Bo Sang Umbrella history(E-book)

หนังสืออิเล็กทอนิกส์ (E-Book)

ประวัติศาสตร์ชุมชนบ่อสร้าง

ร่มบ่อสร้าง

ก

คำนำ

ร่มบ่อสร้างคือร่มที่ผลิตจากกระดาษเคลือบน้ำมัน มีสีสันสดใสและลายร่มที่สวยสดงดงามดูแปลกตา โดยร่มนี้
เป็นแหล่งรายได้ของคนในชุมชนบ้านบ่อสร้าง ซึ่งสร้างชื่อเสียงขจรไกลจนกลายเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ของจังหวัด
เชียงใหม่

ทางผู้จัดทำที่เล็งเห็นถึงความสำคัญนี้ จึงได้ลงไปสำรวจและนำมาสรุปให้แก่ผู้ที่สนใจศึกษาต่อเพื่อนำไปต่อย
อดในการศึกษา วิจัยและทำโครงงาน ทั้งนี้ทางผู้จัดทำคาดหวังเป็นอย่างยิ่งว่าการจัดทำ e-book เล่มนี้จะมีข้อมูล
ที่เป็นประโยชน์ต่อผู้ที่สนใจศึกษาเป็นอย่างดี

คณะผู้จัดทำ
นายเชาว์วัฒน์ เขียววรรณ
นายครรชิตพงศ์ สังข์คำ

นายรัฐภูมิ ประสิทธิ์
นางสาวสิิริพาพร โทบุดดี
นางสาวพิจิตรา วงศ์อนุ

นางสาวแดง ลุงปู่

สารบัญ ข

เนื้อหา หน้า
คำนำ ก
สารบัญ ข
ประวัติความเป็นมา 1
ที่มาและความสำคัญ 3
ส่วนประกอบ 5
บรรณานุกรม 8

ที่มาและความสำคัญ 1

ร่ม เป็นสินค้าที่ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายในทุกประเทศ และร่มนั้นยังเป็นสินค้าที่มีการ
ออกแบบเพื่อรองรับการใช้งานหลายรูปแบบ ทั้ง ร่มพับ เพื่อการใช้งานสำหรับพกพาขณะเดินทาง ร่ม
สนาม สำหรับการใช้งานในที่แจ้งและใช้พื้นที่กว้าง หรือแม้แต่ร่มกลับด้าน ที่ออกแบบมาเพื่อการใช้
งานที่ง่ายกว่าขณะเดินทาง ซึ่งร่มแต่ละประเภทก็ออกแบบมาเพื่อตอบสนองความต้องการในการใช้
งานในแต่ละรูปแบบที่ไม่เหมือนกัน แต่ยังมีร่มอีกประเภทหนึ่ง ที่เป็นการออกแบบมาเพื่อแสดง
เอกลักษณ์ของพื้นเมือง แสดงออกถึงความคิดสร้างสรรค์และความสวยงามด้านศิลปะและภูมิปัญญา
ท้องถิ่น นั่นก็คือ “ร่มบ่อสร้าง” หลาย ๆ คนอาจจะเคยได้ยินชื่อ หลาย ๆ คนอาจจะเคยเห็นแต่อาจจ
ไม่รู้จักชื่อ วันนี้เราจะรวบรวมข้อมูล

ร่มบ่อสร้าง เป็นสินค้าพื้นเมืองของจังหวัดเชียงใหม่ และเป็นสินค้าที่สร้างชื่อเสียงที่โด่งดังอย่างมากให้
กับชาวภาคเหนือและชาวอำเภอสันกำแพง โดยร่มบ่อสร้างนั้นมีจุดเริ่มต้นมาจากการที่ชาวบ้านในชุมชนบ้านบ่อ
สร้างนั่งทำร่มกันใต้ถุนบ้าน และลองวาดลวดลายต่าง ๆ ที่สวยงามลงไปบนร่มก่อนจะนำไปตากแดดเรียงราย
กันไว้กลางลานบ้านเพื่อให้สีที่ระบายนั้นแห้ง จนไปสะดุดตานักท่องเที่ยวหลาย ๆ คนที่เดินทางมาท่องเที่ยว
และเริ่มโด่งดังจนกลายมาเป็นร่มบ่อสร้างในปัจจุบัน

2

ร่มบ่อสร้างนั้น มักจะนิยมการวาดลวดลายเป็นรูปดอกไม้ โดยใช้วัสดุในการผลิต 3 ชนิดด้วยกันคือ ร่ม
บ่อสร้างที่ทำจากผ้าฝ้าย ร่มบ่อสร้างที่ทำจากกระดาษสา และ ร่มบ่อสร้างที่ทำจากผ้าแพร ซึ่งร่มแต่ละชนิจะมี
ขั้นตอนและวิธีการทำเหมือนกันทุกอย่าง เพียงแต่เปลี่ยนวัสดุที่ใช้เพื่อการใช้งานที่แตกต่างกันตามความชอบ
ของแต่ละบุคคล โดยปัจจุบันก็ได้มีการสาธิตวิธีการทำร่มบ่อสร้าง โดยสามารถเดินทางไปรับชมได้ที่ศูนย์
อุตสาหกรรมทำร่ม จ.เชียงใหม่

สาเหตุที่การทำร่มบ่อสร้างนั้น ใช้ไม้เป็นก้านร่มและไม่มีการเปลี่ยนเป็นโครงเหล็กเช่นเดียวกับร่มสมัยใหม่
นั้น เกิดจาก ในครั้งแรกของการผลิตร่มขึ้นที่บ้านบ่อสร้างนั้น เกิดจากการที่มีพระธุดงค์รูปหนึ่งมาปักกลดที่บ้านบ่อ
สร้าง แต่ได้เกิดลมแรงพัดจนกลดนั้นปลิวเสียหายใช้การไม่ได้ และได้มีชาวบ้านที่เล่าต่อกันมาว่าชื่อนายเผือกได้
ทำการซ่อมกลดให้กับพระธุดงค์องค์นั้นโดยได้ทำการเพิ่มไม้ดามเข้าไปเพื่อให้พระธุดงค์องค์นั้นสามารถถือได้สะดวก
มากกว่า จนกลายเป็นความคิดริเริ่มในการผลิตร่มครั้งแรกในสมัยนั้น จนกลายมาเป็นสินค้าพื้นเมืองของจังหวัด
เชียงใหม่ และชาวบ้านในพื้นที่เองก็ต้องการรักษาความเป็นเอกลักษณ์ของร่มบ่อสร้างนี้ไว้จึงไม่มีการเปลี่ยนแปลง
วัสดุที่ใช้ ถึงแม้ว่าการใช้เหล็กทำโครงร่มจะมีความแข็งแรงทนทานมากกว่าก็ตาม แต่ร่มบ่อสร้างก็ยังคงเป็น
เอกลักษณ์ที่ทำให้นักท่องเที่ยวชื่นชอบและสะดุดตาจนกลายเป็นสินค้า OTOP ประจำจังหวัดเชียงใหม่มาจนถึง
ปัจจุบัน โดยมีนักท่องเที่ยวชาวต่างชาติหลายคนที่ตั้งใจเดินทางมาประเทศไทยเพื่อมาดูวิธีการทำร่มบ่อสร้าง และซื้อ
สินค้านี้กลับไปยังประเทศของตนเอง จนทำให้ร่มบ่อสร้างของไทยนั้น เป็นสินค้าที่โด่งดังและมีชื่อเสียงอย่างมากใน
หลายประเทศทั่วโลก

3

ประวัติความเป็นมา

ร่มบ่อสร้าง เป็นภูมิปัญญาพื้นเมืองที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคนมีตำนานที่เล่าขานกันว่า
เมื่อร้อยปีก่อน มีพระภิกษุสงฆ์ ชื่อ พระอินถา แห่งสำนักบ่อสร้าง ได้เดินทางธุดงด์ไปถึงชายแดนพม่า
ระหว่างนั้นก็มีชาวพม่านำร่มมาถวาย ความสวยงามแปลกตาของร่มทำให้พระอินถาฉงนสงสัยใน
กรรมวิธีการสร้างเป็นอย่างมาก จึงขอติดตามชาวพม่าผู้นั้นไปยังถิ่นที่ผลิตร่ม หลังจากที่ได้เรียนรู้ถึงขั้น
ตอนกันทำร่มแล้วจึงนำวิชาที่ได้เรียนรู้กลับมาที่สำนักบ่อสร้าง จนในที่สุดก็กลายเป็นโรงเรียนสอน
วิชาการทำร่มให้กับชาวบ้านจนสืบต่อมาจนถึงปัจจุบัน ถ้าเราไปเที่ยวที่หมู่บ้านหัตถกรรมร่มบ่อสร้าง
แล้ว เราก็จะได้เห็น รูปเหมือนพระอินถา ล้อมรอบไปด้วยร่มบ่อสร้างเป็นอนุสรณ์เพื่อระลึกถึงท่านร่ม
บ่อสร้าง เป็นสินค้าที่สร้างชื่อเสียงให้แก่ชาวจังหวัดเชียงใหม่มาช้านานหลายชั่วอายุคนแล้ว ซึ่งนัก
ท่องเที่ยวที่เดินทางไปเที่ยวเชียงใหม่ส่วนใหญ่จะต้องแบ่งเวลาแวะไปที่อำเภอสันกำแพง เพื่อชมและ
เลือกซื้อร่มบ่อสร้างที่บ้านบ่อสร้าง เป็นที่ระลึกติดมือกลับมาเสมอ

4

ชาวบ่อสร้างทั้งตำบลรวมไปอีก 8 หมู่บ้านในตำบลใกล้เคียงของพื้นที่อำเภอสันกำแพง
หมู่บ้านในตำบลใกล้เคียงของพื้นที่อำเภอสันกำแพงและ หมู่บ้านในตำบลใกล้เคียงของพื้นที่
อำเภอสันกำแพงและอำเภอดอยสะเก็ดในจังหวัดเชียงใหม่ร่วม หมู่บ้านในตำบลใกล้เคียงของ
พื้นที่อำเภอสันกำแพงและอำเภอดอยสะเก็ดในจังหวัดเชียงใหม่ร่วมแต่เป็นแหล่งผลิตโล่
หมู่บ้านในตำบลใกล้เคียงของพื้นที่อำเภอสันกำแพงและอำเภอดอยสะเก็ดในจังหวัด
เชียงใหม่ร่วมแต่เป็นแหล่งผลิตร่มด้วยกันทั้งสิ้นเพียง หมู่บ้านในตำบลใกล้เคียงของพื้นที่
อำเภอสันกำแพงและอำเภอดอยสะเก็ดในจังหวัดเชียงใหม่ร่วมแต่เป็นแหล่งผลิตร่มด้วยกันทั้ง
สิ้นเพียงแต่ว่างาน หมู่บ้านในตำบลใกล้เคียงของพื้นที่อำเภอสันกำแพงและอำเภอดอยสะเก็ด
ในจังหวัดเชียงใหม่ร่วมแต่เป็นแหล่งผลิตร่มด้วยกันทั้งสิ้นเพียงแต่ว่างานทำมือของชาวบ้านด่า
หมู่บ้านในตำบลใกล้เคียงของพื้นที่อำเภอสันกำแพงและอำเภอดอยสะเก็ดในจังหวัดเชียงใหม่
ร่วมแต่เป็นแหล่งผลิตร่มด้วยกันทั้งสิ้นเพียงแต่ว่างานทำมือของชาวบ้านได้กลายเป็น
อุตสาหกรรมที่รอบๆหมู่บ้านบ่อสร้าง

ส่วนประกอบ 5

หัวร่ม : ได้แก่ไม้โมก การทำหัวและตุ้มนี้ใช้วิธีกลึงโดย เครื่องมือโบราณซึ่งเป็นที่บรรพ
บุรุษได้เคยใช้ทำมาก่อน โดยตัดไม้ที่จะกลึงออก
เป็นท่อนๆ เส้น ผ่าศูนย์กลางประมาณ5 – 8นิ้วเจาะรูไว้ให้สามารถ สวมเหล็กยึดไม้กลึงไว้
ได้พอดีแล้วเริ่มกลึงด้วยเครื่องกลึง ไม้แต่ละท่อนที่กลึงนี้จะสามารถกลึงหัวหรือตุ้มได้
ประมาณ 4- 5 อัน โดยกลึงให้ได้ขนาดที่ ต้องการก่อน จึงค่อยตัดแยกออกจากกันอีกที
หนึ่ง

คันถือ : สำหรับร่มคันเล็ก ทำจากไม้เนื้ออ่อน เหลาด้วยมีดให้สวยงาม ส่วนร่มใหญ่ใช้ไม้ไผ่ทำ

6

ซี่กลอนและค้ำ : ทำมาจากไม้ไผ่บง (ไผ่ตง )เพราะเหนียวทนทานและสวยงามกว่าไม้ไผ่
ชนิดอื่นๆในตอนแรกต้องตัดไม้ไผ่ออกเป็นท่อนๆ ตามความต้องการที่จะใช้ทำร่มแล้ว ผ่า
ออกเป็นซี่กลอนและค้ำตามที่ต้องการ ไม้ไผ่ที่ผ่าออกนี้ ต้องจักออกเป็นซี่เล็กๆอีก โดยกะ
ให้ได้ซี่กลอ ประมาณ 8 – 9 ชิ้นเหลาให้ตรงปลายเรียว ส่วนโคนนั้นผ่ากลางแต่ไม่ตลอด
ตลอดแนว เพื่อสอดใส่ค้ำในภายหลังเจาะรู 2 รู สำหรับ ร้อยด้ายเข้ากับโคนของค้ำ การ
ทำค้ำทำโดยเหลาไม้ตามขนาดที่ต้องการให้เป็นชิ้นเรียวๆเหลาทั้งโคนและ ปลายให้แบน
สำหรับสอดใส่หัวและซี่กลอนต่อไปใช้สว่านเจาะเป็นรู 2 รู ในส่วนที่จะใส่ด้ายจากส่วนตุ้ม
และ ด้ายตรงกลางส่วนปลาย ใช้เหล็กแหลมลนไฟเจาะรู เพราะถ้าใช้สว่านเจาะแล้ว จะ
ทำให้ไม้ไผ่แตกง่าย การร้อยด้ายเพื่อประกอบโครงร่มนั้น ร้อยตามรูของซี่กลอนและค้ำทุก
ชิ้น เอาด้ายพันเข้าไปในรูที่ทำไว้ตอนกลึงหัวร่ม และตุ้ม สอดซี่ใส่เข้าใน ทุกๆ ช่อง ช่องละ
ซี่จนครบ ส่วนค้ำที่สอดใส่ในช่องตุ้มในลักษณะเดียวกัน มัดด้ายให้แน่น

7

ม้า : เป็นสลักที่กางร่มออกแล้วไม่ให้หุบคืน สำหรับร่มคันเล็กทำด้วยลวดสปริงร่มคันใหญ่ทำ
ด้วยไม้ไผ่เหลา โดยเจาะช่องที่คันถือที่เป็นไม้ไผ่แล้วใส่ม้าเข้าไปในช่อง ใช้ตะปูตอกให้ติดกัน
เมื่อใช้มือบีดจะรัดตัวเข้าหากัน พอปล่อยมือจะดีดตัวออกจากกัน

ปลอกลาน : เป็นศูนย์รวมระหว่างหัวร่มคันถือและซี่ร่มทำหน้าที่เป็นตัวเคลื่อนขึ้น- ลงเวลากาง
หรือหุบทำจากใบลาน ตัดเป็นชิ้นให้กว้างและยาวตาม ขนาดที่พอเหมาะกับตัวร่ม แล้วพันรอบ
หัวร่มให้เชื่อมระหว่างซี่กลอน กับหัวร่ม พันรอบอีกทีด้วยกระดาษสา ทากาว
หลายๆชั้น

ตรงนี้คือ
ปลอกลาน

หลักการเก็บรักษาร่มบ่อสร้าง
คือ ไม่ให้ร่มโดนความชื้น กรณีที่ร่มอยู่ในกล่องให้เปิดฝากล่อง เพื่อไม่ให้เกิดความอับชื้นเกิดขึ้น และอาจจะนำลูกเหม็นมาใส่ไว้

เพื่อปัองกันแมลงต่างๆ กรณีที่ร่มโดนน้ำ หรือ ฝน ให้ทำให้ร่มแห้งให้เร็วที่สุด จะเป็นการยืดอายุการใช้งานของร่มได้

บรรณาณุกรรม 8

แหล่งอ้างอิงที่ 1

แหล่งอ้างอิงที่ 2

แหล่งอ้างอิงที่3

สมาชิก
ม.5/3

นายเชาว์วัฒน์ เขียววรรณ เลขที่ 1 นายครรชิดพงศ์ สังข์คำ เลขที่ 4

นายรัฐภูมิ ประสิทธิ์ เลขที่ 8 นางสาวพิจิตรา วงศ์อนุ เลขที่ 17

นางสาวสิิริพาพร โทบุดดี เลขที่ 14 นางสาวแดง ลุงปู่ เลขที่ 37