คู่มือสูงวัย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัยสร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน

คู่มือสูงวัย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน

คู่มือสูงวัย ใช้สื่อออนไลน์ อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน ข้อมูลทางบรรณานุกรม Cataloging in Publication Data เบญจรัตน์ สัจกุล. คู่มือสูงวัย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน - -กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยนวมินทราธิราช, 2566 36 หน้า. ISBN 978-616-7741-60-4 ผู้เรียบเรียง : เบญจรัตน์ สัจกุล ที่ปรึกษา : รศ.ดร.เพ็ญจันทร์ ประดับมุข เชอร์เรอร์ คณะผู้วิจัย : เบญจรัตน์ สัจกุล โกสิน เทศวงษ์ เบญจพร พุดซา บรรณาธิการ : ชุติมา สัจกุล ออกแบบหน้าปก : รศ.ดร.ส�ำราญ ผลดี พิสูจน์อักษร : ญาณิกา นิลแจ้ง ปีที่พิมพ์ : กันยายน พ.ศ.2566 จ�ำนวนพิมพ์ : 100 เล่ม จัดพิมพ์โดย : มหาวิทยาลัยนวมินทราธิราช พิมพ์ที่ : บริษัท คิว ไลฟ์ มีเดีย จ�ำกัด 1/170 ซอยลาดพร้าว แขวงคลองจั่น เขตบางกะปิ กรุงเทพฯ 10240

หนังสือเล่มนี้ได้รับทุนสนับสนุนจาก กองทุนส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (ววน.) ปีงบประมาณ พ.ศ.2565 ส�ำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม (สกสว.)

ค�ำน�ำ หนังสือ “คู่มือสูงวัย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน” เล่มนี้ เป็นการถอดบทเรียนจาก “การ วิจัยและพัฒนาพฤฒิพลังสูงวัยกับบทบาทผู้สูงอายุในการใช้สื่อ ออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน” เพื่อเผยแพร่ องค์ความรู้เกี่ยวกับการใช้สื่อออนไลน์ให้แก่ผู้สูงอายุ รวมถึงบุคคล ทั่วไปที่สนใจเนื้อหาเกี่ยวกับการรู้เท่าทันสื่อ โดยมีเนื้อหาแบ่งออก เป็น 5 ส่วนหลัก ได้แก่ เปิดประตูสู่โลกออนไลน์ ภัยร้ายที่ซ่อนอยู่ ในโลกออนไลน์ ใช้สื่ออย่างไรที่ปลอดภัย ใช้สื่ออย่างไรที่สร้างสรรค์ ใช้สื่ออย่างรู้เท่าทัน เนื้อหาแต่ละส่วนข้างต้น จะเป็นการน�ำความรู้จาก การศึกษาวิจัยทั้งในเชิงปริมาณ และเชิงคุณภาพ อันมีที่มาจาก ประสบการณ์ และมุมมองจากผู้สูงอายุ ซึ่งเป็นกลุ่มผู้ใช้งานสื่อ ออนไลน์โดยตรง ประกอบกับการสังเคราะห์แนวคิด ทฤษฎีเพื่อ ท�ำความเข้าใจในปรากฎการณ์ต่าง ๆ ซึ่งท�ำให้เกิดการตกผลึก สาระความรู้ในแบบฉบับที่เข้าใจง่าย และให้แนวทางที่สามารถน�ำ ไปปรับใช้ได้จริงในชีวิตประจ�ำวัน ผู้เขียนและผู้มีส่วนร่วมในการด�ำเนินงานวิจัยนี้ มุ่งหวัง ว่าคู่มือเล่มนี้จะเป็นการจุดประกายเล็ก ๆ ให้ผู้สูงอายุและสังคม ได้เกิดความตระหนักว่าการใช้สื่ออย่างรู้เท่าทันนั้น สามารถน�ำไป สู่การสร้างประโยชน์ต่อตนเอง และต่อสังคมได้อย่างกว้างขวาง

หากแต่การตระหนักถึงประโยชน์ของสื่อเหล่านี้ยังคงไม่เพียงพอ ต่อการสร้างภูมิคุ้มกันในการใช้สื่อได้ การเฝ้าระวัง ป้องกัน โทษ ภัยจากสื่อนับว่ามีความส�ำคัญไม่น้อยไปกว่ากัน อย่างไรก็ตาม ผู้เขียนขอขอบคุณผู้มีส่วนร่วมในคู่มือเล่ม นี้ ไม่ว่าผู้ที่ให้การสนับสนุนทั้งทางตรงและทางอ้อม หากคู่มือเล่ม นี้ ผิดพลาดประการใด ต้องขออภัยไว้ ณ ที่นี้ เบญจรัตน์ สัจกุล

คู่ มื อ สู ง วั ย 6 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน ส า ร บั ญ 1. เปิดประตูสู่โลกออนไลน์ 7 2. ภัยร้ายที่ซ่อนอยู่ในโลกออนไลน์ 16 3. ใช้สื่ออย่างปลอดภัย 18 4. ใช้สื่ออย่างสร้างสรรค์ 22 5. ใช้สื่ออย่างรู้เท่าทัน 25

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 7 1. เปิดประตูสู่โลกออนไลน์ ในปัจจุบันเรามีการติดต่อสื่อสารหลากหลาย ช่องทาง ซึ่งช่องทางที่ได้รับความนิยมเป็นอันดับต้น คือ ช่องทาง ออนไลน์ เนื่องจากเป็นการรับส่งข้อมูลที่เข้าถึงได้ง่าย ใช้งานไม่ ยุ่งยากซับซ้อน ผู้ใช้งานสามารถเข้าถึงข้อมูลข่าวสาร รูปภาพ วีดีโอ และบริการต่าง ๆ ได้อย่างรวดเร็ว นอกจากนี้ โลกออนไลน์ ยังมีลักษณะพิเศษ คือ การแสดงความคิดเห็น อารมณ์ ความ รู้สึก การแบ่งปันเรื่องราว ประสบการณ์ได้อย่างเปิดกว้าง ในขณะ เดียวกัน เรายังสามารถโทรศัพท์พูดคุยกับเพื่อนหรือสมาชิกใน ครอบครัวผ่านสื่อออนไลน์แบบมีภาพเคลื่อนไหวหรือวีดีโอคอล หากันได้เสมือนว่าอยู่ใกล้กัน แม้ว่าจะอยู่ห่างไกลคนละจังหวัด หรือคนละซีกโลกก็ตาม

คู่ มื อ สู ง วั ย 8 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน จุดเริ่มต้นการใช้สื่อออนไลน์ ในชีวิตประจ�ำวัน จากอดีตสู่ปัจจุบัน รูปแบบการติดต่อสื่อสารมีจุดการ พัฒนาอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่ยุคโบราณที่เริ่มจากการส่งสารผ่าน ภาษาท่าทาง การออกเสียง การพูด รวมถึงการใช้สัญลักษณ์แทน การสื่อความหมายในรูปแบบต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นการใช้สัญลักษณ์ จากสิ่งธรรมชาติที่อยู่รอบตัวหรือสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้น ต่อมาได้ เข้าสู่ยุคอนาล็อก ไฟฟ้าเริ่มเข้ามามีบทบาทส�ำคัญ จึงพัฒนาการ สื่อสารเป็นโทรเลข โทรสาร โทรศัพท์ วิทยุ โทรทัศน์ และวิทยุ สื่อสารตามล�ำดับ จากนั้นจึงเริ่มมาถึงช่วงเปลี่ยนแปลงส�ำคัญใน การก้าวเข้าสู่ยุคดิจิทัล โดยมีคอมพิวเตอร์เป็นอุปกรณ์ส�ำคัญที่ ท�ำให้เทคโนโลยี พัฒนาอย่างรวดเร็ว มีการติดต่อข้อความผ่าน อีเมล์ มีการใช้โทรศัพท์แบบไร้สาย และมีเครือข่ายที่เรียกว่า www. ซึ่งนับว่าเป็นการเปลี่ยนผ่านที่ส�ำคัญในการเชื่อมโลกทั้ง ใบไว้ด้วยกัน โดยมีอินเตอร์เน็ตเป็นตัวกลาง ท�ำให้การสื่อสารเกิด การขยายอาณาเขตอย่างกว้างไกลและรวดเร็วมากขึ้น จนมาถึง ยุคที่เรียกว่า ยุคเครือข่ายสังคม ที่เกิดจุดเชื่อมต่ออย่างมากมาย มหาศาลในโลกไร้พรมแดนแห่งนี้ น�ำไปสู่การแลกเปลี่ยนข้อมูล ทั้งในด้านธุรกิจ ด้านการแพทย์ ด้านการศึกษา จนกลายเป็นวิถี ชีวิตแบบใหม่ที่เป็นวัฒนธรรมร่วมของคนทั้งโลก เรียกว่าสื่อสังคม ออนไลน์ (Social Media) ที่พวกเราใช้อยู่ทุกวันนี้ ผ่านอุปกรณ์ ที่เรียกว่า สมาร์ทโฟน (Smartphone) คือ มือถืออัจฉริยะ ที่ ใคร ๆ ต่างพากันพกติดตัวไปทุกที่ ทุกเวลา และกลายเป็นสิ่งของ

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 9 จ�ำเป็นในชีวิตประจ�ำวันของใครหลายคนไปเสียแล้ว เช่นเดียวกันกับ ผู้สูงอายุที่ได้ก้าวเข้าสู่โลกออนไลน์แห่งนี้ และเป็นหนึ่งในกลุ่มนักเดินทางผู้ข้ามผ่านยุคสมัยแห่งเทคโนโลยี ที่เต็มไปด้วยประสบการณ์ โดย Marc Prensky นักเขียนชาว อเมริกันได้ให้ค�ำจ�ำกัดความผู้คนยุคนี้ว่าเป็น “ดิจิทัลอิมิแกรนท์” (Digital Immigrants) ผู้เขียนขอแปลเป็นภาษาไทยเพื่อให้เข้าใจ ง่ายว่า “ผู้อพยพในโลกดิจิทัล” คือ ผู้ย้ายถิ่นฐานจากที่หนึ่งไปสู่ อีกที่หนึ่ง จากห้วงเวลาหนึ่งสู่ห้วงเวลาหนึ่งในโลกออนไลน์

คู่ มื อ สู ง วั ย 10 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน รูปแบบการใช้สื่อออนไลน์ของผู้สูงอายุ ผู้สูงอายุใช้งานสื่อในรูปแบบต่าง ๆ ดังนี้ • การติดต่อสื่ อสาร ส่วนใหญ่ผู้สูงอายุใช้ติดต่อสื่อสารกับเพื่อน สมาชิกใน ครอบครัว ทั้งการถามไถ่ถึงชีวิตความเป็นอยู่ การพูดคุยแบ่งปัน เรื่องราวที่ได้พบเจอในแต่ละวัน และการแบ่งปันรูปภาพหรือคลิป วีดีโอที่น่าสนใจให้แก่คนรอบข้าง ส่งผลให้ผู้สูงอายุมีปฏิสัมพันธ์ กับผู้อื่นมากขึ้น และรู้สึกว่าตนเองเป็นส่วนหนึ่งของครอบครัว สังคม • การค้นคว้า ติดตามข้อมูลข่าวสาร ผู้สูงอายุมักใช้งานสื่อออนไลน์ในการค้นหาข้อมูล ข่าวสารที่ตนเองอยากรู้ ทั้งข้อมูลเกี่ยวกับการดูแลสุขภาพ โภชนาการ ข่าวสารประจ�ำวัน และสิ่งที่ตนเองสนใจ • การสร้างความบันเทิง ผู้สูงอายุแต่ละคนมีวิธีการสร้างความสุขให้กับตนเองใน รูปแบบที่หลากหลาย ซึ่งสื่อออนไลน์เป็นอีกทางเลือกหนึ่งที่ถูก น�ำมาใช้เพื่อการพักผ่อนหย่อนใจ เช่น การดูละครออนไลน์ การ ฟังเพลงออนไลน์ หรือการดูคลิปวีดีโอที่สร้างรอยยิ้มและเสียง หัวเราะให้กับผู้สูงอายุ เป็นต้น อย่างไรก็ตาม การใช้สื่อออนไลน์ของผู้สูงอายุยังพบข้อ จ�ำกัดในการเข้าใช้งานอยู่บ้าง โดยเฉพาะ ปัจจัยด้านภาวะทาง

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 11 เศรษฐกิจ สังคม ภูมิล�ำเนา การศึกษา วิถีชีวิตความเป็นอยู่ และ ปัญหาด้านสุขภาพ ซึ่งเป็นตัวแปรส�ำคัญ ที่ส่งผลต่อพฤติกรรม การใช้สื่อออนไลน์ของผู้สูงอายุ โดยเฉพาะค่าใช้จ่าย เพื่อเข้าถึง สื่อ สามารถบ่งบอกถึงสถานะทางเศรษฐกิจของ ผู้ใช้งานได้ เช่นกัน จากการศึกษาวิจัยนี้ พบว่า ค่าใช้จ่ายในการใช้สื่อออนไลน์ ของผู้สูงอายุ โดยเฉลี่ยประมาณ 507 บาทต่อเดือน ซึ่งพวกเขา เป็นผู้รับผิดชอบค่าใช้จ่ายเหล่านี้ด้วยตนเองมากที่สุด คิดเป็นร้อย ละ 63 โดยที่ผู้สูงอายุยินยอมที่จะใช้จ่ายในส่วนนี้ เพื่อเพิ่มโอกาส ในการเข้าถึงข้อมูลข่าวสาร ความบันเทิง และการพบปะผู้คนที่ มากขึ้นดังที่ผู้สูงอายุท่านหนึ่งได้กล่าวว่า “...การพบปะเพื่อนฝูง เจอคน มันก็ได้แลกเปลี่ยน ความคิด ได้พูดคุยอะไรกันมากขึ้น ก็ท�ำให้เราแบบฉลาด ขึ้นอ่ะ...”

คู่ มื อ สู ง วั ย 12 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน อีกหนึ่งปัจจัยที่ส�ำคัญต่อการเข้าใช้งานสื่อออนไลน์ เนื่องจากผู้สูงวัยมักมีปัญหาสายตา ท�ำให้มองหน้าจอโทรศัพท์ หรือแท็บเล็ตไม่ชัดเหมือนวัยหนุ่มสาว และส่งผลต่อการใช้นิ้วมือ ในการสัมผัสหน้าจอ เพื่อกดเลือกเมนูหรือพิมพ์ข้อความต่าง ๆ จึงท�ำให้ไม่สะดวกสบายต่อการใช้งานสื่อออนไลน์มากนัก สถิติการใช้สื่อออนไลน์ในผู้สูงอายุไทย จากผลการศึกษาวิจัย พบว่า แอพพลิเคชันที่ผู้สูงอายุ นิยมใช้มากที่สุด คือ ไลน์ (Line) เนื่องจากใช้งานง่าย ไม่ซับซ้อน ซึ่งผู้สูงอายุมักใช้ไลน์ในการแลกเปลี่ยนรูปภาพหรือคลิปวีดีโอ รวมถึง การใช้ติดต่อผ่านโทรศัพท์ และวีดีโอคอล (VDO Call) นอกจากนี้ ผู้สูงอายุยังนิยมใช้เฟซบุ๊ค (Facebook) ยูทูป (YouTube) ติ๊กต่อก(TikTok) และกูเกิล (Google) ตามล�ำดับ สื่อ ดังกล่าวนี้สามารถตอบสนองความต้องการของพวกเขาได้อย่าง

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 13 ครบถ้วน ทั้งความบันเทิงและข้อมูลข่าวสารความรู้ต่าง ๆ ซึ่งการ ใช้สื่อโดยดูคลิปวีดีโอสร้างความเพลิดเพลินได้ดี สามารถเลือกดู ได้ตามความสนใจ เข้าถึงได้ทุกที่ทุกเวลา แตกต่างจากเดิมที่จะ ต้องรอรับชมเฉพาะทางโทรทัศน์เท่านั้น เหตุผลที่ผู้สูงอายุใช้สื่อออนไลน์ • ง่ายต่อการเข้าถึงข้อมูลข่าวสาร ไม่ว่าจะเป็นข่าว สารบ้านเมือง สื่อความบันเทิง ข้อมูลสาระความรู้ ในลักษณะ บทความ รูปภาพ หรือคลิปวีดีโอ ท�ำให้ผู้สูงอายุสามารถเลือกรับ สื่อได้ตามความต้องการของตนเอง • สะดวกและประหยัดเวลา สื่อออนไลน์เป็นช่องทาง ในการติดต่อสื่อสารหรือสามารถใช้ในการค้นหาข้อมูลได้อย่าง สะดวก รวดเร็ว ท�ำให้ประหยัดเวลา ผู้สูงอายุจึงสามารถแลก เปลี่ยนข้อมูลข่าวสารกับผู้อื่นได้ง่ายขึ้น • พื้นที่ในการน�ำเสนอตัวตนและผลงาน ผู้สูงอายุ สามารถน�ำผลงานของตนเอง ทั้งสื่อที่เป็นสาระความรู้และสื่อ ด้านความบันเทิงไปเผยแพร่ในโลกออนไลน์ได้ ซึ่งสามารถสร้าง รายได้จากสื่อเหล่านี้ เช่น การลงขายภาพวาด ภาพถ่าย ผลงาน ที่ท�ำด้วยมือ (Hand made) รวมถึงการขายสินค้า อาหาร และ เครื่องมือเครื่องใช้ในชีวิตประจ�ำวัน เป็นต้น นอกจากนี้ยังสามารถ สร้างกระแสสังคมหรือการโฆษณาสินค้าให้คนสนใจ และท�ำให้ถูก พูดถึงหรือแสดงความคิดเห็นกระจายเป็นวงกว้างในโลกออนไลน์ ได้อย่างรวดเร็ว ซึ่งเป็นแต้มต่อในการขยายพื้นที่ตลาดน�ำเสนอ

คู่ มื อ สู ง วั ย 14 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน ตัวตน และสินค้าเหล่านี้ • ช่องทางในการกระจายข่าว ประชาสัมพันธ์หรือแจ้ง เตือนภัย สื่อออนไลน์เป็นช่องทางหนึ่งที่มีผู้ใช้งานอยู่เป็นจ�ำนวน มาก จึงท�ำให้ผู้สูงอายุสามารถเข้าถึงการประชาสัมพันธ์หรือการ เตือนภัยนั้น ๆ ได้อย่างรวดเร็ว เช่น การประชาสัมพันธ์ดูแลและ ป้องกันตนเองจากโรคโควิด-19 การแจ้งเตือนเพื่อเฝ้าระวังภัย ธรรมชาติ แจ้งเหตุการจราจร เป็นต้น สื่อออนไลน์เข้ามาเปลี่ยนแปลงชีวิตผู้สูงอายุ อย่างไร สื่อออนไลน์เข้ามามีบทบาทส�ำคัญต่อการด�ำรงชีวิต ประจ�ำวันเสมือนว่าเป็นปัจจัยที่ 5 ที่นอกเหนือจากปัจจัย 4 อัน ได้แก่ อาหาร ที่อยู่อาศัย เสื้อผ้า และยารักษาโรค ผู้สูงอายุสามารถใช้สื่อเพื่อพัฒนาตนเองได้ตามความถนัด ตลอดจนการน�ำไปต่อยอดเพื่อสร้างอาชีพและหารายได้เสริม ท�ำให้พวกเขารู้สึกว่าตนเองมีคุณค่าและเกิดความภาคภูมิใจใน ตนเอง นอกจากนี้ มุมมองที่น่าสนใจเกี่ยวกับการนิยามความเป็น ผู้สูงอายุที่ไม่ได้ผูกติดกับ “อายุ” เหมือนในอดีต แต่มีการเปลี่ยน การให้นิยามความหมายผ่านมุมมอง และพฤติกรรมการปรับตัว ในการใช้สื่อ ดังที่ผู้สูงอายุสะท้อนว่า

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 15 “อายุไม่ใช่ตัววัดว่าคุณเป็นคนรุ่นเก่าหรือคนรุ่น ใหม่ ถ้าคุณเป็นคนรุ่นเก่าคือจะไม่รับการเปลี่ยนแปลง อะไรเลย ต่อให้คุณอายุเท่าไหร่ ถ้าคุณเปิดรับการ เปลี่ยนแปลง นั่นหมายความว่าคุณเป็นคนรุ่นใหม่” ในขณะเดียวกัน การใช้สื่อออนไลน์ยังท�ำให้ผู้สูงอายุได้ รับการสนับสนุนทางสังคม ในลักษณะของการแลกเปลี่ยนข้อมูล ข่าวสารจากลูกหลาน เพื่อนฝูง ท�ำให้ได้รับรู้ข้อมูลที่หลากหลาย ทั้งในแง่ของการป้องกันภัยจากสื่อ และการใช้สื่ออย่างถูกต้อง เหมาะสม และเกิดประโยชน์ นอกจากประโยชน์ที่ได้รับจากการใช้สื่อออนไลน์แล้ว สื่อ เหล่านี้ยังก่อให้เกิดโทษต่อผู้สูงอายุได้เช่นกัน ไม่ว่าจะเป็นการ หลอกลวงให้เสียทรัพย์สิน การถูกโจรกรรมข้อมูล ซึ่งเกิดจากการ ได้รับรู้ข้อมูลข่าวสารที่ไม่เพียงพอ รู้เท่าไม่ถึงการณ์ จนท�ำให้ผู้สูง อายุรีบตัดสินใจและหลงเชื่อในที่สุด อย่างไรก็ตาม สื่อออนไลน์ประกอบด้วยข้อมูลข่าวสารอยู่ เป็นจ�ำนวนมาก ท�ำให้การแลกเปลี่ยนความคิดเห็นหรือข้อมูลต่าง ๆ เกิดขึ้น เปลี่ยนแปลงและมีการเคลื่อนไหวอยู่ตลอดเวลา ท�ำให้ เป็นพื้นที่ศูนย์รวมความคิด มุมมอง และทัศนคติที่แตกต่างหลาก หลาย ซึ่งส่งผลต่อความคิด อารมณ์ ความรู้สึก และน�ำไปสู่การ สร้างความขัดแย้งในสังคมได้ หากขาด วิจารณญาณ

คู่ มื อ สู ง วั ย 16 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 2. ภัยร้ายที่ซ่อนอยู่ในโลกออนไลน์ การแฝงตัว เพื่อเข้าใช้งานแอพพลิเคชั่นต่าง ๆ ของผู้อื่น โดยเจตนาที่ไม่ดี มีการเปลี่ยนแปลงข้อมูลหรือจงใจ สร้างความเสียหายให้กับเจ้าของบัญชี การกระท�ำในลักษณะ ดังกล่าวนี้ ถือว่ามีความผิดตามพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระท�ำ ความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ.2550 มาตรา 7 ที่กล่าวว่า “ผู้ใดเข้าถึงโดยมิชอบ ซึ่งข้อมูลคอมพิวเตอร์ที่มี มาตรการป้องกันการเข้าถึงโดยเฉพาะ และมาตรการนั้น มิได้มีไว้ส�ำหรับตน ต้องระวางโทษจ�ำคุกไม่เกิน 2 ปีหรือ ปรับไม่เกิน 4 หมื่นบาท หรือทั้งจ�ำทั้งปรับ” นอกจากนี้ ยังมีความผิดตามประมวลกฎหมาย แพ่งและ พาณิชย์ มาตรา 420 ที่กล่าวว่า

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 17 “ผู้ใดจงใจหรือประมาทเลินเล่อท�ำต่อบุคคลอื่นโดย ผิดกฎหมายให้เขาเสียหายถึงแก่ชีวิตก็ดี แก่ร่างกายก็ ดี อนามัยก็ดี เสรีภาพก็ดี ทรัพย์สินหรือสิทธิอย่างหนึ่ง อย่างใดก็ดี ท่านว่าผู้นั้นท�ำละเมิด จ�ำต้องใช้ค่าสินไหม ทดแทนเพื่อการนั้น”

คู่ มื อ สู ง วั ย 18 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 3. ใช้สื่ออย่างปลอดภัย ปัจจุบัน ภัยออนไลน์เกิดขึ้นมากมายสารพัด รูปแบบ ไม่ว่าจะเป็นการถูกขโมยเงินในบัญชีออนไลน์ การหลอก ขายสินค้าออนไลน์ การถูกสวมรอยเพื่อหลอกหลวงผู้อื่น ดังนั้น การท�ำความเข้าใจระบบการท�ำงาน ระบบป้องกัน ต่าง ๆ ของอุปกรณ์ดิจิทัลจะช่วยให้เราหลีกเลี่ยงและป้องกัน ความเสี่ยงต่าง ๆ ที่จะเกิดขึ้นได้ เช่น การให้ข้อมูล ความรู้ ข้อ แนะน�ำก่อนดาวน์โหลดและวิธีใช้งานแอพพลิเคชั่น ผู้สูงอายุท่านหนึ่งได้เล่าให้ฟังว่า “เคยเจอคนที่จะขอเข้ามาเป็นเพื่อนในเฟซบุ๊ค เรา ก็คลิกเข้าไปดูประวัติเขา เห็นว่าเขาเป็นเพื่อนกับเพื่อน เรา ก็เลยคิดว่าน่าจะเป็นหลานของเพื่อนเรา พอรับเป็น เพื่อนปุ๊บก็จะมีการแชทกัน คุยไปมาเขาก็ขอไอดีไลน์ ขอ เลขบัญชีเรา หลังจากนั้น 2 วันก็ไปเจอคนที่รู้จัก เขา บอกว่าเขาก็เจอแบบนี้เหมือนกัน”

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 19 ผลจากการศึกษาวิจัย พบว่า เหตุผลที่ท�ำให้ผู้สูงอายุตก เป็นเหยื่อในโลกออนไลน์ ประกอบด้วย 2 ปัจจัยหลัก คือ 1. ปัจจัยภายใน (จากตัวผู้สูงอายุเอง) เนื่องจากผู้สูงอายุในหลังวัยเกษียณส่วนใหญ่ มักจะมี เงินเก็บ มีทรัพย์สินเงินทองที่เก็บออมไว้ จึงมีความเสี่ยงต่อการ ตกเป็นกลุ่มเป้าหมายของมิจฉาชีพ รวมทั้งสภาพร่างกายที่มี การเปลี่ยนแปลงตามช่วงวัย ท�ำให้ระบบการคิด การตัดสินใจ และสภาพจิตใจที่อ่อนไหว ตกใจได้ง่าย ส่งผลให้บางขาดความ ระมัดระวังในบางครั้ง ในขณะที่ ผู้สูงอายุบางท่านมีวิถีชีวิตที่ติดบ้าน ไม่ติด สังคม ท�ำให้มีแนวโน้มในการแยกตัวจากสังคม ไม่ค่อยได้พบปะ สังสรรค์กับเพื่อนฝูง ไม่สนใจในการติดตาม รับข้อมูลข่าวสาร 2. ปัจจัยภายนอก (สิ่ งแวดล้อม สภาพสังคม) กลุ่มมิจฉาชีพ มักจะใช้กลวิธีทางจิตวิทยา เพื่อพูดจา

คู่ มื อ สู ง วั ย 20 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน โน้มน้าวให้ผู้สูงอายุหลงเชื่อและคล้อยตาม โดยการสร้างความ น่าเชื่อถือ แต่งกายสะอาดสะอ้าน บุคลิกดี เพื่อให้ผู้สูงอายุเกิด ความไว้วางใจ ท�ำอย่างไรให้ปลอดภัยเมื่อใช้สื่อออนไลน์ 1. เลือกใช้สื่ออย่างเหมาะสม เปรียบเทียบแหล่งข้อมูล ตรวจสอบแหล่งที่มา และความถูกต้องของข้อมูลก่อนที่จะเชื่อ ก่อนที่จะส่งต่อโดยไม่ละเมิดสิทธิผู้อื่น ไม่ท�ำให้ผู้อื่นเสียหาย เสื่อม เสียชื่อเสียง 2. หากไม่แน่ใจ หรือสงสัยในข้อมูลที่ได้เห็น ได้รับมา อย่าเพิ่งเชื่อ และตัดสินใจ ให้ปรึกษาสมาชิกในครอบครัว เพื่อน หรือบุคคลใกล้ชิด ข้อมูลจากการวิจัย ผู้สูงอายุหลายท่านให้ข้อ เสนอแนะว่า การแลกเปลี่ยนข้อมูลข่าวสารกับคนที่อยู่ใกล้ชิด สามารถช่วยลดความเสี่ยงในการตกเป็นเหยื่อมิจฉาชีพได้มาก 3. ใช้สื่ออย่างมีสติ เลี่ยงอคติส่วนตัว วิเคราะห์และ ประเมินข้อมูลอย่างรอบด้าน ไม่ใช้อารมณ์น�ำ คิดวิเคราะห์อย่าง มีเหตุผล โดยตระหนักถึงผลดีผลเสียที่จะเกิดขึ้นจากการใช้สื่อที่ กระทบต่อตนเอง ผู้อื่น สังคม ตัวอย่างเช่น • ไม่โพสต์ทุกอย่างลงในสื่ อโซเชียล ถ้าต้องการอัพเดทเกี่ยวกับชีวิตประจ�ำวัน หรือบอกเล่า เรื่องราวชีวิตส่วนตัวให้เพื่อนหรือคนรู้จักรับทราบ ควรปิดการ แชร์สถานที่ รวมถึงเลี่ยงการโพสต์ข้อมูลส่วนตัว ได้แก่ ข้อมูลบัตร

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 21 ประจ�ำตัวประชาชน วันเดือนปีเกิดเบอร์โทรศัพท์ ที่อยู่ ที่ท�ำงาน เป็นต้น • ตั้งค่าความเป็ นส่วนตัวในบัญชีออนไลน์ เลือกจ�ำกัดผู้ที่สามารถมองเห็นข้อมูลเฉพาะคนที่ไว้ใจได้ เท่านั้น โดยตั้งค่าโปรไฟล์ส่วนตัว ไม่ให้คนที่ไม่รู้จักเห็นภาพหรือ โพสต์ของเรา รวมทั้งไม่รับแอดคนที่เราไม่รู้จัก และตรวจสอบ ข้อมูลก่อนยืนยันตัวตนทุกครั้งว่าข้อมูลนั้นเป็นความจริง และตรง กับข้อมูลของตนเองหรือไม่

คู่ มื อ สู ง วั ย 22 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 4. ใช้สื่ออย่างสร้างสรรค์ ปัจจุบันการใช้สื่อออนไลน์ของผู้สูงอายุ ไม่ได้ใช้ เพื่อรับข้อมูลฝ่ายเดียวเป็นหลักเหมือนในอดีต แต่มีรูปแบบการใช้ งานสื่อที่เปลี่ยนแปลงไปโดยที่ผู้สูงอายุมีการรับและส่งต่อข้อมูลที่ เกิดจากการสร้างสรรค์ผลงาน และผลิตข้อมูลนั้นด้วยตนเอง ไม่ ว่าจะเป็นการใช้สื่อในการออกแบบเพื่อกระจายข้อมูลข่าวสาร และการน�ำไปต่อยอดในด้านเศรษฐกิจ เช่น การสร้างงาน สร้าง อาชีพจากการใช้สื่อออนไลน์ รวมถึงการสร้างสื่อเพื่อเผยแพร่ ความรู้ที่เป็นประโยชน์ต่อสังคม

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 23 ทั้งนี้ ข้อมูลเกี่ยวกับการบริโภคข้อมูลข่าวสาร ในฐานะที่ เป็นผู้เสพสื่อ พบว่า ส่วนใหญ่ทักษะที่ผู้สูงอายุมีมากที่สุด คือ การ ไม่ส่งต่อข้อมูลที่ไม่เป็นความจริงหรือข้อมูลที่ท�ำให้บุคคลเสื่อมเสีย ชื่อเสียง จะเห็นได้ว่าปัจจุบันผู้สูงอายุใช้สื่อด้วยความระมัดระวัง มากขึ้น ในขณะเดียวกัน การใช้สื่อออนไลน์ของผู้สูงอายุในเชิง สร้างสรรค์ แบ่งเป็น 2 รูปแบบ คือ 1. การใช้สื่อเพื่อพัฒนาตนเอง 2. การใช้สื่อเพื่อสร้างงานสร้างรายได้ในชีวิตประจ�ำวัน “...อยากจะใช้เวลาว่างให้เกิดประโยชน์ แล้วเพิ่ม รายได้ให้กับตัวเรา พอเรามีรายได้ เราก็สามารถเอาไป ตอบโจทย์ให้กับครอบครัวได้ มันไม่มีอะไรแก่เกินเรียน”

คู่ มื อ สู ง วั ย 24 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน “...ภูมิใจที่ท�ำแล้วมีคนสนใจ และสั่งซื้อของเรา แค่ นี้ก็ดีใจแล้ว เราได้โชว์ผลงานตัวเองด้วย ลูกชวนให้เรา ลองท�ำดู เพราะไม่อยากให้เหงา ลูกก็บอกว่าเราท�ำได้ดี มันมีค่ากับจิตใจเรานะ” ข้อมูลจากที่ผู้สูงอายุกล่าวถึงข้างต้น แสดงให้เห็นว่าพวก เขาต้องการใช้สื่อออนไลน์เป็นช่องทางในการหารายได้เสริม โดย น�ำความรู้ความสามารถที่ตนเองมีมาใช้ให้เกิดประโยชน์ ท�ำให้ ผู้สูงอายุมีความภาคภูมิใจและยังเป็นการความสัมพันธ์ที่ดีใน ครอบครัว ท�ำให้สมาชิกในครอบครัวเกิดความเห็นอกเห็นใจ ช่วย เหลือสนับสนุนซึ่งกันและกัน นอกจากนี้ การใช้สื่อในการสร้าง รายได้ ยังท�ำให้ผู้สูงอายุเกิดการเรียนรู้ เกิดการพัฒนาตนเอง และฝึกทักษะในด้านต่าง ๆ มากขึ้น

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 25 5. ใช้สื่ออย่างรู้เท่าทัน การรู้เท่าทันสื่อออนไลน์คืออะไร ความสามารถในการใช้สื่อได้อย่างหลากหลายตาม วัตถุประสงค์ของสื่อนั้น ทั้งการให้ความรู้ การสร้างความสนุก สนาน การแลกเปลี่ยนข้อมูลข่าวสาร การเผยแพร่ข้อมูลต่าง ๆ และการให้ค�ำปรึกษาทางออนไลน์ เป็นต้น นอกจากนี้ ผู้ใช้สื่อยังต้องสามารถแยกแยะข้อมูลที่ได้รับ จากสื่อได้ว่าข้อมูลเหล่านั้นมีแหล่งที่มาจากที่ใด มีความน่าเชื่อ ถือมากน้อยแค่ไหน เราจะได้รับประโยชน์หรือรับอันตรายจากสื่อ หรือไม่อย่างไร และสื่อที่น�ำเสนอออกมาต้องการให้อะไรกับผู้รับ สื่อ

คู่ มื อ สู ง วั ย 26 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน ขวัญฤทัย สมแก้ว, 2565 ทุกครั้งที่ ใช้สื่ อ อย่าลืม 5 ข้อนี้นะ 1. สื่อนี้มาจากไหน ใครเป็นคนสร้าง 2. ท�ำไมสื่อนี้ถึงน่าสนใจ 3. อะไรที่แฝงอยู่ในสื่อ 4. สื่อนี้ต้องการอะไรจากเรา 5. สื่อนี้ท�ำให้ส่งผลกระทบอย่างไร ค�ำถาม 5 ข้อ เพื่อการใช้สื่ออย่างรู้เท่าทัน

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 27 - ท�ำไมเราถึงคิดแบบนั้น และคิดว่าคนอื่นที่อยู่รอบข้าง คิดเห็นอย่างไรกับสิ่งที่เราคิด หลังจากที่ อ่าน ฟัง และดู อยากให้ หยุดสักนิด.... หยุด... เพื่อคิด หยุด... เพื่อชะลอ หยุด... เพื่อตั้งคำถาม หยุด... เพื่อตรวจสอบแหล่งที่มา หยุด... เพื่อหาข้อมูลเพิ่ม หากแน่ใจแล้ว.... ส่งต่อได้

คู่ มื อ สู ง วั ย 28 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน ประเด็นส�ำคัญ • สื่ อล้วนประกอบสร้าง สื่อที่ถูกน�ำเสนอมักมีการตีความ แปลความจากประสบ การณ์และมุมมองที่เรามีต่อสิ่งนั้น รวมถึงบริบทแวดล้อม สังคม ย่อมส่งผลต่อการ “สร้าง” และน�ำเสนอในรูปแบบต่าง ๆ เพื่อ วัตถุประสงค์บางอย่าง • สื่ อสร้างภาพความเป็ นจริง เคยรู้สึกไหมว่า เวลาที่เราได้รับข้อมูลจากสื่อ ไม่ว่าจะเป็น ภาพ คลิปวิดีโอ แล้วท�ำให้เราเชื่อว่ามันเป็นแบบนั้นจริง โดยเราไม่ สงสัย รู้ตัวอีกที เผลอคิดว่ามันเป็นแบบนั้น ความเป็นจริงอาจจะใช่ หรือ ไม่ใช่ก็ได้ ยิ่งรู้เท่าทันสื่อดีมากขึ้นเท่าไหร่ ยิ่งมีอ�ำนาจในการควบคุม สื่อได้มากเท่านั้น และสามารถจัดการกับข้อมูลข่าวสารได้ ตลอด จนสามารถที่จะก�ำหนดพฤติกรรมและความเชื่อส่วนบุคคลได้ดี มากขึ้น ดังนั้น วิธีการป้องกันและหลีกเลี่ยงจากความไม่ปลอดภัย จากการใช้สื่อเหล่านี้ คือ การระมัดระวังข้อมูลที่ดูไม่สมเหตุสม ผล หรือข้อมูลที่ดูไม่น่าเชื่อถือ และหมั่นรับฟังข้อมูลข่าวสารอย่าง สม�่ำเสมอแล้วน�ำมาพิจารณาความถูกต้องและวิเคราะห์ความน่า เชื่อถือของข้อมูลโดยการเปรียบเทียบข้อมูลจากหลายช่องทาง หลายแหล่งข้อมูล และปรึกษาบุคคลใกล้ชิด ไม่ว่าจะเป็นสมาชิก

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 29 ในครอบครัว เพื่อน หรือผู้เชี่ยวชาญ ทั้งนี้ ในฐานะที่เป็นผู้เสพ สื่อแล้ว ผู้สูงอายุหลายท่านก็ยังท�ำหน้าที่เป็นผู้ผลิตสื่อด้วยตนเอง ดังนั้น การใช้สื่ออย่างสร้างสรรค์นับว่าเป็นอีกประเด็นที่น่าสนใจ เนื่องจากผู้สูงอายุได้รับและส่งข้อมูลข่าวสารในปริมาณมากใน แต่ละวัน ดังนั้น การพิจารณาก่อนเลือกส่งต่อข้อมูลที่ได้รับมานั้น จึงเป็นสิ่งส�ำคัญ ซึ่งผู้สูงอายุจ�ำเป็นต้องตรวจสอบและพิจารณาให้ ละเอียดถี่ถ้วนว่าข้อมูลที่จะส่งต่อนั้นเป็นประโยชน์และเป็นข้อมูล จริงที่น่าเชื่อถือหรือไม่ เหตุเกิดจากการไม่รู้เท่าทันสื่อ ประเทศไทยใช้งานสื่อออนไลน์กันอย่างแพร่หลาย จึง ได้มีการออกพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระท�ำความผิดเกี่ยวกับ คอมพิวเตอร์ พ.ศ.2550 เพื่อควบคุมการใช้งานคอมพิวเตอร์ ซึ่ง ค�ำว่า “คอมพิวเตอร์” นั้นหมายรวมไปถึง โทรศัพท์สมาร์โฟน แท็บเล็ต โน๊ตบุ๊ค หรืออุปกรณ์อื่นใดที่สามารถเชื่อมโยงการ ท�ำงานเข้าด้วยกัน โดยมีการก�ำหนดค�ำสั่งหรือชุดค�ำสั่งที่ใช้ ในการปฏิบัติงานหรือประมวลผลข้อมูล ดังนั้น ไม่ว่าผู้กระท�ำ ความผิดจะใช้คอมพิวเตอร์ หรือโทรศัพท์สมาร์ทโฟน ในการก ระท�ำความผิดที่เกิดขึ้นกับสื่อออนไลน์ ก็ถือว่าผู้นั้นกระท�ำความ ผิดตามพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระท�ำความผิดเกี่ยวกับ คอมพิวเตอร์ พ.ศ.2550 ด้วยเช่นกัน อย่างไรก็ตาม ในการบังคับใช้กฎหมายเกี่ยวกับกระท�ำ ความผิดทางคอมพิวเตอร์นั้น โดยมากไม่ได้ใช้เพียงกฎหมาย

คู่ มื อ สู ง วั ย 30 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน เพียงฉบับเดียว แต่ในทางกฎหมายมักเกี่ยวโยงกับความผิดใน กฎหมายฉบับอื่น ๆ ร่วมด้วย เช่น ประมวลกฎหมายแพ่งและ พาณิชย์ ประมวลกฎหมายอาญา เป็นต้น ดังตัวอย่างต่อไปนี้ เรื่องบันเทิงที่ไม่น่าบันเทิง นางแบบสาวลูกครึ่ง ชื่อย่ออักษร จ. ได้เปิดตัวคบหานัก ธุรกิจโรงแรมชื่อดังในพัทยา อดีตสามีนางเอกสาวช่อง 9 สี อักษร ย่อ น. ทันทีที่มีข่าวออกมานางแบบสาวได้ถูกโจมตีอย่างหนักใน โซเชียลมีเดียส่วนตัวจากกลุ่มแฟนคลับนางเอก น. ซึ่งเหตุการณ์นี้ เกิดขึ้นนาน 2 ปี จนกระทั่งสร้างความเสียหายทั้งหน้าที่การงาน และกระทบจิตใจต่อนางแบบสาวอย่างมาก เธอจึงตัดสินใจจึง ตั้งทนายและฟ้องข้อหาหมิ่นประมาทโดยการโฆษณา ซึ่งมีอัตรา โทษจ�ำคุกสูงสุดก็คือ 2 ปี ปรับสูงสุด 2 แสนบาท - ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 328 ถ้าความผิด ฐานหมิ่นประมาทได้กระท�ำโดยการโฆษณาด้วยเอกสาร ภาพวาด ภาพระบายสี ภาพยนตร์ ภาพหรือตัวอักษรที่ ท�ำให้ปรากฎไม่ว่าด้วยวิธีใด ๆ แผ่นเสียง หรือสิ่งบันทึก เสียง บันทึกภาพ หรือบันทึกอักษรกระท�ำโดยการกระ จายเสียง หรือการกระจายภาพ หรือโดยกระท�ำการป่าว ประกาศด้วยวิธีอื่น ผู้กระท�ำต้องระวางโทษจ�ำคุกไม่เกิน สองปีและปรับไม่เกินสองแสนบาท

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 31 ดังนั้น ก่อนที่จะวิพากษ์วิจารณ์ผู้ใดในพื้นที่สื่อออนไลน์ ควรยั้งใจ ตั้งสติก่อนพิมพ์สักนิด ถ้าไม่อยากโดนข้อหาดังกล่าว ในความเป็นจริงแล้ว เราไม่อาจรู้ได้เลยว่าข้อความที่เราพิมพ์ใน ช่วงเวลาอันสั้น จะสร้างบาดแผลและท�ำให้ผู้อื่นเดือดร้อนมากแค่ ไหน และในขณะเดียวกันเรื่องราวที่เรารับรู้มา อาจจะเป็นความ จริง ไม่เป็นความจริง หรือเป็นความจริงแค่เพียงส่วนเดียวก็อาจ จะเป็นได้ “อย่าเพิ่งด่วนสรุป และอย่าเพิ่งรีบตัดสินใจท�ำ” กฎหมาย พรบ.ที่ควรรู้เกี่ยวกับการใช้สื่อ ออนไลน์ ประเทศไทยได้ประกาศใช้กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการ ใช้คอมพิวเตอร์และการสื่อสารทางออนไลน์ครั้งแรกในวันที่ 10 มิถุนายน 2550 โดยใช้ชื่อว่า พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระท�ำ ความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ.2550 โดยมีเหตุผลส�ำคัญใน การประกาศใช้พระราชบัญญัติฉบับนี้ คือ ในช่วงปี 2550 หรือ ปีที่ประกาศใช้พระราชบัญญัติ ประชาชนได้ใช้คอมพิวเตอร์กัน อย่างแพร่หลาย ทั้งการใช้เพื่อประกอบกิจการและท�ำกิจกรรม ต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการด�ำรงชีวิตของมนุษย์ การประกาศใช้ พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระท�ำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ.2550 จึงเป็นเสมือนเครื่องมือส�ำคัญในการควบคุมการใช้

คู่ มื อ สู ง วั ย 32 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน คอมพิวเตอร์ของมนุษย์ให้อยู่ในกรอบเกณฑ์ ไม่ก่อให้เกิดความ เสียหายต่อเศรษฐกิจ สังคม ความมั่นคงของรัฐ รวมทั้งความ สงบสุขและศีลธรรมอันดีของประชาชน ต่อมาในปี พ.ศ.2560 สังคมไทยมีความเจริญก้าวหน้า ทางเทคโนโลยีและการติดต่อสื่อสารทางออนไลน์ และมีรูปแบบ การใช้งานที่ซับซ้อนเพิ่มมากขึ้น จึงได้มีการจัดตั้งกระทรวงดิจิทัล เพื่อเศรษฐกิจและสังคมซึ่งมีภารกิจส�ำคัญในการก�ำหนดมาตรฐาน และมาตรการในการรักษาความมั่นคงปลอดภัยทางไซเบอร์ รวม ทั้งการเฝ้าระวังและติดตามสถานการณ์ด้านความมั่นคงปลอดภัย ของเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารของประเทศ สภานิติ บัญญัติจึงมีมติให้แก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระท�ำ ความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ.2550 และประกาศใช้พระ ราชบัญญัติว่าด้วยการกระท�ำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ (ฉบับ ที่ 2) พ.ศ.2560 มีผลบังคับใช้วันที่ 24 พฤษภาคม 2560 เป็นต้น ไป พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระท�ำความผิด เกี่ ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ.2550 สาระส�ำคัญ พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระท�ำความผิดเกี่ยวกับ คอมพิวเตอร์ พ.ศ.2550 ได้นิยามความหมายค�ำว่า “คอมพิวเตอร์” ที่นับรวมตั้งแต่คอมพิวเตอร์ตั้งโต๊ะ คอมพิวเตอร์โน้ตบุ๊ค สมาร์ท

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 33 โฟน รวมถึงอุปกรณ์ต่าง ๆ ที่ควบคุมด้วยระบบคอมพิวเตอร์ ความผิดเกี่ ยวกับคอมพิวเตอร์ ปัจจุบันมีผู้ใช้งานคอมพิวเตอร์ สมาร์ทโฟน แท็บเล็ต เป็นจ�ำนวนมาก ซึ่งการใช้งานผ่านอุปกรณ์เหล่านี้อาจน�ำไป สู่การใช้งานที่สร้างความเสียหายให้กับบุคคลอื่นได้ พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระท�ำความผิดเกี่ยวกับ คอมพิวเตอร์ พ.ศ.2550 จึงจัดท�ำขึ้นเพื่อป้องกันและ ควบคุม การกระท�ำผิดที่จะเกิดขึ้นได้จากการใช้งานคอมพิวเตอร์ ตัวอย่างโทษจากการกระท�ำความผิดในกรณีต่าง ๆ • การน�ำเสนอข้อมูลอันเป็นเท็จ หรือข้อมูลที่ก่อให้ เกิดความเสียหาย เช่น การปล่อยข่าวปลอม ธุรกิจลูกโซ่ การน�ำ เสนอข้อมูลเกี่ยวกับความมั่นคงปลอดภัยและก่อการร้าย การน�ำ เสนอข้อมูลลามก เป็นต้น หากการกระท�ำดังกล่าวส่งผลกระทบ ต่อประชาชนมีโทษจ�ำคุกไม่เกิน 5 ปี ปรับไม่เกิน 100,000 บาท หรือทั้งจ�ำทั้งปรับ แต่หากส่งผลต่อบุคคลใดบุคคลหนึ่ง โทษจ�ำคุก ไม่เกิน 3 ปี ปรีบไม่เกิน 600,000 บาท หรือทั้งจ�ำทั้งปรับ • การแสดงความคิดเห็นทางสื่อออนไลน์ในเนื้อหาที่ ผิดกฎหมาย หากไม่ลบข้อมูลนั้น ผู้แสดงความคิดเห็นจะได้รับ โทษตามตรา 14 แต่หากบุคคลนั้นลบการแสดงความคิดเห็นดัง

คู่ มื อ สู ง วั ย 34 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน กล่าวแล้วจะถือว่าพ้นผิด • การตัดต่อ หรือดัดแปลงภาพที่ส่งผลให้ผู้อื่นได้ รับความเสียหายหรือเสื่อมเสียชื่อเสียง รวมถึงการน�ำเสนอ ภาพของผู้เสียชีวิต ซึ่งส่งผลให้ครอบครัวของผู้เสียชีวิตเสียชื่อ เสียง ถูกดูหมิ่น เกลียดชัง หรือได้รับความอับอาย โทษจ�ำคุกไม่ เกิน 3 ปี ปรับไม่เกิน 200,000 บาท การใช้งานสื่อออนไลน์กับการสนับสนุนทาง สังคมของผู้สูงวัย การสนับสนุนทางสังคม (Social Support) เป็น ปฏิสัมพันธ์ที่เกิดขึ้นระหว่างกัน ไม่ว่าจะเป็นสมาชิกในครอบครัว เพื่อน คนรู้จัก และสมาชิกในเครือข่ายชุมชน สังคม เพื่อให้ความ ช่วยเหลือซึ่งกันและกัน เพื่อให้การแก้ไขหรือบรรเทาปัญหาของ แต่ละบุคคลให้เบาบางลง ซึ่งจากการศึกษาพบว่า การสนับสนุน ทางสังคมในการใช้สื่อออนไลน์ของผู้สูงอายุ มีดังนี้ • การสนับสนุนด้านข้อมูลข่าวสาร คือ การแลก เปลี่ยนเรื่องราวหรือข้อมูลข่าวสารที่เป็นประโยชน์ต่อผู้ใช้ งานสื่ออนไลน์ โดยข้อมูลเหล่านั้นอาจเป็นได้ทั้งข้อเท็จจริง หรือเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริงในสังคม หรืออาจเป็นการบอก เล่าถึงประสบการณ์ทั้งทางตรงและทางอ้อมของผู้ให้ข้อมูล นั้น ๆ ซึ่งผู้ใช้งานสื่อออนไลน์สามารถเลือกน�ำข้อมูลเหล่านี้ มาประกอบการตัดสินใจหรือแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ได้

คู่ มื อ สู ง วั ย ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน 35 • การสนับสนุนทางอารมณ์และปฏิสัมพันธ์ทาง สังคม คือ การสื่อสารที่มีคุณค่าทางจิตใจต่อผู้สูงอายุ เช่น การ ให้ก�ำลังใจ การแลกเปลี่ยนมุมมอง ประสบการณ์ในด้านความคิด อารมณ์ความรู้สึก เช่น การส่งต่อสื่อที่ให้ความบันเทิง ไม่ว่าจะ เป็น ภาพ คลิปวีดีโอ เพลง ที่สามารถท�ำให้ผู้สูงอายุเกิดความ เพลิดเพลิน ลดความรู้สึกโดดเดี่ยว รวมถึงการพูดคุยแลกเปลี่ยน ความคิด ประสบการณ์ หรือติดตามชีวิตความเป็นอยู่ของเพื่อน หรือคนในครอบครัว การให้ค�ำปรึกษาแนะน�ำ การแสดงออกด้าน บวก ทั้งทางความคิด อารมณ์ และความรู้สึกระหว่างกัน ท�ำให้ ผู้สูงอายุ รู้สึกว่าตนได้รับการเอาใจใส่ ทั้งในด้านความรัก ความ ห่วงใย ความต้องการ อันส่งผลต่อการมองเห็นคุณค่าในตนเอง และรู้สึกว่าตนเป็นส่วนหนึ่งของสังคม • การสนับสนุนด้านทรัพยากรสิ่งของ คือ การ แบ่งปันหรือช่วยเหลือสิ่งของอุปโภค-บริโภค เงิน หรือ ทรัพยากรบุคคล เพื่อช่วยในการขจัดหรือบรรเทาปัญหา เช่น การประกาศในสื่อออนไลน์เพื่อขอระดมทุนช่วยเหลือ สถานดูแลผู้สูอายุไร้ญาติ หรือการประชาสัมพันธ์รับสมัคร จิตอาสาช่วยท�ำกายภาพให้ผู้สูงอายุติดเตียง เป็นต้น การสนับสนุนทางสังคมในรูปแบบของสื่อออนไลน์ ทั้ง การสนับสนุนด้านข้อมูลข่าวสาร การสนับสนุนทางอารมณ์ และ การสนับสนุนด้านทรัพยากร ต่างมีส่วนช่วยให้ผู้สูงอายุได้รับการ

คู่ มื อ สู ง วั ย 36 ใช้สื่อออนไลน์อย่างปลอดภัย สร้างสรรค์ และรู้เท่าทัน ตอบสนองต่อความต้องการ หรือช่วยคลี่คลายปัญหาต่าง ๆ ให้ เบาบางลง โดยอาศัยเครือข่ายสังคมที่แวดล้อมตั้งแต่ระดับ ครอบครัว ชุมชน และสังคม ร่วมกันสนับสนุนซึ่งกันและกัน เพื่อ ให้เกิดสังคมแห่งการแลกเปลี่ยน เรียนรู้ไปพร้อมกัน