
Төв хорооны шилжин явах тарих, хүлэмж байгуулах, барилгын салбар хувийн
хэвшил чиглэлээр хөгжиж
улаан туг, 70,0-80,0 мянган щифийн холбоотой Бууцагаан эхэлсэн үеэс Барилга трест
нэгтгэл, дараа нь “Хаш өргөө”
төгрөгөөр шагнагдаж, уг сумын “Ургац” нэгдлээс компани байгуулагдан шинэ
зохион байгуулалтад ороход
шагналыг МАХН-ын Төв 1000 бог мал худалдан Дагий дарга маань зөвлөх
болж залуу барилгачдад
хорооны Их барилгын авч байсан ба Эрдэнэцогт зааж сургах эрхэм үйлсэд
өнөөг хүртэл хүчин зүтгэсээр
хэлтсийн эрхлэгч Н.Тогтох, суманд цөөнгүй үхэртэй болж л ...

Сайд нарын зөвлөлийн орлогч ажилчдынхаа гуанзанд сүү

дарга С.Лувсангомбо нар цагаан идээ, мах нийлүүлэх,

гардуулан өгч байлаа хэмээн хүүхэд төрүүлсэн барилгачин

сэтгэл дүүрэн өгүүлэв. эхчүүддээ шөлний хонь

Барилгачдын нийгмийн олгодог байсан гээд бодоход

асуудлыг анхаарч ажиллах тэр үед их зориг зүрхтэй байж

талаар Барилгын яам, дээ хэмээн хуучилж сууна. Л.Дагийраазын хань

Барилгын ажилчдын Харин энэ бүх ажлын Пүрэвжавын Сэржээ ЗХУ-ын
үр дүнд барилгачдынхаа
үйлдвэрчний эвлэлийн Ленин горск хотын Барилгын

www.barilga.gov.mn 39

Судалгаа техник мэргэжлийн сургуулийг хүмүүс” номоо хэвлүүлэн
төгсөж аймгийн барилга барилгачдынхаа алдар нэрийг
конторт засал чимэглэлийн ном, хэвлэлийн хуудаснаа
бригадын даргаар ажиллаж мөнхлөн үлдээсэнд бид бүхэн
байгаад зураг төсвийн курст гүнээ талархаж явдаг билээ.
суралцсанаар барилгын зураг
төсвийн товчоонд төсөвчин Бид бүхэн хааяа цуглан
болж, улмаар ахлах төсөвчин,
чанар шалгагч зэрэг ажлуудыг хуучлах үедээ хамтран зүтгэж
хийж барилгын салбартаа
олон жил ажилласан ахмад явсан барилгачин хамт олноо
барилгачин.
дурсан ярьцгааж, шүлэг

зохиолоосоо хуваалцах

сайхан байдаг. Дагийрааз

дарга маань хүнлэг сайхан

Эднийх 6 хүүхэд төрүүлж сэтгэлтэй, ундарсан авьяас
өсгөсөн өнөр өтгөн гэр бүл.
Ууган охин Цэвэлмаа удаах бэлэгтэй ёстой л нэг бадарч
охин Баярмаа нар нь Анагаах
ухааны Их сургууль төгссөн бадамласан хүн гэж бахархаж
эм зүйч, их эмч, Гэрэлмаа,
Сайнбилэг, Мөнхцэцэг, хүү явдаг билээ.
Бадамдорж нар ШУТИС,
МУИС-д сурч дүүргэсэн Л.Дагийраазын маань
одоо ажиллаж буй салбар сүүлд хэвлүүлсэн “Бодлын
салбартаа шилдэг тэргүүний хураангуй” ном бол түүний
ажилтан болжээ. Хүүхдүүд олон жилийн ажиглалт,
нь бүгдээрээ хань бүлтэй, үр ажил амьдралын туршлага,
хүүхдүүдтэй өнөр өтгөн сайн судалгааны үр дүнд бий
ажиллаж, сайхан амьдарч болсон онч цэцэн мэргэн
байгаа нь энэ айлын энх мөрүүдийн хэлхээ, тунгаамал
түвшин байдлыг илтгэнэ. шижир алт шиг бүтээлдээ “Эх
орон ихэр заяадаггүй, энэ нас
Ахмад инженер Санги- хоёр олддоггүй”, “Судар ном
Очирын Чулуунбат, Дагийрааз ухааны уурхай, газар дэлхий
даргын тухай дурсан ярихдаа: баялгийн уурхай”, “Хүн
Л.Дагийрааз дарга бол чанарын өнгөрийг магтаал
барилгын салбарын нэр зүлгэж орхидог”, “Олондоо
хүндтэй ажилтан, удирдагч, хүндгүй хүнд одон зүүгээд
алдарт барилгачин төдийгүй ч хэрэггүй”, “Нүдэнд тусах
зохиол бүтээл, нийтлэлийн нь бодит чанар, нүгэлгүйд
олон ном бичсэн уран бүтээлч хувирах нь хоосон чанар”,
хүн гэж онцлон ярьсан юм. “Ажил үзсэн хүн барил
суудаг, амьдрал үзсэн хүн
Тэрээр Их барилгын ухаан суудаг” гэсэн 9 бүлэгтэй
номдоо “Уран барилга-
салбарын жирийн урьдын түүхээ дармалдаж
сийлсэн мөнхийн гантиг үсэг”
барилгачин, инженер техникч, хэмээн аугаа бүтээл барилгаа
ч тодотгожээ.
зурагтөсөлч бөгөөд жирийн

барилгачнаас буурал сайдаа Эрхэм журмын нөхөр
Лхагвын Дагийраазын маань
хүртэл олон олон нэр хүндтэй ажил үйлс, амьдрал тэмцэл,
авьяас билэг булаг шиг
эрхмүүдийн хөрөг найруулал ундарч байх болтугай!

бичиж сонин сэтгүүлүүдэд

цувралаар нийтлүүлсэн,

тэдгээр бүтээлүүдээ тусгайлан Монгол Улсын барилгын
зөвлөх инженер, ахмад
эмхэтгэж “Бахархалт барилгачин Б.Цэвэг

40 www.barilga.gov.mn

Судалгаа

www.barilga.gov.mn 41

Судалгаа

УЛСЫН ТӨСВИЙН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТААР 2022 ОНД ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ
ЭМНЭЛГИЙН БАРИЛГА

БАРИЛГЫН ХӨГЖЛИЙН ТӨВ
ХОТ СУУРИН, ДЭД БҮТЦИЙН СУДАЛГАА ТӨЛӨВЛӨЛТИЙН

ХЭЛТЭС

42 www.barilga.gov.mn

Судалгаа

БАРИЛГЫН ХӨГЖЛИЙН ТӨВ

ХОТ СУУРИН, ДЭД БҮТЦИЙН СУДАЛГАА ТӨЛӨВЛӨЛТИЙН
ХЭЛТЭС

www.barilga.gov.mn 43

Судалгаа

БАРИЛГА, ХОТ БАЙГУУЛАЛТЫН САЛБАРЫН
ӨВӨЛЖИЛТИЙН БЭЛТГЭЛ ХАНГАЛТ
48 ХУВЬТАЙ ҮРГЭЛЖИЛЖ БАЙНА

2022-2023САЛБАРЫН ХЭМЖЭЭНД 1624
нэр төрлийн ажил гүйцэтгэхээр
оны өвөлжилтийн бэлтгэл ажилд төлөвлөсөн байна.

37.12 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт зарцуулан

Шинээр өргөтгөж, шинэчлэх шугам сүлжээний ажил - 52171м
Засвар үйлчилгээ хийгдэх шугам сүлжээний ажил – 127809м
Угаалга шахалт хийгдэх шугам сүлжээний ажил – 1095048м
Шинээр өргөтгөж, шинэчлэх барилга байгууламжийн ажил – 56ш
Засвар үйлчилгээ хийгдэх барилга байгууламжийн ажил – 376ш
Шинээр өргөтгөж, шинэчлэх тоног төхөөрөмж - 444ш
Засвар хийх тоног төхөөрөмж – 24413ш ажил төлөвлөсөн байна.

Одоогоор 13.27 тэрбум төгрөг зарцуулж 439 нэр төрлийн ажлыг гүйцэтгэсний үр дүнд
өвлийн бэлтгэл ажлын төлөвлөгөөний биелэлт улсын хэмжээнд 48 хувь, үүнээс нийслэлд
50 хувь, орон нутагт 47.3 хувьтай үргэлжилж байна.

44 www.barilga.gov.mn

НИЙСЛЭЛИЙН ОРОН СУУЦ, Судалгаа
НИЙТИЙН АЖ АХУЙН
БАЙГУУЛЛАГУУДЫН
ӨВӨЛЖИЛТИЙН БЭЛТГЭЛ
АЖЛЫН ЯВЦ

32%УЛААНБААТАР “ЧАНДМАНЬ
НАЛАЙХ”ОНӨААТҮГ

64%УЛААНБААТАР “БАГАНУУР
УС” ААТҮГ

53.90%УЛААНБААТАР
“ОСНААУГ”

51%УЛААНБААТАР “УСУГ”
ОНӨААТҮГ

ИНЖЕНЕРИЙН ДЭД БҮТЦИЙН ЧИГЛЭЛЭЭР ХИЙГДСЭН АЖЛУУД

ШУГАМ СҮЛЖЭЭ /метр/ Ус хангамж Ариутгах татуурга Дулаан хангамж Нийт

Шинээр өргөтгөж шинэчилсэн 2797 1619 1537 5963
Засвар хийгдсэн 4136 1704 3966 9621
Угаалга шахалт хийгдсэн 57212 298669 555210 911091
926860 метр
Нийт Ус хангамж Ариутгах татуурга Дулаан хангамж Нийт

БАРИЛГА БАЙГУУЛАМЖ /ширхэг/ Ус хангамж Ариутгах татуурга Дулаан хангамж 116
10
Засвар хийгдсэн 126 ширхэг
Шинээр өргөтгөж шинэчилсэн
Нийт
Нийт 142
94
ТОНОГ ТӨХӨӨРӨМЖ /ширхэг/ 136 ширхэг

Засвар хийгдсэн
Шинээр өргөтгөж шинэчилсэн

Нийт

www.barilga.gov.mn 45

Байгууллагууд Биелэлт (хувиар) Дундаж 48%

Хөвсгөл аймаг “Хөвсгөл ус суваг” ХХКСудалгаа 33.3%
Хэнтий аймаг “Хэнтий ус” ХХК 63%

Ховд аймаг ''Шим ус'' ОНӨААТҮГ 41%
Увс аймаг “Чандмань Увс” ХХК 40.5%

Төв аймаг “Төв Чандмань ДЭХГ” ОНӨААТҮГ 45.1%
Сүхбаатар аймаг “Дөрвөлж” ХХК 47%
32%
Өмнөговь аймгийн “Хандизель” ОНӨААТҮГ 36%
Өмнөговь аймгийн “Гүнийн Ус” ХХК 35%
40%
Өвөрхангай аймаг "Хархорин ус суваг" ОНӨХК 41.70%
Өвөрхангай аймаг “Онги ус суваг” ОНӨҮГ 33%
Орхон аймаг “Эрдэнэт УДТС” ОНӨХК 28%
48%
Сэлэнгэ аймаг Хөтөл тосгон “Гавшгай Ус” ХХК 34%
Сэлэнгэ аймаг Зүүн хараа тосгон ”Цант Орхон” ХХК
58%
Сэлэнгэ аймаг "Цэнгэг Ус" ХХК 47%
Завхан Тосонцэнгэл сум “Тосон Очирт хайрхан” ОНӨААТҮГ
61%
Завхан аймаг “Амь Ус Трейд” ХХК 60%
Дундговь аймаг “ДундговьУс” ОНӨААТҮГ 28.90%
58%
Дорнод аймаг “Дорнод НАА” ХХК 55%
Дорноговь аймаг "Замын-Үүд Дулааны станц" 51.5%

Дорноговь аймаг “Чандмань Илч” ХХК 77%
Дархан Уул аймаг "Эмт наран" ОНӨААТҮГ 66.70%
Дархан Уул аймаг "Дулаан шарын гол" ТӨХК
90%
Дархан Уул аймаг "Дархан ус суваг" ХК 35%
Говьсүмбэр аймаг “Ус-Ду” ОНӨҮГ
43%
Говь Алтай аймаг “Ундарга алтай” ОНӨҮГ 60%
Булган аймаг. “Булган мээж” ХХК
32%
Баянхонгор аймаг “Чандмань Баянхонгор” ХХК 64%
Баян-Өлгий аймаг Суат ХХК
53.90%
Архангай аймаг “Ар Ус Ундарга” ХХК 51%
Улаанбаатар “Чандмань Налайх”ОНӨААТҮГ
20% 40% 60% 80% 100%
Улаанбаатар “Багануур ус” ААТҮГ
Улаанбаатар "ОСНААУГ"

Улаанбаатар "УСУГ" ОНӨААТҮГ

0%

(Аймаг, нийслэлийн нийтийн аж ахуйн байгууллагуудын өвөлжилтын
бэлтгэл ажлын биелэлтийг графикаар харуулав)

46 www.barilga.gov.mn

Судалгаа

МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗАР БОЛОН АЗИЙН ХӨГЖЛИЙН БАНКНЫ
САНХҮҮЖИЛТЭЭР ХЭРЭГЖИЖ БУЙ “ЗҮҮН ӨМНӨД ГОВИЙН ХОТ БАЙГУУЛАЛТ,
ХИЛИЙН ОЙРОЛЦОО СУУРИН ГАЗРУУДЫН ХӨГЖЛИЙН НЭМЭЛТ
САНХҮҮЖИЛТИЙН MOН3388 ТӨСӨЛ”-ИЙН ХҮРЭЭНД ДОРНОГОВЬ АЙМГИЙН
САЙНШАНД ХОТОД ХОНОГТ 3000 м3 БОХИР УС ХҮЛЭЭН АВАХ ХҮЧИН ЧАДАЛТАЙ
ЦЭВЭРЛЭХ БАЙГУУЛАМЖИЙГ БАРЬЖ, УЛСЫН КОМИСС АЖИЛЛАЛАА.

www.barilga.gov.mn 47

Судалгаа

менежментийн хамгийн сүүлийн үеийн хэмнэлттэй, шинэлэг технологиудыг
багтаасан. Саарал усыг дахин боловсруулах систем, нөхөн сэргээгдэх хөтөч
өргөгч, нарны эрчим хүч гэх мэт. Мөн жуулчид музейг үзэж байхдаа цахилгаан
машинаа цэнэглэх боломжтой гээд дурдаад байвал шинэлэг үйлчилгээнүүд
олон бий.

2022 оны дэлхийн
үзэсгэлэнтэй барилга

Дубай бол дэлхийн

хамгийн гайхамшигтай

байгууламжуудын гэр

юм. Дубайн үзэсгэлэнтэй

барилгуудын жагсаалтад

багтаж буй “Ирээдүйн

музей” гэх энэхүү барилга нь

2022 оны хоёрдугаар сарын

22-нд нээлтээ хийсэн юм.

Музей нь байршлын хувьд

ч онцгой бөгөөд жолоочгүй

метроны системтэй зэрэгцэн

байрладаг нь хүн бүрийн file://

сонирхлыг татсаар байна. “Ирээдүйн музей” гэж яагаад нэрлэх
болсон шалтгаан нь энд түүхэн олдворуудыг
Хөгжил дэвшил, хүн байрлуулахгүй харин хүн төрөлхтний
ирээдүйд нөлөөлөх туршилтын байгууламж
төрөлхтнийг ирээдүй

рүү чиглүүлж буй шинэ

бүтээлийг алдаршуулах

зорилгоор бүтээгдсэн АНЭУ-ын энэхүү шинэ

соёлын дурсгалт газар нь музейн тухай

ойлголтыг өөрчилж чадлаа гэх үнэлгээг

дэлхий нийтээс аваад буй.

48 www.barilga.gov.mn

буюу үзэсгэлэн, олон нийтийн арга хэмжээ,
технологийн дэвшил, инновацыг сурталчлах,
ялангуяа хиймэл оюун ухаан, робот техникийг
танилцуулахад гол үйл ажиллагаа нь чиглэгдэх
юм байна.

АНЭУ-ын дэд ерөнхийлөгч Мухаммед Бин
Рашид Аль Мактум үүнийг "Дэлхийн хамгийн
үзэсгэлэнтэй барилга" гэж нэгэнтээ нэрлээд
буй.

Дубайн ирээдүйн сангийн санаа, Killa
Design-ийн архитектор Шон Келла уг
байгууламжийг зохион бүтээсэн бөгөөд
энэхүү барилга нь зэвэрдэггүй ган хавтангаар
бүрхэгдэж, гадарга арьсан дээр нь яруу
найргийг тусгасан араб уран бичлэгийн
мөрүүд бий.

Уран бичлэгүүдийн зарим утга нь "Бид гангаар ороосон 17,000м2 талбай бүхий торус

//C:/Useбхэиrддsэн/ниUйзуsубнeүтrэж/эилDлч eабsмаkйьддtрлoаыpхнг/үйүmрбuадйүsжнeuббиоmлдон-хи2йчг.wбхeэүлрbбдpэртBэIйM-бээүртэцтдэаймжбуөуглөаөнд дцоигзцайнбыайадллхааамр7

нас барсны дараа урт удаан хугацаанд хөгжсөн байна.

өвлөн үлдээж магадгүй", “Ирээдүй бол Түүнчлэн барилгын бүтэц нь барилгын
түүнийг мөрөөдөж, бүтээж, хэрэгжүүлж менежментийн хамгийн сүүлийн үеийн
чаддаг хүмүүсийнх. Энэ бол таны хүлээж хэмнэлттэй, шинэлэг технологиудыг багтаасан.
буй зүйл биш, харин таны үйлдвэрлэсэн Саарал усыг дахин боловсруулах систем,
зүйл", "Инновац бол оюуны тансаг байдал нөхөн сэргээгдэх хөтөч өргөгч, нарны эрчим
биш юм. Энэ бол үндэстэн, ард түмний хүч гэх мэт. Мөн жуулчид музейг үзэж байхдаа
хувьсал, залуужих түлхүүр юм" гэх мэтээр цахилгаан машинаа цэнэглэх боломжтой гээд
сийлжээ. Энэхүү барилга нь зэвэрдэггүй шинэлэг үйлчилгээнүүд олон бий.

www.barilga.gov.mn 49

АВЛИГАД ҮГҮЙ
ГЭЖ ХЭЛЬЕ

Барилгын хөгжлийн төв нь Авлигатай тэмцэх
Үндэсний хөтөлбөр, Монгол Улсын Засгийн газраас
баталсан авлигын индексийг бууруулах зорилтын
хүрээнд байгууллагын 2022 оны “Авлигын эсрэг үйл
ажиллагааны төлөвлөгөө”, “Авлигын индексийг
бууруулах арга хэмжээний төлөвлөгөө”-г тус тус
батлан, хэрэгжүүлэн ажиллаж байна.

Энэ хүрээнд Авлигатай тэмцэх газар, "Барилга
хөгжлийн төв" ТӨҮГ -тай хамтран салбарын хууль
тогтоомж, барилга барихтай холбоотой дүрэм,
журам, барилгын стандарт, барилгын зураг
төслийн магадлагаа гаргахад гарч буй хүндрэл
бэрхшээлийн талаар ярилцаж, цаашид хамтран
ажиллах асуудлаар уулзалт зохион байгуулахаас
гадна Барилгын хөгжлийн төвийн нийт
ажилтнуудад зориулсан “Авлига, ашиг сонирхлын
зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх нь”, “Төрийн албан
хаагчийн ёс зүйн зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх
нь” сэдвүүдийн хүрээнд сургалтуудыг тогтмол
зохион байгуулж, авлигын эсрэг үйл ажиллагаанд
нэгдэн ажиллаж байна.

50 www.barilga.gov.mn