แคว้นหริภุญชัย พ.ศ.1204-1835
พระนางจามเทวี ทรงเป็นกษัตริย์ ผู้ปกครองแคว้นหริภุญชัย
- มีอาณาบริเวณครอบคลุมพื้นที่บริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำ ปิงตอนบนและที่ราบลุ่มแม่น้ำ วัง - เมืองหริภุญชัยปรากฏอยู่ในตำ นานหลายฉบับทั้งภาษาบาลีและภาษาไทย 1.ตำ นานมูลศาสนา 2.จามเทวีวงศ์ 3.ชินกาลมาลีปกรณ์ 4.ตำ นานพื้นเมือง - เอกสารจีนโบราณ “หมานซู” สมัยราชวงศ์ถัง เรียกดินแดน หริภุญชัยว่า “หนี่หวัง” หมายถึง รัฐที่มีผู้หญิงเป็นกษัตริย์
ใน พ.ศ. 1203 ฤๅษีวาสุเทพได้สร้างเมืองหริภุญชัยขึ้นที่ริมแม่น้ำ ปิงแล้วส่งคนไปเชิญ พระนางจามเทวี (จัมมเทวี) พระราชธิดากษัตริย์ละโว้มาปกครองเมื่อพ.ศ. 1204 พระนางมีพระราชโอรสฝาแฝด องค์พี่ทรงพระนามว่า มหายส องค์น้องทรงพระนามว่า อินทวร หรืออนันตยส ต่อมาพระนางได้มอบราชสมบัติให้องค์พี่และสร้างเมืองเขลางค์ นครหรือเมืองลำ ปางให้องค์น้องปกครอง พระนางจามเทวีได้นำ พระพุทธศาสนานิกายเถรวาทจากละโว้มาเผยแผ่ที่หริภุญชัย จากหลักฐานที่พบแสดงว่าชาวเมืองนับถือพระพุทธศาสนานิกายเถรวาทเป็นหลัก แต่ก็ยังนับถือพระพุทธศาสนานิกายมหายานด้วย ตำ นานเมืองหริภุญชัยในชินกาลมาลีปกรณ์
ส ถ า ปั ต ย ก ร ร ม เ จ ดี ย์ กู่ กุ ด บ ร ร จุ พ ร ะ อัฐิ ข อ ง พ ร ะ น า ง จ า ม เ ท วี พ ร ะ บ ร ม ธ า ตุ ห ริ ภุ ญ ชั ย ป ร ะ ดิ ษฐ า น พ ร ะ บ ร ม ส า รี ริ ก ธ า ตุ ที่ไ ด้ รั บ ม า แ ต่ ค รั้ ง พ ร ะ เ จ้ า อ โ ศ ก ม ห า ร า ช ส่ ง ส ม ณ ทู ต ม า เ ผ ย แ ผ่ พ ร ะ พุ ท ธ ศ า ส น า เ จ ดี ย์ กู่ กุ ด วั ด จ า ม เ ท วี จ . ลำ พู น
ประติมากรรม ภาชนะดินเผาลายขูด ภาษา พระพุทธรูป พระพิมพ์ดินเผา กวางหมอบ ภาชนะดินเผามีลายขูด เป็นลักษณะเด่นของ ศิลปะหริภุญชัย สำ รวจพบจารึก 7 หลัก ภาษาที่ใช้ในจารึก เป็นภาษามอญโบราณผสมกับภาษาบาลี
ความสัมพันธ์กับเมืองต่างๆ ลพบุรี พม่า หริภุญชัยมีความสัมพันธ์อันดีกับเมืองลพบุรี แต่ต่อมาตั้งแต่ช่วงครึ่งหลังของพุทธ ศตวรรษที่ 15 ได้เกิดสงครามระหว่างหริภุญชัยกับลพบุรีหลายครั้ง อันแสดงถึง ความสัมพันธ์ที่เปลี่ยนไป มีความสัมพันธ์กับชุมชนมอญในอาณาจักรพม่าอย่างแน่นแฟ้น ซึ่งในชินกาลมาลีปกรณ์ ได้กล่าวถึงการเกิดโรคระบาดในเมืองหริภุญชัยในสมัยพระเจ้ากัมพล ชาวเมืองหริภุญชัย ต้องอพยพไปอยู่เมืองสุธรรมนครและเมืองหงสาวดีของมอญเป็นเวลาถึง 6 ปี
การเสื่อมอำ นาจของแคว้นหริภุญชัย ราชวงศ์จามเทวีปกครองแคว้นหริภุญชัยสืบมาหลายร้อยปี จนถึงสมัยพระยาญีบา ก็ถูกพระยามังรายแห่งแคว้นเงินยางยกกองทัพมาตีเมืองลำ พูนได้ใน พ.ศ. 1835 แคว้นหริภุญชัยจึงหมดอำ นาจลง