คำราชาศัพท์

ภาษาไทย

ระดับชั้นประถมศึกษา

ระพิน ชูชื่น

โรงเรียน สาธิต “พิบูลบำเพ็ญ”
คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์...

คำราชาศัพท์
การใช้คำราชาศัพท์
การใช้ทำสรรพนามในการ
พูดกับบุคคลต่างๆ
คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ
คำสุภาพ
แบบฝึกหัด
การอ้างอิง

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำราชาศัพท์

คำราชาศัพท์ แต่เดิมหมายถึง ถ้อยคำที่ใช้กับพระเจ้าแผ่นดินและพระบรมวงศานุวงศ์
แต่ในปัจจุบันใช้กับบุคคล ๕ ประเภท ดังนี้๑

๑. พระเจ้าแผ่นดิน
๒.พระบรมวงศานุวงศ์ (ตั้งแต่ขั้นหม่อมเจ้าขึ้นไป)
๓. พระภิกษุสามเณร
๔. ขุนนางมียศและบรรดาศักดิ์ ข้าราชการ
๕. สุภาพชน

การใช้คำราชาศัพท์ บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

พระบรม พระบรม พระบรมราช
พระบรมราช ใช้กล่าวถึง สิ่งที่เกี่ยวข้องกับพระมหากษัตริย์ และต้องการเชิดชู
พระราชอำนาจ เช่น พระบรมเดชานุภาพ พระบรมมหาราชวัง
พระบรมวงศานุวงศ์ พระบรมราชโองการ พระบรมฉายาลักษณ์
พระบรมราชินี พระบรมราโชวาท พระปรมาภิไธย (บรม+อภิไธย)

พระราช พระราช

ใช้ประกอบคำทั่ว ๆ ไป ซึ่งเป็นสิ่งที่เกี่ยวข้องกับพระมหากษัตริย์
และพระบรมราชินี เช่น พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชประวัติ
พระราชนิพนธ์ พระราชดำริ พระราชปฏิสันถาร พระราชกรณียกิจ
พระราชกุศล พระราชพิธี

การใช้คำราชาศัพท์ บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

พระ พระ
ใช้ประกอบคำทั่วๆ ไป เช่น พระโอษฐ์ พระเก้าอี้ พระสหาย
พระเนตร พระธำมรงค์ พระชนก พระชนนี

ทรง ทรง

ประกอบหน้าคำใช้เป็นคำกริยา เช่น ทรงศีล ทรงธรรม ทรงดนตรี
ทรงฟุตบอล ทรงถือ ทรงจับ ทรงยินดี และใช้ประกอบท้ายคำเป็น
คำนาม เช่น ช้างทรง ม้าทรง รถทรง เครื่องทรง

หมายเหตุ

คำต่อไปนี้ไม่ใช้ทรงนำหน้า เพราะเป็นคำราชาศัพท์อยู่แล้ว เช่น
โปรด ประทับ เสวย เสด็จ ตรัส รับสั่ง กริ้ว สรง

ยกเว้น ผนวช นิยมใช้ทรงผนวช

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

การใช้คำสรรพนามในการพุดกับบุคคลต่าง ๆ

การใช้คำสรรพนามในการพุดกับบุคคลต่าง ๆ

ผู้ฟัง บุรุษที่ ๑ บุรุษที่ ๒

พระเจ้าแผ่นดิน ข้าพระพุทธเจ้า ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท
สมเด็จพระบรมราชินี ข้าพระพุทธเจ้า ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท
สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ ข้าพระพุทธเจ้า ใต้ฝ่าละอองพระบาท
สมเด็จพระศรีนครินทร์ฯ ข้าพระพุทธเจ้า ใต้ฝ่าละอองพระบาท
สมเด็จพระเทพฯ ข้าพระพุทธเจ้า ใต้ฝ่าละอองพระบาท
พระเจ้าลูกยาเธอ (เจ้าฟ้า) ข้าพระพุทธเจ้า ใต้ฝ่าพระบาท
พระองค์เจ้า เกล้ากระหม่อม ฝ่าพระบาท
หม่อมเจ้า กระหม่อม, หม่อมฉัน ฝ่าบาท, ท่าน
พระสงฆ์ กระผม, ดิฉัน ตัว วอ
บุคคลทั่วไป ผม, ดิฉัน คุณ

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ

คำนาม : หมวดร่างกาย

คำราชาศัพท์ คำแปล คำราชาศัพท์ คำแปล
พระเศียร หัว พระโสต ช่องหู
พระนลาฎ หน้าผาก พระพักตร์ หน้า
พระขนง คิ้ว พระศอ คอ
พระเนตร, พระจักษุ นัยน์ตา พระอังสา บ่า, ไหล่
พระนาสา, พระนาสิก จมูก พระพาหา แขน (ไหล่ถึงศอก)
พระปราง แก้ม พระกรรณ หู, ใบหู
พระโอษฐ์ ปาก พระกร แขน (ศอกถึงมือ)
พระทนต์ ฟัน นิ้วพระหัตถ์ นิ้วมือ
พระชิวหา ลิ้น พระอุระ อก
พระหนุ คาง

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ

คำนาม : หมวดร่างกาย

คำราชาศัพท์ คำแปล คำราชาศัพท์ คำแปล
นม พระชานุ เข่า
พระถัน ท้อง พระชงฆ์ แข้ง
สะดือ พระบาท เท้า
พระอุทร พระปราษณี ส้นเท้า
หลัง พระโลมา ขน
พระนาภี ตะโพก พระหทัย หัวใจ
พระขนอง, ขา พระรากขวัญ กระดูกไหปลาร้า
พระปฤษฎางค์
พระโสณี
พระเพลา

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ

คำนาม : หมวดเครื่องอุปโภคบริโภค

คำราชาศัพท์ คำแปล คำราชาศัพท์ คำแปล
พระแกล, พระบัญชร หน้าต่าง ทองพระกร กำไลมือ
พระทวาร ประตู ฉลองพระหัตถ์ช้อน ช้อน
พระเขนย หมอน ฉลองพระบาท รองเท้า
พระขนน หมอนอิง พระศรี หมาก
พระวิสูตร มุ้ง, ม่าน พระโอสถ ยา
พระแท่นบรรทม เตียงนอน พระสุธารสชา น้ำชา
ผ้าคลุมบรรทม ผ้าห่มนอน พระสุพรรณราช กระโถนใหญ่
พระภูษาซับพระองค์ ผ้าเช็ดตัว พระสุพรรณศรี กระโถนเล็ก
ฉลองพระเนตร แว่นตา พระธำมรงค์ แหวน
ธารพระกร ไม้เท้า พระหัตถพันธ์ สร้อยข้อมือ
รัดพระองค์ เข็มขัด พระโอสถมวน บุหรี่

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ

คำนาม : หมวดเครือญาติ

คำราชาศัพท์ คำแปล คำราชาศัพท์ คำแปล
พระอัยกา ปู่, ตา
พระปิตุลา ลุง, อาชาย พระภัสดา พระสามี สามี
พระมาตุลา ลุง, น้าชาย
พระบิดา พระชนก พ่อ พระเจ้าลูกยาเธอ องค์ชาย
พระโอรส ลูกชาย
พระนัดดา หลาน พระสัสสุระ พ่อตา, พ่อสามี
เชษฐา พี่
พระภาดา พี่ชาย, น้องชาย พระชามาดา ลูกเขย

พระอัยยิกา, พระอัยกี ย่า, ยาย

พระปิตุจฉา ป้า, อาสาว

พระมาตุจฉา ป้า, น้าสาว

พระมารดา, พระชนนี แม่

คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำนาม : หมวดเครือญาติ

คำราชาศัพท์ คำแปล

พระธิดา ลูกสาว

พระปนัดดา เหลน

พระกนิษฐา น้อง

พระภคินี พี่สาว, น้องสาว

พระมเหสี, พระชายา ภรรยา

พระเจ้าลูกเธอ องค์หญิง
พระสัสสุ แม่ยาย, แม่สามี

พระสุณิสา ลูกสะใภ้

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ

คำนาม : หมวกสัตว์และเบ็ดเตล็ด๒

คำสุภาพ คำแปล คำสุภาพ คำแปล
สุกร หมู ปลาหางแห้ง ปลาช่อนแห้ง
สุนัข หมา ปลาใบไม้ ปลาสลิด
กระบือ ควาย ปลายาว ปลาไหล
โค วัว ฟักเหลือง ฟักทอง
ช้างนรการ ช้างสีดอ ผักสามหาว ผักตบ
ช้างแม่หนัก ช้างแม่แปรก ผักทอดยอด ผักบุ้ง
จิตรจุล เต่า ผักรู้นอน ผักกระเฉด
ชัลลุกะ ปลิง ถั่วเพาะ ถั่วงอก
ปลาหาง ปลาช่อน เห็นปลวก เห็ด
ปลาหางสด ปลาช่อนสด เยื่อเคย กะปิ

คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำนาม : หมวกสัตว์และเบ็ดเตล็ด๒

คำสุภาพ คำแปล
ขนมทราย ขนมขี้หนู
ตนหนามรอบข้อ ต้นพุงดอ
เถากระพังโหม เถาตูดหมูตูดหมา
ต้นอเนกคุณ ต้นตำแย
นางเลิ้ง อีเลิ้ง
ดอกขจร ดอกสลิด
ปลามัจฉะ ปลาร้า

คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำนาม : หมวดอาการต่าง ๆ๓

คำราชาศัพท์ คำแปล
พระบรมราชโองการ คำสั่ง (พระเจ้าแผ่นดิน)
พระเสาวณี คำสั่ง (พระอรรคมเหษี)
พระบรมราโชวาท คำสอน (พระเจ้าแผ่นดิน)
พระราชดำรัส, พระกระแส คำพูด (พระเจ้าแผ่นดิน)
พระราชปฏิสันถาร ทักทายปราศรัย (พระเจ้าแผ่นดิน)
ตรัส, รับสั่ง คำพูด (เจ้านาย)
พระราชนิพนธ์ แต่งหนังสือ (พระเจ้าแผ่นดิน)

คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำนาม : หมวดอาการต่าง ๆ๓

คำราชาศัพท์ คำแปล

ทรงนิพนธ์, ทรงเรียบเรียง, ทรงแต่ง แต่งหนังสือ (เจ้านาย)

พระราชหัตถเลขา จดหมาย (พระเจ้าแผ่นดิน)
ลายพระหัตถ์ จดหมาย (เจ้านาย)

พระราชโทรเลข โทรเลข (พระเจ้าแผ่นดิน)
พระโทรเลข
พระราชทาน โทรเลข (เจ้านาย)
ประทาน
ให้ (พระเจ้าแผ่นดิน ส่วนผู้อื่นต่อพระเจ้าแผ่นดินใช้ว่าทูลเกล้าฯ
ถวาย เว้นแต่ของที่จะยกขึ้นไม่ได้ เช่น ที่ดิน ใช้ว่า น้อมเกล้า ฯ
ถวาย

ให้ (เจ้านาย ส่วนผู้อื่นต่อเจ้านายใช้ว่าถวาย)

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ คำกริยาที่ใช้ราชาศัพท์ สำหรับพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ มีดังนี้

กริยา พระมหากษัตริย์ เจ้านาย
เดิน ทรงพระราชดำเนิน ทรงพระดำเนิน
ให้ พระราชทาน ประทาน
เจ็บ ทรงพระประชวร ประชวร
แต่งตัว ทรงเครื่อง แต่งพระองค์
คำสอน พระบรมราโชวาท พระโอวาท
ทักทาย พระราชปฏิสันถาร ทรงปฏิสันถาร
ทำบุญ ทรงบำเพ็ญพระราชกุศล ทรงบำเพ็ญพระกุศล
คำถาม พระราชปุจฉา พระปุจฉา
คำสั่ง พระบรมราชโองการ พระบัญชา
พิจารณา พระราชวินิจฉัย พระวินิจฉัย
ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท ทราบฝ่าพระบาท
รู้ พระบรมราชสมภพ ประสูติ
เกิด ทรงพระราชนิพนธ์ ทรงนิพนธ์
แต่งหนังสือ

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำราชาศัพท์ที่ควรทราบ

คำกริยา ตาย ใช้ต่างกันตามฐานะดังนี้

สวรรคต ใช้กับ พระมหากษัตริย์ พระราชินี
ทิวงคต ใช้กับ พระยุพราช
สิ้นพระชนม์ ใช้กับ เจ้านายชั้นพระองค์เจ้าขึ้นไป
สิ้นชีพตักษัย ใช้กับ หม่อมเจ้า
ถึงแก่พิราลัย ใช้กับ เจ้าประเทศราช, สมเด็จเจ้าพระยา
ถึงแก่อสัญกรรม ใช้กับ เจ้าพระยา, นายกรัฐมนตรี, ประธานาธิบดี
ถึงแก่อนิจกรรม ใช้กับ พระยา, รัฐมนตรี
ถึงแก่มรณภาพ, มรณภาพ ใช้กับ พระภิกษุ, สามเณร
ถึงแก่กรรม ใช้กับ สุภาพชนทั่วไป
ใช้กับ สัตว์พาหนะ
ล้ม

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

“นอกจากคำราชาศัพท์แล้วก็ยังมี

คำสุภาพด้วยใช่ไหมคะ?”

“ใช่จ้ะ”

“คำสุภาพเป็นอย่างไรหรือครับ
คุณครู?”

คำสุภาพ บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

เปล่า เปลี่ยนเป็น มิได้ คำสุภาพ
ไม่ใช่ เปลี่ยนเป็น หามิได้
เปลี่ยนเป็น อุจจาระ คือ การเปลี่ยนคำสามัญบางคำ
ขี้ เปลี่ยนเป็น ไม้ตีพริก ที่ถือว่าไม่สุภาพ เช่น เป็นคำ
สากกะเบือ เปลี่ยนเป็น ขนมทราย ผวน คำหยาบ หรือเปรียบเทียบ
ขนมขี้หนู เปลี่ยนเป็น สิ่งนั้น กับของหยาบ คำห้วน ให้สุภาพ
เปลี่ยนเป็น สี่งนี้ และมีสำเนียงอ่อนขึ้น เช่น
อ้ายนั่น เปลี่ยนเป็น ปัสสาวะ
อ้ายนี่ เปลี่ยนเป็น ปลาใบไม้
เยี่ยว เปลี่ยนเป็น เถามุ่ย
ปลาสลิด
เถาหมามุ่ย

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

คำสุภาพ

กล้วยไข่ เปลี่ยนเป็น กล้วยเปลือกบาง ขี้ผึ้ง เปลี่ยนเป็น สีผึ้ง

ผักบุ้ง เปลี่ยนเป็น ผักทอดยอด นกอีแอ่น เปลี่ยนเป็น นกนางแอ่น

ขี้กลาก เปลี่ยนเป็น โรคกลาก แปดตัว เปลี่ยนเป็น สี่คู่

เห็นควรด้วย เปลี่ยนเป็น เห็นสมควร ตากแดด เปลี่ยนเป็น ผึ่งแดด

ออกลูก (สัตว์) เปลี่ยนเป็น ตกลูก ออกลูก (คนสามัญ) เปลี่ยนเป็น คลอดลูก

ไส้เดือน เปลี่ยนเป็น รากดิน ผักกระเฉด เปลี่ยนเป็น ผักรู้นอน

ถั่วงอก เปลี่ยนเป็น ถั่วเพาะ ขนมใส่ไส้ เปลี่ยนเป็น ขนมสอดไส้

เถาตูดหมูตูดหมา เปลี่ยนเป็น เถากระพังโพม ดอกซ่อนชู้ เปลี่ยนเป็น ดอกซ่อนกลิ่น

หมา เปลี่ยนเป็น สุนัข ผักตบ เปลี่ยนเป็น ผักสามหาว

ช้างตัวผู้ เปลี่ยนเป็น ช้างพลาย แตงโม เปลี่ยนเป็น ผลอุลิด

ช้างตัวเมีย เปลี่ยนเป็น ช้างพัง โรคห่า เปลี่ยนเป็น อหิวาตกโรค

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

มาทบทวนความรู้ด้วย
การทำแบบฝึกหัดกันเถอะ

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

แบบฝึกหัดบทที่ ๑๒

ตอนที่ ๑ จงนำคำราชาศัพท์ทางขวามือ ใส่ลงในช่องว่างหน้าความหมายทางซ้ายมือให้ถูก

๑) ______ ท้อง ก. พระหัตถ์
๒) ______ มือ ข. พระกร
๓) ______ ศอกถึงข้อแขน ค. พระอุระ
๔) ______ อก ง. พระอุทร
นิ้ว
๕) ______ เท้า จ. พระองคุลี
๖) ______ เหงื่อ ฉ. พระฉวี
๗) ______ ผิว ช. พระบาท
๘) ______ เล็บ ซ. พระเสโท
๙) ______ ใจ ฌ. พระนขา
๑๐) ______ ญ. พระหทัย

บทที่ ๑๒ คำราชาศัพท์

แบบฝึกหัดบทที่ ๑๒

ตอนที่ ๒ จงเติมคำราชาศัพท์ลงในช่องว่างให้ถูกต้อง

๑) พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็น…………… และสมเด็จพระบรมราชินีนาถเป็น……………
ของพระองค์เจ้าพัชรกิตติยาภา และพระองค์เจ้าพัชรกิติยาภาเป็น……......………ของทั้งสอง
พระองค์
๒) พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเป็น………..............……ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

อนันทมหิดล และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลเป็น……...………ของพระบาท
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
๓) พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมี………......……๑ พระองค์ และ….....…………๓ พระองค์
๔) พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์เป็น…............…………ในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช