ชุดการสอนเรื่องอริยสัจ4

ชุดกิจกรรมการเรียนรู้เรื่อง อริยสัจ 4 กลุ่มสาระการเรียนรู้ สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2

ค าน า ชุดกิจกรรมการเรียนรู้เรื่อง อริยสัจ 4 ได้จัดท าขึ้นเพื่อใช้เป็น คู่มือประกอบการจัดการเรียนการสอนในกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคม ศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม ในรายวิชาพระพุทธศาสนา ส าหรับ นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 ตามหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้น พื้นฐานพุทธศักราช 2551 ซี่งในชุดกิจกรรม การเรียนรู้นี้ประกอบไป ด้วย ใบความรู้เรื่องอริยสัจ 4 ใบงานเรื่องอริยสัจ 4 และแบบทดสอบ ก่อนเรียน – หลังเรียนเรื่องอริยสัจ 4 คณะผู้จัดท าหวังเป็นอย่างยิ่งว่าชุดกิจกรรมการเรียนรู้เล่มนี้ จะ เป็นประโยชน์ต่อคุณครูผู้สอนและผู้ที่ต้องการจะศึกษา เพื่อเป็น แนวทางในการศึกษาหลักธรรมอริยสัจ 4 ให้มีความรู้มากยิ่งขึ้น คณะผู้จัดท า ก

สารบัญ เรื่อง หน้า ค าน า................................................................................................ก สารบัญ…………………………………………………………………………………..ข ค าแนะน าส าหรับครู……………………………………………………………………….1 ค าแนะน าส าหรับนักเรียน...........................................................................2 สาระส าคัญของชุดกิจกรรม………………………………………………....................3 แบบทดสอบก่อนเรียน……………………………………………………................…4 เฉลยแบบทดสอบก่อนเรียน…………………………………………………………..…..7 ใบความรู้ เรื่องความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับอริยสัจ 4…………………………………………..8 ใบกิจกรรมที่ 1……………………………………………………………………………13 ใบกิจกรรมที่ 2……………………………………………………………………………14 เฉลยใบกิจกรรมที่ 1……………………………………………………………………….16 แบบทดสอบหลังเรียน………………………………………………………………..……17 เฉลยแบบทดสอบหลังเรียน…………………………………………………………..…..20 กระดาษค าตอบก่อน - หลังเรียน....................................................................21 บรรณนานุกรม........................................................................................22 ข

ค าแนะน าส าหรับครู ชุดกิจกรรม เรื่อง หลักธรรมอริยสัจ 4 เรื่อง ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับหลักธรรมอริยสัจ 4 กลุ่ม สาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 ที่เน้นการฝึกทักษะ ครูควร ปฏิบัติดังนี้ 1. ศึกษาชุดกิจกรรมคู่กับแผนการจัดการเรียนรู้ในเรื่องเดียวกันมาล่วงหน้า 2. เตรียมสื่ออุปกรณ์การจัดกิจกรรมการเรียนรู้ ที่จะต้องใช้ท ากิจกรรม อย่างละเอียด ในแต่ละครั้งให้ พร้อมก่อน หากมีปัญหาจะได้แก้ไขก่อนการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ 3. จัดกิจกรรมโดยเน้นการฝึกทักษะกระบวนการคิดอย่างมีวิจารณญาณ เพื่อให้นักเรียนเกิดพัฒนาการ ทางด้านต่าง ๆ เช่น ทักษะการคิด วิเคราะห์ มีวิจารณญาณ การเผชิญ ปัญหา และการหาแนวทางในการ แก้ปัญหาได้ถูกต้องเหมาะสม 4. ขณะปฏิบัติกิจกรรมการกระตุ้นให้นักเรียนได้เรียนรู้อย่างตั้งใจ ครูสังเกต และประเมินพฤติกรรม นักเรียนทั้งรายบุคคลและรายกลุ่ม เพื่อให้การจัดกิจกรรมการเรียนรู้บรรลุตามจุดประสงค์อย่างมีคุณภาพ 5. เมื่อท าใบกิจกรรมแล้วให้นักเรียนท าแบบทดสอบหลังเรียนในกระดาษค าตอบ 6. ตรวจใบกิจกรรม และกระดาษค าตอบของแบบทดสอบก่อนเรียน-หลังเรียน เพื่อพัฒนาการเรียนรู้ของ นักเรียนที่ผ่านผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนและทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณ 7. ครูคอยควบคุมการใช้ชุดกิจกรรมอย่างระมัดระวังและรวดเร็วทันเวลา 8. เมื่อเสร็จสิ้นกิจกรรมการเรียนรู้ในแต่ละครั้ง ครูควรเน้นให้นักเรียนเก็บสื่อ อุปกรณ์ให้เป็นระเบียบ เรียบร้อย หากข่าวดาซ่อมแซมเพื่อเก็บไว้ใช้ในครั้งต่อไป 1

ค าแนะน าส าหรับนักเรียน ชุดกิจกรรมที่นักเรียนจะศึกษาต่อไปนี้คือ ชุดกิจกรรมเรื่องหลักธรรมอริยสัจ 4 ชุดที่ 1 เรื่อง ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับหลักธรรมอริยสัจ 4 เป็นชุดกิจกรรมที่เน้นกระบวนการให้ นักเรียน ได้คิดและลงมือปฏิบัติกิจกรรมตามก าหนดด้วยตนเองเพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุด นักเรียนควรปฏิบัติ ตามค าชี้แจงต่อไปนี้ 1. ชุดกิจกรรม เรื่องความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับหลักธรรมอริยสัจ 4 นี้ ใช้เวลา 1 ชั่วโมง ศึกษา สาระส าคัญและจุดประสงค์การเรียนรู้ แล้วจะทราบว่าเมื่อจบบทเรียนนี้แล้ว นักเรียนจะ สามารถท าอะไรได้บ้าง 2. ท าแบบทดสอบก่อนเรียนตามความเข้าใจด้วยความซื่อสัตย์ 3. ศึกษาใบความรู้ และท าใบกิจกรรมเรื่องความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับหลักธรรมอริยสัจ 4 4. นักเรียนสนทนาถึงวิธีการที่จะน าหลักธรรมอริยสัจ 4 ไปประยุกต์ใช้ในชีวิตประจ าวัน 5. นักเรียนท าแบบทดสอบหลังเรียนในการดาษค าตอบ 2

สาระส าคัญของชุดกิจกรรม วันที่................. 1. วิเคราะห์องค์ประกอบของ หลักธรรมอริยสัจ 4 ได้ 2. เลือกใช้หลักธรรมอริยสัจ 4 ใน การแก้ปัญหาตามสถานการณ์ได้ 1. อ่านท าความเข้าใจข้อแนะน าการ เรียนรู้จากชุดกิจกรรมการเรียนรู้นี้ให้ ชัดเจน 2. สร้างความรู้สึกที่ดีให้กับตนเองว่าเป็น ผู้มีความพร้อมที่จะเรียนรู้ทุกสิ่งอย่าง สร้างสรรค์ 3. ปฏิบัติตามกิจกรรมที่เตรียมให้ในชุด กิจกรรมตามล าดับขั้นตอนอย่าง เคร่งครัด ส 1.1 ม.2/8 อธิบายธรรมคุณและข้อ ธรรมส าคัญในกรอบอริยสัจ 4 หรือ หลักธรรมของศาสนาที่ตนนับถือตามที่ ก าหนด เห็นคุณค่าและน าไปพัฒนาแก้ปัญหา ของชุมชนและสังคม ส 1.2 ม.2/11 วิเคราะห์การปฏิบัติตน ตามหลักธรรมทางศาสนาที่ตนนับถือ เพื่อ การด ารงตนอย่างเหมาะสมในกระแสการ เปลี่ยนแปลงของโลก และการอยู่ร่วมกันอย่าง สันติสุข จุดประสงค์การเรียนรู้ ตัวชี้วัด วิธีการเรียนรู้ กลุ่มสาระการเรียนรู้ สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 เรื่องอริยสัจ 4 เวลา 1 ชั่วโมง หลักธรรมอริยสัจ 4 เป็น หลักธรรมที่สอนให้มนุษย์รู้ทุกข์ ที่เกิด แห่งทุกข์ และข้อปฏิบัติ เพื่อให้ถึงซึ่ง ความดับแห่งทุกข์ สาระส าคัญ สาระการเรียนรู้ สาระที่ 1 ศาสนา ศีลธรรม จริยธรรม มาตรฐาน ส 1.1 รู้และเข้าใจประวัติความส าคัญ ศาสดา หลักธรรมของพระพุทธศาสนาหรือ ศาสนาที่ตนนับถือและศาสนาอื่น มีศรัทธาที่ ถูกต้อง ยึดมั่นและปฏิบัติตามหลักธรรม เพื่ออยู่ ร่วมกันอย่างสันติสุข 3

แบบทดสอบก่อนเรียน ชุดกิจกรรมการเรียนรู้เรื่อง หลักธรรมอริยสัจ 4 ชุดที่ 1 ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับหลักธรรมอริยสัจ 4 ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 ค าชี้แจง ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย x ทับตัวอักษรหน้าข้อความที่เป็นค าตอบที่ ถูกต้องที่สุด เพียงข้อเดียว 1. วนิดาเกิดความทุกข์ อยากได้โทรศัพท์ และรถยนต์คันใหม่ แสดงว่า วนิดา เกิดตัณหาประเภทใด ก. วิภวตัณหา ข. ภวตัณหา ค. กามตัณหา ง. ถูกทุกข้อ 2. ข้อใดคือทุกขอริยสัจ ก. หิว เลยกินอาหารเย็น ข. ขุ่นใจที่จะถูกเอาเปรียบ ค. จ าค าตอบไม่ได้ เพราะไม่ได้อ่านหนังสือเลย ง. ถูกทุกข้อ 3. ข้อใดไม่ใช่ทุกขอริยสัจ ก. ความไม่ได้ดั่งใจ ทุกข์ใจเขียนการบ้านได้ไม่ดีดั่งใจ ข. ใจร้อน อยากได้เร็วๆ ค. ไม่ได้ท าการบ้าน ง. กังวล กลัวว่า เพื่อนไม่มีเวลาตรวจการบ้านให้เรา 4. ข้อใดคือความหมายของอริยสัจ 4 ก. ทรัพย์อันประเสริฐ 4 ประการ ข. ความจริงอันประเสริฐ 4 ประการ ค. บุคคลผู้ประเสริฐ 4 ประเภท ง. หลักธรรมที่จะน าพาไปสู่ความส าเร็จ 4 ประการ 4

5. หลักอริยสัจ 4 ข้อใดเป็นวิธีการปฏิบัติเพื่อดับตัณหา ก. ทุกข์ ข. นิโรธ ค. มรรค ง. สมุทัย 6. วิธีการการปฏิบัติถึงความดับทุกข์ (มรรค) ต้องท าอย่างไร ก. พิจารณาโทษของการมีกิเลสเรื่องนั้น ข. พิจารณาประโยชน์ของการหลุดพ้น การไม่มีกิเลสเรื่องนั้น ค. พิจารณาความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ ความไม่มีตัวตนของกิเลส ง. ถูกทุกข้อ 7. จุดมุ่งหมายของอริยสัจ 4 ก. เพื่อความหลุดพ้นจากทุกข์ ข. เพื่อการปฏิบัติตนตามสภาวะธรรม ค. เพื่อความสามัคคีในการอยู่ร่วมกัน ง. เพื่อความสะดวกในการเผยแผ่พระพุทธศาสนา 8. ข้อใด คือ ความหมายของค าว่า “นิโรธ” ก. ความสูญสิ้น ข. ความเสื่อมสลาย ค. ความดับสนิท ง. ความดับทุกข์ 9. การแก้ปัญหาตามหลักธรรมอริยสัจ 4 มีลักษณะอย่างไร ก. ช่วยสัตว์ทั้งหลายให้ต่อสู้กับความทุกข์ ข. ป้องกันคนทั้งหลายไม่ให้เกิดความทุกข์ ค. ช่วยสัตว์ทั้งหลายให้อดทนต่อความทุกข์ ง. ช่วยคนทั้งหลายให้หลุดพ้นจากความทุกข์ 5

10. ทุกข์เกิดจากความร าคาญคนพูดเสียงดัง” การปฏิบัติมรรค (การปฏิบัติถึงความดับทุกข์) แบบใด “ให้พ้นทุกข์” ก. เห็นโทษจากกิเลสที่เราไปเอาความได้ดั่งใจ ตามใจที่เราอยากได้ ว่า เป็นการสะสมกิเลส เป็นวิบากร้ายไม่สิ้นสุด ข. แกล้งท าเป็นไม่สนใจ เขาจะเสียงดังก็ปล่อยเขาไปแล้วก็ปล่อยวางไป เดี๋ยวก็เงียบเอง ค. พิจารณากิเลสเราเองที่ไปไม่ชอบใจ ไม่ชอบกิริยาท่าทาง เสียงของคน พูดเสียงดัง ง. นึกถึงตนเองในอดีตก็เสียงดังแบบนี้ เพราะบรรยากาศพาไป อยากให้ มีความเป็นกันเองนั้นเป็นสิ่งที่เราท ามา 6

เฉลยแบบทดสอบก่อนเรียน 1. ข 2. ข 3. ค 4. ข 5. ค 6. ง 7. ก 8. ง 9. ง 10. ข 7

ใบความรู้ ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับหลักธรรมอริยสัจ 4 ความส าคัญของพระพุทธศาสนา พระพุทธศาสนาเป็นศาสนาที่บังเกิดขึ้นเพื่อช่วยเหลือมนุษย์ในโลกนี้ให้หลุดพ้นจาก ความทุกข์ เพราะมนุษย์ต้อง อยู่เป็นกลุ่มในสังคมที่ทุกคนยอมรับว่าเป็นสังคมที่มีความเจริญ รุ่งเรือง เพียบพร้อมไปด้วยอุปกรณ์อ านวยความ สะดวกสบายในการด ารงชีพ แต่ขณะเดียวกัน ก็เกิดความไม่สงบขาดความมั่นคงด้านจิตใจ ขาดหลักที่พึ่งทางใจท าให้มี ปัญหาต่อการด ารงชีวิต ของตนเองและส่วนรวม ที่มา: https://www.posttoday.com/dhamma/555497 หลักธรรมค าสอนของพระพุทธเจ้าจึงมุ่งที่สอนให้มนุษย์มีหลักที่พึ่งทางใจ และมีแนวทาง ประพฤติปฏิบัติที่จะท าให้เกิด มงคลแก่ชีวิต อันจะท าให้มนุษย์สามารถอยู่รวมกันในสังคมด้วย ความสงบสุขและเจริญก้าวหน้า พุทธธรรมเพื่อชีวิตและสังคม พุทธธรรม เป็นเครื่องน าทางในการด าเนินชีวิตธรรมทุกข้อหากปฏิบัติตามอย่างจริงจัง จะเป็นประโยชน์แก่ชีวิตอย่างมาก ทั้งสิ้น พุทธธรรมนั้นสอนทั้งการด าเนินชีวิตที่จะท าให้ชีวิตตนมีค่า หรือเป็นชีวิตที่ประเสริฐ ชีวิตที่อยู่กับความเจริญและ คุณธรรมและสอนการด าเนินชีวิตให้สังคม อยู่ร่วมกันอย่างสามัคคี สงบ และเกิดประโยชน์แก่ส่วนรวม หลักธรรมทางพระพุทธศาสนามีเป็นจ านวนมาก หลักธรรมที่จัดว่าเป็นแม่บทของพุทธธรรม ทั้งหมดได้แก่ อริยสัจ 4 ซึ่ง จะช่วยให้เรามีความเข้าใจความเป็นจริงของธรรมชาติ และรู้จักชีวิต ของตนเองอย่างแท้จริง 8

ที่มา: https://sites.google.com/site/social054/bth-thi-4/hawkhx-yxy-4-2 อริยสัจ 4 อริยสัจ แปลว่า ความจริงอันประเสริฐ หรือความจริงของพระอริยบุคคล หมายถึง ถ้า ู้ใดสามารถรู้ อริยสัจ 4 ด้วยปัญญา ู้นั้นก็จะเป็นพระอริยบุคคลและที่ท าให้เป็น ู้ประเสริฐนั้น ก็เพราะในขณะที่รู้อริยสัจ 4 กิเลสทั้งหลายก็ถูกท าลายหายไปจากจิตของ ู้นั้นด้วย คือ จิตจะมี ส าพใส สะอาด บริสุทธิ พ้นจากส าพ สามัญชนกลายเป็นพระอริยบุคคล หรือเป็นบุคคล ที่ประเสริฐ อริยสัจดังกล่าวนี้ เจ้าชายสิทธัตถะทรงเป็น ู้ ค้นพบหรือได้ตรัสรู้เป็นบุคคลแรก ในโลก จึงท าให้พระองค์กลายเป็นพระพุทธเจ้า หรือเป็นบุคคล ู้ประเสริฐ กว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อริยสัจ 4 จัดเป็นหมวดธรรมที่ส าคัญมากของพระพุทธศาสนา เพราะเป็นที่สรุปรวม ของพระธรรม ค าสั่งสอนทั้งหมด หมายความว่า พระธรรมค าสั่งสอนของพระพุทธองค์ ในพระไตรป กทั้ง 3 คือ พระวินัย ป ก พระสุตตันตป กและพระอ ิธรรมป กนั้น จะสรุป รวมลงในอริยสัจ 4 ทั้งสิ้น ความหมายของหลักธรรมอริยสัจ 4 ต ละข้อ มี ังนี้ อริยสัจ 4 ค า ล ค าขยายความ 1.ทุกข์ 2.สมุทัย 3.นิโรธ 4.มรรค ความไม่สบายกายสบายใจ เหตุให้ทุกข์เกิด ความดับทุกข์ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ จัดว่าเป็นทุกข์เพราะมีลักษณะเบียดเบียน บีบคั้น ทนได้ยาก ได้แก่ ตัณหาความอยาก 3 อยาก ได้แก่ การดับตัณหาให้สิ้นไป ได้แก่ มรรค 8 ประการ 9

ทุกข์ : ความทุกข์ ทุกข์ คือ สิ่งที่เบียดเบียนบีบคั้นท าให้เกิดความไม่สบายกาย ไม่สบายใจ อันเกิดจาก ร่างกายหรือจิตใจ ถูก เบียดเบียนแล้วทนได้ยากหรือทนไม่ได้ จึงท าให้เกิดเป็นทุกข์ ยกตัวอย่างเช่น เมื่อนักเรียนเจ็บไข้ได้ป่วย ปวดหัว ปวดฟัน ปวดท้องอย่างรุนแรงจนทนไม่ได้ ทนไม่ไหว จึงเกิด เป็นทุกข์ทางกาย ในบางครั้งนักเรียนเกิดอารมณ์เศร้า หดหู หรือเกิดอาการกระวนกระวายใจ เพราะถูกด่าบ้าง เพราะ ิดหวังที่ท า อะไรไม่ได้ตามใจบ้าง จึงเกิดเป็นทุกข์ทางใจ ความทุกข์ทางกายและความทุกข์ทางใจทั้ง 2 ประการนี้ จัดเป็นความทุกข์พื้นฐาน ที่เกิดขึ้นประจ าวัน ซึ่งทุกคน ต่างก็รู้จักดีและเคยประสบกันมาแล้ว แต่ความทุกข์ที่พระพุทธเจ้า ทรงค้นพบในทุกข์อริยสัจนั้นยังมีความหมายกว้าง ครอบคลุมไปถึงลักษณะไม่คงที่ มีความแปรปรวน ในสิ่งที่ทั้งปวงด้วย ซึ่งได้แบ่งออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ๆ ดังนี้คือ 1. ส าวทุกข์ คือ ทุกข์ประจ าส าวะ หมายถึง ความทุกข์ที่มีประจ าอยู่ในส าพ ร่างกายของคนเรา เริ่มตั้งแต่ เกิดมามีชีวิตจนถึงตาย 2. ปกิณณกทุกข์ แปลว่า “ทุกข์เล็กๆ น้อยๆ” หมายถึง ความทุกข์ที่จรมาจาก ที่อื่นโดยเกิดขึ้นเป็นครั้งคราว ตามเหตุการณ์และสิ่งแวดล้อมของชีวิต มีน้อยบ้างมากบ้าง ลัดเปลี่ยน กันไปในแต่ละบุคคล การที่พระพุทธองค์ทรงสั่งสอนให้ชาวพุทธได้รู้จักกับตัวความทุกข์เหล่านั้น มิได้ หมายความว่าพระองค์ทรงสอน ให้เรามองโลกในแง่ร้าย แต่ทรงสั่งสอนให้มองโลกตามความเป็นจริง คือ ให้รู้จักกับความเป็นจริงของโลก เพื่อประสงค์จะ ให้ชาวพุทธไม่ประมาทพร้อมที่จะเ ชิญหน้า กับความเป็นจริงและสามารถที่จะหาวิธีแก้ไขปัญหาชีวิตของตนได้ทุกโอกาส 10

สมุทัย : เหตุให้เกิ ทุกข์ สมุทัย แปลว่า “เหตุให้เกิดทุกข์” หมายความว่า ความทุกข์ทั้งหมดในอริยสัจ ข้อที่ 1 เหล่านั้นมิได้เกิด ขึ้นมาลอย ๆ จะต้องมีสาเหตุบางอย่างที่ท าให้ทุกข์เกิดขึ้น พระพุทธองค์ นอกจากจะทรงรู้จักตัวความทุกข์อย่าง แจ่มแจ้งแล้ว ยังทรงรู้สึกถึงสาเหตุอันแท้จริงที่ท าให้เกิดความทุกข์นั้นด้วย โดยพระพุทธองค์ทรงชี้ว่า ตัณหา คือ ความอยากเกินพอดีที่มีอยู่ในจิตใจนั่นเอง เป็นตัวเหตุให้เกิดความทุกข์ ตัณหานั้นมีอยู่ 3 ประการคือ 1. กามตัณหา คือ ความอยากได้อย่างโน้นอย่างนี้ ซึ่งเกิดจากตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เช่น ตาเห็นรูป สวยงาม ก็เกิดความอยากได้ อยากได้บ้านสวยๆ ราคาแพง อยากได้ เสื้อ ้าสวยๆ อยากได้รถยนต์คันงาม เป็นต้น ความอยากท านองนี้เป็นความอยากในสิ่งที่รักใคร่ และน่าพอใจ เป็นความอยากที่ไม่รู้จบ เมื่อไม่ได้ตามความ ประสงค์ที่จะเกิดทุกข์ 2. วตัณหา คือ ความยากเป็นอย่างโน้นอย่างนี้ เป็นความอยากได้ในต าแหน่ง ฐานะที่สูงขึ้นตามที่ตนรัก ใครและพอใจ เช่น อยากเป็นข้าราชการในต าแหน่งสูงๆ อยากเป็น มหาเศรษฐีและอยากเป็นบุคคลที่มีชื่อเสียง เป็นต้น เมื่อไม่ได้ตั้งใจปรารถนาก็เป็นทุกข์ 3. วิ วตัณหา คือ ความอยากไม่เป็นความอยากไม่มี จัดเป็นความอยาก ที่ประกอบกับความเบื่อหน่าย ในส าพที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน โดยต้องการจะหลีกหนีให้พ้นจาก ส าพนั้นไป เช่น อยากไม่เป็นคนโง่ อยากไม่เป็น คนพิการ และอยากไม่เป็นคนยากจน เป็นต้น ซึ่งความอยากไม่เป็นนี้ถ้าไม่เป็นไปตามที่ตนต้องการแล้วก็จะท าให้ เกิดทุกข์ เช่นเดียวกัน ตัณหา คือ ความอยากทั้ง 3 ประการนี้ ถ้าอยากจนเกินพอดี คือ ไม่ได้ค านึงถึง ความเป็นไปได้หรือ เป็นไปไม่ได้ ควรหรือไม่ควร เป็นต้น ย่อมท าให้เกิดเป็นทุกข์ทั้งสิ้น นิโรธ : ความ ับทุกข์ นิโรธ แปลว่า “ความดับทุกข์” หมายถึง ความรู้หรือปัญญาที่ท าให้จิตใจของบุคคล สามารถละตัณหาได้ หรือสามารถท าลายตัณหาให้หมดไปจากจิตใจและจิตที่บรรลุนิโรธแล้ว จะมี ลักษณะสงัดจากกิเลส ไม่ยึดมั่นใน ตัวตน รวมไปถึงไม่โลก ไม่โกรธ ไม่หลงอีกด้วย คงเหลือแต่ ธรรมชาติของความสงบสุขอย่างยิ่ง ซึ่งทาง พระพุทธศาสนาเรียกส าวะอย่างนี้ว่า “นิพพาน” 11

มรรค : ข้อ ฏิบัติให้ถึงความ ับทุกข์ มรรค แปลว่า “ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์” หมายถึง อริยมรรค หรือหนทาง อันประเสริฐซึ่ง ประกอบด้วยองค์ 8 ประการคือ 1. ความเห็นชอบ (สัมมาทิฏฐิ) หมายถึง การรู้เห็นในอริยสัจ 4 อย่างถูกต้อง ชัดเจนด้วยปัญญา เช่น รู้ว่า ทุกข์อย่างไร รู้ว่าตัณหาเป็นเหตุให้เกิดทุกข์อย่างไร รู้ว่าจะดับทุกข์ ได้เพราะการดับตัณหา และรู้ว่าอริยมรรค คือทาง ให้ถึงการรับตัณหาได้ 2. ความด าริชอบ (สัมมาสังกัปปะ) หมายถึง ความคิดขอบ เช่น มีความคิด หาหนทางที่จะหลีกออกจากกาม ไม่ลุ่มหลงมัวเมาอยู่กับ รูป เสียง กลิ่น รส สัม ัส มีความคิดที่จะไม่พยาบาทปองร้าย ู้อื่น และไม่คิดท าร้าย เบียดเบียน ู้อื่น 3. การพูดชอบ (สัมมาวาจา) หมายถึง เว้นจากการพูดเท็จ เว้นจากการพูด ส่อเสียดเว้นจากการพูดค าหยาบ และเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อเหลวไหลไร้สาระ 4. การกระท าชอบ (สัมมกัมมันตะ) หมายถึง เว้นจากการฆ่าสัตว์ เว้นจากการ ลักทรัพย์ เว้นจากการ ประพฤติ ิดในกาม 5. การเลี้ยงชีวิตชอบ (สัมมาอาชีวะ) หมายถึง มีความเพียรระวังไม่ ิดก หมาย และศีลธรรม 6. ควรเพียรชอบ (สัมมาวายามะ) หมายถึง มีความเพียรระวังไม่ให้ความชั่วเกิดขึ้น ในตน เพียรละความชั่วที่ เกิดขึ้นแล้วให้หมดไป พากเพียรท าความดีให้เกิดขึ้น และเพียรพยายาม รักษาความดีที่มีอยู่แล้วให้คงอยู่ 7. ความระลึกชอบ (สัมมาสติ) หมายถึง ความมีสติระลึกถึงความเป็นไปได้ของ ส าพร่างกาย ระลึกถึงความ เป็นไปของเวทนา (ขณะมีอารมณ์) ว่าเป็นสุข เป็นทุกข์ หรือเฉยๆ ระลึกถึงความเป็นไปของจิตว่าเศร้าหมองเพราะ กิเลสชนิดใด จิตที่ ่องใสเพราะเหตุใด รวมไปถึง การระลึกถึงความดี ความชั่ว หรือความไม่ดีไม่ชั่วที่เกิดขึ้นในจิตของ ตน 8. การตั้งจิตให้ชอบ (สัมมาสมาธิ) หมายถึง การท าจิตให้เป็นสมาธิ เริ่มตั้งแต่ การท าจิตให้สงบชั่วขณะ (ขณิกสมาธิ) การท าจิตให้สงบเกือบจะแน่วแน่ (อุปจารสมาธิ) ท าจิตให้ สงบในขั้นแน่วแน่ (อัปปนาสม) หรือ ขั้นเข้าฌานสมาบัติ 12

ใบกิจกรรมที่ 1 ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับหลักธรรมอริยสัจ 4 จุ ระสงค์การเรียนรู้ วิเคราะห์องค์ ระกอบของหลักธรรมอริยสัจ 4 ค าชี้ จง : ให้นักเรียนวิเคราะห์องค์ประกอบของหลักธรรมอริยสัจ 4 ตามที่ก าหนดดังต่อไปนี้ 1. อริยสัจ 4 ระกอบ ้วยหลักธรรมใ บ้าง ตอบ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………….............................. 2. การที่มนุษย์มีการเบีย เบียน บีบคั้น ซึ่งกัน ละกัน จนท าให้ทนต อสภาวะนั้นไ ้ยาก จั เ ็นองค์ ระกอบข้อใ ของหลักธรรมอริยสัจ 4 ตอบ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………………………………….............................. 3. ความอยากไ ้อยากมี จั เ ็นองค์ ระกอบในข้อใ ของหลักธรรมอริยสัจ 4 ตอบ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………………………………………………………............................... ........................................................................................................................................................................................ 4. หากมีเหตุการณ์ที่ท าให้เกิ ทุกข์ นักเรียนจะมีข้อ ฏิบัติให้ถึงความ ับทุกข์ไ ้อย างไร ตอบ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………………………………………………………............................... ......................................................................................................................................................................................... 13

จุ ระสงค์การเรียนรู้ เลือกใช้หลักธรรมอริยสัจ 4 ในการ ก้ ัญหาตามสถานการณ์ไ ้ ค าชี้ จง : ให้นักเรียนน าหลักธรรมอริยสัจ 4 มาอธิบาย าพตามสถานการณ์ที่ก าหนด 1. บุคคลในภาพมี นว ฏิบัติตามหลักธรรมอริยสัจ 4 อย างไรบ้าง ที่มา: https://www.chiangmainews.co.th/page/archives/890403/ ตอบ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ใบกิจกรรมที่ 2 ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับหลักธรรมอริยสัจ 4 14

2. จากสถานการณ์ต อไ นี้ นักเรียนคิ ว าบุคคลในภาพมีการ าเนินชีวิตโ ยขา หลัก อริยสัจ 4 ข้อใ บ้าง ที่มา: https://www.about:blank.com ต ารวจรวบตัวคนร้าย โดยถูกตั้งข้อหากระท า ิดฐานชิงทรัพย์ ู้อื่น โดยใช้ยานพาหนะเพื่อ การกระท า ิด เพื่อให้พ้นจากการจับกุม ข่มขืนกระท าช าเรา ู้อื่นโดย ู้อื่นนั้นอยู่ใน าวะที่ไม่ สามารถขัดขืนได้ โดยกระท าความ ิดลักษณะเป็นการโทรมหญิง พาคนอื่นไปเพื่อการอนาจาร โดยใช้อ านาจขู่เข็ญใช้ก าลังประทุษร้ายหรือใช้วิธีข่มขืนใจ (พิจารณาค าตอบของนักเรียนโดยให้อยู่ในดุลยพินิจของครู ู้สอน) ตอบ…………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………… …………………………………….………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………..................… 15

เฉลยใบกิจกรรมที่ 1 ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับหลักธรรมอริยสัจ 4 จุ ระสงค์การเรียนรู้ วิเคราะห์องค์ ระกอบของหลักธรรมอริยสัจ 4 ค าชี้ จง : ให้นักเรียนวิเคราะห์องค์ประกอบของหลักธรรมอริยสัจ 4 ตามที่ก าหนดดังต่อไปนี้ 1. อริยสัจ 4 ระกอบ ้วยหลักธรรมใ บ้าง ตอบ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค 2. การที่มนุษย์มีการเบีย เบียน บีบคั้น ซึ่งกัน ละกัน จนท าให้ทนต อสภาวะนั้นไ ้ยาก จั เ ็นองค์ ระกอบข้อใ ของหลักธรรมอริยสัจ 4 ตอบ ทุกข์ 4. ความอยากไ ้อยากมี จั เ ็นองค์ ระกอบในข้อใ ของหลักธรรมอริยสัจ 4 ตอบ สมุทัย 5. หากมีเหตุการณ์ที่ท าให้เกิ ทุกข์ นักเรียนจะมีข้อ ฏิบัติให้ถึงความ ับทุกข์ไ ้อย างไร ตอบ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ หมายถึง อริยมรรค หรือหนทาง อันประเสริฐ ซึ่งประกอบด้วยองค์ 8 ประการ 16

แบบทดสอบก่อนเรียน ชุดกิจกรรม เรื่อง หลักธรรมอริยสัจ 4 ชุดที่ 1 ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับหลักธรรมอริยสัจ 4 ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 ค าชี้แจง ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย x ทับตัวอักษรหน้าข้อความที่เป็นค าตอบที่ ถูกต้องที่สุด เพียงข้อเดียว 1. ทุกข์เกิดจากความร าคาญคนพูดเสียงดัง” การปฏิบัติมรรค (การปฏิบัติถึงความดับทุกข์) แบบใด “ให้พ้นทุกข์” ก. เห็นโทษจากกิเลสที่เราไปเอาความได้ดั่งใจ ตามใจที่เราอยากได้ ว่าเป็นการสะสมกิเลส เป็นวิบากร้ายไม่สิ้นสุด ข. แกล้งท าเป็นไม่สนใจ เขาจะเสียงดังก็ปล่อยเขาไปแล้วก็ปล่อยวางไป เดี๋ยวก็เงียบเอง ค. พิจารณากิเลสเราเองที่ไปไม่ชอบใจ ไม่ชอบกิริยาท่าทาง เสียงของคนพูดเสียงดัง ง. นึกถึงตนเองในอดีตก็เสียงดังแบบนี้ เพราะบรรยากาศพาไป อยากให้มีความเป็นกันเอง นั้นเป็นสิ่งที่เราท ามา 2. การแก้ปัญหาตามหลักธรรมอริยสัจ 4 มีลักษณะอย่างไร ก. ช่วยสัตว์ทั้งหลายให้ต่อสู้กับความทุกข์ ข. ป้องกันคนทั้งหลายไม่ให้เกิดความทุกข์ ค. ช่วยสัตว์ทั้งหลายให้อดทนต่อความทุกข์ ง. ช่วยคนทั้งหลายให้หลุดพ้นจากความทุกข์ 3. ข้อใด คือ ความหมายของค าว่า “นิโรธ” ก. ความสูญสิ้น ข. ความเสื่อมสลาย ค. ความดับสนิท ง. ความดับทุกข์ 4. จุดมุ่งหมายของอริยสัจ 4 ก. เพื่อความหลุดพ้นจากทุกข์ ข. เพื่อการปฏิบัติตนตามสภาวะธรรม ค. เพื่อความสามัคคีในการอยู่ร่วมกัน ง. เพื่อความสะดวกในการเผยแผ่พระพุทธศาสนา 17

5. หลักอริยสัจ 4 ข้อใดเป็นวิธีการปฏิบัติเพื่อดับตัณหา ก. ทุกข์ ข. นิโรธ ค. มรรค ง. สมุทัย 6. วิธีการการปฏิบัติถึงความดับทุกข์ (มรรค) ต้องท าอย่างไร ก. พิจารณาโทษของการมีกิเลสเรื่องนั้น ข. พิจารณาประโยชน์ของการหลุดพ้น การไม่มีกิเลสเรื่องนั้น ค. พิจารณาความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ ความไม่มีตัวตนของกิเลส ง. ถูกทุกข้อ 7. ข้อใดคือความหมายของอริยสัจ 4 ก. ทรัพย์อันประเสริฐ 4 ประการ ข. ความจริงอันประเสริฐ 4 ประการ ค. บุคคลผู้ประเสริฐ 4 ประเภท ง. หลักธรรมที่จะน าพาไปสู่ความส าเร็จ 4 ประการ 8. ข้อใดไม่ใช่ทุกขอริยสัจ ก. ความไม่ได้ดั่งใจ ทุกข์ใจเขียนการบ้านได้ไม่ดีดั่งใจ ข. ใจร้อน อยากได้เร็วๆ ค. ไม่ได้ท าการบ้าน ง. กังวล กลัวว่า เพื่อนไม่มีเวลาตรวจการบ้านให้เรา 18

9. ข้อใดคือทุกขอริยสัจ ก. หิว เลยกินอาหารเย็น ข. ขุ่นใจที่จะถูกเอาเปรียบ ค. จ าค าตอบไม่ได้ เพราะไม่ได้อ่านหนังสือเลย ง. ถูกทุกข้อ 10. วนิดาเกิดความทุกข์ อยากได้โทรศัพท์ และรถยนต์คันใหม่ แสดงว่า วนิดา เกิดตัณหาประเภทใด ก. วิภวตัณหา ข. ภวตัณหา ค. กามตัณหา ง. ถูกทุกข้อ 19

เฉลยแบบทดสอบหลังเรียน 1. ข 2. ง 3. ง 4. ก 5. ค 6. ง 7. ข 8. ค 9. ข 10. ข 20

กระดาษค าตอบแบบทดสอบก่อน - หลังเรียน เรื่อง หลักธรรมอริยสัจ 4 ค าชี้แจง ให้นักเรียนท าเครื่องหมาย X ทับตัวอักษรหน้าข้อความที่เป็นค าตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว เกณฑ์การประเมิน ล ได้คะแนน 9-10 = ดีมาก ได้คะแนน 7-8 = ดี ได้คะแนน 5-6 = พอใช้ ได้คะแนนต่ ากว่า 4 = ปรับปรุง ลการประเมิน ท าได้...................................คะแนน ประเมินอยู่ในเกณฑ์......................... ลงชื่อ................................ ู้ประเมิน (...........................................) วันที่................./................/............ 21

บรรณานุกรม พระระพิน พุทธิสาโร และวีรชาติ นิ่มอนงค์. หนังสือเรียนสาระการ เรียนรู้พื้นฐาน ศาสนา ศีลธรรม จริยธรรม กลุ่มสาระการเรียนรู้ สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2. พิมพ์ครั้งที่ 3. พัฒนาคุณ าพวิชาการ, 2550. เว็บไซต์ที่อ้างถึง https://www.chiangmainews.co.th/page/archives/8 90403/ สืบค้นวันที่ 9 มกราคม 2565 https://www.about:blank.com สืบค้นวันที่ 9 มกราคม 2565 https://sites.google.com/site/social054/bth-thi4/hawkhx-yxy-4-2 สืบค้นวันที่ 10 มกราคม 2565 https://www.posttoday.com/dhamma/555497 สืบค้นวันที่ 10 มกราคม 2565 22