คู่มือการดูแลผู้สูงอายุภาวะข้อเข่าเสื่อม “โดยศาสตร์การแพทย์แผนไทย”

ค่มู อื การดูแลผูส้ งู อายุภาวะขอ้ เข่าเสอ่ื ม
“โดยศาสตรก์ ารแพทยแ์ ผนไทย”

จัดทาโดย
คณะทางาน แพทยแ์ ผนไทย

โรงพยาบาลท่าลี่

สารบญั หนา้
1
เรื่อง 2
บทนา 2
3
โรคขอ้ เข้าเส่อื ม 3
- สาเหตคุ วามเส่ือมของขอ้ เข่า 4
- ความเสยี่ งของการนาไปสู่การเป็นโรคข้อเข่าเสื่อม 4
- อาการและอาการแสดง 5
6
แนวทางการดแู ลรักษาผสู้ ูงอายดุ ้วยศาสตรก์ ารแพทยแ์ ผนไทย 6
- โรคลมจับโปงแหง้ เขา่ 7
- โรคลมจบั โปงนาเข่า
8-9
การรักษาด้วยการแพทย์แผนไทย
- หัตถบาบดั (การนวดรกั ษา) 10-12
- การประคบสมนุ ไพร
- การพอกยาดว้ ยสมนุ ไพร 13
- การบริหารร่างกายท่าฤาษีดัดตน
- การรกั ษาดว้ ยยาสมนุ ไพร 14
15
การปฏบิ ตั ิตัว
ขอ้ หา้ มและข้อควรระวงั ก
ภาคผนวก
ข
- การคัดกรองโรคข้อเข่าเสือ่ ม
- ตารางบันทกึ การติดตามอาการ ค
- ตารางบันทกึ การบริหารข้อเขา่
บรรนานุกรม ง

คู่มือการดูแลผู้สูงอายภุ าวะขอ้ เขา่ เสื่อม“โดยศาสตรก์ ารแพทย์แผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลท่าล่ี

1

บทนา

อาการปวดเข่า เป็นปัญหาสาคัญทมี่ ีผลต่อการดาเนนิ ชีวติ ของผสู้ งู อายุ (อายุ 60 ปีขึนไป) โดยมสี าเหตุ
ของโรคจากพฤตกิ รรมและความเส่อื มของร่างกาย พบได้ ถึงรอ้ ยละ 50 สาเหตสุ ว่ นใหญเ่ กดิ จากนาหนักตวั ที่
มาก ใช้เข่ามากหรือผดิ ท่า ผทู้ ่ีมภี าวะข้อเข่าเสื่อม จะมีอาการเจ็บหรือปวด ข้อเข่าผดิ รูป ข้อฝดื หรอื ข้อติด เดิน
ได้ไมป่ กติ มีเสียงดังในเขา่ เวลาเดิน สง่ ผลใหเ้ กดิ ความทุกข์ทรมานทังด้านรา่ งกายและจิตใจ ปัจจุบนั เขตพนื ที่
อาเภอท่าล่ี ประชาชนส่วนใหญป่ ระกอบอาชพี เกษตรกรรม ซ่ึงเป็นอาชีพท่ีทางานหนกั ทางานเกนิ กาลงั และ
ใชก้ ารเดินหรือการยนื เป็นเวลานานในการประกอบอาชพี และพบว่าผ้ปู ว่ ยในปจั จบุ ันมใี ช้ยาแก้ปวด และซือยา
แก้ปวดเพ่ือบรรเทาอาการเพิ่มมากขึน

จากสถานการณโ์ รคไตในปจั จุบันกาลงั เปน็ ปญั หาใหญร่ ะดับโลก คนไทยมีแนวโนม้ ปว่ ยเพิ่มขึนเรือ่ ยๆ
โดยคนไทยป่วยเป็นโรคไตติดอนั ดับ 3 ของอาเซียน รองจากมาเลเซยี และสิงคโปร์ สาเหตสุ ่วนใหญ่รอ้ ยละ 70
เกดิ จากเบาหวานและความดันโลหติ สงู ซึ่งมสี ถิติผูป้ ่วยรวมเกอื บ 15 ล้านคน ผลที่ตามมาคือมภี าวะไตเส่ือม
และไตเส่ือมเรว็ ขนึ หากปฏิบตั ติ วั ไม่ถูกต้อง จากข้อมูลพบว่าคนไทยปว่ ยเปน็ โรคไตเรือรังร้อยละ 17.6 ของ
ประชากร หรอื ประมาณ 8 ลา้ นคน เป็นผปู้ ว่ ยระยะสุดท้าย 2 แสนคน ปว่ ยเพ่ิมปลี ะกว่า 7,800 ราย จงึ เนน้
การชะลอความเสอื่ มของไตด้วยการลดการใช้ยาและใหป้ ระชาชนหันมาดูแลรักษาสุขภาพตนเองมากขึน

งานการแพทย์แผนไทยโรงพยาบาลทา่ ล่ี จึงได้จดั ทาหนงั สือคูม่ อื นีขึน เพ่ือเป็นแนวทางให้ เกิดความรู้
ความเข้าใจถงึ ภาวะและการดาเนนิ ของโรค การบริหารข้อเข่าอย่างถูกวิธี การดแู ลตนเองเบอื งต้น การลดการ
ใช้ยา เพือ่ ใหผ้ ูส้ ูงอายุในอาเภอท่าลี่ไดใ้ ช้เป็นแนวปฏบิ ตั เิ มื่อเกิดภาวะของโรคนี ผ้จู ดั หวังเป็นอย่างย่ิงวา่ หนงั สือ
คู่มือนีจะเปน็ ประโยชน์ต่อผ้อู ่าน ท่ีจะนาความร้ทู ไ่ี ด้ไปปฏบิ ัติและสง่ ผลดีตอ่ สุขภาพต่อไป

จดั ทาโดย
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลทา่ ล่ี

คมู่ ือการดูแลผูส้ ูงอายุภาวะข้อเขา่ เส่อื ม“โดยศาสตรก์ ารแพทย์แผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลท่าลี่

2

โรคขอ้ เข่าเสื่อม Osteoarthritis of the knee

ข้อเข่าเสอ่ื มหรือโรคข้อเขา่ เสอื่ ม เป็นภาวะของขอ้ เขา่ ทีผ่ า่ นการใชง้ านมาเปน็ เวลานาน เกิดการเส่อื ม
ของขอ้ มีการผดิ รูปของข้อเข่า โรคขอ้ เข่าเส่ือมมักพบในผูส้ ูงอายุ ทาใหเ้ กดิ ความเจบ็ ปวด ทรมานเปน็ อย่างยง่ิ
สง่ ผลให้คุณภาพชีวติ ลดลง และทาให้ โรคอื่นๆ กาเรบิ เขน่ โรคเบาหวาน ความดนั โลหิตสูง เนื่องจากออกกาลัง
กายหรือปฏบิ ตั ิ กิจวตั รประจาวันได้ลดลง

สาเหตคุ วามเสอ่ื มของขอ้ เขา่

 เม่อื อายมุ ากขนึ มโี อกาสเป็นข้อเขา่ เส่ือมมาก เนอ่ื งจากอายุการใชง้ านข้อเขา่ มาก
 พบในเพศหญิงมากกว่าเพศชาย 2-3 เท่า
 ในคนทีม่ รี ูปรา่ งท้วมและอ้วน มโี อกาสเปน็ ขอ้ เขา่ เส่อื มมากกวา่
 การใช้งาน ทา่ ทาง กิจกรรมทีม่ แี รงกดมากๆ เข่น ยกของหนกั นั่งพบั เพียบ
 โครงสรา้ งเข่าผดิ รูป เขน่ เขา่ โกง่
 เคยประสบอุบตั เิ หตุ บาดเจ็บเรือรงั จากการทางานหรือเลน่ กฬี า
 โรคข้ออกั เสบรูมาตอยด์เกา๊ ท์โรคของตอ่ มไรท้ ่อ

คู่มอื การดแู ลผ้สู งู อายุภาวะข้อเขา่ เสอ่ื ม“โดยศาสตรก์ ารแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลท่าลี่

3

ความเสยี่ งของการนาไปสู่การเป็นโรคขอ้ เข่าเสอื่ ม

อาการและอาการแสดง

อาการปวด มีลักษณะปวดตือๆ บรเิ วณข้อ อาการปวดมักเปน็ เรือรังและมากขึน เม่ือใช้งานหรอื ลง
นาหนักบนข้อเขา่ อาการจะทุเลาลงเมอ่ื พัก บางรายอาจมีอาการตึง บรเิ วณข้อพับรว่ มด้วย

ขอ้ ฝดื พบได้บอ่ ยในชว่ งเช้า แตม่ กั ไม่เกิน 30 นาที หรืออาจเกิดขึนช่ัวคราวใน ช่วงแรกของการ
เคลอ่ื นไหวหลังจากพักเป็นเวลานาน เชน่ การลกุ ขึนหลงั จากนัง่ นานๆ

ขอ้ บวมและผิดรูป อาจพบเข่าโกง่
มเี สยี งดังกรอบแกรบ ในข้อเข่าขณะเคลื่อนไหว

คู่มือการดูแลผู้สงู อายภุ าวะขอ้ เขา่ เสอื่ ม“โดยศาสตร์การแพทย์แผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลท่าล่ี

4

แนวทางการดแู ลรักษาผู้สูงอายดุ ้วยศาสตรก์ ารแพทย์แผนไทย

โรคลมจบั โปง

เปน็ โรคในตระกลู ลมชนิดหน่ึงเกดิ จากอาหารอากาศนาเป็นเฉพาะข้อเข่ากบั ข้อเท้าเท่านันลมจบั โปงมี
2 ชนดิ ได้แก่

1.โรคลมจับโปงแห้งเขา่ (เร้ือรัง)
สาเหตุ

เกิดจาการอักเสบของข้อเข่าเรอื รังการเส่ือมของข้อเข่านาหนกั ตัวมากและจากโรคลมจบั โปงนา
ลกั ษณะอาการของโรค

มีอาการปวดบวมแดงร้อนท่ีเข่าเพียงเลก็ น้อยมีนาในเขา่ เล็กน้อย แต่จะมสี ภาวะเข่าติดขาโก่งนง่ั ยองๆ
ไมไ่ ด้ขณะเดินในเขา่ จะมเี สียงดงั กรอ๊ บแกรบ๊ อาการปวดมากเวลาเปล่ียนอิรยิ าบถและก้าวขึนบันได
การตรวจวินจิ ฉัยโรค

1.วดั สน้ เทา้ ขา้ งทเี่ ป็นจะสนั
2.ตรวจวดั ความโกง่ ของเขา่
3.คลาขอ้ เขา่ ดูอาการบวมแดงร้อน
4.เขยอื นข้อเข่า
5.คลอนลูกสะบ้า
6.งอพบั ขาวดั องศาเข่า
7.ทาปูนทดสอบ
วิธกี ารรักษา
1.นวดพนื ฐานขาเปิดประตูลม
2.นวดสญั ญาณ1-3 เขา่
3.นวดสญั ญาณ1-4 ขาดา้ นอกเน้นสญั ญาณ 4 เขยือนขอ้ เข่า
4.นวดสญั ญาณ1-4 ขาดา้ นในเนน้ สัญญาณ 3, 4 เขยือนขอ้ เขา่
คาแนะนา
1.ประคบความร้อนเชา้ เย็นประมาณ10-15 นาที
2.งดอาหารแสลงเชน่ ข้าวเหนียวหนอ่ ไม้เคร่อื งในสัตวเ์ หล้าเบียรแ์ ละยาแก้ปวด
3.ท่ากายบริหาร - นั่งยองๆ 90 องศาทา 3 ครงั เช้าเยน็

- ท่าบรหิ ารอ่ืนๆตามความเหมาะสม
4.หา้ มบดิ ดัดสลดั ขา

คู่มือการดูแลผูส้ งู อายุภาวะข้อเขา่ เสอ่ื ม“โดยศาสตรก์ ารแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลท่าล่ี

5

2.โรคลมจบั โปงนา้ เขา่ (เฉยี บพลนั )
สาเหตุ

โบราณกล่าววา่ เกดิ จากอาหารอากาศและนา (ของมึนเมา) และการอักเสบของเข่าจากอุบัตเิ หตกุ าร
เส่ือมตามอายุขัยนาหนักตวั มากและการทางานหนัก
ลักษณะอาการของโรค

มีอาการปวดบวมแดงร้อนที่เข่ามากและเปน็ ทงั ข้อเขา่ มนี าในเข่าบางคนอาจมีอาการไข้เรียกไข้ลม
จับโปง
การตรวจวินิจฉยั โรค

1.วดั สน้ เทา้ ข้างที่เปน็ จะสนั
2.ตรวจวัดความโกง่ ของเขา่
3.คลาข้อเข่าดูอาการบวมแดงรอ้ นมาก
4.เขยือนข้อเข่า
5.คลอนลูกสะบ้า
6.งอพบั ขาวัดองศาเขา่
7.ทาปูนทดสอบจะเปน็ นาเยิมทังเขา่
วธิ กี ารรักษา
1.นวดพืนฐานขาเปิดประตูลม
2.นวดสญั ญาณ1-3 เขา่
3.นวดสญั ญาณ1-4 ขาดา้ นอกเน้นสัญญาณ 4
4.นวดสัญญาณ1-4 ขาดา้ นในเนน้ สญั ญาณ 3, 4
5.อาจใชย้ าดดู พิษความร้อนร่วมดว้ ย
คาแนะนา
1.ประคบความร้อนเชา้ -เย็นประมาณ10-15 นาที
2.งดอาหารแสลงเชน่ ข้าวเหนียวหนอ่ ไมเ้ คร่ืองในสัตว์เหล้าเบียร์และยาแกป้ วด
3.ท่ากายบรหิ าร - นง่ั ยองๆ 90 องศาทา 3 ครงั เชา้ เย็นกรณีการอักเสบทเุ ลา

- ท่าบริหารอน่ื ๆตามความเหมาะสม
- ห้ามกระดกข้อเทา้ ขึน-ลง
4.ห้ามบดิ ดัดสลัดขา

คู่มือการดูแลผสู้ งู อายุภาวะขอ้ เขา่ เสือ่ ม“โดยศาสตรก์ ารแพทย์แผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลท่าลี่

6

การรกั ษาด้วยการแพทย์แผนไทย

หัตถบาบดั (การนวดรกั ษา)
การนวดแผนไทยเป็นภูมิปัญญาไทยพืนบา้ นทีช่ าวบ้าน ใช้ในการบรรเทาอาการปวดของกลา้ มเนอื และ

ขอ้ การนวดแผนไทยอันประกอบไปด้วยการกดนวดทบ่ี รเิ วณขา สะโพก รอบหวั เขา่ และเท้า รวมทังการยดื
กลา้ มเนอื น่องของขาทัง 2 ขา้ ง จะมีผลตอ่ การบาบดั อาการปวดในผ้ปู ่วยโรคนี ทงั นีเพราะการนวดทังขาและ
เท้าทาให้การไหลเวยี นโลหิตดีขนึ ทีบ่ รเิ วณที่นวดและบรเิ วณขา้ งเคยี ง ทาใหเ้ กิดการซ่อมแซมเนือเย่ือบรเิ วณข้อ
เข่าและเทา้ ทเ่ี ส่ือมสภาพให้กลับมาแข็งแรงขึน ขณะเดยี วกันการนวดเทา้ ก็มีผลบรรเทาปวดและเพม่ิ ความ
ยืดหยุ่นให้แกข่ ้อและกลา้ มเนือบริเวณที่นวดด้วย

นอกจากนี เมื่อการนวดชว่ ยใหค้ วามยดื หยนุ่ ของ ข้อเท้าและข้อเข่าดีขนึ รว่ มกบั อาการปวดลดลง ทา
ให้ แรงกระแทกจากการเดินในกจิ วัตรประจาวนั ลดลง ทาให้ ใชข้ ้อเขา่ ไดน้ านขนึ จึงทาใหก้ ารนวดแผนไทยมี
สว่ นในการลดปวดและบาบัดผูป้ ่วยทม่ี ีภาวะขอ้ เขา่ เส่ือมได้

(ภาพการรักษาหัตถบาบดั หรอื การนวดรักษา โดย ศาสตร์การแพทยแ์ ผนไทย )

คูม่ อื การดูแลผู้สูงอายภุ าวะขอ้ เขา่ เส่อื ม“โดยศาสตร์การแพทย์แผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลท่าลี่

7

การประคบสมุนไพร
ถา้ เข่าอักเสบ ร้อน แดง ชา หรือบวมใน 1-3 วันแรก ใหป้ ระคบเยน็ โดยใชแ้ ผน่ เจลเยน็ หรอื นาแข็งใส่

ถุงพลาสติกห่อด้วยผ้าบางๆประคบบริเวณนนั นาน 15-20นาที ทาซาวนั ละ 2-3 ครัง หากร้สู ึกแสบผิว หรอื ปวด
มากใหห้ ยดุ ประคบความเยน็ ทนั ที หลังจาก วันท่ี 3 เปน็ ต้นไปใหป้ ระคบดว้ ยความร้อน เข่น ลกู ประคบ
กระเปา๋ นาร้อนหอ่ ดว้ ยผ้าขนหนู 15-20 นาที ซง่ึ จะใหผ้ ลในการคลายกลา้ มเนือและเพิ่มการไหลเวียนเลอื ด
ข้อควรระวังในการประคบสมุนไพร

1. หา้ มใชล้ ูกประคบท่ีร้อนเกินไปโดยเฉพาะกับบริเวณผิวหนังอ่อน ๆ หรอื บรเิ วณท่เี คยเป็นแผลมากอ่ น
ถ้าตอ้ งการมผี า้ ขนหนูรองกอ่ น หรอื รอจนกว่าลกู ประคบจะคลายคามร้อนลงจากเดิม

2. ควรระวงั เป็นพเิ ศษในผู้ปว่ ยเบาหวานอมั พาต เดก็ และผู้สูงอายุเน่ืองจากกลุ่มบุคคลดังกล่าวความรสู้ ึก
ตอบสนองต่อความร้อนช้าอาจจะทาใหผ้ วิ หนังไหม้, พองได้ง่าย ถา้ ต้องการใช้ควรจะใชล้ ูกประคบอุ่น
ๆ

3. ไม่ควรใช้ลกู ประคบสมนุ ไพรในกรณีที่มีการอักเสบ (ปวด, บวม, แดง, รอ้ น) ในช่วง 24 ชม.แรก
อาจจะทาใหบ้ วมมากขึน

4. หลงั จากประคบสมุนไพรแล้วไม่ควรอาบนาทันที เพราะจะไปชะลา้ งตัวยาออกจากผิวหนังและร่างกาย
อาจจะปรับไมท่ ัน (ปรับความร้อนเป็นเยน็ ทันทีทนั ใด)

คมู่ อื การดแู ลผู้สงู อายภุ าวะขอ้ เขา่ เส่อื ม“โดยศาสตรก์ ารแพทย์แผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลทา่ ล่ี

8

การพอกยาด้วยสมุนไพร
การแพทยแ์ ผนไทยมสี ตู รยาสมุนไพรหลายขนานท่ีสามารถนามาชว่ ยลดอาการปวด บวม อักเสบของ

ขอ้ เข่าได้ซึ่งสามารถนามาใชใ้ นการเสริมการรักษาโรคขอ้ เข่าเส่ือมไดเ้ ปน็ อย่างดี ทีช่ ว่ ยอาการข้อเข่าเสื่อมได้ ท่ี
สาคัญบางสูตรสามารถหาวตั ถุดิบมาทาเองทบี่ ้านไดด้ ้วยเช่น
สตู รยาพอกเข่าลดอาการปวดการอักเสบ

“อาการปวดเขา่ ” มักจะมาควบคู่กับภาวะบวมแดงและร้อนทังหมดนเี ป็นผลมาจากการ
อกั เสบภายในข้อเข่าและมกั ก่อให้เกดิ ความราคาญ
1.สูตรยาพอกเยน็ รักษาอาการโรคจบั โปงเข่านา
ส่วนประกอบ

1. ใบตาลงึ 10ใบ
2. ใบยา่ นาง10ใบ
3. ใบรางจืด10ใบ
4. ฟา้ ทะลายโจร10ใบ
5. ดนิ สอพอง2ขดี
วิธีการทา
นาสมนุ ไพรมาล้างใหส้ ะอาด แล้วนาสมุนไพรมาตาผสมกับดินสอพองให้ละเอยี ดพอหยาบๆผสม
นาเปลา่ ครง่ึ แก้วแลว้ นาไปแช่ต้เู ยน็ ไว้สักพักจากนนั นาสมุนไพรมาพอกบริเวณเขา่ เพ่ือดูดพิษร้อนออก
วิธีการพอก
นาสมุนไพรท่ีเตรียมไวมา้ พอกบริเวณเข่าท่มี ีอาการปวดบวมแดงรอ้ นอักเสบทงิ ไว้15-30นาทพี อ
สมุนไพรทีพ่ อกแหง้ กเ็ ปล่ยี นพอกใหมจ่ นกวา่ อาการจะทุเลา
หมายเหตุพอกวนั ละ1-2ครัง (เช้า – เย็น ) อาการปวดเข่าเขา่ บวมก็จะลดลง

คมู่ อื การดแู ลผู้สงู อายภุ าวะข้อเขา่ เส่อื ม“โดยศาสตร์การแพทย์แผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลทา่ ล่ี

9

2.สูตรยาพอกเยน็ รกั ษาอาการโรคจบั โปงเขา่ แห้ง
สว่ นประกอบ

1. เหง้าขงิ สด2ขดี
2. เหงา้ ไพลสด2ขดี
3. นามันมะกอก100มล.
วิธีการทา
1. เลือกเหง้าขิงสดเหง้าไพลสดทีม่ ีความหนาประมาณ3นวิ
2. นาสมุนไพรปอกเปลือกล้างใหส้ ะอาดแล้วนาสมุนไพรไปบดให้ละเอียด
3. นาสมุนไพรขิงและไพลที่บดละเอยี ดดีแลว้ ไปผสมกับนามันมะกอกคนใหเ้ ป็นเนือเดียวกันไม่ต้อง
เหลวมาก
วิธีการพอก
นาไปพอกบรเิ วณเขา่ ที่รู้สึกปวดหอ่ ดว้ ยผ้าท่รี ะบายความร้อนไดย้ ากทงิ ไว้ 15-30นาทีพอสมุนไพรที่
พอกแหง้ กเ็ ปลีย่ นพอกใหมจ่ นกวา่ อาการจะทเุ ลา
หมายเหตุพอกวันละ1-2ครัง (เช้า – เย็น ) อาการปวดเข่าเข่าบวมกจ็ ะลดลง

คู่มือการดูแลผ้สู ูงอายภุ าวะข้อเขา่ เส่ือม“โดยศาสตร์การแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลทา่ ลี่

10

การบรหิ ารรา่ งกายท่าฤาษดี ัดตน
ท่าบริหารร่างกายฤาษีดัดตนนนั เปน็ ภมู ปิ ญั ญาของบรรพบุรุษไทยซ่ึงมมี าช้านานนอกจากทา่ ฤาษดี ดั

ตนจะช่วยบาบัดตน รวมทงั ส่งเสริมสขุ ภาพแล้วยังช่วยป้องกันโรคเบืองต้นไดอ้ ีกด้วย ซงึ่ ท่าสว่ นใหญ่ของฤาษี
ดดั ตนนันเป็นการเลียนแบบท่าทางหรืออิริยาบทของไทยขณะเดียวกันก็ใชห้ ลักการเคล่ือนไหวรา่ งกาย ให้
สอดคลอ้ งกับลมหายใจเขา้ ออกผลลพั ธ์ท่ีได้คอื สุขภาพแข็งแรงกระปรีกระเปร่าและชว่ ยให้ผูฝ้ กึ มีสมาธมิ าก
ยิง่ ขนึ โดยทา่ ทีเ่ หมาะกับการบรหิ ารรา่ งกายดว้ ยฤาษดี ัดตนบรรเทาโรคข้อเข่าเสอ่ื มได้แก่

1. ท่าแก้กร่อนและแก้เขา่ ขดั (คาว่า “กลอ่ น” ความเส่ือม “กรอ่ นกษยั ” คือโรคเรือรังมคี วามเสื่อม
ของอวัยวะนันเอง)
ประโยชน์

เป็นการบรหิ ารบรรเทาอาการปวด ตงึ บรเิ วณเขา่ หลงั เอวทาใหร้ ะบบไหลเวียน และการเคลอ่ื นไหว
บรเิ วณเขา่ หลงั เอวดีขนึ
วิธีบริหาร

1. นงั่ เหยียดขาทงั สองข้างเท้าชดิ กันมือทงั สองข้างวางไว้บรเิ วณหนา้ ขาหนา้ ตรงหลงั ตรง
2. สดู ลมหายใจเขา้ ใหล้ ึกทส่ี ดุ พรอ้ มกับใช้มือทงั สองข้างนวดตงั แต่ตน้ ขาต่อเน่ืองไปจนถึงปลายเทา้
3. ใชม้ อื จับปลายเท้าและก้มหนา้ ให้มากทสี่ ดุ กลันลมหายใจไวส้ ักคร่ผู ่อนลมหายใจออกพรอ้ มกับคลาย
มอื จากปลายเท้า
4. นวดจากข้อเท้ากลับขนึ มาจนถึงต้นขาแล้วกลบั มาอยู่ในท่าเตรยี มเร่มิ ต้นทาซาจนครบ5-10ครัง

12

34

56

ค่มู ือการดแู ลผู้สูงอายภุ าวะข้อเขา่ เสอ่ื ม“โดยศาสตร์การแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลท่าล่ี

11

2. ท่าดารงกายอายุยนื
ประโยชน์

เปน็ การบริหารบรรเทาอาการปวด ตงึ บริเวณขา และกล้ามเนือแนวด่ิงทาใหร้ ะบบไหลเวยี น และการ
เคลอื่ นไหวบริเวณขาและกล้ามเนอื แนวด่งิ ดีขึน
วธิ ีบรหิ าร

1. ยืนแยกขาแบะปลายเทา้ ออกมือทังสองขา้ งกาหมดั วางซ้อนกันท่รี ะดบั อกแขนตงั
ฉากกับลาตวั โดยมือห่างจากอก

2. สูดลมหายใจเข้าใหล้ กึ ท่ีสุดพร้อมกับย่อตวั ลงช้าๆกลันลมหายใจไว้สกั ครูพรอ้ มกับ
แขม่วท้องขมิบกน้

3. ผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับค่อยๆยดื ตวั ใหก้ ลบั มาอยู่ในทา่ เตรยี มทาซา 5-10 ครัง

12 3

ค่มู อื การดูแลผ้สู งู อายุภาวะขอ้ เขา่ เสือ่ ม“โดยศาสตรก์ ารแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลทา่ ลี่

12

3. แกไ้ หล่ขาและแก้เข่า
ประโยชน์

เปน็ การบริหารบรรเทาอาการปวด ตึงบริเวณเอวอกขาไหล่ (เป็นการบริหารแบบเกลยี วบิด)ทาให้
ระบบไหลเวียน และการเคลื่อนไหวบรเิ วณเอวอกขาไหล่ (เป็นการบริหารแบบเกลียวบดิ )ดขี นึ
วิธีบริหาร

1.ยนื กา้ วขาขา้ งซา้ ยเฉยี งออกไปทางซ้ายมือข้างเดียวกันวางแนบหนา้ ขามือขวาเท้าอย่บู นสะโพกใน
ลกั ษณะคว่ามือสนั มือดันสะโพกปลายมือเฉียงไปทางด้านหลงั

2.สดู ลมหายใจเขา้ ใหล้ กึ ท่สี ดุ พร้อมกับค่อยๆย่อตวั ทิงนาหนกั ลงไปบนขาข้างซา้ ยที่กา้ วออกไป
3.ขณะย่อตวั ค่อยๆบิดตวั ให้หันหน้าไปทางดานขวาช้าๆโดยขาซ้ายจะย่อขาขวาจะตึงกลนั ลมหายใจไว้
สกั ครพู่ ร้อมกับกดเนน้ สน้ มือท่ีเท้าอยู่บนสะโพก
4.ผ่อนลมหายใจออกพร้อมๆกับกลบั มาอยู่ในท่าเตรยี มทาซาเชน่ เดมิ แต่เปลย่ี นเป็นกา้ วขาข้างขวาทา
สลบั ซา้ ยขวานบั เปน็ 1ครงั ทา5-10ครงั

1 23
3

45

คมู่ อื การดูแลผ้สู ูงอายภุ าวะข้อเขา่ เสอ่ื ม“โดยศาสตรก์ ารแพทย์แผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลท่าล่ี

13

การรักษาดว้ ยยาสมุนไพร
ยาสมนุ ไพรไทยรกั ษาบรรเทาอาการปวด ตงึ คลายกลา้ มเน้ือ เกีย่ วกบั กลมุ่ อาการทางกลา้ มเนอ้ื

และกระดกู ท่ีมีใช้กับผูป้ ่วยในโรงพยาบาลทา่ ล่ี
ยาสาหรับใช้รบั ประทาน
1.ยาผสมเถาวลั ยเ์ ปรียง

บรรเทาอาการปวดเม่ือยตามร่างกาย
ขนาดและวิธใี ช้
รับประทานครัง 900 มิลลกิ รัม – 1.5 กรัมวนั ละ 3 ครงั หลงั อาหารทนั ที
ขอ้ ห้ามใช้
หา้ มใชใ้ นหญิงตังครรภ์
อาการไม่พงึ ประสงค์
ปวดท้องท้องผูกปัสสาวะบอ่ ยคอแห้งและใจสัน่

2.ยาสหศั ธารา
ขบั ลมในเสน้ แกโ้ รคลมกองหยาบ
ขนาดและวิธีใช้
รบั ประทานครังละ 1 – 1.5 กรมั วันละ 3 ครงั ก่อนอาหาร
ขอ้ หา้ มใช้
หา้ มใช้กบั หญงิ ตังครรภ์และผู้ท่ีมีไข้
อาการไม่พงึ ประสงค์
รอ้ นท้องแสบท้องคลน่ื ไส้คอแห้งผน่ื คัน

ยาสาหรบั ใช้ภายนอก
1.ยานามันไพล

บรรเทาอาการบวมฟกชาเคล็ดยอก
ขนาดและวธิ ใี ช้
ทาและถเู บาๆบริเวณทีม่ ีอาการวนั ละ 2 - 3 ครงั
ขอ้ ห้ามใช้
- ห้ามทาบรเิ วณขอบตาและเนอื เยอื่ ออ่ น
- หา้ มทาบรเิ วณผิวหนังที่มบี าดแผลหรือมแี ผลเปดิ

คูม่ อื การดแู ลผสู้ ูงอายภุ าวะขอ้ เขา่ เส่อื ม“โดยศาสตรก์ ารแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลทา่ ลี่

14

การปฏิบตั ติ ัวการปฏิบัติตนเมอ่ื เปน็
โรคขอ้ เข่าเสอ่ื ม

เป็นการปรับเปลย่ี นอิรยิ าบถและสภาพแวดล้อมใหเ้ หมาะสมในชวี ติ ประจาวนั
การนัง่ ควรน่ังบนเก้าอี มีทร่ี องแขนเพ่ือช่วยในการพยุงตวั ลกุ ขนึ ไม1ควรนงั่ พับเพียบ น่ังขัดสมาธิ นง่ั คุกเขา่ นัง่
ยองๆหรอื นง่ั ราบกบั พนื หลกี เลย่ี งการยนื นง่ิ ๆ นานๆ ควรมกี ารเปลย่ี นอริ ยิ าบถ เขน่ ลกุ เดนิ ไปมาอยา่ งนอ้ ยทุกคร่ึงถงึ 1 ชว่ั โมง
น่ังเหยยี ดขา หรือบริหารกล้ามเนอื เขา่ ร่วมด้วยเป็นระยะ
การนอน นอนบนเตียงสูงระดับเข่า ไม่ควรนอนราบกบั พนื ควรพกั อาศยั อยูข่ นั ดา้ นลา่ ง ขนึ ลงบนั ไดใหน้ ้อยที่สุด
เนอ่ื งจากขณะกา้ วขนึ ลงบนั ได จะมีแรงกดทข่ี ้อเขา่ มาก
การยนื ควรยืนตรงให้นาหนักตวั ลงขาทงั สองขา้ งเท่าๆ กัน
การเดิน ควรเดนิ บนพืนราบ ใสร่ องเทา้ แบบสวม พืนนุม่ กระขบั พอเหมาะ หรือ ไขเ้ คร่ืองช่วยเดนิ ท่ีเหมาะสม
การใช้ห้องนาควรใช้ซกั โครกถ้าหอ้ งนาเปน็ ส้วมซมึ ควรใช้เกา้ อที ่มี รี ตู รงกลางหรือเกา้ อีนงั่ ถา่ ย ควรมรี าวจับยืดเกาะ
การควบคมุ นา้ หนกั ให้เหมาะสม ผู้ทีน่ าหนักเกิน ควรลดหรือควบคมุ นาหนักไม่ ให้เพม่ิ ขนึ โดยการควบคุมอาหาร
และการออกกาลงั กายท่ีถูกตอ้ ง

ขณะก้าวขึ้นหรือลงบันไดจะเกดิ แรงกดตอ่ ขอ้ เขา่ 3-4 เท่าของน้าหนักตวั

คูม่ อื การดูแลผู้สงู อายุภาวะข้อเขา่ เส่ือม“โดยศาสตรก์ ารแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลท่าล่ี

15

ขอ้ ห้ามและข้อควรระวัง

1. 1-3วันแรกที่ข้อเข่ามกี ารอักเสบ ปวด บวม แดง รอ้ น ใหง้ ดการบริหารเข่า
2. หลงั จากวนั ท่ี 3 อาการอักเสบลดลง จึงค่อยเรม่ิ บริหารขอ้ เข่าเทา่ ทที่ าได้
3. หลีกเลีย่ งทา่ บรหิ ารท่ีต้องมีการหมุนข้อเขา่ สะบัดเข่า พบั เข่า และยอ่ เข่า มากเกนิ ไป
4. ไมค่ วรออกกาลงั กายท่มี ีแรงกระแทกตอ่ ขอ้ เขา่ เซน่ การวิ่ง เตน้ แอโรบคิ กระโดด เป็นตน้
5. งดอาหารแสลงเชน่ ขา้ วเหนยี วหนอ่ ไม้เคร่อื งในสัตวเ์ หลา้ เบยี รแ์ ละยาแก้ปวด
6. พักผ่อนให้เพียงพอ รบั ประทานอาหารท่มี ปี ระโยชน์

คมู่ ือการดแู ลผูส้ ูงอายภุ าวะข้อเขา่ เสอื่ ม“โดยศาสตร์การแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลท่าลี่

ภาคผนวก

ค่มู ือการดแู ลผู้สงู อายุภาวะขอ้ เขา่ เส่อื ม“โดยศาสตร์การแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลท่าลี่

วนั ท่ี____________________

การคัดกรองโรคขอ้ เขา่ เส่ือม

ข้อมูลท่ัวไป
ชื่อ__________________________อายุ________ทอ่ี ยู่________________________________
เพศ ชาย หญิงเบอรต์ ิดตอ่ ______________เลขบัตรประชาชน___________________
การตรวจร่างกาย
ความดนั โลหิต______/_______ชพี จร_______การหายใจ_______อณุ หภมู ริ ่างกาย____________
น้าหนัก____________สว่ นสูง__________อนื่ ๆ ระบุ__________________________________
ข้อแนะนา

การคดั กรองโรคข้อเข่าเสอื่ มเปน็ การตัดกรองเบืองต้นเพ่ือค้นหาผ้สู งู อายุ๖๐ปีทีม่ ีโอกาสเสย่ี ง
ต่อการเป็นโรคขอ้ เขา่ เสอ่ื ม
ผู้สงู อายุมีอาการปวดเข่าหรอื ไม่

ไมป่ วดเข่า
ปวดเขา่
การพิจารณา
ถ้าตอบ “ปวดเข่า” แสดงวา่ มีความเสี่ยงหรอื มีแนวโน้มที่จะเปน็ โรคข้อเขา่ เส่ือมใหส้ ง่ ตอ่ บุคลากร
ทางสาธารณสขุ เพอื่ คดั กรองโรคข้อเขา่ เส่ือมทางคลินกิ

คาแนะนาในการใช้ Pain scale
ระดบั 0 หมายถึงไม่มีอาการปวดเลย
ระดบั 1 - 3 หมายถึงมอี าการปวดเลก็ น้อยไมม่ คี วามกังวลไมม่ คี วามรู้สึกทุกขท์ รมานแต่อย่างใด
ระดบั 4 - 5 หมายถึงมอี าการปวดปานกลางความรูส้ ึกทกุ ข์ทรมานจากอาการปวดพอสมควรแตย่ งั

สามารถทนได้
ระดบั 6 - 7 หมายถึงมอี าการปวดมากมีความกังวลมากขึนพกั ผอ่ นได้ไม่เพยี งพอเริม่ มีความรู้สึกว่า

ไม่สามารถทนได้
ระดับ 8 - 9 หมายถงึ มีอาการปวดรุนแรงรสู้ กึ ทกุ ข์ทรมานจากอาการปวดมากไม่สามารถนอนหลบั

พักผอ่ นได้
ระดับ 10 หมายถงึ มีอาการปวดรนุ แรงมากท่ีสดุ จนไมส่ ามารถทนได้

คู่มอื การดูแลผู้สูงอายุภาวะข้อเขา่ เส่อื ม“โดยศาสตรก์ ารแพทย์แผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลท่าลี่

การคดั กรองโรคข้อเขา่ เส่ือมทางคลนิ กิ

ข้อแนะนา
แบบคัดกรองโรคข้อเขา่ เสือ่ มทางคลินกิ ใชป้ ระเมนิ ผสู้ ูงอายุ๖๐ปขี นึ ไปทม่ี ีอาการปวดเขา่ เพอ่ื ค้นหา
โอกาสทจ่ี ะเป็นโรคข้อเขา่ เส่ือมและส่งต่อแพทยแ์ ผนไทยเพ่ือตรวจวินิจฉยั และทาการรกั ษา
ขอ้ คาถาม ไม่ใช่ ใช่
1. ขอ้ เข่าฝืดตงึ หลังตนื่ นอนตอนเช้านาน<๓๐นาที (stiffness)
2. เสียงดงั กรอบแกรบในข้อเขา่ ขณะเคลือ่ นไหว (crepitus)
3. กดเจบ็ ที่กระดูกข้อเข่า (body tenderness)
4. ขอ้ ใหญผ่ ิดรปู (body enlargement)
5. มีอาการปวดบวมแดงร้อนทเี่ ข่ามากและเป็นทงั เขา่
การพจิ ารณา
ผ้สู งู อายุ๖๐ปีขนึ ไปมอี าการ“ปวดเข่า” และตอบวา่ “ใช่” ๒ข้อแสดงวา่ มโี อกาสท่ีจะเป็น
โรคข้อเข่าเส่อื มสง่ ต่อแพทย์แผนไทยเพ่ือตรวจวินิจฉัยและทาการรกั ษา

ค่มู ือการดูแลผ้สู ูงอายภุ าวะขอ้ เขา่ เสื่อม“โดยศาสตรก์ ารแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลทา่ ลี่

วนั ที่____________ครัง้ ที่____

ตารางบันทึกการตดิ ตามอาการ

การตรวจร่างกาย
ความดนั โลหติ ______/_______ชีพจร_______การหายใจ_______อณุ หภูมิร่างกาย____________
น้าหนกั ____________สว่ นสงู __________อน่ื ๆ ระบุ__________________________________
อาการสาคัญ_____________________________________________________________________________________
กอ่ นการรกั ษา

หลงั การรกั ษา

บันทกึ การรกั ษา

___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________

ติดตามผลการรักษาคร้ังตอ่ ไป

__________________________________________________________________________________________________________

อน่ื ๆ ระบุ

__________________________________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________________________________

คูม่ ือการดูแลผ้สู งู อายภุ าวะข้อเขา่ เส่อื ม“โดยศาสตร์การแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลท่าลี่

วนั ที่____________ครัง้ ที่____

ตารางบันทึกการตดิ ตามอาการ

การตรวจร่างกาย
ความดนั โลหติ ______/_______ชีพจร_______การหายใจ_______อณุ หภูมิร่างกาย____________
น้าหนกั ____________สว่ นสงู __________อน่ื ๆ ระบุ__________________________________
อาการสาคัญ_____________________________________________________________________________________
กอ่ นการรกั ษา

หลงั การรกั ษา

บันทกึ การรกั ษา

___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________

ติดตามผลการรักษาคร้ังตอ่ ไป

__________________________________________________________________________________________________________

อน่ื ๆ ระบุ

__________________________________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________________________________

คูม่ ือการดูแลผ้สู งู อายภุ าวะข้อเขา่ เส่อื ม“โดยศาสตร์การแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลท่าลี่

วนั ที่____________ครัง้ ที่____

ตารางบันทึกการตดิ ตามอาการ

การตรวจร่างกาย
ความดนั โลหติ ______/_______ชีพจร_______การหายใจ_______อณุ หภูมิร่างกาย____________
น้าหนกั ____________สว่ นสงู __________อน่ื ๆ ระบุ__________________________________
อาการสาคัญ_____________________________________________________________________________________
กอ่ นการรกั ษา

หลงั การรกั ษา

บันทกึ การรกั ษา

___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________________

ติดตามผลการรักษาคร้ังตอ่ ไป

__________________________________________________________________________________________________________

อน่ื ๆ ระบุ

__________________________________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________________________________

คูม่ ือการดูแลผ้สู งู อายภุ าวะข้อเขา่ เส่อื ม“โดยศาสตร์การแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลท่าลี่

สิ้นสดุ การรักษา

ผูส้ งู อายุมีอาการปวดเขา่ หรอื ไม่
ไม่ปวดเขา่
ปวดเขา่

การพจิ ารณา
ถ้าตอบ “ไมป่ วดเขา่ ” แสดงวา่ สินสดุ การรกั ษา
ถ้าตอบ “ปวดเขา่ ” แสดงว่าควรไดร้ ับการรักษาต่อเนื่อง หรือสง่ ต่อการรักษา

ระดับความเจบ็ ปวด

แบบสอบถามการติดตามผลการรกั ษาจานวน_______คร้งั ไมใ่ ช่ ใช่
ข้อ คาถาม

1. ขอ้ เข่าฝืดตงึ หลังตืน่ นอนตอนเชา้ นาน<๓๐นาที (stiffness)

2. เสยี งดังกรอบแกรบในข้อเข่าขณะเคลอ่ื นไหว (crepitus)

3. กดเจ็บท่ีกระดูกข้อเข่า (body tenderness)

4. ข้อใหญผ่ ดิ รปู (body enlargement)

5. มีอาการปวดบวมแดงร้อนท่ีเข่ามากและเปน็ ทงั เขา่

สรุปบันทกึ การรกั ษา

ทาการรักษาดว้ ยการแพทย์แผนไทยจานวน______ครังได้แก่วันที่_____________________________
ผลการรักษา______________________________________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________________________________

อืน่ ๆ ระบุ

__________________________________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________________________________________

คู่มอื การดูแลผู้สงู อายภุ าวะข้อเขา่ เสื่อม“โดยศาสตร์การแพทย์แผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลทา่ ลี่

ตารางบนั ทึกการบรหิ ารข้อเข่า

ทาเครอ่ื งหมายในวนั ทีบ่ รหิ ารขอ้ เข่า

เดือน วันที่ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

บันทกึ กิจกรรม

____________________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________________

เดือน วนั ท่ี 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

บันทึกกจิ กรรม

____________________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________________

เดือน วันที่ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

บนั ทึกกิจกรรม

____________________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________________

คมู่ อื การดูแลผสู้ งู อายภุ าวะขอ้ เขา่ เสื่อม“โดยศาสตร์การแพทย์แผนไทย”
คณะทางานแพทย์แผนไทย โรงพยาบาลทา่ ล่ี

ค่มู อื การดแู ลผสู้ งู อายุภาวะข้อเขา่ เสื่อม“โดยศาสตร์การแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลทา่ ลี่

ค่มู อื การดแู ลผสู้ งู อายุภาวะข้อเขา่ เสื่อม“โดยศาสตร์การแพทยแ์ ผนไทย”
คณะทางานแพทยแ์ ผนไทย โรงพยาบาลทา่ ลี่