สื่อการเรียน สุภาษิตไทย

หนังสือให้ความรู้

วชิ า ภาษาไทย

สื่อการเรียน
สุภาษติ ไทย

สารบัญ หน้า
1
ข้อท่ี หัวข้อ 2-3
1. สุภาษิตหมายถึงอะไร 4-9
2. ประวตั ขิ องสุภาษติ 10 - 33
3. ลกั ษณะสานวนสุภาษิต 34 - 38
4. ทีม่ าของสานวนภาษติ 39 - 50
5. ประเภทของสานวนสุภาษติ 51
6. คุณค่าของสานวนภาษิต 52 - 53
7. ประโยชน์ของสุภาษิต
8. ข้อมูลผ้จู ดั ทา

1

สุภาษติ หมายถงึ อะไร

h
\

2

ประวตั ขิ องสุภาษติ

ประวตั ขิ องสุภาษติ

สุภาษิตน้นั มีที่มาจากสานวนท่ีแตกต่างกนั ที่ สุภาษิต
น้นั เป็นการวา่ กล่าวสงั่ สอน เตือนใจใหข้ อ้ คิด โดยสานวนไทย
น้นั มีมาต้งั แต่ก่อนสมยั พอ่ ขนุ รามคาแหง ถอ้ ยคาหรือขอ้ ความ
ที่กลา่ วสืบต่อกนั มาชา้ นานแลว้ มีความหมาย ไม่ตรง ตามตวั
หรือมีความหมายอ่ืนแฝงอยู่ ซ่ึงมีการสนั นิษฐานไวว้ ่าสานวน
น้นั มีอยใู่ นภาษา พดู ก่อน ที่จะมีภาษาเขียนเกิดข้ึน ในสมยั
สุโขทยั

3

ประวตั ิของสุภาษติ

ประวตั ขิ องสุภาษติ (ต่อ )

โดยเม่ือพจิ ารณาจากขอ้ ความในศิลาจารึกพอ่ ขนุ ราม
คาแหงแลว้ กพ็ บวา่ มี สานวนไทยน้นั ปรากฏเป็นหลกั ฐาน อยู่
เช่น ไพร่ฟ้าหนา้ ใส หมายถึง ประชาชนอยเู่ ยน็ เป็นสุข หนงั สือ
สุภาษิตพระร่วงมีเน้ือหาเป็นสานวนไทยที่ยงั ใชอ้ ยใู่ นปัจจุบนั
มากมาย เช่น เม่ือนอ้ ยใหเ้ รียนวิชา ใหห้ าสิน เม่ือใหญ่

4

1. ลักษณะสานวนภาษติ

สามารถจาแนกได้ดงั นี้

1.1 มีลกั ษณะเป็ นโวหารและสัมผสั กนั หมายถึง สานวนท่ีมี
ลกั ษณะไพเราะดว้ ยการซ้าคา หรือสมั ผสั คลอ้ งจองกนั ท้งั
สมั ผสั สระอยใู่ นสานวนน้ัน

1.2 มลี ักษณะเป็ นความเปรียบเทียบหรืออุปมา
อปุ ไมยถงึ สิ่งต่างๆ เช่น
- แก้มแดงเป็นลูกตำลึงสุก หมำยถึง แก้มสวยแดงเรื่อ
- ขาวเหมือนสาลี หมายถึง เปรียบกบั สาลีที่มีสีขาว

5

แก้มแดงเป็ นลกู ตาลงึ สุก

หมายถงึ แก้มสวยแดงเร่ือ

6

ขาวเหมือนสาลี

หมายถึง เปรียบกบั สาลที ่ีมสี ีขาว

7

1. ลักษณะสานวนภาษติ

สามารถจาแนกได้ดังนี้

1.3 มีลกั ษณะเป็ นคาคมหรือคากล่าวที่ให้แง่คดิ ต่างๆ

1.4 มีลกั ษณะเป็ นบคุ ลาธิษฐาน คอื สานวนที่นาคากริยาท่ใี ช้

สาหรับมนุษย์ ไปใช้กบั สัตว์หรือสิ่งไม่มชี ีวิตต่างๆ

ให้มีลักษณะการกระทาและความรู้สึกนึกคดิ เหมอื นมนษย์

เช่น
- ฝนสงั่ ฟ้า ปลาสง่ั น้า หมายถึง สง่ั เสียเป็นคร้ังสุดทา้ ย
ทาการอนั ใดที่เป็นเรื่องสาคญั เพอื่ ไวอ้ าลยั ก่อนจากไป
- น้านอ้ ยยอ่ มแพไ้ ฟ หมายถึง ส่ิงของบางอยา่ งท่ีมีพละ
กาลงั นอ้ ยกวา่ มกั จะพา่ ยแพส้ ่ิงที่มีกาลงั หรือ อานาจที่
มากกวา่

8

ฝนสั่งฟ้า ปลาส่ังนา้

หมายถึง สั่งเสียคร้ังสุดท้าย ทาการอนั ใด
ทเี่ ป็ นเร่ืองสาคญั เพ่ือไว้อาลยั ก่อนจากไป

9

นา้ น้อยย่อมแพ้ไฟ

หมายถงึ สิ่งของบางอย่างที่มพี ละกาลังน้อยกว่า
มักจะพ่ายแพ้ส่ิงท่มี ีกาลงั หรือ อานาจท่ีมากกว่า

10

2. ทมี่ าของสานวนภาษติ

แ2.ห1.ลส่งภทาพเี่ กแดิวดขลอ้องมสทาางนกวายนภไาทพยและทางภูมศิ าสตร์

1. สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติในท้องถนิ่ เช่น
- ขา้ วนอกนา หมายถึง คนท่ีไมไ่ ดเ้ กิดในถ่ินน้นั ๆ
และถูกมองวา่ เป็นคนละหมูเหลา่ กบั คนในถ่ินน้นั
- น้าสง่ั ปลา ปลาสงั่ หนอง หมายถึง สง่ั เสียเป็นคร้ัง
สุดทา้ ย ทาการอนั ใดเป็นเร่ืองสาคญั เพอื่ ไวอ้ าลยั ก่อน
จากไป

11

ข้าวนอกนา

หมายถึง คนที่ไม่ได้เกดิ ในถ่นิ น้ันๆ และถูกมอง ว่าเป็ นคน
ละหมูเหล่ากบั คนในถ่นิ น้ัน

12

นา้ ส่ังฟ้า ปลาสั่งหนอง

หมายถงึ ส่ังเสียเป็ นคร้ังสุดท้าย ทาการอนั ใดเป็ นเร่ือง
สาคญั เพ่ือไว้อาลยั ก่อนจากไป

2. ท่ีมาของสานวนสุภาษิต 13
แหล่งที่เกดิ ของสานวนไทย

2. พฤติกรรมของสัตว์ต่างๆ เป็ นการเปรียบเปรย พฤติกรรมของ
สัตว์ กับความรู้สึกของมนุษย์ เช่น

- กระต่ายตื่นตูม หมายถึง อาการต่ืนตกใจในเหตุการณ์
ท่ีสรุปข้ึนเอง อยา่ งไม่มีเหตุผล ตื่นตกใจโดยไม่คิดถึง
เหตุผลวา่ เกิดข้ึนกนั แน่ ด่วนสรุปอะไรง่ายๆ

- ปลาหมอตายเพราะปาก หมายถึง คนท่ีปากพล่อยชอบพดู จา
ไมด่ ี จนตวั เองตอ้ งไดร้ ับผลกระทบจากคาพูดของตน

14

กระต่ายตื่นตูม

หมายถึง อาการตื่นตกใจในเหตุการณ์ท่สี รุปขนึ้ เอง

15

ปลาหมอตายเพราะปาก

หมายถงึ คนท่ีปากพล่อยชอบพูดจาไมด่ ี จนตวั เองตอ้ ง
ไดร้ ับผลกระทบจากคาพดู ของตน

16

2. ทีม่ าของสานวนสุภาษติ
แหล่งทเี่ กดิ ของสานวนไทย

2.3 ลกั ษณะทางกายภาพของมนุษย์คือ อวยั วะต่างๆ ทเ่ี ป็ น
ส่วนประกอบในร่างกายคน เช่น

- ปากว่าตาขยบิ หมายถึง ปากพดู อยา่ งหน่ึง แต่ใจคิด
อีกอยา่ งหน่ึง

- เคียงบ่าเคียงไหล่ หมายถึง มีฐานะเสมอกนั ทดั เทียม
กนั หรืออยใู่ นระดบั เดียวกนั ร่วมสุขร่วมทุกขห์ รือ
ร่วมเป็นร่วมตายดว้ ยกนั

17

ปากว่าตาขยบิ

หมายถึง ปากพูดอย่างหน่ึง แต่ใจคดิ อกี อย่างหน่ึง

18

เคียงบ่าเคยี งไหล่

หมายถงึ มีฐานะเสมอกนั ทัดเทยี มกนั หรืออยู่ในระดบั
เดียวกนั ร่วมสุขร่วมทุกข์หรือร่วมเป็ นร่วมตายด้วยกนั

19

2. ทีม่ าของสานวนสุภาษิต
แหล่งทีเ่ กดิ ของสานวนไทย

2.4 สภาพแวดล้อมทางสังคมและวฒั นธรรม สภาพชีวติ ความ

เป็ นอยู่ การกระทาและความประพฤตขิ องคน เช่น

- ทานาบนหลงั คน หมายถึง หาผลประโยชน์ใส่ตวั อยา่ ง
สบายๆ บนความลาบากยากทุกขข์ องผอู้ ื่น

- หาเชา้ กินค่า หมายถึง หาเงินให้พอเล้ียงปากเล้ียงทอ้ ง
ไปวนั หน่ึงๆ

20

ทานาบนหลงั คน

หมายถงึ หาผลประโยชน์ใส่ตวั อย่างสบายๆ บนความ
ลาบากยากทุกข์ของผู้อ่ืน

21

หาเช้ากนิ คา่

หมายถงึ หาเงินให้พอเลยี้ งปากเลยี้ งท้องไปวันหน่ึงๆ

22

2. ทม่ี าของสานวนสุภาษิต
แหล่งทเ่ี กดิ ของสานวนไทย

2.5 ศาสนาหรือพธิ ีกรรมทเี่ กยี่ วข้องทางศาสนา เช่น
- ชีปล่อยปลาแห้ง หมายถึง การกระทาท่ีออกหนา้ ออกตาวา่
เป็นคนใจบุญ มีความเมตตากรุณาแต่ไมม่ ีความจริงใจ
- ผา้ เหลืองร้อน หมายถึง อยากสึกเพราะมีเหตุร้อนใจ ใชแ้ ก่
พระภิกษุสามเณร

23

ชีปล่อยปลาแห้ง

หมายถึง การกระทาท่ีออกหน้าออกตาว่าเป็ นคนใจบุญ มี
ความเมตตา

24

ผ้าเหลืองร้อน

หมายถงึ อยากสึกเพราะมเี หตุร้อนใจ ใช้แก่พระภิกษุ
สามเณร

25

2. ท่มี าของสานวนสุภาษติ
แหล่งท่ีเกดิ ของสานวนไทย

2.6 เหตุการณ์ในนิทาน ตานาน วรรณคดีหรือประวตั ิศาสตร์ เช่น

- ก่ิงก่าไดท้ อง หมายถึง พอไดด้ ีหรือร่ารวยข้ึนมากเ็ ยอ่ หยงิ่
จองหองลืมตวั ลืมฐานะเดิมของตน

26

กงิ้ ก่าได้ทอง

หมายถงึ พอได้ดหี รือร่ารวยขนึ้ มากเ็ ย่อหยง่ิ จองหองลืม
ตัว ลืมฐานะเดิมของตน

27

2. ทมี่ าของสานวนสุภาษิต

แหล่งท่ีเกดิ ของสานวน
ไทย

2.7 ประเพณีต่างๆในสังคม เช่น

- กินขนั หมาก หมายถึง ไดแ้ ต่งงานอยา่ งมีหนา้ มีตาสมศกั ด์ิศรี

28

กนิ ขันหมาก

หมายถึง ได้แต่งงานอย่างมหี น้ามตี า สมศักด์ศิ รี

29

2. ท่มี าของสานวนสุภาษติ
แหล่งท่เี กดิ ของสานวนไทย

2.8 วตั ถุสิ่งของต่างๆ ท่ใี ช้ในชีวิตประจาวนั เช่น

- ดีดลูกคิดรางแกว้ หมายถึง คิดถึงผลประโยชนท์ ี่จะไดฝ้ ่ าย
เดียว

- ฆอ้ งปากแตก หมายถึง ปากโป้ง ชอบนาความลบั ของ
ผอู้ ่ืนไปโพนทะนา

30

ดดี ลกู คดิ รางแก้ว

หมายถึง คดิ ถึงประโยชน์ทจี่ ะได้ฝ่ ายเดยี ว

31

ฆ้องปากแตก

หมายถงึ ปากโป้ง ชอบนาความลบั ของผู้อื่นไปโพนทะนา

32

2. ทมี่ าของสานวนสุภาษติ
แหล่งทเี่ กดิ ของสานวนไทย

2.9 การละเล่นพื้นบ้านต่างๆ เช่น
- งูกินหาง หมายถึง หวั พนั เก่ียวโยงกนั ไปเป็นทอดๆ จนหา
ที่สิ้นสุดไมไ่ ด้

33

งูกนิ หาง

หมายถึง หัวพนั เกย่ี วโยงกนั ไปเป็ นทอดๆ จนหาที่สิ้นสุด
ไม่ได้

34

3. ประเภทของสานวนสุภาษิต

อาจแบ่งได้ตามท่ีมาเป็ น 2 ประเภท
ได้แก่

3.1 สานวนสุภาษิตของนักปราชญ์ ได้แก่ สานวนสุภาษิตที่ทราบ
ที่มาหรือทราบว่าใครเป็ นผู้กล่าว เช่น

- ทาดีไดด้ ี ทาชว่ั ไดช้ วั่ หมายถึง คนเราทาอยา่ งไรกจ็ ะไดอ้ ยา่ ง
น้นั

- ตนเป็นท่ีพ่ึงแห่งตน หมายถึง จะทาการใดๆควรคิด ควรศึกษา
พยายามทาดว้ ยตวั เองอยา่ งสุดความสามารถก่อนที่จะไป
พ่งึ พาขอความช่วยเหลือ

35
4

ทาดไี ด้ดี ทาช่ัวได้ชั่ว

หมายถงึ คนเราทาอะไร ก็จะได้อย่างน้ัน

36

ตนเป็ นที่พงึ่ แห่งตน

หมายถึง จะทาการใดๆควรคดิ ควรศึกษาพยายามทาด้วยตวั เอง
อย่างสุดความสามารถก่อนทจ่ี ะไปพงึ่ พาขอความช่วยเหลือ

37

3. ประเภทของสานวนสุภาษิต

อาจแบ่งได้ตามทีม่ าเป็ น 2 ประเภท (ต่อ)
3.2 สานไวดน้แกสุ่ภาษิตของชาวบ้าน ได้แก่ สานวนสุภาษิตที่ไม่ทราบ
ว่าใครเป็ นผู้กล่าว แต่จดจาสั่งสอนสืบต่อกนั มาช้านาน เช่น

- นอนสูงให้นอนคว่า นอนต่าใหน้ อนหงาย
หมายถึง คนที่เป็นผนู้ าหรือผปู้ กครองอยา่ หลง
ลืมตน ควรกม้ มองดูลูกนอ้ งหรือคนท่ีต่าตอ้ ยกวา่

38

นอนสูงให้นอนควา่ นอนตา่ ให้นอนหงาย

หมายถงึ คนทเี่ ป็ นผู้นาหรือผู้ปกครองอย่าหลงลืมตน ควรก้ม
มองดูลกู น้องหรือคนท่ีตา่ ต้อยกว่า

39

4. คุณค่าของสานวนสุภาษิต

4.1 เป็ นเคร่ืองอบรมสั่งสอนและชี้แนะให้เป็ นคนดใี นด้านต่างๆ
ไม่ว่าจะเป็ นด้านความรัก การสมาคม การครองเรือน การศึกษา
เช่น

- อยา่ ใฝ่ สูงใหเ้ กินศกั ด์ิ หมายถึง หวงั ส่ิงที่เกินฐานะของตน
- น้าขนุ่ ไวใ้ น น้าใสไวน้ อก หมายถึง การอดทนอดกล้นั เกบ็

ความโกรธไม่พอใจไวภ้ ายใน

40

อย่าใฝ่ สูงให้เกนิ ศักด์ิ

หมายถึง หวงั ส่ิงทีเ่ กนิ ฐานะของตน ( มักใช้ในความปฎเิ สธ )

41

นา้ ขุ่นไว้ใน นา้ ใสไว้นอก

หมายถงึ การอดทนอดกล้นั เกบ็ ความโกรธไม่พอใจไว้ภายใน

42

4. คุณค่าของสานวนสุภาษติ

4.2 เป็ นเครื่องสะท้อนให้เป็ นแนวคิด ความเชื่อของคนในสังคม
ไทยหลายประการ เช่น ความเช่ือในเร่ือง กรรม ความเช่ือ เกย่ี วกับ
ความไม่ประมาท เช่น

- กงเกวยี นกาเกวยี น หมายถึง เวรสนองเวร กรรมสนองกรรม เช่น
ทาแก่เขาอยา่ งไร ตนหรือลูกหลานเป็นตน้ ของตนกอ็ าจจะถูกทา
ในทานองเดียวกนั อยา่ งน้นั บา้ ง

- ชา้ งสารงูเห่า ขา้ เก่าเมียรัก หมายถึง บรรดาส่ิงไม่น่าไวว้ างใจ
ซ่ึงอาจนาภยั มาสู่ชีวิตตน

43

กงเกวียนกาเกวยี น

หมายถึง เวรสนองเวร กรรมสนองกรรม เช่น ทาแก่เขาอย่างไร
ตนหรือลกู หลานเป็ นต้นของตนกอ็ าจจะถูกทา
ในทานองเดยี วกันอย่างน้ันบ้าง

44

ข้าวสารงูเห่า ข้าเก่าเมยี รัก

หมายถึง บรรดาสิ่งไม่น่าไว้วางใจ ซึ่งอาจนาภัยมาสู่ชีวติ ตน

45

4. คุณค่าของสานวนสุภาษติ

4.3 เป็ นเครื่องชี้สะท้อนให้เห็นสภาพชีวติ ความเป็ นอย่ขู องคนใน
สังคมด้านต่างๆ เช่น การทามาหากนิ การครองชีพ เศรษกฐิ เช่น

- ซ้ือควายหนา้ นา ซ้ือผา้ หนา้ ตรุษ และ ซ้ืองวั หนา้ นา ซ้ือผา้
หนา้ หนาว หมายถึง ซ้ือของไมค่ านึงถึงกาลเวลา ยอ่ มได้
ของแพง ทาอะไรไมเ่ หมาะกบั การเวลา

46

ซื้อควายหน้านา ซื้อผ้าหน้าตรุษ
และ ซื้องัวหน้านา ซื้อผ้าหน้า

หนาว

หมายถงึ ซื้อของไม่คานึงถึงกาลเวลา ย่อมได้ของแพง ทาอะไร
ไม่เหมาะกบั การเวลา

47

4. คุณค่าของสานวนสุภาษติ

4.4 เป็ นเคร่ืองชี้ให้เห็นความสัมพนั ธ์ของคนไทยกับธรรมชาติ

จงึ ได้ นาเอาเอกลกั ษณะทางธรรมชาติมมาต้ังเป็ นสานวน เช่น

- ฝนตกไมท่ วั่ ฟ้า หมายถึง ทาอะไรหรือแจกจ่ายอะไรใหไ้ ม่
ทวั่ ถึงกนั

- น้าซึมบ่อทราย หมายถึง หามาไดอ้ ยเู่ สมอไมข่ าด

48

ฝนตกไม่ทว่ั ฟ้า

หมายถึง ทาอะไรหรือแจกจ่ายอะไรให้ไม่ทั่วถงึ กนั