เอกสารเผยแพร่กระติบข้าว

การจดั ทาเอกสารการเรียนรูแ้ ละเผยแพร่

ความเป็นมา

กระติบข้าวคือภาชนะในการเก็บอาหารที่เป็นงานหัตถกรรมอันทรงคุณค่าชนิดหนึ่งท่ีมากด้วยภูมิ
ปัญญาท้องถิน่ เปน็ ของท่ีใชป้ ระจาบ้านของชาวไทยทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคเหนือมายาวนาน ใช้
สาหรับบรรจุข้าวเหนียวที่น่ึงสุกแล้ว เพ่ือรักษาคุณภาพของข้าวน่ึงสุกหรือใช้เก็บเมล็ดพันธ์ุพืช หรือแม้แต่ใช้
เปน็ เครือ่ งประดบั ในครัวเรือนหรือประดบั สถานทตี่ า่ งๆ เปน็ เคร่อื งจกั สานทีท่ าจากวสั ดธุ รรมชาติ เช่น ไม้ไผ่ ใบ
จาก ใบตาล ใบลาน ตน้ คลา้ ต้นไหล ตน้ กก หรอื จากตน้ พืชทมี่ ลี ักษณะยาวเรียว

ผู้สานจะใช้ช่วงเวลาวา่ งหลังจากการทาไร่ทานา เลอื กใชท้ รัพยากรธรรมชาติซ่งึ หาได้ในท้องถ่ินมาผลิตเป็น
เคร่อื งจักสาน เพอื่ ความสขุ สนุกเพลิดเพลนิ ในการรวมกลุม่ กันทางานหตั ถกรรม ตลอดจนสนองประโยชนใ์ ช้
สอยในครวั เรือนของตนเองและสมาชกิ ในครอบครัว การสานกระติบเป็นงานท่ีมักจะกระทากันภายใน
ครอบครัวหรอื ชุมชน ซง่ึ หลงั จากรบั ประทานอาหารเยน็ แลว้ คนในครอบครวั จะมารวมกนั เพอ่ื ช่วยกนั ทางาน
ทาให้เกิดความอบอุ่น สมัครสมานสามัคคีเพราะเมื่อมารวมตวั กนั ทางาน กจ็ ะมีการแลกเปลีย่ นพูดคุยกันถึง
เรอื่ งวิถชี ีวิตความเปน็ อยู่ในแง่มุมตา่ งๆ ตลอดจนสอนลูกสอนหลานไปดว้ ยก่อให้เกิดเปน็ ภูมปิ ญั ญาพื้นถิ่นท่ตี ก
ทอดและสบื สานกันมาจากร่นุ ส่รู ุ่น รปู แบบผลติ ภณั ฑเ์ ครอ่ื งจกั สาน จงึ เป็นศิลปหตั ถกรรมพ้นื บา้ นท่ีมคี วาม
งามบริสทุ ธ์แิ บบธรรมชาติ สะทอ้ นถึงความเปน็ อิสระและการแสดงออกถึงความเฉลยี วฉลาดและความสามารถ
ของผจู้ กั สาน ช้ีใหเ้ ห็นคุณคา่ ทางอารยธรรมในการเขา้ ใจใช้วัสดธุ รรมชาตใิ ห้กลมกลืนกบั สภาพแวดล้อมของ
การดารงชีวติ อกี ท้งั ยังคงไว้ซ่ึงเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมทส่ี ืบทอดกนั มาอยา่ งยาวนานอีกดว้ ย

อุปกรณ์
1. ไม้ไผ่บา้ น

2. ดา้ ยไนล่อน
3. เขม็ เย็บผา้ ขนาดใหญ่
4. กรรไกร
5. มดี โต้
6. เล่อื ย
7. เหล็กหมาด (เหล็กแหลม)
๘. เคร่ืองขูดตอก

ข้ันตอนการสานลวดลายกระติบขา้ ว

การสานกระติบข้าวลายพน้ื
1. การเตรยี มไม้ไผ่สาหรับการสานกระตบิ ข้าวนัน้ ควรมีอายุไมเ่ กนิ หน่ึงปี โดยเลอื กไผ่ทีโ่ ตเพียงฝน

เดียวมาทาก่องข้าวหรอื สานกระติบ สาหรับไผ่ท่ีใช้ทากระติบไดด้ ีทีส่ ุดจะมีอายุประมาณ 4-5 เดือน การเลือก
ไม้ไผ่ จะเลอื กไม้ท่ีมขี ้อปล้องยาวและตรง มีผิวเรียบเปน็ มันนามาตดั ข้อปล้องทางหัวและท้ายออก โดยใชเ้ ล่อื ย
ตดั รอบไมไ้ ผ่เพ่อื ป้องกันผวิ ไผ่ฉกี ขนาดของปล้องไม้ไผ่หนงึ่ ควรมีความยาวประมาณ 30-
40 เซนตเิ มตร จากนั้นจงึ ใช้มดี โต้ผ่าออกเปน็ ช้นิ ๆ แลว้ ใช้มดี ตอกจกั เป็นตอกขดู เปลือกสีเขียว ของมนั ออก
และตากแดดเพือ่ เก็บรกั ษาเอาไวก้ ่อนจะทางานสาน

2. เมื่อเหลาไม้ไผจ่ นมีขนาดเหลือความหนาประมาณ 0.05 เชนตเิ มตร ก็จะขูดเสี้ยนไม้ออก
เพื่อใหต้ อกมีความเรียบและอ่อนบางทส่ี ดุ กระตบิ ท่ีได้กจ็ ะสวย และเวลาสานถา้ หากว่าเปน็ ตอกอ่อนก็จะทาให้
สานง่ายไมเ่ จ็บมอื อีกดว้ ย

3. เมอ่ื ได้ตอกมาประมาณ 100-150 เส้นแล้ว ก็จะเรม่ิ สานกระติบขา้ วได้ การลงมือสานมักจะ
เร่ิมต้นสานใชต้ อก 6 เสน้

แล้วสานด้วยลายสองยืน โดยทง้ิ ชายตอกให้เหลือประมาณ 5 เซนติเมตร เมื่อสานไดย้ าวจนชาย
ตอกอีกด้านเหลอื ประมาณ 3เซนติเมตร

ทาการสานไปเร่ือยๆจนกวา่ จะไดค้ วามยาวเท่าทเี ตรยี มแบบไว้

4.เมอื่ ไดค้ วามยาวเท่าแบบกจ็ ะเป็นการประกบกันใหเ้ ปน็ ทรงกลมดว้ ยการประกบลายสอง

5.สานไปตามลกั ษณะของลายสองให้เสร็จใหจ้ นหมดความยามของตอก

การสานกระตบิ ข้าวลายสรา้ งสรรค์

การสานกระตบิ รปู หวั ใจ

ข้ันเตรียมวตั ถดุ ิบ
1. เล่อื ยไมไ้ ผเ่ ปน็ ปล้องความยาวประมาณ 10 นิว้ แลว้ ผา่ ออกเปน็ ซกี
2. นาไผท่ ่ผี ่าแล้วไปต้มในนา้ เดอื ดประมาณ 24 ชวั่ โมง เพื่อเปน็ การกาจัดนา้ ตาลในเนือ้ ไม้ไผ่
การตม้ ไม้ไผน่ ี้ยังช่วยให้ไผ่มีความเหนียว ลดการฉีกขาด และทส่ี าคัญคอื ป้องกันมอดกัดกินเนือ้ ไม้ไผ่ และ
ขัน้ ตอนการต้มแม่คานาง แปโค บอกเคล็ดลบั วา่ ให้ผสมนา้ ซาวข้าวประมาณ 10 ลติ ร และเกลือ ประมาณ 1
กามือ ผสมลงไปดว้ ยเพราะผลท่ไี ด้จะประสิทธิภาพดีกว่าการใชน้ า้ เปลา่ เพยี งอย่างเดยี ว
3. เมอื่ ต้มแล้วรอใหเ้ ยน็ แลว้ นามาจกั ตอกขนาดความกว้างประมาณ 3 เซนตเิ มตร
4. นาตอกทไ่ี ดม้ าขูดดว้ ยเครื่องขูดตอกเพ่ือให้ได้เสน้ ตอกที่เรียบ เวลาสานจะทาให้ประณตี สวยงาม หลงั จาก
นนั้ นามาผง่ึ ใหแ้ หง้

ขน้ั ตอนการเตรียมส่วนประกอบ
1. การทาฝาและตวั กระตบิ ในขน้ั ตอนของการทาฝาและตัวกระติบนีจ้ ะมกี ระบวนการที่ เหมอื นกนั ทุกประการ
คือจะสานดว้ ยลายสองและลายเวยี นเหมือนกัน ยกเว้นจานวนเส้นตอกที่ แตกต่างกัน คือ ฝากระตบิ จากมี
จานวนเสน้ ตอกที่มากกว่าตวั กระตบิ ประมาณ 2-3 เสน้ เพ่ือเวลา ประกอบจะสามารถปิดเปิดได้พอดี
2. การเตรียมตุ๊ ถอื ว่าเปน็ ส่วนประกอบที่สาคัญอีกส่วนหนึง่ ของผลติ ภณั ฑ์ เพราะตุ๊เป็น ส่วนประกอบทเี่ พ่ิม
ความแข็งแรงให้กับตวั และฝากระติบ นอกจากนน้ั ยงั เพิม่ ความสวยงาม ใหก้ บั ผลิตภัณฑ์อกี ดว้ ย ตุ๊ท่ีประกอบ
ในผลติ ภณั ฑแ์ ปรรูปกระติบหัวใจนี้แบง่ ออกเป็น 3 ประเภท
– ตลุ๊ ายขดั ใช้เสน้ ตอกเส้นใหญ่ และนยิ มสานเป็นลายขัด เพราะเวลานามาประกอบเสน้ ตอกจะไม่หลุดลุ่ย
และประกอบงา่ ยใช้ประกอบในผลติ ภัณฑ์จานวน 2 ชิ้น
– ต๊ลุ ายสอง เปน็ ตทุ๊ ใ่ี ชต้ อกขนาดเดียวกบั ท่สี านตัวและฝากระตบิ นยิ มสานเป็นลายสอง เพราะใช้เวลาสน้ั มี
ความแน่นของเสน้ ตอก 1 กระตบิ ใชต้ ุ๊ลายสองจานวน 2 ชนิ้
– ตลุ๊ ายตาแหลว (ตาเหย่ียว) ลายตาแหลวเป็นลายท่ใี ชเ้ สน้ ตอกเส้นเล็กที่สุดในบรรดาตุ๊ทุก ชนดิ โดยเป็นชน้ั
บนสดุ ที่ใชป้ ระกอบในสว่ นของฝากระติบ

ขั้นตอนการประกอบ ก่อนท่ีจะประกอบให้ดดั ตวั และฝากระติบให้เป็นรปู ทรงหัวใจกอ่ น เพราะจะทาให้ฝา
และตวั สวมกนั ได้พอดี หลังจากน้ันจงึ นาไปประกอบกับ ตุ๊ ท่ีเตรยี มไว

– การประกอบส่วนตวั กระตบิ นาตวั กระตบิ ตลุ๊ ายขัด 1 ชนิ้ และต๊ลุ ายสอง 1 ช้นิ ประกอบ เข้าด้วยกนั โดยให้
ตลุ๊ ายขดั อยูด่ า้ นใน และใหต้ ลุ๊ ายสองอยู่ด้านนอกสุด หลงั จากนน้ั ประกอบกันเข้า ดว้ ยเสน้ หวายท่ีเตรยี มไว้ โดย
จุดแรกใช้เหลก็ ซีเจาะรูนาทางและรอ้ ยประสานเขา้ กนั ด้วยเส้นหวายจน รอบ

– การประกอบสว่ นฝากระติบ นาตัวฝากระติบ, ตลุ๊ ายขดั 1 ชิ้น, ตุ๊ลายสอง 1 ชน้ิ และตุ๊ ลายตาแหลว 1 ชิน้
มาประกอบเขา้ ด้วยกัน โดยการยดึ ดว้ ยเสน้ หวายท่ีเตรียมไว้ โดยเรียงลาดบั ตจุ๊ าก ดา้ นในสดุ ดว้ ยตุล๊ ายขัด
ต่อมาดว้ ยตลุ๊ ายสอง และปดิ ทายดา้ นนอกสดุ ด้วยตุ๊ลายตาแหลว

ขนั้ ตอนการรมควนั การรมควนั ถอื ว่าเปน็ ข้นั ตอนที่สาคัญอีกขน้ั ตอนนึ่ง เพราะจาทาใหเ้ กิดสีของผลิตภณั ฑ์ที่
สวยงาม กระบวนการนี้ใชเ้ ชอ้ื เพลงิ คือ ฟางข้าว แกลบ กะลามะพรา้ ว ฟนื ชนดิ ใดชนิดหน่ึง โดย วิธกี ารคอื นา

ฟางขา้ วไปชบุ นา้ และจุดไฟแล้วนาแกลบมาคลมุ ช้ันบนเพอ่ื ให้เกิดควนั แล้วนาตะแกรงไม้ ไผ่มาวางดา้ นบนของ
ท่อซเี มนต์ นาผลติ ภัณฑไ์ ปวางแล้วนาผา้ มาคลุมให้มิดชิด กระบวนการรมควันน้ี ใชเ้ วลาประมาณ 30 นาที ใน
ระหว่างนี้ตอ้ งหม่นั กลับด้านเพอื่ ให้ไดส้ ที ่สี วยงาม สวยตลอดทงั้ ผลิตภณั ฑ์ การรมควันนอกจากเพ่มิ สสี ันแลว้ ยัง
ช่วยให้ป้องกันมอดกินไม้ได้