รสวรรณคดีสันสกฤต

เอกสารประกอบการเรยี นรายวิชา ท33101 ภาษาไทย
ระดบั ช้ันมธั ยมศึกษาปี ที่ ๖

ความงามทางภาษา

รสทางวรรณคดสี ันสกฤต

รสทางวรรณคดีสนั สกฤต

รสวรรณคดีสนั สกฤต มปี รากฏใน ตารานาฏยศาสตร์
(นาฏยเวท) ของพระภรตมนุ ี ซึ่งกล่าวถึงคุณสมบัติของตัว
ละครสนั สกฤตที่ดีกวา่ ต้องประกอบดว้ ยรส ๙ รส คือ
ศฤงคารรส หาสยรส กรณุ ารส รุทรรส วีรรส ภยานกรส พภี ตั
สรส อพั ภูตรสและศานติรส โดยมรี ายละเอยี ดดงั นี้

๑) ศฤงคารรส (รสแห่งความรกั )

เปน็ การพรรณความรกั ระหว่างหนุ่มสาวระหว่างสามี ภรรยา ระหวา่ งผู้ใหญ่

กบั ผู้น้อย บิดามารดากับบุตร ญาติกับญาติ ฯลฯ สามารถทาใหผ้ ู้อา่ น พอใจรัก เห็น

คณุ คา่ ของความรกั นกึ อยากรกั กับเขาบ้างเชน่ รักฉันชู้สาว รกั หมคู่ ณะ รัก

ประเทศชาติ เปน็ ต้น อย่างเช่น เรือ่ งลิลิตพระลอ เต็มไปด้วยรสรกั

(บาลี เรียกรสนี้วา่ รตริ ส) จะกล่าวว่าในรสนี้ อาจเทียบไดก้ บั นารีปราโมทย์กว็ า่ ได้

..ถึงไปกไ็ ม่อยูน่ าน เยาวมาลยอ์ ยา่ โศกเศรา้ หมอง

พระจุมพิตชดิ เชยปรางทอง กรประคองนฤมลขึน้ บนเพลาฯ

ในบทนี้ เนื้อความจะคลา้ ยกบั ตัวอย่างที่ยกไวใ้ นรสนารปี ราโมทย์ คือตนก็

ยงั รักจนิ ตะหราอยู่ ไม่ไดห้ นีหนา่ ยไปไหน ขอจินตะหราอย่าโศกเศร้าเสียใจไปเลย

๒) หาสยรส (รสแห่งความขบขนั )

เปน็ การพรรณนาทีท่ าใหเ้ กดิ ความรา่ เริง สดชน่ื เสนาะ ขบขนั อาจทาให้ผ้อู า่ น ผ้ดู ูยิ้มกบั

หนงั สือ ยิ้มกับภาพที่เหน็ ถึงกบั ลืมทุกขด์ ับกลมุ้ ไปชัว่ ขณะ เช่น เรื่องระเด่นลันได เป็นตน้

(บาลเี รยี กรสนีว้ า่ หาสะรส) ตัวอยา่ งเชน่

บา้ งบา่ วเขา้ คนละบ่าพานายวิ่ง ประเจียดเครือ่ งเปลือ้ งทิง้ ไว้เกลือ่ นกล่น

บ้างหนามเกย่ี วหวั หไู ม่ร้ตู น ซุกซนด้นไปแตล่ าพงั

บา้ งเททิ้งไถ้ข้าวเขนงปืน รื้อตื่นเสยี งเพือ่ นกันข้างหลงั

ที่ถกู ปนื ป่วยขาละลา้ ละลัง อตุ ส่าหค์ ลานเซซังซกุ ไปฯ

กวีตั้งใจจะให้ดูแลว้ ตลกขบขัน แม้วา่ เราอาจจะอา่ นแล้วรู้สึกเฉยๆ ไม่ขาสกั เท่าไหร่ คือ

เมื่อท้าวกะหมังกหุ นิงถูกกริชแล้ว โดยปกติเมื่อแมท่ ัพตาย ใครเลา่ จะยังอย่รู บตอ่ ก็ได้แต่แตก

กระเจิงหนีกันหัวซุกหัวซนุ บา้ งก็วิ่งกนั ผ้าผอ่ นหลดุ ลุ่ย หนามทิง่ แทงเกีย่ วไปเกี่ยวมา บ้างวิง่ บ้าง

คลาน เหน็ ถึงความ ชลุ มนุ ว่นุ วายไปหมด

๓) กรุณารส (รสแห่งความเมตตากรณุ าทเ่ี กิดภายหลงั ความเศรา้ โศก)

เป็นบทพรรณนาที่ทาให้ผ้อู ่านหดห่เู หีย่ วแหง้ เกดิ ความเหน็ ใจถึงกบั นา้ ตาไหล พลอยเป็นทุกข์

เอาใจช่วยตวั ละคร เช่น เหน็ ใจนางสีดา เห็นใจจรกา และเห็นใจนางวนั ทอง เปน็ ต้น

(บาลีเรียกรสนีว้ า่ โสกะรส)

แต่การศึกครั้งนีไ้ ม่ควรเปน็ เกดิ เข็ญเพราะลกู อัปลักษณ์

จะมีคผู่ ู้ชายก็ไม่รกั จึงหักให้สาสมใจ

เมื่ออ่านตรงชว่ งนีแ้ ล้ว เราจะร้สู ึกสงสารท้าวดาหาขน้ึ มาจบั ใจ เพราะท้าวดาหาได้แต่ตดั พอ้ ต่อ

ว่านอ้ ยใจ วา่ ศึกสงครามนน้ั มนั ไม่นา่ เกดิ ขึน้ หรอก ถ้าไม่ใชเ่ พราะว่าลูกของตนนั้นหน้าตาอปั ลกั ษณ์ ดูสิ

ขนาดว่าจะแต่งงานทง้ั ที ผชู้ ายเขายังไมร่ กั เลย ซึ่งเป็นการ กล่าวประชดประชัน เพราะทา้ วดาหาน้นั กาลงั

นอ้ ยใจอิเหนา

๔) รุทรรส/เราทรรส (รสแหง่ ความโกรธเคือง)

บทบรรยายหรอื พรรณนาท่ที าใหผ้ ดู้ ูผูอ้ า่ นขดั ใจฉุนเฉียว ขัดเคืองบุคคลบางคนใน

เร่อื ง บางทีถึงกับขว้างหนังสือทิ้ง หรอื ฉีกตอนนน้ั ก็มี เชน่ โกรธขนุ ชา้ ง โกรธชชู ก

(บาลีเรยี กรสน้วี า่ โกธะ) รสนี้ เทียบไดก้ บั รสวรรณคดไี ทยคือ พโิ รธวาทงั

เมื่อน้ัน ทา้ วกะหมงั กหุ นิงนเรนทร์สูร

ไดฟ้ งั ทัง้ สองทูตทลู ให้อาดรู เดือดใจดงั่ ไฟฟา้

จงึ บญั ชาตรัสดว้ ยขดั เคอื ง ดดู เู๋ จา้ เมืองดาหา

เราอ่อนงอ้ ขอไปในสารา แต่จะว่ารับไวก้ ็ไม่มี

เป็นตอนที่ทา้ วกะหมงั กหุ นงิ กก็ าลงั โกรธยิง่ นัก เพราะตนน้นั ยอมออ่ นข้อสง่

คนไปขอเจรจา แต่ท้าวดาหานัน้ หาไดจ้ ะรบั ไว้แมแ้ ต่นิดเดียวเลย คิดแล้วก็น่าแค้นใจนกั

๕) วีรรส (รสแห่งความกล้าหาญ)

บทบรรยายหรอื พรรณาทีท่ าให้ผู้อา่ น ผู้ดู ผฟู้ งั พอใจผลงานและหนา้ ที่ ไมด่ หู มิ่น

งาน อยากเปน็ ใหญ่ อยากรา่ รวย อยากมีชื่อเสยี ง เลียนแบบสมเด็จพระนเรศวร ชอบ

ความมีขตั ติมานะของพระมหาอุปราชา จากเรือ่ งลิลิตตะเลงพ่าย

(บาลีเรียกรสนี้วา่ อตุ สาหะรส)

...จะตงั้ หนา้ อาสาชิงชยั มิไดย้ อ่ ทอ้ ถอยหลัง

สู้ตายไมเ่ สียดายชีวัง กวา่ จะสิ้นชีวังของขา้ นฯ้ี

เมือ่ ได้อ่านบทนแ้ี ล้ว บางคนอาจจะเลือดรักชาติพลุง่ พล่านเลยเทยี ว บน

ขา้ งตน้ น้เี ป็นตอนที่เจา้ เมืองในปกครองของทา้ วกะหมงั กหุ นิง น้นั รบั ปากเปน็ มัน่ เป็น

เหมาะอย่างดีว่า ตนยนิ ดีร่วมรบรว่ มตอ่ สอู้ ยา่ งสดุ กาลัง พร้อมจะส้แู ม้ตวั จะตายก็ยอม

๖) ภยานกรส (รสแหง่ ความกลวั ตื่นเตน้ ตกใจ)

บทบรรยายหรือพรรณาทที่ าใหผ้ อู้ ่านผฟู้ งั ผดู้ ู มองเห็นทุกข์ เห็นโทษ เหน็ ภยั ในบาปกรรม

ทุจริต เกิดความสะดุ้ง กลวั โรคภัยสตั ว์รา้ ย ภตู ผีปศี าจ บางครั้งตอ้ งหยดุ อ่าน รสู้ ึกขนลกุ ซู่

อ่านเรื่อง ผีต่างๆ (บาลีเรียกรสนี้ว่า ภยารส)

เหน็ ระตถู อยเทา้ กา้ วผิด พระกรายกริชแทงอกตลอดหลงั

ล้มลงดา่ วดิน้ สิน้ กาลงั มอดม้วยชวี ังปลดปลงฯ

เมื่ออา่ นแลว้ คงรสู้ ึกอึ้ง เสยี วสนั หลังไปชัว่ ขณะ เราคงจะรสู้ ึกวา่ โลกนีน้ ัน้ ล้วนเป็น

อนิจจังจริงๆ เพราะเราได้เห็นบทสรปุ ของการไม่รู้จักทีต่ ่าทีส่ งู บทสรุปของการลาพองตน

ตนเองนั้นเป็นดง่ั แสงหิง่ หอ้ ย จะไปแข่งกบั แสงอาทิตยไ์ ด้เชน่ ไร บทขา้ งต้นนีบ้ รรยายไห้เหน็ ภาพ

ไดอ้ ย่างชัดเจน วา่ ทา้ วกะหมังกหุ นิงนน้ั เพียงแคก่ ้าวเท้าผิดเพียงก้าวเดียว ก็ถูกอิเหนาแทงกริช

จากอกทะลไุ ปถึงหลัง ลม้ ลงนอนดิ้นลงไปเลยทีเดียว นึกแล้วคง สยดสยองมิใชน่ ้อย

๗) พภี ัตสรส (รสแหง่ ความชงั ความรังเกียจ)

บทบรรยายหรือพรรณนาที่ทาให้ผู้อา่ นผดู้ ู ผู้ฟังชังนา้ หน้าตัวละคร
บา้ งตัว เพราะจิต(ของตัวละคร) บา้ ง เพราะความโหดร้ายของตัวละคร
บ้างเชน่ เกลียดนางผีเสือ้ สมุทร ในเรือ่ งพระอภยั มณีที่ฆ่าพอ่ เงือก เปน็ ต้น
(บาลีเรยี กรสนีว้ ่า ชคิ จุ ฉะรส)

๘) อัพภูตรส (รสแหง่ ความพิศวงประหลาดใจ)

บทบรรยายหรือพรรณนาที่ทาให้นกึ แปลกใจ เอะใจ อยา่ งหนกั
ตืน่ เตน้ นกึ ไม่ถงึ ว่า เปน็ ไปได้ เชน่ นั้น หรือ อัศจรรยค์ าดไม่ถึงใน
ความสามารถ ในความคมคายของคารม ในอบุ ายหรอื ในศลิ ปวิทยาคุณ
แปลกใจในสุปฎิบัติ (ความประพฤติที่ดีงาม) แห่งขนั ติ เมตตา กตญั ญู
อนั ยากยิง่ ท่คี นธรรมดาจะทาได้ (รสน้บี าลีเรยี ก วิมหะยะรส)

๙) ศานติรส (รสแหง่ ความสงบ)

อันเป็นอดุ มคติของเรือ่ ง เชน่ ความสงบสุขในแดนสุขาวดี ใน
เร่อื ง วาสิฏฐี อนั เปน็ ผลมุ่งหมายทางโลก และทางธรรม เปน็ ผลให้
ผอู้ า่ น ผู้ดู ผ้ฟู งั เกิดความสุขสงบ ในขณะไดเ้ หน็ ได้ฟัง ตอนน้ัน ด้วย
(บาลีเรยี กรสนี้วา่ สมะรส)