ครบเครื่องเรื่องควาย ควายเงินล้าน

“ครบเครอ่ื งเร่อื งควาย ควายเงินลา น”
โดย ผศ.ดร.สมจติ ร กันธาพรม

บรรยายในงานมหกรรมภูมพิ ลงั แผน ดิน วนั ท่ี 5 ธันวาคม 2563

ผศ.ดร.สมจิตร กันธาพรม หรือ ดร.ตอง สายพนั ธคุ วาย
อาจารยมหาวิทยาลัยราชภัฏกาฬสินธุ และดำรง ควายแบงออกไดเ ปน 2 กลมุ คือ
ตำแหนงรองนายกสมาคมอนุรักษพัฒนาควายไทย 1. ควายปา หรือ มหิงสา มีขนสีเทาหรือ
ใชเวลานอกราชการเพื่อเลี้ยงควายซึ่งมีรายไดสูง
กวางานประจำ น้ำตาลดำ สายตาไมดี แตมีจมูกที่ไวตอประสาท
สัมผัส มีความทรหด อดทน ปจจุบันเหลืออยูใน
เมื่อยอนกลับไปประมาณ 10 ปกอน มี นอยมาก พบเฉพาะบริเวณพื้นที่ตอนใตของเขต
ควายมากกวา 20 ลานตัว แตในปจจุบันมีควาย รักษาพันธุสัตวปาหวยขาแขง จำนวนไมถึง 70 ตัว
เหลืออยูเพียง 1 ลานตัว ซึ่งเปนจำนวนที่ลดลง เทานั้น1 มีลักษณะใกลเคยี งกับควายบาน แตกตาง
อยางรวดเร็ว เนื่องจากมีการนำเครื่องจักรกลเขา กันเพียงที่มีขนาดใหญกวา และมีความดุราย
มาใชในการทำงานแทนควาย ชาวนาจึงขายควาย มากกวา
ทำใหวถิ กี ารเลีย้ งควายต้ังแตในอดตี คอย ๆ หายไป
ซึง่ ควายไทยนน้ั ถอื วา เปนควายปลกั ทีด่ ีท่สี ุดในโลก ควายปา
มีการพัฒนาสายพันธุโ ดยคนไทย เปนควายเน้ือท่ีดี
ที่สุด เปนที่ตองการของตางประเทศ ยังมีการซ้ือ 2. ควายบาน มี 2 ชนิด2 คอื
ขายกันถงึ ตวั ละ 7 ลา นบาท - ค ว า ย ป ล ั ก ( Swamp buffalo)

1 กรมอทุ ยานแหง ชาตสิ ตั วป าและพันธพุ ชื เว็บไซต กระจายพันธุในประเทศไทย ฟลิปปนส มาเลเซีย
https://www.dnp.go.th/ สบื คน เมอื่ 29/12/63 อินโดนีเซีย พมา ลาว กัมพูชา และเวียดนาม นิยม
เลี้ยงไวเพื่อใชแรงงานในไรนา ใชบรรทุกสิ่งของ
และลากจูง เมื่อมีอายุมากขึ้น จะสงเขาโรงฆาสัตว

2 กลมุ วิจัยความหลากหลายทางชีวภาพ สำนกั พฒั นาพนั ธสุ ตั ว กรม
ปศุสตั ว เวบ็ ไซต http://breeding.dld.go.th/ สืบคน เม่ือ 29/12/63

เพื่อเปนอาหาร ควายชนิดนี้จะชอบแชปลัก ชอบ ประมาณ 50 ปที่แลว บานทุกหลังมักเลี้ยงควาย
ลงน้ำเมื่อมีอากาศรอน มีรูปรางล่ำสัน ลำตัวหนา โดยที่ภรรยาและลูกมีหนาท่ีเลี้ยงควายอยูบาน
ลึก ทองใหญ หัวยาวและแคบ เขาแบนโคงไป สวนสามีออกไปทำงาน เปนวิถีการสรางความรัก
ขางหนา หนาสั้น หนาผากแบนราบ ตานูนเดนชัด ความผกู พัน ความสามัคคี เดก็ ทีโ่ ตมาพรอ มกับการ
ชวงระหวางรูจมูกทั้ง 2 ขางกวาง คอยาว บริเวณ เล้ียงควายจะถูกฝกความมวี ินยั มจี ติ เมตตาตอสัตว
ใตคอมีบั้งคอซึ่งมีขนขาวเปนรูปตัววี หัวไหลและ มีความรับผิดชอบ มีการวางแผน ซึ่งดร.ตอง ไดรับ
อกนนู เตม็ ผิวมสี ีเทาเขม เกือบดำ ทเี่ ปนสีขาวเผือก การปลูกฝงใหเปนเจาของธุรกิจเล็ก ๆ ในการเลี้ยง
มีบา ง พบไดทว่ั ไป ควาย ขายควายสงตัวเองเรียนจนประสบ
ความสำเร็จ และพบวาเด็กที่เติบโตมากับวิถีการ
ควายปลัก เลี้ยงควาย มีความเจริญกาวหนาในหนาที่การงาน
ทงั้ สน้ิ
- ค ว า ย แ ม  น ้ ำ ( River buffalo)
กระจายพันธุในประเทศอินเดีย ปากีสถาน อียิปต ควายมีสวนชวยในการปรับปรุงคุณภาพ
อิตาลี เปนควายที่ใหน้ำนมมาก มีลักษณะเปน ของดินและน้ำได โดยที่มูลควายชวยทำใหดินชุม
ควายนม เลยี้ งไวเพือ่ รดี นม ควายแมน ้ำมหี ลายสาย ชื้น ชวยอุมน้ำ เปนปุยใหพืชผัก สรางเศรษฐกิจใน
พันธุ มีขนาดใหญ รูปรางแข็งแรง ผิวหนังสีดำ หัว ชมุ ชน และชว ยคนทำงาน
สนั้ หนา ผากนูน เขาส้นั และบดิ มวนงอ
จึงควรคาแกการรักษาควาย ดวยการคืน
ควายแมนำ้ วิถีการเลยี้ งควายที่คูกบั สังคมไทยมาอยางยาวนาน
สผู ืนดนิ ไทยอกี ครั้ง
ควายสรา งคุณคาพฒั นามนษุ ย
ควายที่อาศัยอยูในภูมิภาคตาง ๆ ของ “ถา อยากมีชีวิตดใี หเลีย้ งพอ เลยี้ งแม
ถาอยากมีเงินมีทองใหเล้ียงควาย”
ไทยสวนใหญเปนควายปลัก เมื่อยอนกลับไป
ทำไมเน้ือควายจึงมรี าคาแพง
ในตางประเทศไมสามารถเลี้ยงควายได

ยกเวน ในแถบเอเชยี ตะวันออกเฉียงใต ซงึ่ เวยี ดนาม
พมา และลาว นน้ั ไมส ามารถเลย้ี งควายแบบไทยได
เนื่องจากเปนพื้นที่สูง ประเทศไทยโชคดีที่มีพื้นที่

ติดแมน้ำ มีภูมิประเทศที่เหมาะสมตอการเลี้ยง ลกั ษณะแมควายพนั ธุดี
ควายสงออก ควายที่ออกจากประเทศไทยตัวละ
ประมาณ 5 หมื่น และเมื่อไปถึงปลายทางท่ี ควายสรางมูลคา
เวียดนามมีมลู คา สงู ถึงตัวละ 5 แสนบาท นอกจาก จากการทดลองการเลี้ยงวัวและควายโดย
การเลี้ยงควายขายเพื่อการบริโภคเนื้อแลว ยัง
สามารถขายมูลควาย ฝกควายทำนาเทียมเกวียน การใหห ญา กินเพียงอยางเดียว พบวา วัวจะทรงตัว
(ภูมิปญญาสรางมูลคา) ขายพันธุหรือน้ำเชื้อของ และผอม สวนควายจะทรงตัวและอวนขึ้น เมื่อ
พอ พนั ธคุ วายชน้ั ดี เพอ่ื นำไปพฒั นาสายพันธุตอ ซึง่ วิเคราะหหาสาเหตุพบวา กระเพาะควายมี
มีมูลคาคอนขางสูง เหมาะสำหรับผูท่ีตองการเลี้ยง จลุ ินทรียใ นการยอยสลายหญาใหเปนเน้อื ถงึ 3 เทา
แตไมต องการสง โรงเชือด แสดงใหเห็นวา ควายกินหญาเพียงอยางเดียวก็
สามารถทำใหอว นได หญา จงึ เปน ตนทนุ การเลี้ยงที่
การพัฒนาสายพนั ธุควาย มีมูลคาต่ำมาก ทำใหการเลี้ยงควายไดกำไรสูง
การพัฒนาสายพันธุสำหรับผูที่ตองการ ยกตัวอยางการขายควาย หากขายในราคา 100
บาท ตนทุนคาอาหารประมาณ 10 บาท ตนทุน
ขายควายเงินลาน มีหลักการงาย ๆ โดยการผสม อื่น ๆ 10 บาท ที่เหลืออีก 80 บาท คือกำไรจาก
ขามสายพันธุ ซึ่งในประเทศอินเดียมีการจัด การเลี้ยงควาย ส่งิ นี้เปน เหตุผลทีว่ าทำไมเล้ยี งควาย
ประกวดควายและซื้อควาย ตัวที่ชนะประกวดมี แลวรวย และสิ่งที่สำคัญที่สุดคือ ตลาด ควายใน
การประมูลราคาสูงถึง ตัวละ 1 ลานเหรียญ หรือ ปจ จุบันเหลือคอนขางนอย ดังนั้น ผูท่ีกำหนดราคา
ประมาณ 30 ลา นบาท ขายจึงเปนผูเ ลี้ยง ปจจุบันยังไมมีราคากลางในการ
ซือ้ ขายควายวาตัวละเทาไร กิโลกรมั ละเทา ไร
เทคนิคการคดั แมพันธุ
เครือขายคนรักควายภาค
1. คัดเลือกแมพันธุที่ทองใหญ ๆ เหมือน ตะวันออกเฉียงเหนือ เปนพลังในการขับเคลื่อนได
บาตรพระ เพราะจะใหลูกดี ลกู สวย เปนอยางดี การเลี้ยงควายนำรายไดมาสูชุมชน ซ่ึง
ถือเปนการตอบโจทยของคำวา “ระเบิดจาก
2. ควายจะตองมี 4 เตา เตาขางหลังใหญ ภายใน” ไดเปนอยางดี ไมใชแคตนเอง แตเปนท้ัง
กวา ขา งหนา นมมีขนาดใหญ ครอบครัว เปนหนึ่งในหัวใจแหงการพัฒนาของ
พระบาทสมเดจ็ พระบรมชนกาธิเบศร มหาภมู ิพลอ
3. ขาตอ งใหญ เวลายนื จะเชิดเหมือนเปด ดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ในการพัฒนา
ชุมชนใหอยูรอด พอมีพอกิน เขมแข็ง และมีความ
ทั้งหมดนี้เปนภูมิปญญาในการดูควายที่จะ
ใหลูกในราคาหลักแสนหลักลาน จากนั้นจึงนำพอ
พนั ธุดี พันธใุ หญ พนั ธุชนะประกวดมาผสม ลูกที่ได
จะมมี ูลคาสงู ขายไดไมต ำ่ กวา 6 หลกั

พรอมตอการเปลี่ยนแปลง ปจจุบันเหลือเพียง แบบวิถีดั่งเดิมเปนอยางไร การเลี้ยงควายถือเปน
กฎหมายบางประการใหสามารถนำพันธุกรรม วิถีของคนไทยอยูแลว แตเราอาจจะลืมไป รวมไป
ควายสงไปยังตางประเทศ จะทำใหอนาคตควาย ถึงภูมิปญญาตาง ๆ เรียนรูจากปราชญ คนเฒาคน
ไทยโดงดังไปทั่วโลก และทำใหคนไทยมอี ยูมกี นิ แกท ี่เขาเล้ยี งควาย ไปเรียนรูวชิ าจากเขา

นอกเหนอื จากการซื้อขายควายทั้งมลู เนื้อ 2. ซื้อควายเพศเมีย 2 ตัว และเลี้ยงให
หรือขายพันธุกรรมแลว ยังไดประโยชนจากการ ครบ 1 ปกอน อยาพึ่งรีบรอน ควายจะสอนใหรจู กั
สรา งวิถีการเลย้ี งควาย (4H) ดังน้ี กระบวนการเลี้ยงควายทั้งหมด เมื่อเขาสูปที่ 3 จะ
กา วกระโดดไดอยางรวดเรว็
1. Head ไดใชความคิด ใชการบริหาร
จัดการวาจะเลี้ยงควายอยางไร มีการบริหารคอก 3. หลังจากไดลูกออกมาแลว ใหพัฒนา
บอน้ำ ฟาง หญา อยา งไร พันธุ อยาซื้อควายที่มีราคาแพงเกินจริง อยาเปน
เหยื่อทางธุรกิจ การทำการเกษตรทุกชนิดจะตอง
2. Hand ไดลงมอื ทำ ไดล งมอื ปฏบิ ตั ิจริง เปนตัวของตัวเอง หากเปรียบกับตนไมแลว ตองมี
3. Heart มีความสุขที่ไดทำ มีความสุข รากแกวเพียงรากเดียว คนก็ตองเกงอยางใดอยาง
แบบที่เงินไมสามารถทำได ไดพาไปเดินเลน ไดพา หน่งึ ใหสดุ แลว คอ ยแตกเปนแขนงเปน รากฝอย เรา
ไปเล็มหญา ทำใหหายเครียดจากการทำงาน ไมสามารถทำหลาย ๆ อยางในเวลาเดียวกันบน
เพราะไดกลบั คนื สธู รรมชาติ ความไมเชี่ยวชาญ เมื่อศึกษาจนเกิดเชี่ยวชาญแลว
4. health สขุ ภาพดี ไดอยกู ับธรรมชาติ เลี้ยงควายครบ 1 ป แลว เมื่อออกลูกแลว ดูแลทุก
การเริ่มตน เลี้ยงควาย อยางไดแลวจึงคอยขยายจาก 2 เปน 4 ตัว อยาก
“เล้ยี งควายปห นา ปลูกหญาปนี้ ใหม บี อ ใหทำอยางนั้นดวยเงินหมื่น “ใหเปนเหมือนลูก
น้ำ ควายชอบเลนบอน้ำ ใหมีรมไม อยูไดดวย มะพราวที่คอย ๆ โต ไมใชลูกโปงที่ใสน้ำเขาไป
ความรัก มือซายทำนา มือขวากอดควาย หาก เพ่อื ใหโต”
คิดจะเลีย้ งควายจะตอ งไมม ีขอแมต ั้งแตเ ร่ิมตน”
พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร
การเล้ยี งควายนั้นไมยากและไมงา ย ดงั นั้น มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรง
จึงตองมีความตั้งใจจริงที่จะเลี้ยง เลี้ยงดวยใจ ซ่ึง เล็งเห็นถึงความยากลำบากของเกษตรกรท่ีไมมที ุน
จะตอ งเริ่มตนการเลีย้ งควายดังนี้ หรือไมสามารถเล้ียงควายได ทรงพระราชทานพระ
ราชดำรัสวา
1. เริ่มตนจากการไปอยูกับคนเลี้ยงควาย
อยางนอย 1 อาทิตย จะทำใหรูวาการเลี้ยงควาย “...เรือ่ งธนาคารกระบอื นีเ้ ปน เรื่องทนี่ ับวาใหม
สําหรับโลก เพราะวาโดยมากในโลกปจจบุ นั น้ี ก็
นกึ แตทีจ่ ะมคี วามกาวหนา ในทางทจี่ ะใชเปน
เครื่องจักรกลไกสําหรับมาชวยทําการเกษตร ทาํ
การกสกิ รรม แตมาเดยี วน้ีรูส ึกจะเกิดความ
ลาํ บากเพราะวา เชอ้ื เพลิงแพง จึงทําให

ความกาวหนา ในดานเครื่องทนุ แรงจะเสยี ไป สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจา กรมสมเด็จ
ฉะนน้ั จงึ ตองพยายามหาทางท่จี ะใชเคร่อื งทุน พระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรง
แรงแบบโบราณก็คือใชส ตั ว พาหนะสัตวท่จี ะใช ตามรอยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร
ในงานสําหรบั การเกษตร เชน โคหรอื กระบือ มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร โดย
การที่จะมโี คหรือกระบือนั้นก็มีปญ หามาก การจัดตั้งโรงเรียนสอนควาย เพื่อเปนสถานที่ใน
เพราะวา ชาวนาชาวไรไมมีทุนพอทจ่ี ะไปซ้อื หรอื การฝกควายและเกษตรกรใหสามารถทำ
แมจะเล้ียงก็ อาจจะลําบาก จงึ มีความคิดข้ึนมา การเกษตรได
วา ถาทําเปนหนว ยหนงึ่ ท่มี ี โคหรือกระบอื ไว
พรอมท่ีจะใหชาวนาชาวไรไ ดใชกจ็ ะเปน การดี โรงเรียนกาสรกสวิ ทิ ย4
จึงทำในรปู ทเ่ี รียกวา ธนาคาร..." นายสมจิตต และนางมณี อิ่มเอย ไดนอม

พระราชดํารสั พระราชทานแกค ณะสมาชิกผูรับนม เกลาฯ ถวายที่ดินตำบลศาลาลำดวน อำเภอเมือง
สวนจิตรลดา คณะสมาชกิ ผูเลย้ี งโคนม และคณะผนู าํ กลุม จงั หวัดสระแกว จำนวน 110 ไร 3 งาน 81 ตารางวา
แดสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจา กรมสมเด็จ
สหกรณ เมือ่ วนั ที่ 14 พฤษภาคม พ.ศ. 2523 พระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ซ่ึง
ทรงพระกรุณาโปรดเกลาฯ ใหมูลนิธิชัยพัฒนา
ธนาคาร โค-กระบอื 3 ดำเนินการจัดตั้งโรงเรียนกาสรกสิวิทย เพื่อฝกควาย
จากการพึ่งพาเทคโนโลยี ใชพลังงานและ เปน แหลง ใหผูท ส่ี นใจเรียนรวู ัฒนธรรมทอ งถิน่ และ
ภูมิปญญาชาวบาน รวมทั้งใหเกษตรกรไดเรียนรู
เงินทุนมาก เกษตรกรผูมีฐานะยากจน และมีพื้นที่ การใชชีวิตแบบพอเพียง มีการฝกควาย อบรม
ทำกินขนาดเล็กไมสามารถทำได จึงไดรับ เกษตรกร การทำแปลง ฝก การไถนา ปลูกขา ว
ผลกระทบจากโค-กระบือ ที่เปนสิ่งหายากและมี
ราคาสูง ดังนั้นจึงเปนที่มาของโครงการธนาคาร และเนื่องจากควายไทยและผูเลี้ยงควาย
โค-กระบือเพือ่ เกษตรกรตามพระราชดำริ (ธคก.) มีแนวโนมลดลงอยางตอเนื่อง รวมทั้งควายไทย
โดยกรมปศุสัตวไดสนองพระราชดำรัสของ ยังคงเปนสัตวที่ไมไดรับการสนับสนุนหรือสงเสริม
พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภมู ิพลอ ในการสรางอาชีพ คณะรัฐมนตรีจึงมีมติให
ดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร โดยใชควายของ
กรมปศุสัตว จำนวน 4 สำนักงานจงั หวดั สระแกว เวบ็ ไซต http://www.sakaeo.go.th/ สืบคน
280 ตัว ชวยเหลือ เมือ่ 30/12/63
เกษตรกรยากจน โดยให
เชาซื้อและผอน ส ง
จากนัน้ ไดมผี รู ว มบริจาค
โค-กระบือ สมทบ
จำนวนมาก และขยายไปยงั พ้ืนที่ตาง ๆ

3 กรมปศุสัตว เวบ็ ไซต http://doc.dld.go.th/ สืบคนเมอื่ 30/12/63

วันที่ 14 พฤษภาคม ของทุกป เปนวันอนุรักษ
ควายไทย