จัดทำคู่มือองค์ความรู้ที่เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า

..องค์ความรู้ที่เกี่ยวกับ การขยายผลธนาคารปูม้า ได้รับทุนอุดหนุนการท ากิจกรรมจาก ส านักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ

สารบัญ บทน า...................................................................................................................................................................... ธนาคารปูม้าคืออะไร.......................................................................................................................................... การผสมพันธุ์ของปูม้า และท าไม่ไข่ของปูม้าจึงล้นมาที่จับปิ้ง............................................................... ฤดูกาลวางไข่ ความดกของไข่ และอัตราการฟัก.................................................................................... วงจรชีวิตปูม้า........................................................................................................................................................ ความสมบูรณ์ของแม่ปูม้า.................................................................................................................................. ปัจจัยที่มีผลต่อการปล่อยลูกปูม้าระยะซูเอี้ยให้รอด................................................................................... วิธีจัดท าธนาคารปูม้า.......................................................................................................................................... ปัจจัยที่ส่งผลต่อการรอดของลูกปูม้าในระยะซูเอี้ยในธนาคารปูม้า และหลังจากการปล่อยสู่ธรรมชาติ…….................................................................................................. การบันทึกผลการจับปูม้าโดยชาวประมง...................................................................................................... ปูเล็ก ปูไข่ ปล่อยไว้ ท าพันธุ์ ............................................................................................................................ แรงบันดาลใจในการท าธนาคารปูม้า.............................................................................................................. ภาพกิจกรรมต่างๆ ของโครงการธนาคารปูม้า อบต. ไม้รูด จ. ตราด.............................................. สื่อประชาสัมพันธ์.................................................................................................................................................. ค าขอบคุณ.............................................................................................................................................................. เอกสารอ้างอิง........................................................................................................................................................ คณะผู้จัดท า........................................................................................................................................................... 2 3 4 6 8 9 9 10 15 16 18 19 22 27 29 30 31

ผศ. ดร. เบ็ญจมาศ จันทะภา ไพบูลย์กิจกุล ผศ. ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล คณะเทคโนโลยีทางทะเล มหาวิทยาลัยบูรพา วิทยาเขตจันทบุรี 2 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า บทน า เนื่องด้วยประเทศไทยตั้งอยู่ในเขตร้อนใกล้เส้นศูนย์สูตรท าให้ทรัพยากรมีความหลากหลายและอุดม สมบูรณ์ไม่เว้นแม้แต่ทรัพยากรทางทะเล ซึ่งปูม้าเป็นหนึ่งในสัตว์น้ าเศรษฐกิจที่กระจายอยู่ทั่วไปตามบริเวณ ชายฝั่งทะเลอ่าวไทยและชายฝั่งอันดามัน ปูม้าเป็นแหล่งโปรตีนราคาสูงซึ่งประชาชนทั้งในประเทศและ ต่างประเทศนิยมบริโภค ในอดีตประเทศไทยมีความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรปูม้าเป็นอย่างมาก แต่ที่ผ่าน มามีการพัฒนาเครื่องมือประมงที่มีประสิทธิภาพในการจับปูม้าสูงมากยิ่งขึ้น อีกทั้งมีการจับปูม้าที่มีไข่นอก กระดองซึ่งสามารถแพร่ขยายพันธุ์มาใช้ประโยชน์ ซึ่งการปฏิบัติเช่นนี้ท าให้ปริมาณการจับปูม้าเกินศักยภาพที่ ธรรมชาติจะสามารถสร้างขึ้นมาทดแทนได้ (Overfishing) จึงท าให้ประเทศไทยก าลังประสบปัญหาความ เสื่อมโทรมและลดน้อยลงของทรัพยากรปูม้า ในปี พ.ศ. 2558 ปริมาณปูม้าที่จับจากธรรมชาติทั้งประเทศประมาณ 22,379 ตัน ลดลงร้อยละ 52.06 เมื่อเปรียบเทียบกับผลผลิตจากการท าการประมงปูม้าในปี พ.ศ. 2541 อีกทั้งมีรายงานว่าปูม้าที่จับ มามีขนาดเล็กลงอย่างมาก เช่น ในปี พ.ศ. 2520 และ พ.ศ. 2557 ปูม้าที่จับได้มีความกว้างกระดองเฉลี่ย ประมาณ 14.41 และ 9.81 1.90 เซนติเมตร ตามล าดับ (ประจวบ, 2561) การจับปูม้าขนาดเล็ก และปูม้า ไข่แก่นอกกระดองมาใช้ประโยชน์จ านวนมากท าให้ธรรมชาติไม่สามารถสร้างทรัพยากรปูม้ามาทดแทนได้ทัน อนึ่งการท าให้ทรัพยากรปูม้ามีจ านวนมากเพื่อการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืนนั้นคือ “การจัดท าธนาคารปูม้า” โดยที่ชาวประมงเสียสละคนละเล็กคนละน้อยบริจาคแม่ปูให้กับธนาคารปูม้า โดยมีหลายรูปแบบ อาทิเช่น การ น าปูม้าไข่แก่นอกกระดองสีด ามาพักไว้ในถังที่บรรจุน้ าความเค็ม 27–30 ส่วนในพันส่วน ปริมาตรน้ า ประมาณ 30–50 ลิตร พร้อมให้อากาศตลอดเวลา ประมาณ 1–2 คืน จนกระทั่งไข่ฟักเป็นลูกปูวัยอ่อนจึง น าไปปล่อยสู่ธรรมชาติ เป็นต้น ซึ่งหากเสียสละแม่ปูไข่นอกกระดองปริมาณมาก จะเป็นการปล่อยลูกปูม้า จ านวนมากเช่นกัน ซึ่งเป็นการเพิ่มรายได้ให้กับชุมชนอย่างยั่งยืน เนื่องจากมีรายงานว่าปูม้ามีการเดินทางไม่ ไกลจากจุดเดิมที่ปล่อยมากนัก คู่มือฉบับนี้จัดท าขึ้นเพื่อใช้ในการขยายผลธนาคารปูม้า “เพื่อคืนปูม้าสู่ทะเลไทย” ตามมติ คณะรัฐมนตรี ที่มอบหมายให้ส านักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ (วช.) ให้แต่ละมหาวิทยาลัยที่เข้าร่วม โครงการไปท าวิจัยร่วมกับแต่ละชุมชนท้องถิ่นที่อยู่บริเวณชายฝั่งทะเล คณะเทคโนโลยีทางทะเล มหาวิทยาลัยบูรพา ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล ได้เข้าร่วมโครงการวิจัยนี้ร่วมกับ ชุมชนในเขตองค์การบริหารส่วนต าบลไม้รูด (อบต.ไม้รูด) อ. คลองใหญ่ จ. ตราด ซึ่งการจัดท าธนาคารปูม้า แต่ละแห่งจะมีความแตกต่างกันในเชิงพื้นที่ เช่น ภูมิประเทศ สภาวะแวดล้อม และบริบทของชุมชน เป็นต้น ข้อมูลที่น ามาเรียบเรียงในคู่มือเล่มนี้มีการอ้างอิงตามหลักวิชาการ และ มีการทดลองของคณะผู้วิจัย คู่มือ เล่มนี้จัดท าขึ้นมาเพื่อใช้เป็นแนวทางในการจัดท าธนาคารปูม้าโดยชุมชนชายฝั่ง ในการตระหนักรู้เรื่อง จิตส านึกการเสียสละแม่ปูม้าไข่นอกกระดองเพื่อร่วมอนุรักษ์ทรัพยากรปูม้าให้ยั่งยืนเพื่อลูกหลานได้ใช้ ประโยชน์สืบไป +-

ธนาคารปูม้าคืออะไร หมายถึง การน าแม่ปูที่มีไข่แก่ติดหน้าท้อง (ส่วนใหญ่เป็นสีด า) มาขังไว้ในภาชนะที่เหมาะสม อาจเป็นในกระชัง หรือในถังที่ตั้งอยู่ในโรงเรือน แล้วให้อากาศให้เพียงพอ หากเป็นไข่สีด าจะฟักออก จากไข่ในระยะแรกภายใน 1–2 คืน เรียกว่าระยะซูเอี้ย (Zoea) จากนั้นจะน าซูเอี้ยปล่อยลงสู่ ธรรมชาติที่มีความเค็มที่เหมาะสมต่อการอัตราการการรอด ในช่วง 27–35 ส่วนในพันส่วน (กรม ประมง, 2554) แล้วปล่อยให้ลูกปูม้าในระยะต่างๆ หากินอาหารตามธรรมชาติ เช่น แพลงก์ตอนพืช และแพลงก์ตอนสัตว์ จนกระทั่งปูม้าเจริญเติบโตเป็นปูม้าตัวเต็มวัยที่สามารถสืบพันธุ์ได้ ส่วนแม่ปู ม้าที่เขี่ยไข่แล้วจะน าไปขายเป็นเงินเข้าครอบครัวต่อไป ภาพที่ 1 ความหมายของการจัดท าธนาคารปูม้าเพื่อการอนุรักษ์ทรัพยากรอย่างยั่งยืน (เบ็ญจมาศ และ ชลี, 2562) เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 3

4 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า การผสมพันธุ์ของปูม้า และ ท าไมไข่ของปูม้าจึงล้นมาที่จับปิ้ง การผสมพันธุ์ของปูม้าเกิดขึ้นในเมื่อปูม้าเพศเมียท าการลอกคราบ จากนั้นเมื่อปูม้า เพศผู้ว่าตัวเมียตัวไหนก าลังจะมีการลอกคราบและพร้อมท าการผสมพันธุ์ ปูเพศผู้จะปีน ขึ้นไปเกาะอยู่บนหลังเพศเมียด้วยขาเดินลักษณะการเกาะกัน (ภาพที่ 2) ภาพที่ 2 พฤติกรรมการจับคู่ผสมพันธุ์ของปูม้า (https://www.redbubble.com/people/jimdodd/works/5466117-blue-swimmer-crabs-mating)

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 5 เมื่อปูเพศเมียลอกคราบ ล าตัวนิ่ม ในช่วงนี้ปูเพศผู้ใช้ก้ามหนีบโคนก้ามของปูเพศเมียเพื่อ จับให้นิ่ง จากนั้นสอดตัวเข้าไประหว่างจับปิ้งของปูเพศเมียเพื่อสอดอวัยวะสืบพันธุ์ ปูเพศผู้จะ ปล่อยน้ าเชื้อไปไว้ในถุงเก็บน้ าเชื้อภายในปูเพศเมีย ในช่วงฤดูผสมพันธุ์ปูเพศผู้ตัวหนึ่งสามารถ ผสมกับปูเพศเมียอีก 1–2 ตัว หลังจากผสมพันธุ์ประมาณ 20–30 วัน ไข่เคลื่อนไปตามท่อน าไข่ เพื่อผสมกับน้ าเชื้อ แล้วส่งไปเก็บไว้ที่หน้าท้องส่วนที่เรียกว่า จับปิ้งซึ่งเป็นระยางค์อกที่ เปลี่ยนแปลงไป เพื่อรับการเกาะของไข่ (สุเมธ, 2527) ไข่ที่ได้รับการผสมแล้วมีขนาดโตขึ้นเรื่อยๆ จนล้นจับปิ้ง และค่อยๆ เจริญเติบโตจากไข่ที่มีสีเหลือง เป็นเหลืองอมส้ม และเปลี่ยนเป็นสีน้ าตาล จนเป็นสีน้ าตาลอมเทา จนระยะสุดท้ายเป็นสีเทาอมด าหรือสีด า ระยะนี้เรียกว่าปูไข่นอกกระดอง จากนั้นจะฟักเป็นปูม้าวัยอ่อน โดยใช้ระยะเวลาการพัฒนาการเจริญเติบโต ประมาณ 10–15 วัน (ภาพที่ 3) ภาพที่ 3 ปูม้าไข่นอกกระดองในระยะต่างๆ (เบ็ญจมาศ และชลี, 2562)

6 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า ฤดูกาลวางไข่ ความดกของไข่ และอัตราการฟัก ในบริเวณอ่าวไทยปูม้าวางไข่ได้ตลอดปีในทุกพื้นที่ โดยชายฝั่งตะวันออกปูม้าวางไข่ตั้งแต่ เดือนสิงหาคม - มกราคม แต่มีช่วงการวางไข่สูงสุดในเดือนพฤศจิกายน ส่วนปูม้าในบริเวณ อ่าวไทยตอนในวางไข่ในเดือนกันยายน - มกราคม และวางไข่สูงสุดในเดือนพฤศจิกายนเช่นกัน (สุเมธ, 2527) ปูม้าจะมีความดกของไข่มากหรือน้อยขึ้นกับขนาด โดยปูม้าที่มีขนาดใหญ่จะมีไข่จ านวน มากกว่าปูม้าที่มีขนาดเล็ก แม่ปูม้าที่มีขนาดกระดองกว้าง 9.15 - 18.84 ซม. จะผลิตไข่จ านวน 229,538 - 2,859,061 ฟอง เฉลี่ยเท่ากับ 998,292 ฟอง (กรมประมง, 2554) ไข่ปูม้านอกกระดองแต่ละสีใช้ระยะเวลาการฟักที่ช่วงความเค็ม 27 – 35 ส่วนในพันส่วน ที่ โดยไข่ปูนอกกระดองสีด า เทา น้ าตาล และ ส้ม ใช้ระยะเวลาฟักเท่ากับ 19, 24, 27 และ 70 ชั่วโมง ตามล าดับ (ภาพที่ 4) ไข่ที่ได้รับการปฏิสนธิแล้วและตัวอ่อนระยะคลีเวจและบลาสตูลา จะพบในไข่สีส้ม ตัวอ่อนระยะเกิดจุดตาและเม็ดสีจะพบในไข่สีน้ าตาล และตัวอ่อนระยะหัวใจเต้นพบ ในไข่สีเทาและสีด า (ภาพที่ 5) ส าหรับไข่นอกกระดองที่มีสีต่างกันมีอัตราการฟักไม่แตกต่างกัน อย่างมีนัยส าคัญ (P>0.05) โดยไข่สีด า เทา น้ าตาล และส้ม มีอัตราการฟักเท่ากับ 97, 96, 80 และ 76% ตามล าดับ (ภาพที่ 6) (ชลี และคณะ, 2562) ภาพที่ 4 ระยะเวลาในการฟักไข่ของปูม้านอกกระดองที่มีสีแตกต่างกัน (ชลี และคณะ, 2562) สีด า สีเทา สีน าตาล สีส้ม

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 7 ภาพที่ 5 พัฒนาของไข่ปูม้านอกกระดองที่มีสีเหลือง ส้ม เทา และ ด า ซึ่งจะใช้ระยะเวลาการฟักแตกต่างกัน (ชลี และคณะ, 2562) ภาพที่ 6 อัตราการฟักของปูไข่นอกกระดองที่มีสีต่างๆ กัน (ชลี และคณะ, 2562) สีด า สีเทา สีน าตาล สีส้ม

8 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า วงจรชีวิตปูม้า ไข่ปูม้านอกกระดองสีด าจะฟักเป็นระยะก่อนซูเอี้ย ภายใน 1 – 2 วัน จากนั้นเมื่อเข้าสู่ระยะก่อน ซูเอี้ย จะพัฒนาส่วนของตาก่อน ตามด้วยส่วนท้อง (Abdomen) และส่วนหัวและอกเชื่อมติดกัน Cephalothorax และไข่จะฟักเป็นลูกปูวัยอ่อนระยะซูเอี้ย ล่องลอยไปตามกระแสน้ า ซูเอี้ย มี 4 ระยะ ใช้ เวลา 1 – 10 วัน ความเค็มที่หมาะสม 27 – 35 ส่วนในพันส่วน ลอยตามกระแสน้ า กินแพลงก์ตอนเป็น อาหาร จากนั้นจะเข้าสู่ระยะ Megalopa ประมาณอายุ 10 – 15 วัน ระยะนี้เป็นระยะที่ลงเกาะ (Settlement) ตามพื้นท้องน้ ามากกว่าว่ายขึ้นด้านบน ลักษณะล าตัวของลูกปูในระยะนี้แบนทางด้านบน กระดองกว้าง มีก้านตา ส่วนอกมีขาเดิน 5 คู่ ช่วงนี้อัตราตายสูงเพราะปรับเปลี่ยนจากกินแพลงก์ตอน พืชเป็นกินอาหารได้ตามต้องการ ความเค็มที่เหมาะสมต่อพัฒนาการช่วง 27 – 35 ส่วนในพันส่วน จากนั้นจะพัฒนาเข้าสู่ระยะ Young crab อายุ 15 – 19 วัน เหมือนตัวเต็มวัยทุกประการ แต่มี ขนาดเล็กกว่า ระยะนี้มีอัตราตายสูงเพราะปรับเปลี่ยนการกินจากผิวน้ าเป็นกินตามหน้าดิน ชอบดิน ทราย หรือ ทรายปนโคลน มากกว่าทะเลที่เป็นโคลน และชอบอาศัยที่แหล่งหญ้าทะเล หรือ แหล่งยึดเกาะ ต่างๆ ตามธรรมชาติ เช่น แหอวนทางการประมง รากไม้ป่าชายเลน เป็นต้น จากนั้นประมาณ 3 - 5 เดือน จะสามารถเจริญพันธุ์เป็นพ่อแม่ปูม้าได้ โดยแหล่งอาศัยของปูม้าขนาดเล็กอยู่บริเวณน้ าลึกน้อย กว่า 10 เมตร ส่วนแหล่งวางไข่อยู่บริเวณน้ าลึกมากกว่า 10 เมตร ซึ่งแม่ปูไข่นอกกระดองมีหลายสี ไข่แต่ละสีจะใช้เวลาฟักเป็นระยะก่อนซูเอี้ย ที่แตกต่างกัน (ภาพที่ 7) ภาพที่ 7 วงจรชีวิตของปูม้า (เบ็ญจมาศ และ ชลี, 2562)

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 9 ความสมบูรณ์ของแม่ปูม้า หากแม่ปูม้าที่แข็งแรงและสมบูรณ์จะเขี่ยไข่แยกเป็นเม็ดเดี่ยวๆ และมีอัตราการฟักเป็นระยะซูเอี้ยได้สูง (ภาพที่ 8) ภาพที่ 8 ตัวอ่อนในระยะซูเอี้ยที่มีความสมบูรณ์ มีก้านของพวงไข่ และ เปลือกไข่ของปูม้าที่ฟักแล้ว เบ็ญจมาศ และ ชลี, 2562) ปัจจัยที่มีผลต่อการปล่อยลูกปูม้าระยะซูเอี้ยให้รอด มีหลายสาเหตุ ดังนี้ 1) ศัตรูที่เป็นผู้ล่า (Predator) ของลูกปูม้าระยะซูเอี้ย มีมากกมาย ได้แก่ ลูกปลาชนิดต่างๆ ที่มีปากใหญ่กว่าขนาดของซูเอี้ย ดังนั้นควรปล่อยลูกปูม้าในบริเวณมีที่หลบซ่อนตามธรรมชาติ เช่น แหล่งหญ้าทะเล รากของป่าไม้ชายเลน หรือ อวนท าประมง เป็นต้น 2) ควรปล่อยลูกปูม้าในเวลากลางคืนเพราะเป็นช่วงที่ปลาหลับแล้ว (จากการสัมภาษณ์ผู้ร่วม ธนาคารปูม้า) 3) ความเค็มของน้ าทะเลควรอยู่ในช่วง 27 - 35 ส่วนในพันส่วน 4) ปล่อยลูกปูม้าเวลาน้ าลง ท าให้จะถูกกระแสน้ าพัดพาออกสู่ทะเล ท าให้อัตราการรอดตายสูง เป็นต้น

10 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า วิธีจัดท าธนาคารปูม้า รูปแบบของการจัดท าธนาคารปูม้านั้นขึ้นอยู่กับความเหมาะสมของแต่ละพื้นที่ จึงท าให้มี หลากหลายรูปแบบ ซึ่งมีวิธีการด าเนินการ ดังนี้ 1. ธนาคารปูในรูปแบบกระชังที่ยึดไว้ในทะเล หรือกระชังลอยน้ า น าแม่ปูม้าไข่นอกกระดองมาพักไว้ในกระชังที่ยึดไว้ในทะเล รอจนกระทั่งแม่ปูเขี่ยไข่ และไข่ฟักเป็น ลูกปูวัยอ่อนระยะซูเอี้ย ล่องลอยไปเจริญเติบโตตามธรรมชาติ จึงน าแม่ปูออกจากกระชัง กระชังมี หลายขนาดตามความเหมาะสม เช่น กระชังขนาด 4 x 4 x 1 ลูกบาศก์เมตร หรือ 1 x 1.5 x 1 ลูกบาศก์เมตร (ประจวบ, 2561) มีทั้งแบบยึดไว้ในทะเลและแบบลอยน้ า ขึ้นอยู่กับความเหมาะสมใน แต่ละสถานที่ รูปแบบนี้นิยมท ากันมากเพราะใช้งบประมาณและการดูแลค่อนข้างน้อย ไม่ต้องใช้ กระแสไฟฟ้า แต่ข้อเสียคือเมื่อแม่ปูเขี่ยไข่แล้ว มักถูกฝูงปลามารุมกินลูกปูม้าวัยอ่อน (ภาพที่ 9) ภาพที่ 9 ธนาคารปูม้าแบบกระชังยึดไว้ในทะเล หรือกระชังลอยน้ า

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 11 2. ธนาคารปูในรูปแบบตะกร้าลอยน้ า เป็นการพึ่งพิงอาศัยธรรมชาติ โดยน าตะกร้าขนาด 30 x 40 x 20 ซม. ส่วนด้านบนของ ตะกร้าใช้อวนปิดปากตะกร้า ส่วนด้านข้างตะกร้าติดทุ่นลอยน้ า หรืออาจตัดแปลงได้ในรูปแบบ ตะกร้าที่แตกต่างขนาดกัน น าปูม้าไข่แก่นอกกระดองใส่ตะกร้าละ 1 ตัว รอจนแม่ปูม้าเขี่ยไข่แล้วจึง น าแม่ปูม้าออกจากตระกร้าคืนชาวประมงพื้นบ้านต่อไป ซึ่งวิธีนี้สามารถท าได้ง่าย ลงทุนต่ า ไม่ต้อง ใช้พลังงานไฟฟ้า แต่จะประสบปัญหาคราบน้ ามันจากเรือ อีกทั้งในช่วงที่คลื่นลมแรงอาจส่งผลให้ ตะกร้าพลิกคว่ าได้ ท าให้ปูม้าไข่เขี่ยไข่ทิ้งจ านวนมาก และเมื่อเขี่ยไข่แล้วมักจะถูกปลารุมกินลูกปูม้า วัยอ่อน (ภาพที่ 10) ภาพที่ 10 ธนาคารปูม้ารูปแบบตะกร้าลอยน้ า (ประจวบ, 2561) 3. ธนาคารปูในรูปแบบโรงเรือนในหมู่บ้านชาวประมง ธนาคารปูไข่แบบโรงเรือนเป็นการด าเนินกิจกรรมฟักไข่ปูในโรงเรือน โดยน าปูไข่แก่นอก กระดองสีด าที่ได้จากลอบปูหรืออวนจมปู มาใส่ในถังพลาสติก ขนาด 20–30 ลิตร ถังละ 1 ตัว พร้อมให้อากาศตลอดเวลา จนกระทั่งไข่ที่จับปิ้งฟักออกเป็นลูกปูวัยอ่อนระยะซูเอี้ย จึงรวบรวมลูกปู วัยอ่อน ไปปล่อยในแหล่งน้ าธรรมชาติที่ปลอดภัยจากปลาที่กินลูกปูเป็น อาหาร ส่วนแม่ปูเมื่อเขี่ยไข่ หมดแล้วก็ถูกน าไปขาย ชาวประมงพื้นบ้านนิยมท าธนาคารปูม้า รูปแบบนี้เพราะ ลงทุนไม่มาก ดูแลง่าย อุปกรณ์ส่วนใหญ่หน่วยงานราชการต่างๆ ให้การ สนับสนุน บางครั้งอาจใช้ท่อ หรือ สาย ยางขนาดที่เหมาะสมล าเลียงตัวอ่อนระยะซูเอี้ยปล่อย ลงสู่คลอง หรือทะเล (ภาพที่ 11) ในปี พ.ศ. 2561 ได้มีการขยายผลธนาคารปูม้า “เพื่อคืนปูม้าสู่ทะเลไทย” ตามมติคณะรัฐมนตรี ที่ได้ มอบหมายให้ ส านักงานคณะกรรมการวิจัย แห่งชาติ (วช.) ให้ทุนสนับสนุนโครงการวิจัยนี้ แด่ คณะผู้วิจัยของคณะเทคโนโลยีทางทะเล มหาวิทยาลัยบูรพา วิทยาเขตจันทบุรี จึงได้ออกแบบถังฟัก ไข่ปูม้านอกกระดองเพื่อเพิ่ม ผลผลิตปูม้าวัยอ่อน (ภาพที่ 12)

12 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า ภาพที่ 11 ธนาคารปูม้ารูปแบบโรงเรือน ภาพที่ 12 รูปแบบถังเพาะฟักไข่ของปูม้านอกกระดองในโรงเรือน 4. ธนาคารปูโดยการน าแม่ปูม้าไข่นอกกระดองมาท าสัญลักษณ์แล้วปล่อยคืนสู่ธรรมชาติ น าแม่ปูม้าไข่นอกกระดองมาท าสัญลักษณ์ โดยการใช้ปากกากากบาท หรือเขียนชื่อผู้ปล่อย เพื่อเป็นเครื่องมือว่าเป็นปูม้าที่ต้องการอนุรักษ์ ห้ามจับและจ าหน่าย สัญลักษณ์บนกระดองปูม้าไข่ นอกกระดองจะคงอยู่เพราะปูในระยะนี้จะไม่ลอกคราบจนกว่าจะเขี่ยไข่หมด โดยปูม้าที่เขี่ยไข่หมด และใช้สเปิร์มในถุงที่เก็บไว้หมดแล้วก็จะลอกคราบอีกครั้ง กระดองที่มีเครื่องหมายก็จะหลุดไป ชาวประมงสามารถจับและท าการประมงได้อีกครั้ง วิธีนี้เป็นการปลูกจิตส านึกว่าถ้าใครจับปูที่มี เครื่องหมายได้ก็ควรปล่อยคืนสู่ทะเล เพื่อเป็นการเพิ่มลูกพันธุ์ปูม้าในธรรมชาติ (กรมประมง, 2554) (ภาพที่ 13)

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 13 ภาพที่ 13 การเขียนชื่อไว้บนกระดองของปูม้าที่มีไข่นอกกระดองหลายๆ สี ก่อนปล่อยลงให้เพาะฟักในทะเล 5. ธนาคารปูโดยการเพาะพันธุ์ลูกปูม้าจากจับปิ้ง การเพาะจากจับปิ้งเหมาะสมกับสถานที่ที่มีโรงต้มและมีการแกะเนื้อปูม้า หรือในกรณีที่แม่ปูม้าไข่นอก กระดองตายในระหว่างล าเลียง หรือในกรณีเขี่ยไข่บริเวณท่าเรือก่อนที่พ่อค้าจะน าปูไปขาย โดยเมื่อได้ จับปิ้งปูมาแล้ว ไข่ที่มีสีต่างๆ เช่น สีเหลือง น้ าตาล เทา และด า จะถูกแยกไข่ออกจากจับปิ้งโดยใช้แปรงขน นิ่มถูเบา ๆ ในน้ า จากนั้นน าไข่มาล้างในกระชอนที่มีน้ าทะเลสะอาด 3-4 ครั้ง ในกะละมังพลาสติก แล้วน า ไข่ปูที่ล้างสะอาดแล้วไปบ่มฟักในถังฟักที่มีระบบน้ าหมุนเวียนพร้อมกับให้อากาศค่อนข้างแรง โดยน้ าหนักไข่ ปริมาณ 5 กรัมต่อน้ าทะเล 1 ลิตร (วารินทร์ และคณะ, 2547) ไข่ปูจะฟักเป็นตัวในระยะเวลา 1-5 วัน หรือตามสีของไข่ปูโดย ไข่ปูสีเหลืองจะเปลี่ยนเป็นสีน้ าตาล และสีด า ตามล าดับ (ประจวบ, 2561) การเขี่ย ไข่ปูและระบบการเพาะฟัก (ภาพที่ 14-15) จากนั้นจะน าลูกปูวัยอ่อนปล่อยสู่ธรรมชาติต่อไป ภาพที่ 14 การเพาะฟักไข่ปูม้านอกกระดองที่มีหลายสีโดยใช้ฟักไข่ปูระบบน้ าหมุนเวียน (เบ็ญจมาศ และ ชลี, 2562)

14 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า ภาพที่ 15 ถังฟักไข่ปูระบบน้ าหมุนเวียน (ประจวบ, 2561) 6. ธนาคารปูโดยใช้โซล่าเซลล์และ ระบบน้ าหมุนเวียน หมายถึง การน าแม่ปูที่มีไข่แก่ติดหน้าท้องหรือจับปิ้ง ทั้งที่มีไข่สีเหลืองอมส้ม สีส้ม สีน้ าตาลเทา หรือ สีเทาอมด า มาปัดไข่ออกจากจับปิ้ง แล้วล้างด้วยน้ าสะอาด 3-4 ครั้งผ่านกระชอน แล้วน า เฉพาะไข่ปูใส่ถังฟักไข่ระบบน้ าหมุนเวียน โดยน้ าหนักไข่ปริมาณ 5 กรัมต่อน้ าทะเล 1 ลิตร และให้ อากาศตลอดระยะเวลาด้วยปั๊มลมไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์จนกระทั่งไข่ฟักเป็นลูกปูวัยอ่อน ในกรณีที่ใช้มอเตอร์ปั๊มลมขนาด 754 วัตต์ มีค่าใช้จ่ายค่ากระแสไฟฟ้า 63.33 บาทต่อวัน ดังนั้นการ เปลี่ยนจากการใช้กระแสไฟฟ้ามาเป็นการใช้พลังงานทางเลือก คือ พลังงานแสงอาทิตย์ จะสามารถลดการปลดปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ได้อย่างดียิ่ง และลดค่าใช้จ่ายในการ ด าเนินงานได้อีกด้วย (ภาพที่ 16 - 17) ภาพที่ 16 แผงโซล่าเซลล์และถังฟักไข่ปูระบบน้ าหมุนเวียนสามารถเพาะไข่ปูนอกกระดองได้ทุกสี (ประจวบ, 2561)

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 15 ภาพที่ 17 หลักการท างานของธนาคารปูไข่โซล่าเซลล์แบบน้ าหมุนเวียน (ประจวบ, 2561) ธนาคารปูไข่จะประสบความส าเร็จได้ย่อมขึ้นปัจจัยที่เหมาะสมหลายประการ ดังนี้ 1. คุณภาพน้ าทะเลที่ โดยความเค็มอยู่ในช่วง 27–35 ส่วนในพันส่วน (วารินทร์ และภมรพรรณ, 2548) ความเป็นด่างของน้ าทะเล (Alkalinity) อยู่ในช่วง 150-250 มิลลิกรัม / ลิตร (วารินทร์ และวัฒนา, 2549) ค่าออกซิเจนละลายน้ า ไม่ต่ ากว่า 4.0 มิลลิกรัม/ลิตร ค่าความเป็น กรด-ด่าง (pH) ควรอยู่ในช่วง 7.0-8.5 และ อุณหภูมิ (Temperature) ของน้ าทะเลอยู่ในช่วง 26-32 องศาเซลเซียส (บุญชัย และทวี, 2544) รวมถึงน้ าที่น ามาใช้เพาะฟักไข่ปูควรปราศจากตะกอน โดยการกรองน้ าหรือ สูบน้ ามาเก็บไว้ให้ตกตะกอนก่อนน าน้ าส่วนบนมาใช้ 2. การล าเลียงแม่ปูม้าไข่นอกกระดองควรท าด้วยความระมัดระวัง อย่าให้แม่ปูเกิดความเครียด และเกิดความบอบซ้ าจะท าให้อัตราการฟักต่ า (จินตนา และคณะ, 2553) 3. ระยะเวลาในการเพาะฟัก ควรปล่อยซูเอี้ยหลังจากแม่ปูเขี่ยไข่และฟักหมดแล้ว เพราะหากขัง ซูเอี้ยไว้นานปริมาณแอมโมเนียจะสูงขึ้น ท าให้อัตราการรอดต่ าลง 4. ช่วงเวลาปล่อยซูเอี้ย ในหลักการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ าพบว่า หากอุณหภูมิในโรงเรือน และใน บริเวณที่จะปล่อยแตกต่างกันเกิน 2 องศาเซลเซียส จะท าให้สัตว์น้ าที่ปล่อยเครียด และอัตราการรอด จะต่ า ซึ่งการปล่อยซูเอี้ยในช่วงเช้าอาจสะดวกกับคนปล่อย แต่มีปลาขนาดใหญ่มารอกินลูกปู ดังนั้น ชาวประมงที่ท าธนาคารปูม้าบางกลุ่มจึงเลือกจะปล่อยซูเอี้ยในเวลาประมาณ 19.00–20.00 น. เพราะ ปลาส่วนใหญ่จะหลับ ท าให้อัตราการรอดสูงขึ้น 5. บริเวณที่ปล่อยซูเอี้ย ไม่ควรปล่อยบริเวณชายหาด เพราะคลื่นจะซัดซูเอี้ยขึ้นมาบนฝั่ง อีกทั้งควรปล่อยซูเอี้ยในบริเวณที่มีแหล่งหลับภัยตามธรรมชาติ เช่น แหล่งหญ้าทะเล แนวป่าชายเลน เป็นต้น ปัจจัยที่ส่งผลต่อการรอดของลูกปูม้าในระยะซูเอี้ยในธนาคารปูม้า และหลังจากการปล่อยสู่ธรรมชาติ

16 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า การบันทึกผลการจับปูม้าโดยชาวประมง เมื่อชาวประมงจับปูม้าไข่นอกกระดองได้จากอวนจมปูหรือลอบปูม้าแล้วจะน ามาบริจาค ให้ธนาคารปูม้าในกลุ่มของตน แล้วให้กรอกรายละเอียดลงในตารางที่ 1 เพื่อที่จะทราบถึง จ านวนปูม้าที่สมาชิกแต่ละคนบริจาคเข้าร่วมโครงการในกลุ่ม ว่าจ านวนกี่ตัว ความกว้างของ กระดองกี่เซนติเมตร เพื่อเป็นสถิติแนวโน้มในการศึกษาต่อไป ส าหรับในตารางที่ 2 เป็นตาราง ที่บ่งบอกถึงแนวโน้มความสัมพันธ์ระหว่างอายุปูม้า (เดือน) ความกว้างของกระดองเฉลี่ย (ซม.) และ ช่วงความกว้างของกระดอง (ซม.) เพื่อน าข้อมูลนั้นมาค านวณหาความสัมพันธ์ของ ความดกไข่ปูม้าต่อไป ตารางที่ 1 ตารางบันทึกของสมาชิกในธนาคารปูม้าที่บริจาคปูม้าไข่นอกกระดอง และวัดความกว้างของกระดอง วันที่ ชื่อผู้บริจาค จ านวน (ตัว) ความกว้างของกระดอง (ซม.) 1 2 3 30 31 . . . ความกว้าง กระดอง

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 17 ตารางที่ 2 ความสัมพันธ์ระหว่างอายุปูม้า (เดือน) ความกว้างของกระดองเฉลี่ย (ซม.) ช่วงความกว้างของกระดอง (ซม.) ความดกของไข่ปู (ฟอง) (เบ็ญจมาศ และชลี, 2562) อายุปูม้า (เดือน) ความกว้างกระดอง เฉลี่ย (ซม.) ช่วงความกว้าง กระดอง (ซม.) ความดกไข่ (ฟอง) 4 8.18 7.32 – 9.90 1,249,000 5 9.46 8.25 – 10.57 1,386,000 6 10.59 9.59 – 11.78 1,506,000 7 11.59 10.56 – 12.84 1,613,000 8 12.48 11.42 – 13.75 1,708,000 9 13.27 12.20 – 14.56 1,793,000 10 13.96 12.90 – 15.26 1,866,000 11 14.57 13.52 – 15.87 1,931,000 12 15.12 14.08 – 16.40 1,990,000 1 1 1 2 1 = เอกสารเผยแพร่ธนาคารปูม้าของ วช.; 2561 2 = ความดกของไข่ปู(Polity et al., 2011)

18 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า ปูเล็ก ปูไข่ ปล่อยไว้ ท าพันธุ์ การรณรงค์ไม่จับปูม้าขนาดเล็กนั้น ควรปล่อยให้ปูม้าขนาดความกว้างของกระดองที่เล็กกว่า ขนาดแรกสืบพันธุ์ให้มีโอกาสเจริญเติบโตและสืบพันธุ์วางไข่ เช่น ไม่จับปูม้าขนาดเล็กที่มีความกว้าง ของกระดองน้อยกว่า 7 ซม. (จ านวน 15 ตัว/กก.) ให้เจริญเติบโตขึ้นอีกประมาณ 1 เดือนครึ่ง ซึ่ง ปูม้าจะลอกคราบเจริญเติบโตถึงขนาดแรกสืบพันธุ์ที่ความกว้างของกระดองประมาณ 9.5 ซม. (จ านวน 11 ตัว/กก.) ปูม้าก็จะมีน้ าหนักเพิ่มขึ้นและขายได้ราคาเพิ่มขึ้นด้วย (ภาพที่ 18) พบว่าถ้า ชาวประมงร่วมใจกันปล่อยแม่ปูม้าไข่นอกกระดองหลังจากจับได้ หรือเมื่อน าเข้าธนาคารปูม้า จ านวน 1 กก. คือ 11 ตัว แล้วเมื่อแม่ปูม้ามีโอกาสได้สืบพันธุ์วางไข่จะสามารถผลิตไข่ได้ประมาณ 4,317,973 ฟอง เจริญเติบโตเป็นซูเอี้ย 2,806,682 ตัว และผลิตลูกปูม้ารุ่นใหม่เข้ามาทดแทนได้ จ านวน 280,668 ตัว (จินตนา และคณะ; 2553 และ จินตนาและคณะ; 2554 อ้างถึงใน เอกสาร เผยแพร่ธนาคารปูม้าของ วช.; 2561) ซึ่งหากชาวประมงทั่วประเทศ และผู้ที่บริโภคปูม้า ร่วมมือ ร่วมใจ และมีหลักคิดหลักปฏิบัติร่วมกันเช่นนี้จะท าให้ทรัพยากรปูม้าอุดมสมบูรณ์ สามารถท าการ ประมงปูม้า และ น าไปใช้ประโยชน์ในทางเศรษฐกิจได้อย่างยั่งยืนถึงรุ่นลูกรุ่นหลานสืบไป ภาพที่ 18 มูลค่าที่เพิ่มขึ้นเมื่อปูม้ามีขนาดเพิ่มขึ้น โดยชาวประมงงดจับปูม้าขนาดเล็ก งดจับปูม้าไข่ นอกกระดอง และผู้บริโภคงดบริโภคปูเล็ก ปูไข่ จะท าให้เพิ่มผลผลิตทรัพยากรปูม้าในทะเลไทย ไว้ใช้ประโยชน์ถึงรุ่นลูกหลานอย่างยั่งยืนสืบไป (เอกสารเผยแพร่ธนาคารปูม้าของ วช.; 2561)

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 19 แรงบันดาลใจ..ในการท าธนาคารปูม้า นางประวิง นิ่มมาก (อดีตผู้ใหญ่บ้านคลองตะเคียน) ประธานกลุ่มธนาคารปูม้าคลองตะเคียน ท ามานานเท่าไหร่ เริ่มต้นท าตั้งแต่ปี พ.ศ. 2552 แล้วตั้งกลุ่มธนาคารปูม้าคลองตะเคียนเมื่อปี พ.ศ. 2555 แรง บันดาลใจของการขยายพันธ์ปูม้าที่บ้านประกอบอาชีพท าประมง ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2518 สมัยนั้นปูม้า เยอะ กุ้งเยอะ ต่อมาจ านวนสัตว์น้ าน้อยลงเรื่อย ๆ ปี พ.ศ. 2549 รู้สึกว่าปูม้า กุ้ง น้อยลงมาก เลย มีการรวมตัวคุยกันว่าถ้าปล่อยอย่างนี้อาชีพประมงของพวกเราจะไม่มีรายได้เพียงพอจะเลี้ยง ครอบครัว เริ่มต้นอย่างไร เริ่มต้นจากทุกคนไม่มีความรู้เลย โดยการน าปูม้าที่มีไข่นอกกระดองมาปล่อยลงในถัง เดียวกันแล้วในอากาศ ผลออกมาไม่ค่อยดี จึงได้ปรึกษาก านันสุรศักดิ์ อินทรประเสริฐ (ก านัน ต้อย) ในสมัยนั้นเพื่อขอสนับสนุนข้อมูลทางวิชาการจากผู้รู้ ปัจจุบันธนาคารปูม้าของเรามี สมาชิกจ านวน 28 คน จ านวนแม่ปูม้าที่มาเพาะต่อวันขึ้นกับจ านวนแม่ปูที่ได้ ที่คลองตะเคียนจะ มีแบ่งวันท าประมงระหว่างการจับปูกับการจับกุ้ง ในช่วงเวลาที่น้ านิ่งจะเป็นเวลาท าการประมงปู ซึ่งใน 1 เดือนจะท าการจับปูม้าได้ 2 สัปดาห์ เพาะและปล่อยลูกปูอย่างไร ปัจจุบันเมื่อสมาชิกได้แม่ปูม้าไข่นอกกระดองสีด ามาจะท าการเขี่ยไข่ออกจากแม่ปู หรือน าแม่ปูม้า ไข่นอกกระดองมาให้ผู้ใหญ่นวลเขี่ยไข่ จากนั้นน าไข่ไปเพาะในถังเติมอากาศให้ตลอดเวลา วันรุ่งขึ้นไข่จะ ฟักออกเป็นลูกปู แล้วผู้ใหญ่นวลจะน าลูกปูม้าที่เพาะได้ไปปล่อยในทะเล ขณะนี้ก าลังด าเนินการจัดหา อุปกรณ์เพาะไข่ปูม้าให้สมาชิกเพื่อให้สมาชิกท าการเขี่ยไข่ เพาะไข่ และปล่อยลูกปูม้าเอง เพื่อปลูกฝังและ สร้างจิตส านึกให้แก่สมาชิก

20 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า ผลการอนุรักษ์เป็นอย่างไร ช่วงแรกที่ท าการปล่อยลูกปูม้าอย่างเดียวยังไม่เห็นผลว่าจ านวนปูเพิ่มมากขึ้น แต่ในระยะ ต่อมาที่บ้านคลองตะเคียนมีการท าซั้งเชือกด้วยเพื่อเป็นแหล่งที่อยู่ แหล่งอาหารของสัตว์น้ ารวมทั้ง ปูม้า สังเกตุว่าจ านวนปูม้าเพิ่มมากขึ้น การท าธนาคารปูม้าเริ่มเห็นผลว่าจับได้มากขึ้น คุณอริยวัฒน์ ใจดี (ลุงบอย) ประธานกลุ่มประมงและธนาคารปูม้าไม้รูด - ร่วมสุข เริ่มต้นอย่างไร เริ่มก่อตั้งปี 2561 แรงบันดาลใจของการขยายพันธ์ปูม้า คือ เมื่อก่อนมีเรือลอบปูม้าท าการ ประมง แต่จ านวนปูม้าที่จับได้ลดน้อยลง ออกท าการประมงก็เสมอตัว ขาดทุน ได้ก าไรไม่มาก และ เป็นคนรับซื้อปูด้วย ปูมันหายไป ก็คิดว่าต้องท าอะไรซักอย่าง ถ้าไม่ท าอะไรแย่แน่ การเริ่มต้นยากนะ เพราะมีสมาชิกอยู่ 3 คน หลังจากนั้นพอท ามาเรื่อย ๆ สมาชิกก็เพิ่มขึ้น เพราะเห็นว่าพวกเราท าจริง เอาจริง แล้วชักชวนเพื่อน ๆ เข้าร่วมกลุ่มช่วยกัน แล้วจัดตั้งกลุ่มประมงและธนาคารปูม้าไม้รูด – ร่วมสุข โดยบ้านผมมีอาชีพรับซื้อปูม้าจากการประมง ปูที่รับซื้อบางตัวมีไข่นอกกระดอง ถ้าน าไป ขายหรือน าไปต้มลูกปูม้าเหล่านี้จะตายทันที ปัจจุบันกลุ่มมีสมาชิก 94 คนจ านวนแม่ปูม้าที่มาเพาะ ต่อวันประมาณ 30 - 40 แม่ต่อวัน

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 21 เพาะและปล่อยลูกปูม้าอย่างไร ระบบเพาะลูกปูม้าจะเพาะในถังเพาะปูม้ารวม โดยให้แม่ปูเขี่ยไข่เอง น าแม่ปูม้าที่มีไข่สีด าใส่ถัง เพาะไข่ในช่วงเย็น พรุ่งนี้ก่อนเที่ยงแม่ปูม้าจะเขี่ยไข่ออกจนหมด แม่ปูได้มาจากการบริจาคของ สมาชิก รวมทั้งปูของลุงบอย เมื่อได้รับบริจาคแม่ปูม้าจะมีการบันทึกข้อมูลชื่อผู้บริจาค จ านวนปู ที่บริจาค วันที่บริจาค และคิดจ านวนเงินที่ขายปูได้ โดยรายได้จากแม่ปูม้าที่ได้รับการบริจาค จะ น ามาเป็นค่าใช้จ่ายในการด าเนินงานของกลุ่ม ลูกปูม้าที่ฟักได้จะน าไปปล่อยนอกทะเล ตอนเย็น ทุกวัน โดยสมาชิกจะมารับลูกปูม้าที่ลุงบอยเตรียมไว้น าติดเรือไปปล่อย ผลการอนุรักษ์เป็นอย่างไร ดีมาก จ านวนปูม้าที่จับได้มากขึ้น ขนาดปูม้าที่จับได้มีขนาดใหญ่ขึ้น มีการเดินส ารวจลูกปู บริเวณริมชายฝั่งเป็นประจ า สมาชิกในกลุ่มมีความพอใจกับผลงานที่ท าร่วมกันและได้รับ ผลตอบแทนเป็นรูปธรรมชัดเจน

22 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า ภาพกิจกรรมต่างๆ ของโครงการธนาคารปูม้า อบต. ไม้รูด จ. ตราด

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 23

24 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 25

26 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 27 สื่อประชาสัมพันธ์ คณะเทคโนโลยีทางทะเล มหาวิทยาลัยบูรพา วิทยาเขตจันทบุรีได้จัดท าสื่อ ประชาสัมพันธ์เกี่ยวกับการจัดท าธนาคารปูม้า (ภาพที่ 19 - 20) เพื่อท าให้สมาชิกใน ธนาคารและคนในชุมชน รวมถึงประมงชายฝั่งได้เข้าใจ ตระหนักถึงการร่วมแรงใจแรงกาย ในการใช้ประโยชน์จากปูม้า และการอนุรักษ์ทรัพยากรปูม้าให้ยั่งยืนถึงลูกหลานต่อไป ภาพที่ 19 คู่มือองค์ความรู้ที่เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า

28 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า ภาพที่ 20 โปสเตอร์ประชาสัมพันธ์ความรู้เกี่ยวกับการจัดท าธนาคารปูม้าและการอนุรักษ์ทรัพยากรปูม้า

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล 29 ค าขอบคุณ คู่มือฉบับนี้จัดท าขึ้นเพื่อใช้ในการขยายผลธนาคารปูม้า “เพื่อคืนปูม้าสู่ทะเลไทย” ตามมติคณะ รัฐมนตรี ที่ได้มอบหมายให้ ส านักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ (วช.) ให้ทุนสนับสนุนโครงการวิจัยนี้ แด่คณะผู้วิจัยของคณะเทคโนโลยีทางทะเล มหาวิทยาลัยบูรพา วิทยาเขตจันทบุรี ซึ่งน าไปจัดท าธนาคาร ปูม้าพื้นที่ของ อ าเภอคลองใหญ่ จังหวัดตราด ซึ่งทุกๆ ธนาคารล้วนให้ความร่วมมือเป็นอย่างดีในการ ปลูกจิตส านึก และการลงมือจัดท าธนาคารปูม้า ธนาคารแต่ละแห่งล้วนมีบริบทที่หลากหลายแตกต่างกัน ไป ซึ่งคณะผู้วิจัยก็ต้องปรับให้เหมาะสมกันต่อไป โครงการวิจัยนี้เน้นทั้งการเพิ่มผลจ านวนธนาคารปูม้า เพิ่มผลผลิตปูม้า และสิ่งส าคัญที่สุดคือ การปลูกฝัง และเพิ่มจิตส านึกในการร่วมอนุรักษ์ทรัพยากรปูม้า ให้มีใช้ประโยชน์จนถึงรุ่นลูกหลานสืบไป

30 คู่มือองค์ความรู้เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า กรมประมง. 2554. คู่มือธนาคารปูม้า. ส านักวิจัย และพัฒนาประมงทะเล กรมประมง. 32 หน้า. จินตนา จินดาลิขิต, ลิขิต บุญสิทธิ์ และสุวรักษ์ วงษ์โท. 2553. ปูม้าไข่นอกกระดองที่เหมาะสมส าหรับการเพาะฟักใน ธนาคารปู. เอกสารวิชาการฉบับที่ 2/2553. ส านักวิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่ง, กรมประมง, กระทรวง เกษตรและสหกรณ์. 28 หน้า. ชลี ไพบูลย์กิจกุล, ภัทราภรณ์ ระไวกลาง และ เบ็ญจมาศ ไพบูลย์กิจกุล. 2562. อัตราการรอด และเปอร์เซ็นต์การฟัก ไข่ปูม้านอกกระดอง. (รอพิมพ์เผยแพร่). บุญชัย เจียมปรีชา และทวี จันทรศรี. 2544. การเพาะพันธุ์และเลี้ยงปูม้า Portunus pelagicus Linnaeus แบบมหมวล (mass culture). รายงานวิชาการฉบับที่ 20. งานปลาผิวน้ า, กองประมงทะเล, กรมประมง. 10 หน้า. ประจวบ ลีรักษาเกียรติ. 2561. การบริหารจัดการทรัพยากรปูม้าเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมธนาคารปูไข่โซล่าเซลล์. การบริหารจัดการทรัพยากรปูม้าเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมธนาคารปูไข่โซล่าเซลล์. 94 หน้า. วารินทร์ ธนาสมหวัง และภมรพรรณ ฉัตรภูมิ. 2548. ผลของความเค็มของน้ าต่ออัตราการฟักของไข่ ปูม้า (Portunus pelagicus Linnaeus, 1758) จากตับปิ้งปูไข่นอกกระดอง. เอกสารวิชาการฉบับที่ 1/2548. ศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่งสมุทรสาคร, ส านักวิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่ง, กรมประมง, กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. 38 หน้า. วารินทร์ ธนาสมหวัง และวัฒนา ฉิมแก้ว. 2549. ผลของความเป็นด่างของน้ าต่ออัตราการรอดตายและการ เจริญเติบโตของลูกปูม้า (Portunus pelagicus Linnaeus, 1758) ที่อนุบาลในถังไฟเบอร์. เอกสาร วิชาการฉบับที่ 39/2549. ศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่งสมุทรสาคร, ส านักวิจัยและ พัฒนาประมง ชายฝั่ง, กรมประมง, กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. 15 หน้า. วารินทร์ ธนาสมหวัง, สง่า สิงห์หงษ์ และชัยยุทธ พุทธิจุน. 2547. ปริมาณการล าเลียงตับปิ้งไข่ปูม้า (Portunus pelagicus Linnaeus, 1758) ต่ออัตราการฟักของไข่. เอกสารวิชาการฉบับที่ 36/2547. ศูนย์วิจัยและ พัฒนาประมงชายฝั่งสมุทรสาคร, ส านักวิจัยและพัฒนาประมงชายฝั่ง, กรมประมง, กระทรวงเกษตรและ สหกรณ์. 17 หน้า. สุเมธ ตันติกุล. 2527. ชีววิทยาการประมงของปูม้าในอ่าวไทย. เอกสารเผยแพร่วิชาการ ฉบับที่ 1/2527. ฝ่ายสัตว์น้ าอื่นๆ, กองประมงทะเล, กรมประมง. 67 หน้า. เอกสารเผยแพร่ธนาคารปูม้าของ วช. 2561. การเพิ่มผลผลิตปูม้าเมื่อปล่อยสู่ธรรมชาติ. สนับสนุนข้อมูลวิชาการใน การจัดท าเอกสารเผยแพร่โดย กองวิจัย และพัฒนาประมงทะเล กรมประมง. 32 หน้า. Polity, I. A., Muhamad, J. H., Long, S. M., & Bolong, A. M. A. 2011. Fecundity of blue swimming crab, Portunus pelagicus Linnaeus, 1758 from Sematan fishing district, Sarawak coastal water of South China Sea. Borneo Journal of Resource Science and Technology, 1(1), 46-51. เอกสารอ้างอิง

เรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร. ชลี ไพบูลย์กิจกุล คณะผู้จัดท าคู่มือ เบ็ญจมาศ จันทะภา ไพบูลย์กิจกุล ชลี ไพบูลย์กิจกุล ศศิฬา ฉิมพลี ณฐชา ช่างเพชรผล จิดาภา กล้ากสิกิจ ปฐมพงษ์ รัตนประสารท คเณศ แฝงศรีค า และ กานต์ หอมสุวรรณ. (2562). คู่มือองค์ความรู้ที่เกี่ยวกับการขยายผลธนาคารปูม้า. 31 หน้า. หน่วยวิจัยทรัพยากร และ สิ่งแวดล้อมทางทะเล (Marine Resources and Environment Research Unit; MaRERU). คณะเทคโนโลยีทางทะเล มหาวิทยาลัยบูรพา วิทยาเขตจันทบุรี. 31

เอกสารเผยแพร่ ภายใต้โครงการขยายผลธนาคารปูม้าเพื่อ “คืนปูม้าสู่ทะเลไทย” ตามมติคณะรัฐมนตรี เนื อหาทางวิชาการเรียบเรียงโดย ผศ.ดร. เบ็ญจมาศ และ ผศ.ดร.ชลี ไพบูลย์กิจกุล คณะเทคโนโลยีทางทะเล มหาวิทยาลัยบูรพา วิทยาเขตจันทบุรี Tel: (039) 310 - 000