บุคคลส ำคัญในวงกำรนำฏศิลป์ ไทย พระราชชายาเจ้าดารารัศมี
ประวัติส่วนตัว เจ้าดารารัศมีประสูติ เมื่อวันอังคารที่ 26 สิงหาคม พ.ศ. 2416 ณ คุม ้ หลวงกลางนครเช ี ยงใหม่เป็ นพระธิดาในพระ เจา ้ อินทวชิยานนท ์ เจา ้ ผคู้ รองนครเช ี ยงใหม่และแม่เจา ้ ทิพเกสร(เทพไกรสร) ทรงได้รับการศึกษาจากพระชนกชนนีใน เร ื่องอักษรไทยเหน ื อและใต ้ เช่นเด ี ยวกับกุลบุตรกุลธิดาในสมัยน ้ัน เม ื่อเจ ้ าดารารัศม ี ทรงเจริญชันษาได้ 11 ปี พระบาทสมเดจ ็ พระจุลจอมเกลา ้ เจา ้ อยหู่วัทรงพระกรุณราโปรดเกลา ้ ฯ ใหพ ้ ระเจา ้ อินทวิชยานนทจ ์ ดัพิธ ีโสกนัต ์ พร ้ อม กบัพระราชทานเคร ื่องโสกนัตร ์ ะดบัเจา ้ฟ้ าใหเ ้ จา ้ ดารารัศม ี ทรงในพิธ ี อ ี กดว ้ ย เม ื่อเจา ้ ดารารัศม ีได้ตามเสด็จพระบิดาซึ่ง เสดจ ็ มาร่วมงานพระราชพิธ ี ลงสรงและเฉลิมพระนามสมเด ็ จพระบรมโอรสาธิราชเจา ้ฟ้ ามหาวชิรุณหิศสยามมงกุฎราช กุมาร พระบาทสมเด ็ จพระจุลจอมเกลา ้ เจา ้ อยหู่วัไดโ้ปรดเกลา ้ ฯ ใหเ ้ จา ้ ดารารัศม ี ถวายตวัเขา ้ รับราชการฝ่ ายในในฐานะ เจ้าจอม เมื่อวันที่ 4 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2429 เจา ้ ดารารัศม ี ม ี พระราชธิดาพระนามวา่พระเจา ้ ลูกเธอ พระองค์เจ้าวิมลนาคน พ ี ส ี แต่ทรงเจริญพระชนัษาเพ ี ยง 3 ปี เศษ กป็ ระชวรสิ้ นพระชนม ์
ประวัติส่วนตัว ภายหลงัจากพระเจา ้ อินทวชิยานนทพ ์ ระบิดาถ ึ งแก่พิราลยัเม ื่อปี พ.ศ. 2440 ต่อมาเม ื่อปี พ.ศ. 2451 เจ้าจอมมารดา รัศมีมีพระประสงค์จะเสด็จกลับไปเยี่ยมพระประยูรญาติและเพื่อถวายความเคารพพระอัฐิพระบิดาที่ถึงแก่พิราลยัจ ึ ง กราบบงัคมทูลลากลบัพร ้ อมกบัเจา ้ อินทวโรรสสุริยวงษ ์ พระเชษฐาผเู้ป็ นเจา ้ ผคู้ รองนครเช ี ยงใหม่องค์ที่ 8 ซึ่งเสด็จลง มาเฝ้ าทูลละอองธุล ี พระบาทพระบาทสมเด ็ จพระจุลจอมเกลา ้ เจา ้ อยู่หัวท ี่กรุงเทพ พระบาทสมเด ็ จพระจุลจอมเกล้า เจา ้ อยหู่วัไดพ ้ ระราชทานพระบรมราชานุญาต อ ี กท ้ งัยงัโปรดเกลา ้ ฯ จดังานพระราชพิธ ี สถาปนาพระอิสริยยศเจ้าดารา รัศม ี จากเจ ้ าจอมมารดาข ้ึ นเป็ น “พระราชชายาเจ้าดารารัศมี” (อ้างอิง:หนังส ื อสายใยรักสองแผ่นดิน จุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัย) แต่หลงัจากท ี่พระราชชายาฯ เสด ็ จกลบัจากเช ี ยงใหม่ไดเ ้ พ ี ยง 10 เด ื อน ก ็ ตอ ้ งทรงประสบความเศร้าโศก อนัยงิ่ใหญ่เน ื่องจากพระบาทสมเดจ ็ พระจุลจอมเกลา ้ เจา ้ อยหู่วัเสดจ ็ สวรรคต เม ื่อวนัท ี่23 ตุลาคม พ.ศ. 2453
ประวัติส่วนตัว เม ื่อพระบาทสมเด ็ จพระมงกุฎเกลา ้ เจา ้ อยู่หัว เถลิงถวลัยราชสมบตัิส ื บต่อมา พระราชชายาเจา ้ ดารารัศมียังคง ประทบัณ พระตา หนักสวนฝรั่งกงัไส พระราชวงัดุสิต จนกระทงั่ปี พ.ศ. 2457 จึงได้ขอพระราชทานพระบรมรา ชานุญาตเสด ็ จกลบันครเช ี ยงใหม่พระราชชายาเจา ้ ดารัศม ี ทรงดา รงพระชนม ์ ช ี พอย่างสงบสุข ณ พระตา หนักดารา ภิรมย ์ อยหู่ลายปี จนสิ้ นพระชนมด ์ ว ้ ยโรคปัปผาสะพิการ (โรคปอด) เมื่อวันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2476 ณ คุม ้ รินแกว ้ รวม สิริพระชันษาได้ 60 ปี พระบาทสมเด ็ จพระปกเกลา ้ เจา ้ อยหู่วัทรงพระกรุณาโปรดเกลา ้ ฯ ใหจ ้ ดังานพระศพเป็ นงานพิธี หลวง พระอฐัิส่วนหน่ึ งบรรจุไวท ้ี่กู่วดัสวนดอกจงัหวดัเช ี ยงใหม่อ ี กส่วนหน่ึ งอญัเชิญไปบรรจุไว้ ณ สุสานหลวง วัด ราชพิธสถิตมหาสีมาราม
ผลงำนด้ำนละคร พระราชชายาทรงม ี ความสนใจทางดา ้ นละครคร ้ังท ี่อยใู่น พระบรมมหาราชวงัซ่ึ งโปรดละครทุกประเภท ไม่วา่จะละครร ้ อง ละครพูด ละครดึกด าบรรพ์ โขนและละครใน เมื่อเสด็จกลับเชียงใหม่ ทรงม ี การนา ละครภาคกลางมาเผยแพร่ดดัแปลงและฝึ กซอ ้ มใหแ ้ ก่คณะ ละครรา ในเจา ้ หลวงเช ี ยงใหม่จนสามารถแสดงในวาระต่างๆได ้ ถ ื อได้ วา่พระราชชายาฯทรงฟ ้ ื นฟูและวางรากฐานการละครข ้ึ นในเช ี ยงใหม่ บทละครท ี่นิยมเล่นเช่น อิเหนา พระลอและละครร้องสาวเครือฟ้า จนในสมัยร.7 ไดม ้ี ครูจากกรุงเทพฯ ข ้ึ นมาสอนและออกแบบท่า ละคร ท่ารา และการฟ้ อนต่างๆ ค ื อครูลมุลยมะคุปต์ และครูเฉลย ศุขะ วณิช
ผลงำนด้ำนนำฏศิลป์ พระราชชายาเจา ้ ดารารัศม ี ทรงเอาพระทยัใส่ในการฟ้ อนแบบทางเหน ื อยงิ่นกัทรงฟ ้ ื นฟูและฝึ กหดัลูกหลานเจานายฝ่ ายเหนือ ้ โดยส่วนมากเป็ นลูกหลานเจา ้ในตระกลูณ เช ี ยงใหม่ณ ลา ปาง ณ ลา พนูณ น่าน ท ี่เขา ้ มาถวายตวัอยใู่นวงัของพระราชชายาฯ โดย ทรงปรับปรุงท่ารา และระเบ ี ยบการฟ้ อน และทรงใหม ้ี การประดิษฐท ์ ่ารา ใหม่ๆข ้ึ น โดยม ี แนวทางจากนาฏศิลป์ ทง ้ัทางเหน ื อ พม่า และกรุงเทพฯ ใหม ้ี ความผสมผสานกนั ระบา และฟ้ อนท ี่ม ี การปรับปรุงท่ารา อยา่งเช่น ฟ้ อนเลบ ็ ฟ้ อนเท ี ยน ระบา และฟ้ อนท ี่ม ี การประดิษฐท ์ ่ารา ข ้ึ นมาใหม่ ตวัอยา่งเช่น ฟ้ อนล่องน่าน ฟ้ อนเง ้ ี ยวแบบผสม ฟ้ อนกา เบอ ้ ฟ้ อนมูเซอหร ื อระบา ซอ ฟ้ อนม่านแมเล้ ่ ฟ้อนมอญ ระบ าพัด ระบ างู และฟ้ อนม่านมุย ้ เช ี ยงตา ซ่ึ งไดด ้ ดัแปลงท่ารา มาจากในราชสา นกัพม่าจนเป็ นท ี่รู้ จกักนัแพร่หลาย ม ี ความงดงาม ชดชอ ้ ยเป็ นอยา่ง ยงิ่ โดยสถานท ี่ฝึ กซอ ้ มรา และละครน ้ นัอยทู่ ี่“โรงก ี่” ในวงัเจด ี ยข ์ าวหร ื อเจด ี ยก ์ิ่ว(ในปัจจุบันเป็ นสถานกงสุลอเมริกนั ประจา เช ี ยงใหม)่