คู่มือการวินิจฉัยโรคใบด่างมันสำปะหลังเบื้องต้น

ค่มู อื การวนิ จิ ฉัยโรคใบดา่ งมันสำปะหลงั เบอ้ื งต้น

โรคใบด่างมันสำปะหลัง (Cassava mosaic disease: CMD) เป็นโรคที่เกิดจากเชื้อไวรัสในสกุล
Begomovirus อาการจะเห็นได้ชัดเจนทส่ี ่วนยอดและใบ โดยจะแสดงเกดิ อาการใบด่าง ใบหงิกงอ เสียรปู ทรง และ
ลำตน้ แคระแกร็น ส่วนหวั มนั จะมขี นาดเล็กกวา่ ต้นมนั สำปะหลังปกติ สำหรับทวีปเอเชยี พบรายงานการระบาดของ
เชอื้ ไวรสั 2 ชนิด ไดแ้ ก่ เชือ้ Indian cassava mosaic virus (ICMV) พบรายงานระบาดในประเทศอินเดยี และ
เชื้อ Sri Lankan cassava mosaic virus (SLCMV) พบรายงานการระบาดในประเทศศรีลังกา อินเดีย จีน
เวยี ดนาม กัมพูชา รวมถึงประเทศไทยด้วย

การแพร่ระบาดของโรคใบด่างมันสำปะหลังเกิดได้จากการนำท่อนพันธุ์มันสำปะหลังที่เป็นโรคมาปลกู ทำ
ใหต้ น้ มันสำปะหลังท่ีงอกมาใหม่เป็นโรค ประกอบกับในแปลงปลูกในสำปะหลงั มีแมลงหว่ีขาวยาสูบซ่ึงเป็นพาหะท่ี
ดูดกินนน้ำเลี้ยงต้นมันสำปะหลังที่เป็นโรคไปสู่ต้นมันสำปะหลังปกติจึงทำให้ต้นปกติเป็นโรค โดยในแปลงมัน
สำปะหลงั มกั จะพบการเกิดโรคทั้งที่มาจากทอ่ นพนั ธ์แุ ละทเ่ี กิดโรคจากแมลงหว่ีขาวยาสบู (ภาพท่ี 1)

ภาพที่ 1 สภาพแปลงปลูกมันสำปะหลังที่เป็นโรคใบด่างมันสำปะหลังที่พบการเกิดโรคทั้งที่มาจากท่อนพันธุ์และ
ที่เกดิ โรคจากแมลงหวี่ขาวยาสบู

1. ลักษณะอาการบนยอด ส่วนของยอดอ่อนหรือยอดที่เกิดใหมจ่ ะแสดงอาการดา่ งเขียวอ่อนหรือเหลือง
สลับเขียวเข้ม มขี นาดเรียวเล็ก หงิกงอ และเสยี รูปทรง (ภาพที่ 2)

ภาพที่ 2 ยอดอ่อนหรือยอดที่เกิดใหม่จะแสดงอาการด่างเขียวอ่อนหรือเหลืองสลับเขียวเข้ม มีขนาดเรียวเล็ก
หงกิ งอและเสยี รูปทรง

2. ลกั ษณะอาการบนใบ สว่ นใบที่ถัดลงมาจากยอดหรือใบแก่จะพบอาการด่างเขยี วอ่อนหรือเหลืองสลับ
เขยี วเข้ม หงิกงอ และเสียรปู ทรง (ภาพที่ 3)

ภาพที่ 3 ใบมันสำปะหลังที่แสดงอาการด่างเขียวอ่อนหรือเหลืองสลับเขียวเข้ม มีขนาดเรียวเล็ก หงิกงอ
และเสยี รูปทรง

ลักษณะการเกิดโรคทม่ี ีเช้อื ไวรัสติดมากับท่อนพนั ธห์ุ รอื ส่วนของเหงา้
ลักษณะการเกิดโรคที่ติดมากับท่อนพันธุ์จะเกิดขึ้นเป็นแหล่ง ๆ ตามที่ท่อนพันธุ์นั้นปลูกอยู่ในแปลง

โดยทั่วไปแล้วถ้าหากเป็นการติดเชื้อที่ติดมากับท่อนพันธุ์จะแสดงอาการใบด่างทั้งต้น ส่วนต้นมันสำปะหลังจะมี
ลักษณะแคระแกร็นหรือต้นจะเต้ียกวา่ มันสำปะหลงั ปกติ แตบ่ รเิ วณลำต้นจะไมแ่ สดงอาการของโรคให้เห็น

1. อาการบนยอดหรือส่วนท่ีงอกใหม่ ยอดและใบท่ีแตกหรือเกดิ มาใหม่จะแสดงอาการใบด่างสีเขียวเข้ม
สลบั เขียวอ่อน หรือสเี ขยี วสลับสเี หลอื ง ใบหงิกงอ และเสยี รูปทรงต้งั แต่เริ่มงอก (ภาพท่ี 4)

ภาพที่ 4 ยอดและใบที่แตกหรือเกิดมาใหม่จากท่อนพันธ์ุหรือเหงา้ แสดงอาการใบด่างสีเขยี วอ่อนหรือเหลืองสลับ
เขียวเข้ม ใบหงิกงอ และเสยี รปู ทรงตั้งแต่เร่ิมงอก

2. อาการบนใบแก่และลำต้น ใบมันสำปะหลังที่ถัดลงมาจากไปยอดจะแสดงอาการอาการด่างหรือ
เหลืองสลับเขียวเข้ม ซึ่งอาการใบดา่ งจะเห็นได้ชัดทุกใบทั่วทัง้ ลำตน้ และต้นมันที่เปน็ โรคจะแคระแกร็นกว่าต้นมัน
ปกติ (ภาพท่ี 5)

ภาพที่ 5 ใบมันสำปะหลังที่แสดงอาการใบด่างจากท่อนพันธุ์หรอื เหง้า แสดงอาการใบด่างสีเขียวอ่อนหรือเหลือง
สลับเขยี วเข้ม ใบหงกิ งอ และเสยี รูปทรงทัว่ ท้งั ตน้

ลักษณะการเกดิ โรคทีม่ ีแมลงหว่ขี าวยาสูบเป็นพาหะ
ลักษณะการแพร่ระบาดที่เกิดจากแมลงหวี่ขาวยาสูบมักจะเป็นการแพร่ ลุกลามจากจุดที่มีต้นเป็นโรค

ออกไปเป็นบริเวณกว้าง หรือถ้าหากแมลงหวี่ขาวยาสูบบินมากจากแปลงข้างเคียงก็มักจะเกิดการแพร่จากขอบ
แปลงเข้าสู่กลางแปลง หากมันสำปะหลังได้รับเชื้อช่วงอายุน้อย หรือ 1-2 เดือน จะเห็นอาการด่างในใบล่างคล้าย
กับกรเกิดโรคจากท่อนพันธุ์ (ภาพที่ 6) แต่ถ้าหากติดในระยะ 5-6 เดือน หรือลงหัวแล้ว อาการมักจะเห็นแค่ส่วน
ยอดและใบล่างถัดลงมาจากยอด จะไม่พบอาการใบด่างทั่วทั้งต้น (ภาพที่ 7) ส่วนต้นมันสำปะหลังจะมีลักษณะ
แคระแกร็นหรอื ต้นจะเต้ียกว่ามนั สำปะหลังปกติ บรเิ วณลำตน้ จะไม่แสดงอาการของโรคใหเ้ ห็น

1. อาการในต้นมันสำปะหลงั ที่ยงั เลก็ หลังจากท่ตี ้นมนั สำปะหลังไดร้ บั เชอ้ื จากแมลงหวขี่ าวประมาณ 2-3
สัปดาห์ การพัฒนาการของโรคจะเริ่มจากใบยอดแสดงอาการซีด (ลูกศรสีเหลือง) หรืออาการด่าง (ลูกศรสีแดง)
จากนนั้ ใบลา่ งท่ถี ัดลงมาจากยอดจึงจะแสดงอาการใบด่าง (ภาพที่ 6)

ภาพที่ 6 การพัฒนาการของโรคใบด่างที่ถ่ายทอดโรคด้วยแมลงหวี่ขาวยาสูบ จะพบใบยอดแสดงอาการใบซีด
(ลูกศรสีเหลือง) หรืออาการด่าง (ลูกศรสีแดง) แล้วเกิดอาการด่างและเสียรูปทรงทั้งยอด และใบล่างที่
ถัดลงมาจากยอดทแ่ี สดงอาการใบดา่ ง

ภาพท่ี 6 (ตอ่ )

2. อาการในต้นมันสำปะหลังที่ลงหัวแล้วหรืออายุมาก การพัฒนาการของโรคจะคล้ายกับต้น
มันสำปะหลังที่ยงั เล็กโดยหลังจากที่ต้นมันสำปะหลังได้รับเช้ือจากแมลงหวี่ขาว ใบยอดจะเริ่มแสดงอาการซีดหรือ
ด่าง จากนน้ั ใบล่างทถี่ ดั ลงมาจากยอดจึงจะแสดงอาการใบดา่ ง (ภาพท่ี 7)

ภาพที่ 7 โรคใบด่างที่ถ่ายทอดโรคด้วยแมลงหวี่ขาวยาสูบ บริเวณใบยอดและใบล่างที่ถัดลงมาจากยอดของต้น
มนั สำปะหลงั ท่ีลงหัวแล้วหรืออายุมาก

อาการผิดปกตอิ ื่น ๆ ทคี่ ลา้ ยโรคใบด่างมันสำปะหลงั
1. อาการผิดปกติเนื่องจากถูกสารเคมี จะมีลักษณะคล้ายกับอาการที่เกิดจากเชื้อไวรัสใบด่างมัน

สำปะหลังจะพบว่าใบมันสำปะหลังมีลักษณะเรียวเล็ก ลดรูป เนื้อใบมีสีเขียวอ่อนสลับเขียวเข้ม แต่เนื้อใบจะมี
ลักษณะท่ีแขง็ และหนา (ภาพท่ี 8)

ภาพที่ 8 ใบมันสำปะหลังจะมีลักษณะอาการผิดปกติคล้ายโรคใบด่างมันสำปะหลังที่เกิดจากการถูกสารเคมี
ยอดและใบเรียวเลก็ เนื้อใบหนาและแขง็

2. อาการที่เกิดจากไรแดง ใบมันสำปะหลังที่ถูกไรแดงดูดกินน้ำเลี้ยงจะมีอาการดประสีเหลืองหรือซีด
ขนาดเล็กซึ่งเกิดจากการดูดกินน้ำเลี้ยงกระจายอยู่ทั่วแผ่นใบ ซึ่งมีลักษณะคล้ายกับอาการโรคใบด่างมันสำปะหลงั
(ภาพที่ 9)

ภาพที่ 9 ลกั ษณะใบมันสำปะหลังแสดงอาการคล้ายโรคใบด่างมนั สำปะหลังที่เกิดจากการเข้าทำลายของไรแดง