E-book ข้าวต้มมัดในประเพณีท้องถิ่น

คู่มือการฝึกอบรมหลักสูตรระยะสั้น

ข้าวต้มมัดในประเพณีท้องถิ่น

สาขาสังคมศึกษา
คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์

มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์

1

หลักสูตรการฝึกอบรม

ข้าวต้มมัดในประเพณีท้องถิ่น

ข้าวต้มมัดเป็นหนึ่งในขนมไทย ที่น้อยคนนัก
จะบอกว่าไม่รู้จัก เนื่องจากเป็นขนมที่มีประโยชน์
และมีคุณค่าทางอาหาร สามารถหาวัตถุดิบในการ
ทำได้ง่ายในท้องถิ่น นอกจากนี้ยังเป็นขนมที่นำ
ข้าวซึ่งเป็นอาหาร หลักของคนไทยนำมาประยุกต์
ปรุงแต่งเป็นขนมหวาน จึงถือได้ว่า “ข้าวต้มมัด”
เป็นหนึ่งในภูมิปัญญาท้องถิ่นของบรรพบุรุษไทย
“ ข้าวต้มมัด ” ไม่ใช่เพียงขนมที่ใช้รับประทาน
เท่านั้น หากแต่ข้าวต้มมัดยังแฝงไปด้วยคุณค่า

ทางวัฒนธรรมไว้ด้วยอย่างเต็มเปี่ ยม คงจะ
เป็นการ ดีไม่น้อย หากทุกคนในสังคมช่วยกัน
อนุรักษ์ และให้ความสำคัญกับขนมไทย สมกับที่
บรรพบุรุษของเราได้คิดค้น และพยายามทำขึ้นมา
เพื่อให้ขนมไทย อยู่คู่คนไทยและประเทศไทย ไม่

เลือนหายไปตามกาลเวลา

สารบัญ 2

เรื่อง หน้า

หลักสูตรอบรมข้าวต้มมัดในประเพณีท้องถิ่น 3
เนื้อหาการฝึกอบรม 5
7
- วัสดุอุปกรณ์ที่ใช้ในการทำ 7
- ส่วนผสม 8
- ขั้นตอนการทำข้าวต้มมัด 9
แบบทดสอบ 11
เฉลยแบบทดสอบ 13
บรรณานุกรม 14
ข้อมูลวิทยากร

3

หลักสูตรการฝึกอบรม
"ข้าวต้มมัดในประเพณีท้องถิ่น"

สาขาสังคมศึกษา
คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์

วัตถุประสงค์โครงการ
1.เพื่อให้ผู้เรียนมีความรู้ ความเข้าใจและมีทักษะในการทำข้าวต้มมัดได้
2.เพื่อให้ผู้เรียนสามารถสร้างอาชีพและรายได้ให้กับตนเองและครอบครัว

ระยะเวลาการฝึกอบรม
ผู้เข้ารับการฝึกอบรมจะต้องเข้าอบรมภาคทฤษฎี จำนวน 2

ชั่วโมง และฝึกทักษะภาคปฏิบัติ จำนวน 5 ชั่วโมง ระยะเวลาการฝึกอบรม
ทั้งสิ้น 7 ชั่วโมง

คุณสมบัติผู้เข้าฝึกอบรม
1. เป็นนักเรียน ครู อาจารย์ นักศึกษา ประชาชนทั่วไป
2. มีความพร้อมและสามารถเข้ารับการฝึกอบรมตลอดหลักสูตร
3. มีความสนใจเรื่องข้าวต้มมัดในประเพณีท้องถิ่น

หัวข้อเนื้อหาการฝึกอบรม

4

เนื้อหาวิชา
1. ความรู้เกี่ยวกับการทำข้าวต้มมัด /ความรู้เกี่ยวกับการเลือก/

ซื้อวัสดุอุปกรณ์และส่วนผสมของการทำข้าวต้มมัด/สูตรของการทำ
ข้าวต้มมัด

2. สาธิต/ฝึกปฏิบัติ การทำข้าวต้มมัด
3. การคิดราคาต้นทุนการผลิต
4. การวัดและประเมินผล

4.1. แบบทดสอบก่อนและหลังการฝึกอบรม
4.2. ประเมินความรู้ ความสามรถและศักยภาพในการปฏิบัติ
งานของผู้รับการฝึกอบรม

ผู้จัดทำหลักสูตร
นายอภินันท์ เชิดสุข นักศึกษาสาขาสังคมศึกษา ชั้นปีที่ 2

ลงชื่อ.............................................ผู้ขออนุมัติหลักสูตร
(นายอภินันท์ เชิดสุข)







ลงชื่อ..................................................ผู้อนุมัติหลักสูตร
(ดร.ภัทระ อินทรกำแหง)

5

เนื้อหาการฝึกอบรม

เมื่อพูดถึงข้าวต้มมัดเราก็จะนึกถึง ข้าวเหนียวห่อกล้วย อาจมี

ถั่วดำผสมบ้างตามแต่ความชอบ จากนั้นก็ห่อด้วยใบตองแล้วใช้เชือก

ตอก เชือกกล้วยมัดเป็นสองท่อน ซึ่งก็เป็นรูปแบบตายตัวที่เราเห็นกันจน

คุ้นชิน แต่โดยรวมแล้วไม่ว่าเวลาจะผ่านไปนานเท่าไหร่ ข้าวต้มมัดก็ยัง

สามารถคงรูปลักษณ์ ซึ่งเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวได้อย่างดี หากเปรียบ

กับขนมไทยอื่นๆที่มีการแปรรูป จนกลายเป็นขนมเดิมรูปลักษณ์ใหม่ที่ไม่

คุ้นตา

ข้าวต้มมัด ภูมิปัญญาของบรรพบุรุษไทยเรา ในอดีตนิยมทำ

เพื่อรับประทานกันภายในครอบครัวเสียเป็นส่วนใหญ่ นอกจากนั้นก็จะ

นิยมนำไปทำบุญถวายพระหรือใช้ในงานบุญงานเทศกาลต่างๆ เช่นในวัน

ออกพรรษา ก็มีการทำข้าวต้มมัดเพื่อไปทำบุญ แต่ก็มีการปรับเปลี่ยนรูป

แบบให้เหมาะสม กลายเป็นข้าวต้มลูกโยนที่เรารู้จักกันดีในปัจจุบัน

นอกจากนี้ช่วงที่มีงานบุญต้องการผู้มาช่วยงานเยอะจึงมีการชักชวน

คนในหมู่บ้านมาช่วยกัน ทำอาหาร ทำขนม และหน้าที่อื่นๆ ซึ่งนี่ก็เป็น

ภูมิปัญญาของบรรพบุรุษที่ต้องการให้คนในชุมชนได้มีปฏิสัมพันธ์ที่ดีต่อ

กัน มีความร่วมมือมีความสามัคคีกันภายในชุมชน

ในสมัยก่อนคนโบราณนิยมนำข้าวต้มมัดไปถวายพระในวันเข้า

พรรษาและออกพรรษา ความเชื่อถือที่สืบเนื่องและพูดต่อกันมาคือ ถ้า

ชายหนุ่มและหญิงสาวคู่ใดทำบุญด้วยข้าวต้มมัดแล้วนั้น คู่ครองและ

เรื่องของความรักทั้งคู่จะอยู่นานตลอดกาล เหมือนข้าวต้มมัดที่มัดเข้า

ด้วยกัน 2 อันเปรียบเสมือนชายหญิงคู่หนึ่ง ในสมัยโบราณนั้นข้าวต้มมัด

ยังไม่มีไส้อะไรห่อมีเพียงแต่ข้าวเหนียว ต่อมาได้มีการพัฒนานำไส้มาใส่

คือ กล้วย และกล้วยที่เหมาะแก่การนำมาทำไส้คือ กล้วยน้ำว้า เพราะมี

ขนาดพอดีกับข้าวต้มมัดและเป็นกล้วยที่สุกยากเมื่อนำมานึ่งแล้ว เวลา

การนึ่งที่ทำให้ข้าวเหนียวสุกกับเวลาที่ทำให้กล้วยสุกนั้นใกล้เคียงกัน คน

โบราณจึงเลือกกล้วยน้ำว้า และต่อมาได้มีการทำลูกโยนขึ้นพร้อมกับข้าว

ต้มมัดเพราะ บางทีการทำข้าวต้มมัดอาจเหลือข้าวเหนียวจะทิ้งก็เสียดาย

เลยมาทำเป็นลูกโยน โดยมีแต่ข้าวเหนียวอย่างเดียวไม่มีไส้และเมื่อห่อ

เสร็จ ก็จะมัดด้วยตอกที่ทำขึ้นจากไม้ไผ่ที่เหลาบาง และนำไปนึ่งในซึ้ง

6

คนโบราณเชื่อกันว่าทำบุญด้วยข้าวต้มมัดจะดีในเรื่องความรัก ถ้าทำ
ด้วยใจบริสุทธิ์จริงแต่ถ้าใจหมกมุ่นก็จะไม่ได้ผล ตามตำนานกล่าวไว้ว่าข้าวต้ม
มัด เป็นข้าวต้มที่พระอินทร์ทานกับนางสนม เมื่อมีความรักต่อกันต่อมา
พระอินทร์รู้ว่านางสนมมีชู้ จึงดลบันดารให้ลูกของนางสนม เกิดมาเป็น
ข้าวต้มมัด เมื่อนางสนมคลอดบุตรก็เป็นข้าวต้มมัดนางสนมรังเกลียดลูก
ตนเองจึงนำมาทิ้งไว้ที่โลกมนุษย์วันหนึ่งก็มีตายายคู่หนึ่งเข้ามาในป่าและเจอ
ข้าวต้มมัดที่นางสนมมาทิ้งไว้ จึงเก็บไปและลองทำดูจากนั้นข้าวต้มมัดก็เป็น
ที่แพร่หลายออกมาอย่างมาก และคนก็นิยมรับประทานกัน

ในอดีตสังคมไทยนั้นอาศัยอยู่รวมกันเป็นครอบครัวใหญ่ มีความ
เอื้อเฟื้ อแก่กันภายในหมู่บ้าน ภายในชุมชน บ้านไหนมีงานก็จะช่วยกัน ข้าวต้ม
มัดก็จะพบได้ในงานสำคัญต่างๆทั้งงานของครอบครัว งานของชุมชน งาน
ประเพณีทางศาสนา และเทศกาลต่างๆ อย่างเช่น หากมีการทำบุญที่วัดก็จะมี
ชาวบ้านในชุมชนมาช่วยกันทำอาหาร ทำขนม ซึ่งข้าวต้มมัดก็เป็นหนึ่งในขนม
ที่ใช้ในประกอบพิธี และเลี้ยงต้อนรับผู้ที่เดินทางมาทำบุญ รวมทั้งมอบให้เป็น
ของทานระหว่างเดินทางกลับเมื่อเสร็จสิ้นพิธีด้วย

7

วัสดุอุปกรณ์ที่ใช้ทำข้าวต้มมัด

ใบตอง หม้อนึ่ง

ตอกไม้ไผ่ หวด เตาไฟ

ส่วนผสม

ข้าวเหนียว น้ำหัวกะทิ

เกลือ กล้วยน้ำว้าสุก

8

ขั้นตอนการทำข้าวต้มมัด

ขั้นตอนที่ 1 นำใบตองที่ฉีกมาแล้วนำไปผึ่งแดดเพื่อไม่ให้ใบตองแตก
เมื่อพอสมควรแล้วให้เช็ดให้สะอาด
ขั้นตอนที่ 2 ผ่ากล้วยน้ำว้าให้เป็น ¼

ขั้นตอนที่ 3 เทข้าวเหนียวใส่กระด้ง เพื่อร่อนให้เศษต่างๆที่อยู่ในข้าวออก

ขั้นตอนที่ 4 เทข้าวเหนียวที่ร่อนเสร็จแล้ว เทลงหม้อ ใส่เกลือประมาณ
1 ช้อนชา แล้วคลุกเคล้าให้เข้ากัน

ขั้นตอนที่ 5 คั้นน้ำกะทิใส่ลงไปในหม้อข้าวเหนียว แล้วคลุกเคล้าให้เข้ากัน

ขั้นตอนที่ 6 นำใบตองมาซ้อนกัน 2 ใบ แล้วใส่ข้าวเหนียวลงไปประมาณ
1 ช้อนโต๊ะ

ขั้นตอนที่ 7 นำกล้วยใส่ลงไป จากนั้นจับมุมของใบตองฝั่ งตรงข้ามกัน
ข้างละ 1 มุมประกบเข้าหากัน

ขั้นตอนที่ 8 ม้วนมุมทั้ง 2 มุมที่จับประกบกัน เมื่อม้วนเสร็จจะได้
ใบตองเป็นรูปแนวยาวให้จับกลีบของใบตองและพับ (ทำทีละข้าง)

ขั้นตอนที่ 9 นำข้าวต้มมัด2ข้างมาประกบกันและมัดด้วยกก

ขั้นตอนที่ 10 มัดด้านบนครั้งที่ 1 และมัดด้านล่างอีกครั้ง

ขั้นตอนที่ 11 นำไปต้มในหม้อนึ่งเป็นเวลาประมาณ 1-2 ชั่วโมง จากนั้น
ก็สามารถรับประทานได้

9

แบบทดสอบโครงการฝึกอบรมหลักสูตรระยะสั้น
"ข้าวต้มมัดในประเพณีท้องถิ่น

คำชี้แจง กรุณาเลือกคำตอบที่ถูกที่สุดเพียงข้อเดียว
1. ข้าวชนิดใดที่นำมาใช้ทำข้าวต้มมัด

ก. ข้าวขาว
ข. ข้าวเหนียว
ค. ข้าวหอมมะลิ
ง. ข้าวกล้อง
2. กล้วยชนิดใด ที่นิยมนำมาทำข้าวต้มมัด
ก. กล้วยน้ำว้า
ข. กล้วยหอม
ค. กล้วยไข่
ง. กล้วยเล็บมือนาง
3. เหตุใดจึงต้องนำใบตองไปผึ่งแดดก่อนนำมาห่อข้าวต้มมัด
ก. เพื่อไม่ให้ใบตองแตกเวลาห่อข้าวต้มมัด
ข. เพื่อให้สีของใบตองออกมาสวยงาม
ค. เพื่อฆ่าเชื้อโรค
ง. เพื่อเวลาห่อข้างต้มมัด จะได้พับใบตองได้สวยงาม
4. ในสมัยก่อน ชาวบ้านเชื่อกันว่า หนุ่มสาวคู่ใดทำบุญด้วยข้าวต้มมัด
จะส่งผลดีในเรื่องใด
ก. คู่ครองและเรื่องของความรักทั้งคู่จะอยู่นานตลอดกาล
ข. จะได้บุตรดั่งใจหมาย
ค. จะได้แต่งงานกัน
ง. ทั้งสองจะเป็นเนื้อคู่กันทุกชาติไป
5. ข้าวต้มมัดห่อด้วยใบพืชชนิดใด
ก. ใบใผ่
ข. ใบชะพลู
ค. ใบตอง
ง. ใบพลู

10

6. ในสมัยก่อนนิยมนำข้าวต้มมัดไปทำอะไรในวันเข้าพรรษา - ออก
พรรษา

ก. รับประทาน
ข. จำหน่าย
ค. บริจาค
ง. ถวายพระ
7. คนโบราณเชื่อกันว่าทำบุญด้วยข้าวต้มมัดจะดีในเรื่องใด
ก. การงาน
ข. ความรัก
ค. สุขภาพ
ง. โชคลาภ
8. ชาวบ้านช่วยกันทำข้าวต้มมัดก่อให้เกิดผลดีด้านใด
ก. อาหาร
ข. การประกอบอาชีพ
ค. ความสามัคคี
ง. การทำบุญ
9. นำข้าวต้มมัดไปต้มในหม้อนึ่งนานเท่าใดจึงจะรับประทานได้
ก. 1-2 ชั่งโมง
ข. 2-3 ชั่วโมง
ค. 3-4 ชั่วโมง
ง. 4-5 ชั่วโมง
10. ข้อใดต่อไปนี้ ไม่ใช่ ส่วนผสมของข้าวต้มมัด
ก. ข้าวเหนียว
ข. หัวกะทิ
ค. กล้วยน้ำว้าสุก
ง. ใบตอง

11

เฉลยแบบทดสอบโครงการฝึกอบรมหลักสูตรระยะสั้น
"ข้าวต้มมัดในประเพณีท้องถิ่น

คำชี้แจง กรุณาเลือกคำตอบที่ถูกที่สุดเพียงข้อเดียว
1. ข้าวชนิดใดที่นำมาใช้ทำข้าวต้มมัด

ก. ข้าวขาว
ข. ข้าวเหนียว
ค. ข้าวหอมมะลิ
ง. ข้าวกล้อง
2. กล้วยชนิดใด ที่นิยมนำมาทำข้าวต้มมัด
ก. กล้วยน้ำว้า
ข. กล้วยหอม
ค. กล้วยไข่
ง. กล้วยเล็บมือนาง
3. เหตุใดจึงต้องนำใบตองไปผึ่งแดดก่อนนำมาห่อข้าวต้มมัด
ก. เพื่อไม่ให้ใบตองแตกเวลาห่อข้าวต้มมัด
ข. เพื่อให้สีของใบตองออกมาสวยงาม
ค. เพื่อฆ่าเชื้อโรค
ง. เพื่อเวลาห่อข้างต้มมัด จะได้พับใบตองได้สวยงาม
4. ในสมัยก่อน ชาวบ้านเชื่อกันว่า หนุ่มสาวคู่ใดทำบุญด้วยข้าวต้มมัด
จะส่งผลดีในเรื่องใด
ก. คู่ครองและเรื่องของความรักทั้งคู่จะอยู่นานตลอดกาล
ข. จะได้บุตรดั่งใจหมาย
ค. จะได้แต่งงานกัน
ง. ทั้งสองจะเป็นเนื้อคู่กันทุกชาติไป
5. ข้าวต้มมัดห่อด้วยใบพืชชนิดใด
ก. ใบใผ่
ข. ใบชะพลู
ค. ใบตอง
ง. ใบพลู

12

6. ในสมัยก่อนนิยมนำข้าวต้มมัดไปทำอะไรในวันเข้าพรรษา - ออก
พรรษา

ก. รับประทาน
ข. จำหน่าย
ค. บริจาค
ง. ถวายพระ
7. คนโบราณเชื่อกันว่าทำบุญด้วยข้าวต้มมัดจะดีในเรื่องใด
ก. การงาน
ข. ความรัก
ค. สุขภาพ
ง. โชคลาภ
8. ชาวบ้านช่วยกันทำข้าวต้มมัดก่อให้เกิดผลดีด้านใด
ก. อาหาร
ข. การประกอบอาชีพ
ค. ความสามัคคี
ง. การทำบุญ
9. นำข้าวต้มมัดไปต้มในหม้อนึ่งนานเท่าใดจึงจะรับประทานได้
ก. 1-2 ชั่งโมง
ข. 2-3 ชั่วโมง
ค. 3-4 ชั่วโมง
ง. 4-5 ชั่วโมง
10. ข้อใดต่อไปนี้ ไม่ใช่ ส่วนผสมของข้าวต้มมัด
ก. ข้าวเหนียว
ข. หัวกะทิ
ค. กล้วยน้ำว้าสุก
ง. ใบตอง

13

บรรณานุกรม

ชไมพร อินทร์ตา และคณะ. หลักสูตรท้องถิ่นเรื่อง ข้าวต้มมัดบ้านตรวจ
จ.สุรินทร์. [ออนไลน์]. 2556. แหล่งที่มา :
http://maylady.myreadyweb.com/page-24948.html.
สืบค้นเมื่อ 8 มีนาคม 2565.

วรรณา นันทรักษ์. ขนมไทย. [ออนไลน์]. แหล่งที่มา :
https://sites.google.com/a/rpg15.ac.th/khnm-
thi/home. สืบค้นเมื่อ 10 มีนาคม 2565.

ข้าวต้มมัด. [ออนไลน์]. 2565. แหล่งที่มา :
https://th.wikipedia.org/wiki. สืบค้นเมื่อ 12 มีนาคม
2565.

14

วิทยากร

นายอภินันท์ เชิดสุข
นักศึกษาชั้นปีที่ 2 สาขาสังคมศึกษา
คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์

มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์

Facebook : Apinan Cherdsuk
ID Line : 0886542820

Email : [email protected]
เบอร์โทร : 0886542820