สมัยกรุงธนบุรี

วิวัฒ น า ก า ร ก า ร ป ก ค ร อ ง ข อ ง ไท ย
ก่ อ น ส มั ย สุ โ ข ทั ย - ส มั ย ธ น บุ รี
ส มั ย ธ น บุ รี

ค รู ดุ ษิ ด า แ ก้ ว ท อ ง
แ ผ น ก ส า มั ญ พ้ ื น ฐ า น สั ม พั น ธ์

สาระการเรียนรู้

1. พฒั นาการรูปแบบการเมืองการปกครองกอ่ นสมยั สุโขทยั
2. การเมืองการปกครองสมัยสุโขทัย
3. การเมืองการปกครองสมัยอยุธยา
4. การเมืองการปกครองสมัยกรุงธนบุรี

ความเปน็ มาของอาณาจักรธนบุรี

พระยาวชริ ปราการ ไดร้ วบรวมชุมนมุ ท้งั หมดทเ่ี มืองจันทร์

แลว้ ไดข้ บั ไล่พม่า และสามารถกอบกู้เอกราชครง้ั ที่ 2 ได้สาเรจ็

ในวนั ท่ี 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2310

จากนนั้ ในวนั ท่ี 28 ธันวาคม พ.ศ. 2310 พระยาวชริ ปราการ

ไดท้ าพิธีปราบดาภเิ ษกทานองเป็นพระมหากษตั ริย์แห่งกรงุ ศรอี ยธุ ยา

(แต่นักประวตั ิศาสตรน์ บั เปน็ สมยั ธนบรุ ี) เฉลมิ พระนามว่า
"สมเด็จพระบรมราชาที่ 4" แต่ส่วนมากคนมักเรียกท่านว่า

สมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราช ขณะมีพระชนมายุได้ 33 พรรษา

กอ่ นจะยา้ ยราชธานไี ปยังกรงุ ธนบุรีเป็นการช่วั คราว

รู ป แ บ บ ก า ร ป ก ค ร อ ง ส มั ย ก รุ ง ธ น บุ รี

เป็นการปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ แบ่งส่วน
ราชการออกเปน็ 2 ส่วน

1. การปกครองสว่ นกลาง ประกอบด้วย อคั รมหาเสนาบดี 2 ตาแหนง่

ได้แก่
- สมุหนายก เป็นอคั รมหาเสนาบดี ฝ่ายพลเรือน
และดูแลหัวเมอื งฝ่ายเหนอื
- สมุหพระกลาโหม เป็นอคั รมหาเสนาบดีฝา่ ยทหาร
และดแู ลหวั เมืองฝ่ายใต้

การเมืองการปกครองสมัยธนบุรี

การบรหิ ารราชการแบ่งออกเป็น 4 กรม เรียกวา่ จตสุ ดมภ์ ประกอบดว้ ย

กรมเวียง (นครบาล) มีหน้าท่ีปกครองท้องท่ี รกั ษาความสงบเรียบร้อย
ของบ้านเมอื ง

กรมวงั (ธรรมาธิกรณ์) มีหน้าท่ีเกี่ยวกับราชสานกั และชว่ ยพระมหากษตั ริย์
พจิ ารณาคดคี วามของราษฎร จงึ เรยี กอกี ช่ือหนง่ึ วา่ ธรรมาธิกรณ์

กรมคลัง (โกษาธิบด)ี มหี น้าทีเ่ กยี่ วกบั การเงนิ ของแผ่นดิน และเก็บรักษา
พระราชทรัพยท์ ไี่ ดม้ าจาก ส่วย อากร และบังคับบัญชากรมท่า เกยี่ วขอ้ ง
กบั การติดต่อคา้ ขายกบั ตา่ งประเทศ

กรมนา (เกษตราธิการ) มหี นา้ ท่ีดแู ลนาหลวง เกบ็ ภาษี (หางข้าว)

การปกครองส่วนภูมิภาค แบ่งหัวเมืองออกเป็น 3 ส่วน

1. หัวเมอื งช้ันใน (เมืองจัตวา) ได้แก่

เมืองที่อยใู่ กลร้ าชธานี เป็นเมืองเลก็ ๆ มขี นุ นางช้นั ผนู้ ้อยเป็นผู้ปกครองเมอื ง
แต่เรยี กว่า จา่ เมือง เชน่ เมือง พระประแดง เมอื งนนทบรุ ี เมอื งสามโคก

2. หวั เมืองช้นั นอก ได้แก่

เมืองซ่งึ อยนู่ อกราชธานอี อกไป แบ่งตามขนาดและความสาคัญของเมือง
กาหนดฐานะเปน็ เมอื งชัน้ เอก โท ตรี จตั วา โดยรปู แบบการบริหารราชการ
เหมือนสมยั กรงุ ศรอี ยุธยา แต่ฐานะของเมืองอาจเปล่ียนแปลงไปจากเดิม

3. หวั เมืองประเทศราช

เป็นเมืองซง่ึ ทางกรงุ ธนบุรีจะเปน็ ผูแ้ ต่งตง้ั เจ้าเมือง ให้อสิ ระในการ
ปกครอง แต่ตอ้ งปฏบิ ัติตามนโยบายของเมอื งหลวง และต้องส่งตน้ ไมเ้ งนิ
ต้นไมท้ อง รวมทัง้ เครื่องราชบรรณาการตามทีเมืองหลวงกาหนด

เมอื งประเทศราชสมยั กรุงธนบุรี ไดแ้ ก่ เชียงใหม่ หลวงพระบาง เวียง
จันทร์ จาปาศักด์ิ นครศรีธรรมราช ปัตตานี และเขมร

กฎหมายและคดีสาคัญสมัยธนบุรี

1. กฎหมายพิสจู น์ดาน้าลุยเพลิง (ชาระความเก่ียวกบั พระสงฆ์)
2. กฎมนเฑียรบาล (วางระเบยี บปฏบิ ัติในราชสานัก

ระหว่างพระมหากษตั รยิ ก์ บั ขา้ ราชบรพิ าร)
3. พระไอยการอาชญาหลวง

(เกีย่ วกับความผิดต่อองค์ พระมหากษตั รยิ ์)
4. กฎหมายหา้ มเขา้ รีตและนบั ถือศาสนาอสิ ลาม
5. พระไอยการกระบดศกึ (กบฏ)

ก า ร เ สี ย ก รุ ง ค รั้ ง ท่ี 2

กอ่ ให้เกิดความเสียหายย่อยยับแก่เศรษฐกจิ ไทย
นอกเหนอื จากชาวไทยต้องบาดเจ็บล้มตายในสงครามกับพม่า
หลายหมื่นคนแลว้ ผรู้ อดชีวิตจานวนมากต้องอพยพหนีตาย

ในสภาพอดอยากยากแค้น บางส่วนอพยพหนเี ข้าปา่
บางส่วนซัดเซพเนจรหาที่พักพงิ ใหม่ เม่ืออดอยากหนกั เขา้
จึงใชว้ ธิ ปี ล้นสะดมฆา่ ฟนั กนั เพือ่ ความอยรู่ อด บา้ งกล็ ้มตาย

เพราะขาดอาหาร หรอื ไมก่ ต็ ายเพราะโรคระบาด
พลเมืองบางสว่ นกห็ นีไปพ่ึงพระบารมพี ระเจา้ กรงุ ธนบุรี

วิธีการฟื้นฟูด้านเศรษฐกิจ ดังนี้

1. ทรงสละพระราชทรพั ยซ์ ือ้ ขา้ วสารจากตา่ งชาติทีน่ ามาขาย แลว้ นาไปแจกจา่ ย
ใหก้ บั ราษฎรเพอื่ แก้ปญั หาเฉพาะหนา้

2. ทรงเร่งรัดการทานา เพอ่ื ให้มีข้าวบริโภคเพยี งพอ โดยการสนับสนนุ ให้
ขา้ ราชการทานาปรัง

3. ทรงสง่ เสรมิ การคา้ ขายกับต่างประเทศ เพ่ือนารายไดม้ าใช้เกีย่ วกับการทา
สงครามและบูรณปฏิสงั ขรณ์ วัดวาอาราม รายไดเ้ ก่ยี วกบั การคา้ กบั
ตา่ งประเทศ ได้แก่ การเกบ็ ภาษเี บกิ ร่องหรือค่าปากเรอื ภาษขี าเข้า-ภาษีขาออก

4. ทรงดาเนนิ นโยบายประหยดั โดยการใชข้ องท่ีเปน็ เครื่องอุปโภค บริโภค
ใหค้ ุ้มค่ามากท่ีสุด

การปรบั ปรงุ ฟน้ื ฟูประเทศด้านศาสนาสมยั กรุงธนบรุ ี

1. นมิ นต์พระภิกษุสงฆ์ท่ีอยู่ตามทต่ี ่างๆใหม้ าประชุมกนั ทวี่ ัดบางหว้าใหญ่
(วัดระฆังโฆษติ าราม) แตง่ ตง้ั เจา้ อาวาสวดั ประดูข่ ้นึ เปน็ พระสงั ฆราช
และตั้งพระราชาคณะใหป้ กครองพระอารามตา่ งๆในเขตกรุงธนบุรี

2. ในคราวเสดจ็ ไปปราบชมุ นมุ เจา้ นครศรีธรรมราช พระองคเ์ สดจ็ บาเพ็ญ
พระราชกุศลท่ีพระอารามวัดพระศรมี หาธาตุ เมืองนครศรธี รรมราช
และใหเ้ ชญิ พระไตรปฎิ กขึน้ มายังกรงุ ธนบรุ ี เพ่อื คัดลอกจารไวท้ กุ หมวด
แล้วเชญิ กลับไปนครศรีธรรมราชตามเดมิ

3. ทรงอปุ ถัมภ์พระภิกษุ สามเณร ทรงบาเพ็ญพระราชกศุ ลทางศาสนาเปน็
ประจา

การปรบั ปรงุ ฟ้ืนฟปู ระเทศ
ดา้ นศาสนาสมยั กรงุ ธนบรุ ี (ตอ่ )

4. เมือ่ เสด็จหัวเมอื งเหนือ พระเจ้าตากสนิ ก็ทรงแตง่ ตง้ั พระราชาคณะ
ตามหวั เมืองต่างๆ และโปรดให้รวบรวมพระไตรปฎิ กทางหวั เมอื งเหนอื
มาสอบชาระท่ีกรงุ ธนบรุ ี แลว้ ใหส้ ง่ กลับไปใช้เปน็ ฉบับหลวง

5. ปฏสิ ังขรณว์ ัดวาอารามหลายแหง่ เช่น วดั บางย่เี รือใต้ (วดั อินทาราม)
อันเป็นพระอารามหลวง และประดิษฐานพระอฐั ิสมเด็จพระพนั ปีหลวง
กรมพระเทพามาตย์ นอกจากนีเ้ มือ่ คร้งั สมเดจ็ เจ้าพระยามหากษัตริยศ์ กึ
เปน็ แมท่ พั ไปตเี มืองเวียงจันทร์ใน พ.ศ.2321 ไดอ้ ญั เชิญพระแก้วมรกต
มาประดษิ ฐานไวใ้ นกรงุ ธนบุรดี ว้ ย

พระราชปณิธาน
ของสมเด็จพระเจา้ ตากสินมหาราช

จ ะ ค ร อ ง แ ผ่ น ดิ น โ ด ย
อาศัยทั้งพระเดช พระคุณ

จบการนาเสนอ