เครื่องจักรสารย่านลิเภา

เครื่องจักรสานย่านลิเภา

7 มกราคม 2565

ที่มา

เครื่องจักสานย่านลิเภา เป็ นเครื่อง
จักสานประเภทหนึ่ง ที่สานด้วยย่านลิเภา
ซึ่งเป็ นพืชตระกูลเฟิ ร์น หรือ เถาวัลย์ชนิด
หนึ่ง (ภาษาท้องถิ่นภาคใต้เรียกเถาวัลย์ว่า
“ย่าน”) มีคุณสมบัติที่ดี คือ ลำต้นเหนียว
ชาวบ้านจึงนำมา จักสานเป็ นภาชนะเครื่อง
ใช้ต่างๆ แหล่งผลิตที่สำคัญ ของเครื่อง
จักสานย่านลิเภาอยู่ที่บ้านหมน ตำบล
ท่าเรือ อำเภอเมือง
จังหวัดนครศรีธรรมราช และกลายเป็ น
สินค้าที่มีชื่อเสียงในปั จจุบัน ทั้งในประเทศ
และต่างประเทศ สามารถสร้างอาชีพ สร้าง
รายได้ ให้แก่ประชาชนในท้องถิ่น รวมถึง
ทำให้เศรษฐกิจของภูมิภาค

วัสดุ

1. เส้นลิเภา เป็ นเส้นสีน้ำตาลหรือสีดำมีขนาดเล็กมี
ความยาวพอประมาณ ซึ่งผ่านการจัดเตรียมมาจาก
ย่านลิเภา
2. หวาย ใช้สำหรับประกอบเป็ นหูหิ้วและขึ้นโครง
ผลิตภัณฑ์
3. กระดาษทราย ใช้สำหรับขัดผลิตภัณฑ์ให้มีความ
เรียบมีเงางาม
4. น้ำยาเคลือบเงา ใช้สำหรับเคลือบเงาผลิตภัณฑ์เพื่อ
ดึงลวดลายให้มีความเด่นชัดและเพิ่มความคงทนยืด
อายุการใช้งาน

เครื่องมืออุปกรณ์

1. มีด ใช้สำหรับตกแต่งและขูดเส้นลิเภาเพื่อเก็บราย
ละเอียดให้มีความเรียบร้อยพร้อมใช้งาน
2. เหล็กแหลมหรือเข็ม ใช้สำหรับเจาะรูที่โครง
ผลิตภัณฑ์ที่จักสานเพื่อจัดการลวดลาย
3. แผ่นโลหะเจาะรู ใช้สำหรับการขูดเกลาให้ย่านลิเภา
ให้มีขนาดเล็กและเรียบ อาจจะประยุกต์ใช้จากฝากระ
ป๋ องต่างๆ ที่เป็ นวัดสุเหลือใช้ในบ้านเรือน
4. อุปกรณ์อื่น ๆ เช่น หนีบยึดอุปกรณ์ เป็ นต้น

ขั้นตอนการจักสาน

การจักสานย่านลิเภา พอจะสรุปขั้นตอนการ
จักสานได้ 5 ขั้นตอน ได้แก่ การเตรียมเส้นลิเภา
การขึ้นรูปทรงและสานลวดลาย การทำฝาภาชนะ
การเคลือบขัดเงา และการประกอบตกแต่ง ซึ่ง
แต่ละขั้นตอนมีการดำเนินการต่าง ๆ ดังต่อไปนี้



1. การเตรียมเส้นลิเภา
การเตรียมเส้นลิเภา เริ่มจากการนำย่านลิเภามา
ลอกปอกเปลือกออก นำมาผึ่งลมให้แห้ง แล้วนำ
มาฉีกแบ่งเป็ นเส้นตามขนาดที่ต้องการใช้งาน นำ
ไปแช่น้ำ แล้วนำกับมาแบ่งเป็ นเส้นที่มีขนาดลง
ตามความต้องการใช้งาน โดยปกติย่านลิเภาแต่ละ
ย่านสามารถแบ่งได้เป็ น 4 – 6 เส้น ขึ้นอยู่กับ
ขนาดและเส้นลิเภาที่ต้องการใช้งาน จากนั้นนำมา
ผ่านรูของแผ่นโลหะหรือฝากระป๋ องเจาะรูขนาดต่าง
ๆ จากรูขนาดใหญ่ไล่ไปยังรูขนาดเล็ก ซึ่งมี
ประมาณ 5 ขนาด จนได้เส้นลิเภามีขนาดเท่ากัน
ตลอดเส้นผิวเรียบลื่นตามที่ต้องการ วิธีนี้เรียกว่า
“การชักเลียด” โดยจะทำคราวละจำนวนมาก ๆ
เพื่อสะดวกในการนำไปใช้จักสานเป็ นผลิตภัณฑ์
ต่าง ๆ

2. การขึ้นรูปทรงและสานลวดลาย
การขึ้นรูปทรงของผลิตภัณฑ์ เริ่มตั้งแต่การขึ้น
โครงด้วยการสานส่วนฐานของผลิตภัณฑ์เป็ นรูป
ทรงต่าง ๆ ตามที่ต้องการ อาจใช้หวายดัดเป็ น
ทรงกลม ทรงรี หรือทรงเหลี่ยม เป็ นต้น ในกรณี
ที่ใช้หวายจะต้องเลือกหวายที่มีความยาวได้ขนาด
แล้วนำมาชักเลียดให้ได้ขนาดที่ต้องการ แล้วนำ
มาตัดตามขนาดของผลิตภัณฑ์ที่ออกแบบไว้ จาก
นั้นนำเหล็กแหลมหรือเข็มเจาะนำหวายให้เป็ นรู
แล้วตามด้วยการสอดเส้นลิเภาเพื่อประกอบเป็ น
ก้นของผลิตภัณฑ์ ให้ได้รูปทรงตามที่ต้องการ
แล้วสานลวดลายด้วยเส้นลิเภาตามที่ได้ออกแบบ
ไว้ ซึ่งขั้นตอนนี้จะต้องใช้ความชำนาญและความ
ละเอียดของผู้สานสลับด้านสีอ่อนและสีเข้มของ
เส้นลิเภาให้เกิดลวดลาย อาจจะนำเส้นจากใบ
ลานมาสานร่วมเพื่อให้มีลวดลายสวยงาม

3. การทำฝาภาชนะการทำ
การทำฝาภาชนะ เริ่มตั้งแต่การขั้นโครงตาม
รูปทรงของฝาผลิตภัณฑ์ อาจใช้หวายดัดเป็ น
รูปทรงต่าง ๆ แล้วสานลวดลายด้วยเส้น
ลิเภาตามที่ออกแบบไว้

4. การเคลือบชักเงา
การเคลือบชักเงา จะทำหลังจากได้จักสาน
ผลิตภัณฑ์จักสานย่านลิเภาตามที่ต้องการ
แล้ว โดยนำมาขัดผิวด้วยกระดาษทราย
พร้อมทั้งเก็บตกแต่งส่วนที่ไม่เรียบร้อย แล้ว
ใช้น้ำยาเคลือบผิวชักเงา ซึ่งในโบราณจะใช้
น้ำมันยางใสทาเคลือบเพื่อรักษาเนื้ อผิวของ
ผลิตภัณฑ์ให้มีความคงทนสวยงาม เพิ่ม
ความโดดเด่นของลวดลาย อีกทั้งยังสามารถ
ป้ องกันมอดแมลงต่าง ๆ แต่ปั จจุบันนิยม
เคลือบด้วยแลคเกอร์ ก่อนนำไปบุผ้าหรือ
ประกอบเครื่องถมให้ได้ผลิตภัณฑ์ที่สมบูรณ์
พร้อมใช้งาน

5. การประกอบตกแต่ง



และเคลือบเงาเพิ่มเติมให้สวยงามการประกอบ
ตกแต่งเป็ นขั้นตอนสุดท้ายหลังจากที่ได้
ผลิตภัณฑ์จักสานย่านลิเภาที่ผ่านการตรวจสอบ
ความเรียบร้อยและเคลือบชักเงาเรียบร้อยแล้ว
ซึ่งอาจจะเคลือบเงาเพิ่มเติมให้สวยงาม ในขั้น
ตอนนี้จะประดับตกแต่งส่วนต่าง ๆ ด้วยถมเงิน
หรือถมทอง เช่น ส่วนขอบ บานพับ ตัวล๊อค หู
หิ้ว ขาตั้ง เป็ นต้น เพื่อเป็ นการเพิ่มมูลค่าให้กับ
เครื่องจักสานย่านลิเภา สำหรับถมเงินหรือ
ถมทองนั้นอาจจะมีลวดลายที่เป็ นเอกลักษณ์
ของนครศรีธรรมราช เช่น มีลวดลายหัวนะโม
หรืออาจจะประดับด้วยตุ้งติ้งหัวนะโม เป็ นต้น

บรรณานุกรม

https://nakhon.live/procedure/
งานศิลปกรรมประเภทจักสานย่านลิเภา. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ
6 พฤษภาคม 2564 จาก https://www.sacict.
http://or.th/.../_2c7d707bf2e9b8a3008abe05c37f96fb.pdf
จักสานย่านลิเภา. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 6 พฤษภาคม 2564
จาก
https://www.museumthailand.com/.../%E0%B8%88%E0%B8
%B1%E0.../
“ย่านลิเภา” วัชพืชมากมูลค่าแห่งเมืองคอน. [ออนไลน์]. สืบค้น
เมื่อ 6 พฤษภาคม 2564 จาก
https://mgronline.com/travel/detail/9500000089870
อาจินต์ ศิริวรรณ. (2562). วิถีชาวบ้าน ผลิตภัณฑ์ย่านลิเภา.
[ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 6 พฤษภาคม 2564 จาก
https://www.technologychaoban.com/folkways/article_11666
7
อ้างอิงภาพประกอบ
https://herb.in.th/
https://nakhon.live/equipment/
https://nakhon.live/procedure/
https://program.tpbs.ndev.pw/Lui/episodes/77842
https://readthecloud.co/lipao-craft-by-boonyarat/
https://www.creativethailand.net/en/article/detail/374-

ภาคผนวก

จัดทำโดย




1.นางสาวนูรอาตีระห์ อาลี 406204018

2.นายฮาฟิ ต เจ๊ะแม 406204019

3.นางสาวนาซีฮา เปาะสะ 406204022

สาขาคณิตศาสตร์
มหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา