The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by bagusantara93, 2021-10-04 09:40:39

UDIANA SASTRA X-Ganjil

UDIANA SASTRA X-Ganjil

Keywords: Udiana sastra

Pidabdab 3. Kerta Basa
Indayang rereh miwah surat artos kruna sané ring sor puniki. Nyurat artos kruna puniki pinaka
silih tunggil pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No. Kruna Alus Kruna Andap Kruna BI
1 tuntunan tuntunan pembinaan
2 rerasmén
3 mabuaka
4 ngwikanin
5 pangweruhan
6 nyusupin
7 samaliha
8 paripolah
9 ngledagin
10 pucehang
11 miteketin
12 sumingkin

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Indayang cawis pitakén ring sor puniki nganutin wacana ring ajeng!

1. Napi ké tanem tuwuh punika?

........................................................................................................................................
2. Napi ké manten tetujon para kramané matetanduran entik-entikan?

........................................................................................................................................
3. Sapunapi sapatutné sang nayaka (pemerintah) niténin indik kawéntenan kramané sané

durung tatas uning ring kawigunan tanem tuwuh?

........................................................................................................................................
4. Napi mawinan ring Bali kantun ngrauhang sahananing piranti upakara saking dura Bali?

........................................................................................................................................
5. Manut alit-alité sapunapi pamargi sané patut dabdabin mangda para krama ring Bali say-

an nincap kayunnyané matetanduran?

........................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Anggah Ungguhing Kruna
5.1 Anggah Ungguhing Kruna

Manut Suwija (2014:2-27) malarapan kawéntenan linggih krama Baliné sané matios-tiosan
kadi kabaos ring ajeng, punika sané mawinan kruna-kruna basa Baliné maderbé wirasa sané
matios-tiosan. Manut wirasanipun, kruna-kruna basa Baliné kapah dados kalih riin, inggih punika
kruna alus miwah nénten alus.

50 Anggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA

A. Kruna alus

Kruna alus, saluir kruna basa Baliné sané mawirasa alus utawi nyinggihang,
kepah dados patang soroh: (a) kruna alus mider, (b) kruna alus madia, (c) kruna
alus singgih, miwah (d) kruna alus sor.

B. Kruna nénten alus

Sajaba kruna-kruna sané mawirasa alus, wénten taler kruna sané mawirasa nént-
en alus, nénten nyinggihang utawi lapas hormat, kepah dados: (a) kruna andap,
(b) kruna mider, miwah (c) kruna kasar.

5.1.1 Kruna Alus Mider (Ami)

Kruna alus mider inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané mawirasa alus,
madué wiguna kekalih, dados kanggén nyinggihang sang singgih, miwah kanggén nge-
sorang sang sor. Kruna alus mider pastika maderbé wangun andap. Uratiang conto kruna
alus mider (uning, lali, numbas, rauh, sampun) ring lengkara puniki.

1) Ida nénten uning wénten undangan, titiang wawu uning.

2) Ratu sampun lali ring titiang, titiang nénten naenan lali ring Iratu.

3) Ida Ayu numbas kuaca, Luh Rai numbas wastra.

4) Ida Peranda sampun rauh, bapan titiangé durung rauh.

5) Dané sampun marayunan, titiang sampun taler ngajeng.

5.1.2 Kruna Alus Madia (Ama)

Kruna alus madia inggih punika kruna-kruna sané rasa basanipun magenah panta-
raning alus singgih (Asi) miwah alus sor (Aso). Kamulan wénten kruna-kruna sané rasa
basanipun alus madia, alus sané ring tengah-tengah, utawi kirang becik yéning anggén
mabaosan sané alus (Suwija, 2014:29-30).

Uratiang conto kruna alus madia (tiang, nika, nggih, ampun, ten, niki, kénten) ring len-
gkara puniki.

1) Tiang nika ngelah. Patutné (Titiang punika)

2) Nggih ampun nunas wawu. Patutné (Inggih sampun)

3) Ipun ten wénten drika. Patutné (nénten, irika)

5.1.3 Kruna Alus Singgih (Asi)

Kruna-kruna alus sané kanggén nyinggihang sang sané patut kasinggihang
kawastanin Kruna Alus Singgih. Kruna Alus Singgih puniki pastika maderbé wangun
alus sor (Suwija, 2014:31). Uratiang conto-conto kruna Asi (mobot, maparab, prara-
gan, nyingakin, marayunan) ring lengkara puniki!

1) Rabin idané sampun mobot mangkin. Aso (abot)

2) Okan dané sané istri maparab Gusti Ayu Klatir. Aso (mawasta)

UDIANA SASTRA Anggah Ungguhing Basa Bali 51

5.1.4 Kruna Alus Sor (Aso)
Kruna Alus Sor, inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané mawirasa alus, kang-

gén ngasorang raga utawi ngasorang anaké sané linggihnyané sor utawi andap. Krama
Baliné sané ngangken angga pinaka sang sor, patut ngasorang angga antuk kruna-kruna
alus sor. Uratiang conto kruna alus sor (mabanyu, muat, mawasta, neda, miragi) ring
sor puniki!

1) Jantos jebos titiang jagi mabanyu riin! Asi (mawarih)
2) Banggayang ratu, titiang ja muat ka geria! Asi (makta)

5.1.5 Kruna Mider

Manut Suwija (2014;35), Kruna Mider inggih punika kruna-kruna basa Baliné
sané maderbé wangun wantah asiki, nénten madué wangun alus, taler nénten maderbé
wangun tiosan, mawinan dados maideran sajeroning bebaosan. Uratiang conto kruna
mider (toko, karpet, galak, radio, kija, jam) ring sor puniki!

1) Ida kantun ka toko numbas karpét.
2) Ratu, nénten purun titiang, asu druéné galak pisan.
3) Mangkin sampun arang anak mirengang radio.

5.1.6 Kruna Andap
Dumun, kruna andap puniki kawastanin kruna kapara, inggih punika kruna-kruna

sané rasa basanipun andap (éndép), nénten alus miwah nénten kasar. Kruna-kruna puni-
ki kanggén mabaos antuk anaké sasamén wangsa (Suwija, 2014:36-37).
Wacén conto-conto kruna andap (luh, jemakang, bapa, roko, di, duur, kéngkén, cai,
lakar, milu, kema, nyén, adané, ané, ngaé, ento, apa, suba, ngejohang, suud) ring leng-
kara puniki.

1) Luh, jemakang bapa rokoné di duur mejané!
2) Kéngkén, cai lakar milu kema?

5.1.7 Kruna Kasar
Manut Suwija (2014;39), Kruna kasar inggih punika kruna basa Baliné sané wi-

rasanipun kaon, ketah kanggén mabaos ri sedek duka, ri kala marebat utawi mamisuh.
Conto kruna kasar, cingakin sané macétak tebel ring sor puniki.

1) Madak ba pang bangka polonné.
2) Nyén kadén ngamah béné telah?

52 Anggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA

Kegiatan 6. Tugas
Indayang makarya lengkara antuk soang-soang anggah ungguhing kruna, soang-soang
mangda makarya lengkara kakalih!

Pidabdab 7. Pituduh Kelompok
Indayang makarya kelompok, raris ngrereh artikél ring koran. Raris ring soang-soang
kelompok ngrereh unteng pikayunan miwah tetuwek artikel basa Bali punika. Surat miwah
tlatarang antuk basa Bali manut anggah-ungguhing basa Bali sané patut!

Pidabdab 8. Ringkesan
Basa Bali, silih tinunggil basa daerahé ring Indonésia sané maderbé wangun masor singgih.

Ngawit warsa 1974, duk Pasamuhan Agung Basa Bali ring Singaraja, sor singgih basa Baliné
kabaos Anggah-ungguhing Basa Bali. Kawéntenan anggah-ungguh basa Baliné mawit sangkaning
wénten pabinayan linggih krama Baliné. Wénten krama Bali mula (tradisi) miwah krama Bali
anyar (modern).

Sané kabaos basa ring paplajahan puniki inggih punika bebaosan sané kawangun antuk
pupulan kruna-kruna sané panjang, lintangan ring napi sané kabaos lengkara. Yéning mirengang
anak mabaos, bebaosan punika pacang makanten sor-singgih, wénten sané alus, wénten sané ma-
dia, wénten sané andap, taler wénten sané ,mawirasa kasar.

Punika sami wantah sangkaning linggih sang sané mabaos, sapasira sané kairing mabaos
miwah sapasira sané kabaosang. Malarapan ring wirasannyané, basa Baliné kapalih dados: (1)
basa kasar, (2) basa andap, (3) basa basa madia, miwah (4) basa alus.

hd) ps) nÀ¡¾l;¾hl;u ¾\lø;¾ehl;.¾
Eda Pesan Ulah Aluh Ngalih Élah

UDIANA SASTRA Anggah Ungguhing Basa Bali 53

BAB IV

TATA BASA

Kompeténsi Dasar

3.4 Memahami wacana pengetahuan
tata bahasa Bali ( Wangun Kruna,
Sandi Suara, Wewangsan kruna,
dan lengkara tunggal)

4.4 Mengabstraksi atau meringkas
wacana tentang wangun kruna,
sandi suara, wewangsan kruna
dan lengkara tunggal.

Indikator

3.4.1 Nlatarang wangun kruna
3.4.2 Makarya lengkara antuk wan-

gun kruna
3.4.3 Nlatarang teges sandi suara
3.4.4 Nartayang papalihan sandi

suara
3.4.5 Nlatarang soroh sandi suara
3.4.6 Nlatarang wirasan lengkara

tunggal.
3.4.7 Nyarca struktur lengkara tung-

gal sané tegep
3.4.8 Nganggén wewangsan kruna

dalam lengkara tunggal sané
tegep
4.4.1 Makarya pacutetan indik wan-
gun kruna, sandi suara miwah
lengkara tunggal

Palajahan I Kruna Lingga miwah Kruna Tiron

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)

Ri kala makarya lengkara sané patut tur becik sampun pastika mangda kauningin indik
sahananing paikétan indik ngwangun kruna. Kruna kabaos pinaka dasar kaweruhan sané kanggén
makarya lengkara nganutin anggah-ungguh ngwangun kruna mabasa Bali. Kruna ring basa Bali
madué uger-uger sane patut kaplajahin. Ri sajeroning nyurat sakancan pah-pahan kruna mangda
adung néntén ja ngantos iwang nganggén wewehan, santukan iwang nganggén wewehan pastika
iwang suksman kruna punika. Punika mawinan mabuat pisan yéning alit-alité sampun prasida
mlajahin kaweruhan indik kruna mangda sayan wagéd ri sajeroning makarya kruna taler nglantur
prasida makarya lengkara mabasa Bali sané becik.

Duaning asapunika mangda alit-alité sayan tatas uning kaweruhan indik kruna, indayang
cawis pitakén ring sor puniki:

1. Yéning wénten kruna sané durung mikolihang paweweh kabaos kruna napi?
2. Napi kémanten sané ngranjing paweweh ri kala ngwangun kruna mabasa Bali?
3. Kruna napi kémantén sané naenin kapireng utawi kauningin?

Pidabdab 2. Ngwacén Téks

Sugih lan Lacur

Yéning rerehang ring mercapada, sira ja sané kabaos sugih janten wénten malih sané sugihan.
Yéning wénten sané nyambatang i anu pinih sugiha ring Bali janten pacang wénten sané pacang
purun nungkasin. Punika mawinan anaké lingsir nganikayang sugih lan lacur, dueg, lan belog
nénten mamuncuk. Yén telisik majanten pacang ngejohang.

Wénten anak sugih sané madué makudang-kudang mobil, makudang-kudang hotél, maku-
dang-kudang perusahan kantun marasa raganné kirangan. Wénten manten sané karasayang kirang.
Napi ké mobilné kirang becik, perusahaanné kirang untung, hotél kirang akéh, miwah sané siosan.
Pamuputné sakayang-kayang anaké kadi punika pacang setata marasa kirangan. Yadiastun anak
siosan nganikayang anaké kadi punika sugih, sugih macedor, yadiastun akéh anak engon ring ka-
sugihan anaké punika sujatinné anaké punika lacur. Duaning anaké punika setata marasa kirangan.
Dadosné amoncén ja ageng rasa kirangnyané amunika lacurné. Yadiastun ja anaké punika sampun
madué hotél papitu, kéwanten kantun meled madué hotél dasa, dadosné atigang hotél kalacuran
anaké punika.

Yéning anaké sané setata marasa raganné setata kirang, biasané nénten pacang las makidi-
hang. Yéning anaké punika kantos makidihang, biasané pungkuran sané kaaptiang wantah wale-

56 Tata Basa UDIANA SASTRA

san sané lebihan ring sanè kapakidihang. Driki, duaning anaké punika sujatiné marasa raganné

lacur, mawinan anaké punika marasa antes nunas, yadiastun antuk tata cara sané tan patut.

Ajin lacur lan sugihé taler dados kaukur saking napi sané kaajeng lan napi sané kaanggén.

Wénten anak sugih makeplug kéwanten sarahina-rahina wantah ngajengang adéng magoréng

kéwanten. Wénten taler sané mamutih, wantah ngajeng nasi lan tasik kémanten, sangkaning

mabrata. Wénten taler anak sané nènten kayun ngajeng ajeng-ajengang saking sakancan sané mau-

rip. Anak sané wantah milih ajeng-ajengan sadarana sangkaning mamanah ngirit sinah masiosan

sareng anak sané milih-milih ngajeng sangkaning mabrata. Yèning anak sané sugih kéwanten nga-

jeng ajeng-ajengan sangkaning mamanah ngirit sinah anaké punika pacang kabaos pripit. Anak

kadi punika sinah pacang pripit ring anak siosan, sangkaning ring anggannyané kémanten dané

pripit.

Tungkalikan ring anak sugih sane marasa lacur lan pripit wénten taler anak lacur sané marasa

sugih lan anak lacur sané mapi-mapi sugih. Yéning anak lacur sané marasa sugih biasané barés

makidihang napi sané kaduénang sangkaning dané marasa sampun cukup lan bagia antuk duéné.

Punika awinan anak kadi punika yadiastun nénten madué kasugihan akéh, kéwanten marasa sugih

ring manah. Anak sané mapi-mapi sugih biasané anak lacur sané sujatinné gedeg ring kalacuranné.

Ipun ngaptiang prasida sakadi anak sané sugih macedur, mawinan dané mapi-mapi sugih mangda

kakadén jati-jati akéh madué artha brana. olih Ari Dwijayanthi

Pidabdab 3. Kerta Basa

Indayang tulis artos kruna ring sor puniki. Nulis artos kruna puniki pinaka silih tunggil pamargi
mangda sayan nincap kaweruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna

1. mercapada
2. sakayang-kayang
3. las
4. kaaptiang
5. adéng
6. pripit
7. nunas
8. kirangan
9. mamuncuk
10. artha brana

UDIANA SASTRA Tata Basa 57

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén

Indayang cawis pitakén sané mapaiketan sareng teks sané mamurda “sugih lan lacur” ring
sor puniki!

1. Napi kabaosang ring teks ring ajeng?
......................................................................................................................................................

2. Napi mawinan sugih lan lacur, dueg lan belog nénten mamuncuk?
......................................................................................................................................................

3. Napi mawinan anaké sané kabaos sugih antuk anaké lianan sakewanten tetep dané mrasa
lacur?
......................................................................................................................................................

4. Napi liané anak sané wantah milih ajeng-ajengan sadarana sangkaning mamanah ngirit
sareng anak sané milih-milih ngajeng sangkaning mabrata?
......................................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Kruna

5.1 Teges kruna

Kruna inggih punika pupulan suara (suara utawi wianjana) sané sampun madrué ar-
tos. Kruna ring basa Bali wénten sané kawangun antuk awanda, duang wanda, tigang wanda,
petang wanda, limang wanda. Nganutin wangunnyané, kruna punika kepah dados :

1. Kruna Lingga 3.Kruna Dwi Lingga

2. Kruna Tiron 4.Kruna Polah

1. Kruna Lingga

Kruna lingga inggih punika kruna sané durung polih wewehan minakadi pangater, pan-
giring, miwah seselan. Kruna lingga nganutin kecap/wanda, kepah dados :

1. Kruna Lingga nganutin kecap/ wanda
Nganutin kecap utawi wandanyané, kruna lingga wénten limang soroh luiré:
a. Kruna Lingga akecap/ awanda,
Umpami : bé, bok, joh, yéh, juk, tum, ron, mis, tua, téh miwah sané lianan.
b. Kruna Lingga kalih kecap/ kalih wanda,
Umpami : basang, bawak, barak, landung, lateng, bengu, pipis , tiuk, siap, kocap,
kuwir, miwah sané lianan.
c. Kruna Lingga tigang kecap/tigang wanda

58 Tata Basa UDIANA SASTRA

Umpami : lascarya, semaya, semaga, purnama, celagi, lemari, pandita, semangka,
miwah sané lianan.

d. Kruna Lingga petang kecap/petang wanda,
Umpami : kaliasem, katibangbung, katilampa, miwah sané lianan.

e. Kruna Lingga limang kecap/limang wanda,

Umpami : katiwawalan, kalisasuan, katimumulan,miwah sané lianan

5.2 Kruna Tiron
Kruna tiron inggih punika: kruna sané sampun polih wewehan (afiks). Kruna tiron yéning sele-

hin mawit saking kruna tiru polih pangiring [- an], dadosnyané kruna tiron punika tiruan saking
kruna lingga. Wewehan sané ngwangun kruna tiron punika luiré: pangater (prefiks), seselan, (in-
fiks), pengiring (sufiks), miwah gabungan wewehan (konfiks).

2.1 Pangater
Pangater punika magenah ring arep (ngater) kruna lingga. Luiré: N- (anusuara), ma-, ka-,

sa-, pa-, pi-, a-, pari-, pati-, maka-, saka, kuma-. Ri sajeroning wangun kruna antuk pangater
N- (anusuara) wénten sané patut uratiang. Pangater N- taler kabaos anusasika. Kruna lingga sané
mapangater antuk anusuara ketah kabaos kruna polah. Wangun pangeter anusuara : ny, m, n, ng,
yéning kruna linggané mapurwa antuk wianjana (konsonan) k, g, muah suara vokal: a, i, u , é, o, e,
miwah ardhasuara (semivokal): y, r, l, w, anusuarané ng-. sakadi: kandik dados ngandik, gunting
dados ngunting, rereh dados ngrereh.

2.2 Seselan
Seselan magenah ring tengahing kruna lingga. Yéning kruna linggannyané mapurwa antuk

suara (vokal), seselan punika magenah jeng ring ajeng kruna lingga. Yéning kruna linggannyané
mapurwa antuk wianjana (konsonan), punika magenah ring pungkur wianjana kapertama ring kru-
na lingga punika, sakadi :

2.1 Seselan [- in -]

Upami: Surat dados sinurat

Raksa dados rinaksa

Ucap dados inucap

Sungsung dados sinungsung

Sahur dados sinahur

2.2 Seselan [ - um - ]

Upami: Turun dados tumurun

Seken dados sumeken

Sanggup dados sumanggup

Atur dados umatur

2.3 Seselan [ - ël - ]

UDIANA SASTRA Tata Basa 59

Upami: Tapak dados tlapak
dados tlusuk
Tusuk
dados kresek
2.4 Seselan [ - ër - ] dados grigi

Upami: Késék

Gigi

5.3 Pangiring
Manut krunannyané, pangiring punika magenah ring pungkuring (ngiringang) kruna lingga,

luiré : [-ang ], [ -in ],[-an ], [-a ], [ -n ], [-ing], [ -e ], [-ne ].
Pengiring [-ang ]
Upami : penékang, gedénang, msl
Pangiring [-in]
Upami : jemakin, isinin, belinin, msl
Pangiring [-an]
Upami : tegehan, jegégan, dawanan, gedénan, msl
Pengiring [-a]
Upami : amaha, jagura, abana, gisina, anggona, msl
Pangiring [-n]
Upami : bukun tiangé, mémén tiangé, pipin I Luhé, msl
Pengiring [-ing]
Upami : sajeroning, purnamaning, kalaning, msl
Pangiring[ -é ]
Upami : dokaré, gunungé, tukadé, potloté, sampiné, msl
Pangiring [-né]
Upami : dokarné, batisné, jaranné, msl

5.4 Gabungan Wewehan
Luiré : [ ma-an ], [ ka-an ], [ bra-an ]
Upami : masambatan, majaranan, makapalan, masileman, msl
Upami : kasengsaran, kasugihan, karahayuan, kadituan, msl
Upami : bragedegan, brakapakan, msl

60 Tata Basa UDIANA SASTRA

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga
6.1 Cawis Pitakén ring Sor Puniki

1. Napi sané kabaos kruna lingga miwah kruna tiron?
......................................................................................................................................................

2. Napi kémanten sané ngranjing sorohing pangater?
......................................................................................................................................................

3. Tlatarang, napi kémanten sané ngranjing kruna lingga manut kecap wanda?
......................................................................................................................................................

4. Lianan ring conto ring ajeng, indayang makarya tetiga kruna sané madaging pangater N-!
......................................................................................................................................................

5. Asapunapi uger-uger nganggén seselan ring basa Bali?
......................................................................................................................................................

6.2 Indayang Makarya paragraf indik budaya Bali sané madaging adasa kruna lingga mi-
wah kruna tiron!
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................

UDIANA SASTRA Tata Basa 61

Palajahan II. Sandi Suara www.desipainters.com

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi membangun konsep)

Ri sampuné alit-alité uning indik kruna lingga miwah kruna tiron mangda sayan jangkep
paplajahané mangkin jagi katincapang malih kaweruhané indik kawéntenan silih tunggil kruna
sané rikala polih paweweh dados nyandi utawi kasandiang. Ring wacana utawi teks akéh pisan
kapanggihin kruna-kruna sané kasandiang tetujoné mangda sayan dangan rikala maosang kruna
inucap, santukan kruna sané kasandiang punika kajangkepang dados asiki suaranyané. Punika
mawinan, paplajahan puniki mabuat pisan ri sajeroning alit-alité jagi nyurat teks utawi wacana
mangda sayan becik tur anut ring uger-uger ngwangun kruna.

Sadurung alit-alité ngawitin mlajahin kaweruhan indik sandi suara, mangda nénten lali ring
paplajahan sané sampun lintang inggih punika indik kruna lingga miwah kruna tiron, indayang
saurin dumun pitakén ring sor puniki:

1. Kruna lingga manut kecap wanda prasida kepah dados kuda?
2. Kruna tiron mawit saking kruna lingga napi?
3. Sampun ké alit-alité naenin mireng indik suara?napi luire suara punika?
4. Kruna sané asapunapi sané prasida kasandiang?

Pidabdab 2. Ngwacén Teks

Mangantosang

Satmaka sakadi Prabhùttama ring jagaté,
Egar Sang Hyang Surya nyunarin jagaté sami
antuk tis tresnàsih ida ring sakancan sané mu-
rip. Paksiné masolah girang nyaksiang sunaran
dayuh pamutus sabeh saha ngucica saling sau-
tin. Sang Hyang Bayu matangi nyarengin suryak
jagaté rahinané mangkin mamargi ngungsi palinggih ida Hyang Girìndra ring puncak gunung
mahottama. Tan sida ngwilangin rasa bagia santukan kantun kicén waranugraha prasida nyinga-
kin kalanguan sakadi puniki. Yadiastun tambeté lintang, titiang kantun madué pikayunan pacang
nglanturang kauripan. Yukti titiang wantah jadma nista. Dados somah wong nista taler, tan prasida
ngwilangin lacur titiangé manumadi dados jadma.

Rahinané dibi titiang sampun sué nyantosang, sira malih lianan tekén somah titiangé. Min-
ab sangkaning tambet, ipun tan wikan ring tatwaning dharmàgama lan dharma negara. Wantah
matajén punika sané dados ginanipun ngarahina. Tan ja matolihan ring pianak, napi malih tit-

62 Tata Basa UDIANA SASTRA

iang somahipuné yukti-yukti tan karunguang. Mangkin sampun mawastu limang warsa titiang
ngayah masomah, natakin tis panes kauripanné wantah néwék, minab sampun telas sih titiangé
makurénan. Mangkin jagi tatas puputang.

Nadaksara jagaté ucem ngemu sabeh. Paksiné tan ngucica malih. Makeber ngrereh genah
mémbon, sadurung sabehé makuus. Sampun sué titiang nyantosang ipun durung rauh. Kawangén
anggén benjang ngantos puput tanding titiang. Canang sari taler sampun jegeg matanding madag-
ing sekar sarwa miik. Midép sampun titiang magkin. Sampun mawastu sandikala durung taler
rauh. Pastika sampun kaon ring tajén. Risampuné punika nglanturang matuakan mamunyah ring
kafé balér désané. Mamunyah ngicalang keneh jengah sinambi nonton anak istri mabaju gantut
matembang saha jitné sané mégolan ngawinang manahipun liang. Yéning sakadi puniki, malih
pidan titiang wus mangantosang?

Olih: Dewa Ayu Carma Citrawati

Pidabdab 3. Kerta Basa

Indayang rereh artos kruna sané ring sor puniki. Ngrereh artos kruna puniki pinaka silih tunggil
pamargi mangda sayan nincap kaweruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna
1. egar
2. murip
3. masolah
4. ngwilangin
5. tambet
6. tatwaning
7. tatas
8. ucem
9. mamunyah
10. mawastu

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Indayang cawis pitakén ring sor, nganutin wacana ring ajeng!

1. Napi murdan wacanané ring ajeng?
......................................................................................................................................................

2. Asapunapi kahanan jagaté rikala Sang Hyang Surya medal?
......................................................................................................................................................
UDIANA SASTRA Tata Basa 63

3. Napi mawinan sampun sué makurénan jagi tatas puputang?

......................................................................................................................................................
4. Napi mawinan somahipun nénten rauh kantos sandikala?

......................................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Sandi Suara
5.1 Teges Sandisuara

Inggih punika suara sané kawangun malarapan antuk gabungan kakalih suara. Ri saje-
roning gabungan kalih suara punika, wénten pinaka dasar sané kanggén nujuin gabungan
punika , minakadinnyané :

1. Aksara suara a +a =à

2. Aksara suara i +i =ì

3. Aksara suara u +u =ù

4. Aksara suara a +u =0

5. Aksara suara a +u =u

6. Aksara suara a + i = é

7. Aksara suara a +i =i

8. Aksara suara a + é = é

5.2 Pepalihan Sandi Suara
Sandhi suara wénten kalih paos, inggih punika :
1. Sandi sisi utawi ketah kabaosin sandi jaba, inggih punika sandi sané kawangun saje-
roning kalih kruna lingga, sekadi :
Sira + aburu dados siràburu
Nara + indra dados naréndra
Jaya + indra dados jayéndra
Prabhu + uttama dados prabhùttama
Saha + udara dados sahodara
Giri + indra dados girìndra
Surya + atmaja dados suryàtmaja

64 Tata Basa UDIANA SASTRA

2. Sandi jero utawi kabaos sandi tengah, inggih punika wangun sandi sajeroning akruna
lingga utawi kruna polih paweweh afiks / gabungan ( pangater, pangiring, miwah seselan
), sakadi :

[Sa -] + ujar dados sojar

Taku + [-an] dados takwan / takon

[Di -] + ibi dados dìbi

[Sa -] + umah dados somah

Guru + [-an] dados guron

[Ma-] + isi dados misi

[Di -] + uri dados duri

Taler ngranjing sakadi ring sor :

Aruan dados aron

Laut dados lot

Daun dados don

Gautama dados gotama

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga
6.1 Cawis Pitakén ring Sor Puniki

1. Tlatarang napi sané kabaos sandi suara?
......................................................................................................................................................

2. Lianan ring conto ring ajeng sané ngranjing sandi jaba minakadi?
......................................................................................................................................................

3. Indayang makarya lengkara antuk silih tunggil sandi jaba!
......................................................................................................................................................

4. Indayang makarya kalih conto sandi suara, yéning suara a matemu ring e!
……………………………………………………….

6.2 Indayang Surat paragraf sané madaging lelima sandi jero!

UDIANA SASTRA Tata Basa 65

Palajahan III Wewangsan Kruna miwah Wangun
Lengkara

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)

Yéning sampun teleb minayang kruna lingga sareng kruna polah taler asapunapi ngwangun
kruna miwah sandi suara, sané mangkin pacang katincapang malih paplajahan druwéné inggih
punika indik wewangsan kruna. Lianan ring kruna lingga, kruna tiron miwah sandi suara kruna
prasida kaparakang malih dados makudang-kudang pah-pahan. Ri sajeroning ngwangun lengkara
pastika mabuat pisan kaweruhané puniki kanggén dasar minayang kruna-kruna sané kanggén
ngawangun lengkara, minakadi maosang aran utawi maosang kruna-kruna sané ngranjing kruna
indik pakaryan. Napi malih, alit-alité mangda prasida makarya lengkara sané becik anut ring tata
kruna.

Duaning asapunika mangda alit-alité sayan tatas uning kaweruhan indik wewangsan kruna,
indayang cawis pitakén ring sor puniki:

1. Napi kémanten pah-pahan sandi suara punika?
2. Lianan ring kruna lingga miwah tiron, kruna napi kémantén sané naenin kapireng utawi

kauningin?

Pidabdab 2. Ngwacén Téks

Masilur

Liu suba ané malénan di guminé. Sayan bitra.or.id/2012
nglimbak guminé sayan soléh panadiné. Yén jani
cerik-ceriké kéweh pesan orahin madaar, yadiastun
suba jakananga nasi tulén misi bé siap. Yén ipidan
jakananga nasi tulén, méh suba cara otonin demen
atiné. Yén ipidan anaké tusing ada anak luh juari
nglemesin anak muani. Yén jani lén, galakan ané Luh
tekén né muani. Makejang suba nglimbak, makejang
malénan, keweh suba ngalih né encén patut né encén
iwang. Patuh cara di désanné Pekak Arka, ané jani suba madan kota, soléh-soléh tingkah polah
anaké dini. Ada anak tua ngaku truna, ngalih tunangan anak bajang-bajang. Kanti ngon pekak
Arka nepukin maendahan solah anaké jani. Kéwala panglimbaké ento tusing ja ngranaang Pekak
Arka ngalahin geginané mamacul. Geginané tileh ka carik. Uli mara nawang kedat kanti jani tuah
ka carik dogen dedemenané. Semengan, Kondén ada matan ai Pekak Arka suba majalan ka carik.
Pajalanne adéng-adéng sambilanga ngrumuk padidina.

“Bééhh…né ipidan nak carik…né masi carik linggah, lindung liu, jangkrik masepuk. Cer-

66 Tata Basa UDIANA SASTRA

ik-ceriké liu suba pajongkok dini, jani dija kadén lakuna nyongkok maplalian. Mimihhh… Jani
kaling ké ada lindung lan jangkrik, makejang suba dadi beton..beton lan beton!”Ngrumuk Pekak
Arka sambilanga nuding carik-carik ané suba maganti dadi umah.

“Yén dadi manusa tusing pageh, buin misi pipis dogén matané, kéweehh!yén nyak make-
jang ngitungang nasi pada apiring sing kanti uug kéné guminé. Iraga padidian enu mamacul, tusing
ja krana sing demen ajak pipis, yén kenehang nu liu jalan anggon ngalih pipis. truna tua bajang
cerik patuh!”Iteh ngrumuk Pekak Arka sambilanga ngumbah batisné di telabah ané suba maganti
dadi got.

“Mimihhhh…mingkin genit batisé, yéh apa né..Telabahé adi bisa nyenik-nyenikang asané.
Apa matane suba rabun né…Dugasé banjiré ipuan, Wayan Bima asananga kerik-kerik di balé
banjar ngorahang lakar menahin goté apang ngedénang, tuah amoné mirib ngidaang ngedénang.
Kénkénang sing menék yéhé ka umah-umahé, aéng gedén telabahé jani!”majalan Pekak Arka saha
ngusap-usapang batisné ané genit krana yéh gote daki buin selem.

“Tambeté ngawinang lacuuuur, bulak balik manumadi…”Gending-gending Pekak Arka di
kubuné sambilanga melut gedang ané mara alapa di arep kubunné.

“kak…Pekak…” anak truna ulap-ulap uli sisin jalan gedéné ngaukin Pekak Arka.

“Mimih..ratu Pekak..kanti kelés uat baong tiangé ngaukin, apa koné gaéna pekak kanti
kalangén kéné.”Kituk-kituk Putu Suta nepukin pekakné ané iteh melut gedang sambilanga ma-
gending.

“Yéé…Cai tu..suba uli tuni?Sing tepukin pekak cai ba dini, bakat iteh pekak magending
dini. Adi mara cai teka?kanti paling cacing pekaké ngantiang, seduk pesan basang pekaké Tu”
makesyab Pekak Arka dapetanga cucuné suba di arepné pesu peluh néngténg rantang.

“Mara teka uli kuliah bakat sik umah timpalé. “Masaut Putu Suta sambilanga negak nyokot
gedang.

“Nah..nah bénjep buin ngorta, pekak lakar madaar malu. Apa darang nasiné jani né?”
masépan-sepan Pekak Arka nyemak rantang ané abanga ajak cucunné.

“Miih…dedaaran apa né Tu?adi tepung magoréng asané?pekak suba sai mabesen ngajak
mémén cainé da pekak gaénanga jukut mie magoréng kéné. Aduuhh…aget misi sambel bawang,
né dogén suba darang nasi” Ilang kenehné madaar mara nepukin darang nasiné soleh-soleh buka
kéto.

“Hahaha…pekak..pekak..sing nawang nugget ajak sosis. Jaan to kak, tegarang abedik dogén
cegut, makejang anaké demen naar dedaaran né kéné jani, pekak apang bareng bisa. Eéééhh…da
kutanga kak..mai aba lamun pekak sing demen, tiang baang!”prajani ngléjat Putu Suta mara tepuk-
ina pekakné lakar ngutang darang nasiné ané sing jaan ento…………………………....................

Olih: Dewa Ayu Carma Citrawati

UDIANA SASTRA Tata Basa 67

Pidabdab 3. Kerta Basa

Indayang surat artos kruna sané ring sor puniki. Nyurat artos kruna puniki pinaka silih tunggil
pamargi mangda sayan nincap kaweruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna
1. nglimbak
2. nasi tulen
3. manumadi
4. masépan-sépan

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Indayang cawis pitakéné ring sor, nganutin wacanané ring ajeng!

1. Napi murdan wacanané ring ajeng?
......................................................................................................................................................

2. Indik napi sané krimikanga Pekak Arka majalan ka carik?
......................................................................................................................................................

3. Asapunapi kahanan désané Pekak Arka duké riin?
......................................................................................................................................................

4. Napi mawinan ical manahné Pekak Arka ngajeng?
......................................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Kruna miwah Wangun Lengkara
5.1 Wewangsan kruna

Kruna inggih punika pupulan suara (suara wiadin wianjana) sané madrué artos. Upama : joh,
nyak, seluk, ketipat, liligundi, tambulilingan. Cutetipun , kruna ring basa Bali wénten sané kawa-
ngun antuk awanda, duang wanda, tigang wanda, petang wanda, limang wanda.Wewangsan kruna
utawi soroh kruna basa Bali dados kasorohang antuk 10 wangsan kruna, sakadi ring sor :
5.1.1 Kruna Aran ( kata benda )

Kruna Aran inggih punika kruna sané nyinahang barang, manusa, miwah sato beburon ).
Kruna aran kapalih dados kalih soroh :

a.Kruna Aran Sakala
Upami: manusa, kayu, kedis, méja, tasik, kayu, api, nasi, miwah sané lianan.

b.Kruna Aran Niskala

68 Tata Basa UDIANA SASTRA

Upami : widhi, keneh, dewa, atma, ebo, keneh, suarga, neraka, samar, angin, munyi, gamang,
miwah sané lianan

5.1.2 Kruna Kria ( kata kerja )
Kruna Kria inggih punika kruna sané nyinahang solah, karya. Kruna kria kapalih dados kalih
soroh :

a. Kruna Kria Lumaksana
Upami : ngetep, ngalap, nagih, mapayas, sumungsung, nyangkol, negul, mentil, non-
dén, sumaur, makecuh, nyaga, masuah, sumanggup, miwah sané lianan.

b. Kruna Kria Linaksana
Upami : kajemak, jaguranga, ginawé, kabrasta, aliha, tanjunga, abana, kajekjek, pasili-
hin, inucap miwah sané lianan.

5.1.3 Kruna Pangentos ( kata ganti )
Kruna Pangentos inggih punika : Kruna sané dados anggén ngentosin, barang, sato ,

manusa. Kruna Pangentos kapalih dados tigang soroh :
a. Kruna Pangentos Jadma Kapertama
Upami : tiang, icang, titiang, iraga.
b. Kruna Pangentos Jadma Kaping Kalih
Upami : cai, nyai, ragané, ratu.
c. Kruna Pangentos Jadma Kaping Tiga
Upami : dané, ipun, ia, ida.

5.1.4 Kruna Pangarep ( kata depan )
Kruna Pangarep inggih punika : kruna sané nyinahang genah, dauh.

Upami: ring , di, ba, ka, saking, uli, ri, olih, sig, duk.

5.1. 5 Kruna Kahanan ( kata keadaan )
Kruna Kahanan inggih punika kruna sané midartayang indik kruna aran (barang,

manusa, sato), miwah sifat. Upami: cenik, selem, alap, mudah, sakit, éndép, kuning, ba-
gus, kalem, bocok, bengkung, males, kuat, ajum, siteng, miwah sané lianan.

5.1.6 Kruna Wilangan ( kata Bilangan )
Kruna wilangan inggih punika kruna sané manyinahang akéh wiadin akidik pap-

upulan barang, sahananing maurip, miwah laksana pakaryan. Kruna Wilangan kapalih
dados papat inggih punika:

UDIANA SASTRA Tata Basa 69

a.Kruna Wilangan Ketékan
Upami : sa, dua, telu, pat, lima nem, pitu, kutus miwah sané lianan.
b. Kruna Wilangan Gebogan
Upami : pasasur, setiman, lebak, satak, abangsit, telungatak, domas, sepaa, miwah sané
lianan.
c. Kruna Wilangan Pahan
Upami: atenga, apah dasa, atugel, asibak, abagi. miwah sané lianan.
d. Kruna Wilangan tan janten
Upami: abedik, agetul, adésa, begeh, akéh, kuang, bek, miwah sané lianan

5.1.7 Kruna Pidarta ( Kata Keterangan )
Kruna Pidarta inggih punika kruna sané midartayang indik kruna kria, kruna kahanan,

kruna wilangan. Kruna pidarta kapalih dados :
a. Kruna pidarta nyinahang kahanan
Upami: cepet, adéng, endép, sebet, tegeh.
b. Kruna pidarta nyinahang negesang
Upami: jua, masih, koné.
c. Kruna pidarta nyinahang pasti
Upami: saja, bisa, niscaya, suba, tondén, kaliwat, mugi-mugi, beneh.
b. Kruna pidarta nyinang tingkat
Upami: sai-sai, kuang, lebih, hampir, kereng, bes.

5.1.8 Kruna Panyambung ( kata sambung )
Kruna panyambung inggih punika kruna sané kaanggén nyambungang makudang-ku-

dang kruna miwah lengkara. Upami: krana, kémaon, sakéwala, dugas, awinan, nanging, yadias-
tun, yadiapin, tur, buina, mangda, laut, raris.

5.1.9 Kruna Piteket ( kata sandang )
Kruna piteket inggih punika kruna sané makawinan kruna punika dados kruna aran utawi

miteketang kruna aran punika. Kruna sandang kepah dados 6 soroh inggih punika :
a. Kruna Piteket nyinahang wastan jalma
I, Ni, Gede, i mémé, ngakan, Luh, I Nengah.
b. Kruna Piteket nyinahang mautama

70 Tata Basa UDIANA SASTRA

Sang Bima, Sang Rama
c. Kruna Piteket nyinahang suci

Dang Guru, Dang Acarya
d. Kruna Piteket nyinahang niskala.

Hyang Widhi, Hyang Kawi, Hyang Murbéng Dumadi
e. Kruna Piteket nyinahang suci niskala.

Danghyang Nirartha, Danghyang Drona.
f. Kruna Piteket nyinahang utama niskala.

Sanghyang Widhi, Sanghyang Wenang.

5.1.10 Kruna Panguuh ( kata seru )
Kruna Panguuh utawi kruna sesambatan inggih punika kruna sané manyinahang suara

utawi nyengguhang rasa (manah), sané marupa awanda. Kruna Pangguh punika kapalih dados
kalih inggih punika :

a. Kruna Panguuh nyinahang indik rasa.
Upami : ah, hé, é, o, duh, béh, nah, yah, yé, dong, ja, na.
b. Kruna Panguuh nyinahang munyi utawi suara.
Upami : bur, dar, dor, bring, plok, siur, briak, tok, tik.

5.2 Wangun Lengkara
Lengkara punika marupa pupulan kruna, taler sering marupa kruna pinaka pasaur lengkara

sadurungnyané. Pinaka dasar pupulan kruna utawi krunané punika kabaos lengkara inggih punika:
(a) runtutan ucapan utawi tulisan sané madaging unteng pikayunan sané jangkep manut uger-uger
tata basa; (b) runtutan ucapan sané madaging alunan suara (nada) ring pamuput madaging panees
suara panguntat (intonasi final). Ring basa sané kasurat (basa tulis), lengkara ketahnyané kakawitin
antuk aksara murda (huruf kapital) miwah ring panguntat madaging cecirén (tanda) cecek (titik),
pitakén, miwah pisuruh (seru). Ngiring cingakin conto ring sor puniki.

• Nyén ento?

• Tiang.

• Énggalin mai!

• Siapé ané belina ibi suba mati.

UDIANA SASTRA Tata Basa 71

Lengkara sané kabaos paripurna sakirangnyané madaging jejering lengkara (subjék) mi-
wah linging lengkara (prédikat). Kawigunan (fungsi) lianan sakadi panandang (objék) miwah kat-
erangan (keterangan) nénten ngwetuang lengkara punika jangkep.

5.2.1 Lengkara Nganutin Tetujon
Nganutin tetujon bebaosan, lengkara kapérang dados tigang soroh inggih punika lengkara

pamidarta, lengkara pitakén, miwah lengkara panguduh.

a. Lengkara Pamidarta
Lengkara Pamidarta inggih punika lengkara sané nlatarang pariindikan. Panees lengkara

ring untat ketahipun rata, sakadi:
• Mani semengan ada pacentokan pidarta Basa Bali.
• Mémé nyanan sanjané lakar luas ka Badung.

b. Lengkara Pitakén
Lengkara Pitakén marupa lengkara sané tetujonipun nunas pasaur saking sang sané

katakénin. Panees ring panguntat lengkara ketah ipun ngunggahang (intonasi tanya) miwah sering
nganggén kruna pitakén, sakadi:

• Ngudiang Madé ngajanang malaib ngaba blakas?
• Dija ada anak ngadep bé pasih?

c. Lengkara Panguduh
Lengkara Panguduh inggih punika lengkara sané tetujonipun ngandikain anak tiosan

mangda maparilaksana utawi ngambil pakaryan. Lengkara panguduh punika wénten panguduh
sané alus miwah sané kasar, sakadi:

• Durusang unggahang sanganané!
• Ambilang jebos bukuné nika!
• Mai laku, ditu jalané usak!
• Enggalng majalan apang tusing kasépan kasekolah!
• Sampunang ngambil pakaryan anak tiosan!

72 Tata Basa UDIANA SASTRA

5.2.2 Lengkara Nganutin Wangun
Nganutin wangunipun, lengkara kabinayang dados lengkara tunggal miwah lengkara ma-

susun.
a. Lengkara Tunggal

Lengkara Tunggal, inggih punika lengkara sané polannyané asiki, sakirangnyané madag-
ing jejering lengkara, linging lengkara, ring asapunapiné madaging panandang (objék) miwah
katerangan, sakadi:

• Bapa Nyoman nyemak udud.
• Mén Sundri nyait di baléné.
• Montoré macaplagan ibi sanja.
• Putu Bagia majalan masuk ngaremeng.
b. Lengkara Masusun

Lengkara Masusun, inggih punika lengkara tunggal sané sampun kawrediang ngwangun
susun anyar tur sakirangnyané madaging kalih lengkara tunggal. Lengkara masusun kabinayang
malih dados tetiga inggih punika lengkara masusun pepadan, lengkara masusun matingkat, miwah
lengkara masusun pepetan.

Lengkara Masusun Pepadan

Lengkara Masusun Pepadan inggih punika lengkara masusun sané lengkaranipun kantun
sapadan utawi sederajat. Lengkara puniki ketah kagabungang antuk kruna napi, nanging, sakéwa-
la, miwah sané lianan. Indayang cingak lengkara ring sor puniki.

• Bapa lakar luas, napi jumah sareng mémé?
• Gedé Lugra jemet pesan ngalih gaé, nanging adiné mayus pesan
• Ibi biasé suba kajanga, sakéwala jani teka buin duang truk.
• I Luh Sari jumah, nanging méméné luas kapeken.

UDIANA SASTRA Tata Basa 73

Lengkara Masusun Matingkat

Lengkara Masusun Matingkat puniki kawangun antuk lengkara sané paiketannyané nénten
sumaih. Silih sinunggil lengkarannyané kabaos inan lengkara (induk kalimat), lengkara sané lian-
an kabaos pranakan lengkara (anak kalimat), sakadi:

• Pan Lodra mulih dugas tiang sedek manjus.

• Putu Suta ngambul krana tusing ajaka malali.

• Bapa luas mancing nuju yéh pasihé nyat.

• Di subané ada anak nepukin makejang anaké sing bani malali kema.

Lengkara Masusun Pepetan

Lengkara Masusun Pepetan inggih punika lengkara masusun sané ngutamayang mepetang
wangun lengkara sané pateh, sakadi:

• Montoré ento mara belina. Montoré ento jani suba gadéanga.
Montoré ento mara belina, jani suba gadéanga.

• Sekar belianga nasi. I Guru tusing belianga nasi.
I Sekar belianga nasi, I Guru tusing belianga.

Pidabdab 6. Tugas
6.1 Cawis Pitakén ring Sor Puniki

1. Tlatarang napi manten sané ngranjing kruna aran?
……………………………………………………

2. Rikala asapunapi anaké nganggén kruna panguuh? Indayang daginin conto!
…………………………………………………….

3. Napi manten sané ngranjing kruna sandang?
……………………………………………………..

4. Indayang makarya kakalih conto lianan ring conto ring ajeng, kruna kria sané ngranjing
kruna kria lumaksana!
……………………………………………………….

74 Tata Basa UDIANA SASTRA

6.2 Indayang surat paragraf sané madaging lelima wewangsan kruna sané sampun
kepah ring ajeng!

...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 7. Pituduh Kelompok
Indayang rereh satua cendet (cerpén) mabasa bali lianan sareng kelompok petang utawi
limang diri, raris rereh wewangsan kruna ring cerpen punika!

Pidabdab 8. Ringkesan

Kruna inggih punika pupulan suara (suara utawi wianjana) sané madrué artos. Upama :
joh, nyak, seluk, ketipat, liligundi, tambulilingan. Cutetipun , kruna ring basa Bali wénten sané
kawangun antuk awanda, kalih wanda, tigang wanda, petang wanda, miwah limang wanda. Nga-
nutin wangunnyané, kruna punika kaepah dados: (1) kruna lingga, (2) kruna Tiron (3) Kruna Dwi
Lingga, (4) Kruna Polah.

Wewangsan kruna utawi soroh kruna basa Bali dados kasorohang antuk 10 wangsan
kruna, minakadi : kruna aran (kata benda), kruna kria (kata kerja), kruna pangentos (kata ganti),
kruna pangarep (kata depan), kruna kahanan (kata keadaan), kruna wilangan (kata bilangan), kru-
na pidarta (kata keterangan), kruna panyambung (kata sambung), kruna panguuh (kata seru), kruna
piteket (kata sandang).

Sandi suara inggih punika suara sané kawangun malarapan antuk gabungan kaka-
lih suara. Ri sajeroning gabungan kalih suara punika, wénten pinaka dasar sané kanggén nujuin
gabungan punika. Sandi sisi utawi ketah kabaosin sandi jaba, inggih punika sandi sané kawangun
sajeroning kalih kruna lingga. Sandi jero utawi kabaos sandi tengah, inggih punika wangun sandi
sajeroning akruna lingga utawi kruna polih paweweh afiks/gabungan (pangater, pangiring, miwah
seselan).

UDIANA SASTRA Tata Basa 75

Lengkara punika marupa pupulan kruna, taler sering marupa kruna pinaka pasaur lengkara
sadurungnyané. Pinaka dasar pupulan kruna utawi krunané punika kabaos lengkara inggih punika:
(a) runtutan ucapan utawi tulisan sané madaging unteng pikayunan sané jangkep manut uger-uger
tata basa; (b) runtutan ucapan sané madaging alunan suara (nada) ring pamuput madaging panees
suara panguntat (intonasi final). Ring basa sané kasurat (basa tulis), lengkara ketahnyané kakaw-
itin antuk aksara murda (huruf kapital) miwah ring panguntat madaging cecirén (tanda) cecek
(titik), pitakén, miwah pisuruh (seru).

Nganutin tetujon bebaosan, lengkara kapérang dados tigang soroh inggih punika lengka-
ra pamidarta, lengkara pitakén, miwah lengkara panguduh. Nganutin wangunipun, lengkara ka-
binayang dados lengkara tunggal miwah lengkara masusun.

spnu lÓ¡ ¾æun¡ÓlÓyø¾ eu k,eyn&s¾ \;i ¾sin;l¾ k(¾m\n/.
Sapuntul-puntul tiuké, yéning sangihin sinah lakar mangan

76 Tata Basa UDIANA SASTRA


Click to View FlipBook Version