ขวัญข้าว ชาวชายโขง

รายงาน
เร่ือง เขียนไหลายบา้ นเชียง

เสนอ
คุณครู วนิดา

จดั ทาโดย

นางสาว ขวญั ขา้ ว ชาวชายโขง เลขที่ 4

ช้นั มธั ยมศึกษาปี ท่ี ๕/๑๐

รายงานน้ีเป็ นส่วนหน่ึงของการศึกษาวชิ าการงานอาชีพ
(สินคา้ พ้ืนบา้ น)

ภาคเรียนท่ี ๑ ปี การศึกษา ๒๕๖๓
โรงเรียนสตรีราชินูทิศ

เขตพ้ืนที่การศึกษาอุดรธานี เขต ๒๐

คานา

รายงานเล่มน้ีเป็นส่วนหน่ึงของรายวชิ าการงานอาชีพ จดั ทาข้นึ เพ่ือเป็ นส่ือการเรียนการสอน เน้ือหาในรายงาน
เลม่ น้ีเป็ นความรู้เพม่ิ เติมจากการคน้ ควา้ ของผเู้ รียนท่ีนอกเหนือจากการสอนในหอ้ งเรียนรายงานเลม่ น้ีมีประโยชนใ์ น
การศึกษาเกี่ยวกบั การเขียนไหลายบา้ นเชียง ซ่ึงจะทาใหผ้ ศู้ ึกษาไดร้ ับความเขา้ ใจในเร่ืองน้ีเป็ นอยา่ งดี โดยคณะผจู้ ดั ทา

หวงั เป็นอยา่ งยงิ่ วา่ รายงานเล่มน้ีคงจะเป็ นประโยชนต์ อ่ ผทู้ ่ีสนใจศึกษาไดเ้ ป็นอยา่ งด หากผดิ พลสดประการใดตอ้ งขออภยั มา
ณ ที่น้ีดว้ ย

คณะผจู้ ดั ทา

บทท๑ี่

บทนา

แนวคดิ ทมี่ าและวตั ถุประสงค์

ภาชนะดินเผาหรือเครื่องป้ันดินเผาบา้ นเชียงน้นั มีเอกลกั ษณ์ที่รูปแบบและลวดลาย รูปแบบภาชนะท่ีพบ ไดแ้ ก่
ภาชนะกน้ กลมปากแตรไมม่ ีเชิง ภาชนะกน้ กลมมีขอบปาก ภาชนะหกั มมุ แหลมท่ีกน้ ภาชนะทรงสูงปากแตรหรือมีขอบ
ปากและเชิง

ลกั ษณะเด่นของลวดลายเคร่ืองป้ันดินเผาบา้ นเชียงคือ ลายเขียนสีที่มเี สน้ โคง้ ออ่ นชอ้ ย ท่ีแสดงถึงการเคลื่อนไหว
ตลอดเวลา การเขียนลายเสน้ ท่ีตอ่ เน่ืองไม่ขาดช่วงและแทรกดว้ ยลวดลายอิสระ ลวดใหญ่ส่วนใหญท่ ่ีเขียน ไดแ้ ก่ ลายกน้
หอยท่ีวนออกหรือวนเขา้ จากศูนยก์ ลาง ลายกน้ หอยมีกา้ นต่อกนั ลายรูปประแจจีน ลายแบบขอเก่ียวกนั ลายรูปตวั เอสใน
วงกลม วงรีหรือรูปไข่ ลายโคง้ แบบลกู คลืน่ วธิ ีการสร้างลวดลายของภาชนะดินเผามีหลายแบบ ไดแ้ ก่ การทาเป็ นร่องบน
ภาชนะดว้ ยวธิ ีการขดู ขีด ขดุ สกั หรือกลิง้ ลาย การป้ันแปะ และการเขียนสีซ่ึงมกั จะเขียนดว้ นสีแดง

เอกลกั ษณ์ของวฒั นธรรมบา้ นเชียงถกู นามาใชใ้ นการพฒั นาผลิตภณั ฑเ์ ครื่องป้ันดินเผาของบา้ นเชียงในยคุ ปัจจุบนั
ท้งั รูปแบบและลวดลาย เพื่อจาหน่ายเป็ นของท่ีระลึกแก่นกั ท่องเที่ยว ซ่ึงไดร้ ับความนิยมจากผไู้ ปศึกษาอหลง่ โบราณคดีบา้ น
เชียงเป็นอยา่ งมาก อยา่ งเช่นบา้ นคาออ้ ท่ีเป็ นแหลง่ ผลิตเคร่ืองป้ันดินเผาแห่งหน่ึง ผลติ ภณั ฑเ์ ครื่องป้ันดินเผาของท่ีนี่จะเขียน
ลวดลายและการลงสีเลียนแบบลวดลายด้งั เดิมของภาชนะดินเผาที่ขดุ พบในแหลง่ โบราณคดี และอีกส่วนหน่ึงก็ไดเ้ ขียน
ลวดลายตามแบบที่ทาวพิพิธภณั ฑสถานแห่งชาติบา้ นเชียงกาหนดไว้ มีการปรับปรุงวธิ ีการเขียนสีใหเ้ กาะตดิ กบั ภาชนะที่
คงทนถาวรมากข้ึนโดยการผสมกาวลงไปเลก็ นอ้ ย สีแดงหรือสีน้าตาลที่ใชใ้ นการเขียนสีน้นั ไดจ้ ากสีของหินลกู รัง ซ่ึงมี
ลกั ษณะคลา้ ยกอ้ นดินแตม่ ีสีแดง เรียกวา่ ตบั หิน เม่ือนามาบดใหล้ ะเอียดแลว้ นาไปกรองดว้ ยผา้ จะไดฝ้ ่ นุ สีแดงหรือน้าตาล
แดง นาไปใชส้ าหรับการเขียนลวดลาย

ดว้ ยเหตุน้ีสมาชิกในกลุ่ม จึงเกิดความสนใจท่ีจะศึกษาขอ้ มลู ตา่ งๆเกี่ยวกบั ภาชนะเคร่ืองป้ันดินเผาบา้ นเชียงและ
นาไปถ่ายทอดเพื่อเป็ นการสืบสานองคค์ วามรู้และภูมิปัญญาของไทยดา้ นการผลิตเครื่องป้ันดินเผาใหก้ วา้ งข้ึน และเป็ นการ
อนุรักษม์ รดกโลกใหค้ นรุ่นใหม่ หรือประชาชนทว่ั ไปไดเ้ รียนรู้และทราบโดยทวั่ กนั อีกท้งั ยงั เป็นการคงไวซ้ ่ึงมรดกโลกให้
อยสู่ ืบไป

บทท่ี๒

เอกสารทเี่ กยี่ วข้อง

โครงงานไหลายบา้ นเชียง เน้ือหาในบทน้ีจะนาเสนอเกี่ยวกบั หวั ขอ้ ดงั น้ี

๑.ประวตั ิความเป็นมาของไหลายบา้ นเชียง

๒.ลวดลายของไหลายบา้ นเชียง

๓.เอกลกั ษณ์ของไหลายบา้ นเชียง

๒.๑ ประวตั คิ วามเป็ นมาของไหลายบ้านเชียง

การคน้ พบโบราณวตั ถทุ ี่มีความสาคญั ทางโบราณคดีและก่อนประวตั ิศาสตร์ในบริเวณหมู่บา้ นเชียงน้นั เริ่มตน้ เม่ือประมาณ
พ.ศ. ๒๕๐๐ เมื่อราษฎรชาวบา้ นเชียงบางคนสงั เกตเห็นและมีความสนใจเศษภาชนะดินเผาท่ีมีลวดลายเขียนสีแดงที่มกั พบ
เสมอ เมื่อมีการขดุ พ้นื ดินในบริเวณหมู่บา้ น จึงไดน้ าไปเกบ็ รักษาไวท้ ี่โรงเรียนประชาบาลประจาหมบู่ า้ นและจดั แสดงให้
ผคู้ นสนใจไดเ้ ขา้ ชม

พ.ศ. ๒๕๐๙ นายสตีเฟน ยงั (Stefhen Young) นกั ศึกษาวชิ าสงั คมศาสตร์ จากมหาวทิ ยาลยั ฮาร์วาร์ด สหรัฐอเมริกา ได้
เดินทางมาศึกษาเร่ืองราวของวถิ ีชีวติ ชาวบา้ นเชียง จึงไดพ้ บเห็นเศษภาชนะดินเผาเขียนสีกระจายเกล่ือนอยทู่ ว่ั ไปตามผิวดิน
ของหมบู่ า้ น จึงไดเ้ ก็บไปใหศ้ าสตราจารยช์ ิน อยดู่ ี ผเู้ ชี่ยวชาญโบราณคดีสมยั ก่อนประวตั ิศาสตร์ประจากองโบราณคดี กรม
ศิลปากร ศึกษาวเิ คราะห์และไดล้ งความเห็นวา่ เป็ นเศษภาชนะดินเผาสมยั ก่อนประวตั ิศาสตร์ยคุ หินใหม่ (Neotelhic Period)
ใน พ.ศ. ๒๕๑๐ กองโบราณคดี กรมศิลปากร จึงดาเนินการขดุ คน้ ทางโบราณคดีท่ีบา้ นเชียงอยา่ งจริงจงั และส่งโบราณวตั ถุ
ไปหาอายโุ ดยวธิ ีเทอร์โมลูมิเนสเซนส์ (C-๑๔) ที่มหาวทิ ยาลยั เพนซินเวเนีย ประเทศสหรัฐอเมริกา พบวา่ โบราณวตั ถุ
เหล่าน้นั มีอายุ ประมาณ ๕,๖๐๐ ปี มาแลว้
ตอ่ มาใน พ.ศ. ๒๕๑๓ หน่วยศิปลากรท่ี ๗ จงั หวดั ขอนแก่น ไดเ้ ขา้ ไปสารวจโบราณวตั ถุที่บา้ นเชียง แตเ่ น่ืองจากช่วงเวลา
น้นั เร่ืองราวทางโบราณคดีสมยั ก่อนประวตั ศิ าสตร์ ในประเทศไทยยงั ไมเ่ ป็ นท่ีเขา้ ใจกนั มากนกั จึงไมม่ ีการคน้ ควา้ ทาง
โบราณคดีอยา่ งต่อเน่ือง
พ.ศ. ๒๕๑๕ กองโบราณคดี กรมศิลปากร ไดด้ าเนินการขดุ คน้ ทางโบราณคดีที่บา้ นเชียงอีกคร้ังหน่ึงบริเวณวดั โพธ์ิศรีใน
และบริเวณบา้ นนายพจน์ มนตรีพทิ กั ษ์ โดยไดป้ รับปรุงหลุมขดุ คน้ ที่วดั โพธ์ิศรีใน เป็นพพิ ิธภณั ฑส์ ถานกลางแจง้ แห่งแรก
ในประเทศไทย

พระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อยหู่ วั ภมู ิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจา้ สิริกิต์ิ พระบรมราชินีนาถ ไดเ้ สดจ็ พระราชดาเนิน
ทอดพระเนตรการขดุ คน้ ท่ีบา้ นเชียง เมื่อวนั ท่ี ๒๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๑๕

ลกั ษณะทว่ั ไป
วฒั นธรรมสมยั ก่อนประวตั ิศาสตร์ที่บา้ นเชียง แบ่งออกเป็ น ๓ ระยะใหญ่ ตามลกั ษณะการฝังศพและภาชนะดินเผาท่ีบรรจุ
ลงเป็ นเครื่องเซ่นในหลุมฝังศพ ดงั น้ี
๑. สมยั ตน้ บา้ นเชียง อายรุ ะหวา่ ง ๕,๖๐๐-๓,๐๐๐ ปี มาแลว้
๒. สมยั กลางบา้ นเชียง อายรุ ะหวา่ ง ๓,๐๐๐-๒,๓๐๐ ปี มาแลว้
๓. สมยั ปลายบา้ นเชียง อายรุ ะหวา่ ง ๒,๓๐๐-๑,๘๐๐ ปี มาแลว้
จากการวเิ คราะห์วถิ ีชีวติ และสภาพความเป็ นอยขู่ องคนสมยั ก่อนประวตั ิศาสตร์บา้ นเชียงโดยนกั วชิ าการพบวา่ คนบา้ นเชียง
สมยั น้นั ไดเ้ ลือกที่จะต้งั หมบู่ า้ นในพ้นื ท่ีเนินสูงปานกลางใกลจ้ ุดที่ทางน้าธรรมชาติสองสายมาบรรจบกนั และมีพ้ืนท่ีราบล่มุ
ผืนใหญร่ อบๆ มีการปลกู ขา้ วและเล้ียงสตั วก์ นั แลว้ แตก่ ย็ งั ล่าสตั วท์ ้งั สตั วป์ ่ าและสตั วน์ ้ามาเป็ นอาหาร บา้ นพกั อาศยั มีผงั เป็ น
รูปสี่เหลี่ยมผนื ผา้ สร้างอยบู่ นเสาสูงทาใหม้ ีใตถ้ นุ บา้ น สามารถใชท้ ากิจกรรมอื่นๆ หรือเป็ นคอกเล้ยี งสตั วไ์ ด้

หลกั ฐานทพ่ี บ
๑. โครงกระดูกมนุษย์
๒. กระดูกสตั ว์
๓. ภาชนะดินเผาลายขดู ขีด ลายเชือกทาบ และลายเขียนสี
๔. ลกู ปัดหินและลกู ปัดแกว้
๕. เครื่องประดบั เคร่ืองใช้ ใบหอก และใบขวานสาริด

๒.๓ ลวดลายของไหลายบ้านเชียง

ไหลายบา้ นเชียงน้นั มีลวดลายตา่ งๆมากมาย ซ่ึงส่วนใหญจ่ ะนามาเขียนลวดลายจากธรรมชาติรอบตวั เช่น

ลายกน้ หอย ลายกา้ นขด

เป็ นตน้

๒.๓ เอกลกั ษณ์ของไหลาบ้านเชียง

เคร่ืองป้ันดินเผาบา้ นเชียง เป็ นตวั อยา่ งของนวตั กรรมโบราณท่ีสะทอ้ นถึงความเจริญกา้ วหนา้ ทางเทคโนโลยแี ละ
พฒั นาการทางศิลปกรรมของวฒั นธรรมบา้ นเชียงไดเ้ ป็นอยา่ งดี ดว้ ยคุณลกั ษณะดา้ น รูปทรงและลวดลายที่มีเอกลกั ษณ์
เฉพาะ ส่งผลใหเ้ คร่ืองป้ันดินเผาบา้ นเชียงกลายเป็นวตั ถทุ างวฒั นธรรมที่ ทรงคุณคา่ ควรแก่การศึกษาถึงองคค์ วามรู้ในการ
สร้างสรรคง์ านศิลปกรรมสมยั ก่อนประวตั ศิ าสตร์ เพอ่ื เป็น แรงบนั ดาลใจหรือแนวทางใหแ้ ก่ศิลปิ นนกั ออกแบบในการ
สร้างสรรคผ์ ลงานที่มีกล่ินอายของวฒั นธรรมไทย โบราณในงานออกแบบที่ร่วมสมยั

บทที่ 3

วธิ ีดาเนินงานโครงงาน

ข้นั ที่ 1 การเตรียมดิน วตั ถดุ ิบสาคญั คือ
1. ดินเหนียวสีดา เป็ นดินธรรมชาติ หลงั การเผาท่ีอุณหภูมิประมาณ 700 - 800 องศา เซลเซียส จะใหส้ ีนา้ํ ตาลแดงทาเป็นเน้ือ
ดินป้ัน เนื่องจากในเน้ือดินป้ันมีธาตเุ หลก็ ออกไซดผ์ สมอยู่ มากเป็นดินที่ขดุ มากชุมชนบา้ นเชียงและชุมชนใกลเ้ คียงท่ีเป็ น
สายแร่เดียวกนั

2. ดินเช้ือ หรือ หวั เช้ือ เป็ นดินท่ีทาใหเ้ กิดสีน้าตาลเขา้ ตม้ คือ ดินเหนียวผสมกบั แกลบขา้ วท่ีป้ัน เป็นกอ้ นกลมๆ เผาใหแ้ หง้
แลว้ ป่ นผสมกบั ดินเหนียวธรรมชาติ (ในขอ้ ท่ี 1) เพ่ือใหด้ ินมีความเหนียวขณะที่เผา จะไดไ้ ม่แตกหกั ง่าย (นาไปใชง้ าน
ตกแต่งลวดลาย)

ข้นั ที่ 3 การตากแหง้ และการเผา

เมื่อข้ึนรูปและป้ันภาชนะเสร็จ ช่างจะนาภาชนะขนาดต่างๆ ตากไวบ้ ริเวณใกลๆ้ กบั พ้ืนที่ที่ทา ภาชนะดินเผา แต่เดิม
จะเผากลางแจง้ ซ่ึงใชฟ้ างขา้ วหรือเศษไมข้ นาดเลก็ ๆ เป็ นเช้ือเพลิงหลกั ต่อมาพฒั นา เป็ นเตาดินที่ก่อข้ึนแบบง่ายๆ เพ่อื ความ
สะดวกในการเผาและเม่ือเขา้ ฤดูฝนกย็ งั สามารถทางานไดล้ กั ษณะ Veridian E-Journal SU Vol.4 No.1 May - August 2011
กลมุ่ ศิลปะและการออกแบบ 21 เตาเผา เป็ นเตาดินก่ออิฐแบบง่ายๆ พ้ืนที่และขนาดของเตาข้นึ อยกู่ บั เงินทนุ และความ
ตอ้ งการจานวนการ ผลิตของช่างป้ัน ซ่ึงจะมีโครงสร้างท่ีแตกต่างกนั ดา้ นหนา้ เป็ นที่วางภาชนะสาหรับเผา ภายในจะรอง
ดว้ ยเศษ เหลก็ และเศษภาชนะดินเผา มีที่ใส่ฟื นอยบู่ ริเวณดา้ นขา้ งและมีปลอ่ งเพ่ือระบายความร้อนอยดู่ า้ นบน

ข้นั ที่ 4 การตกแตง่ ลวดลาย

วธิ ีการตกแตง่ ลวดลายบนผวิ ภาชนะเครื่องป้ันดินเผาในวฒั นธรรมบา้ นเชียงโบราณ มีวธิ ีการที่ หลากหลาย ไมว่ า่ จะ
เป็ นการใชว้ สั ดุปลายแหลม “ขดู - ขีด” กด็ ีการนาแม่พมิ พท์ ี่สร้างข้ึนอยา่ งแมพ่ มิ พด์ ิน หรือเชือกควนั่ มากดประทบั ลงบนผวิ
ภาชนะ หรือการป้ันดินเป็นเสน้ ๆ มาแปะไวร้ อบปากภาชนะก็ดีรวมไป ถึงการเขียนสีเป็ นตน้

บทท่ี 4

ผลการดาเนินงาน

การศึกษาคน้ ควา้ ในคร้ังน้ีเป็ นการศึกษารวบรวมขอ้ มลู กระบวนการสร้างสรรคล์ วดลายในงาน ศิลปกรรมไทย
สมยั ก่อนประวตั ิศาสตร์เพอื่ ใหท้ ราบถึงท่ีมาของภูมิปัญญาและองคค์ วามรู้การตกแต่งลวดลาย บนผวิ ภาชนะดินเผาใน
วฒั นธรรมบา้ นเชียง และสงั เคราะห์ขอ้ มลู โดยทาการจดั ประเภทรูปแบบลวดลาย เขียนสีเครื่องป้ันดินเผาบา้ นเชียงโบราณ
และนามาต่อยอดเป็ นชุดลวดลายใหม่ที่ยงั คงไวซ้ ่ึงเอกลกั ษณ์ของ ลวดลายบา้ นเชียงท่ีเขียนดว้ ยสีแดง ประกอบดว้ ยลายเสน้
โคง้ เป็ นหลกั มีความสลบั ซบั ซอ้ นของลายเสน้ แต่ แฝงซ่ึงแบบแผนที่ต่อเน่ืองเป็ นระเบียบ จากการเก็บรวบรวมขอ้ มูลภาค
เอกสารและภาคสนาม

บทท่ี5
สรุป อภปิ รายผลการดาเนินงาน

การศึกษาลวดลายจากงานศิลปกรรมบา้ นเชียงในคร้ังน้ีเป็ นไปตามวตั ถุประสงคใ์ นการศึกษาถึงองค์ ความรู้ตน้ แบบ
ของงานศิลปะสมยั ก่อนประวตั ิศาสตร์ไทยจากลวดลายเขียนสีบนเครื่องป้ันดินเผาบา้ นเชียง เพือ่ ใหท้ ราบถึงที่มา
ความสาคญั ตลอดจนรูปแบบและลกั ษณะเด่นของลวดลายบา้ นเชียง โดยศึกษาทฤษฎี และงานวจิ ยั อ่ืนๆ ท่ีเกี่ยวขอ้ ง
ตลอดจนการสารวจพ้ืนที่ชุมชนท่ีเป็ นแหล่งผลิต ที่ทาใหท้ ราบถึงกระบวนการ ผลิตที่ยงั คงสืบสานภมู ิปัญญาความด้งั เดิมไว้
อยา่ งสมบูรณ์

ปัจจุบนั เคร่ืองป้ันดินเผาบา้ นเชียง นอกจากจะเป็นสินคา้ ที่เป็นท้งั ของฝากและของที่ระลึกของผมู้ า เยอื นแลว้ ยงั เป็ น
สินคา้ OTOP ประจาทอ้ งถ่ินของชุมชนบา้ นเชียง นอกจากน้ียงั มีการหยบิ เอาคุณลกั ษณะ เด่นของเคร่ืองป้ันดินเผาท้งั รูปทรง

และลวดลายมาพฒั นาและนาไปประยกุ ตใ์ ชใ้ นงานออกแบบและผลิตภณั ฑ์ ต่างๆ ของชุมชน เพื่อสร้างมลู ค่าใหก้ บั สินคา้
รวมไปถึงการสื่อสารเรื่องราวทางวฒั นธรรมท่ีมีเอกลกั ษณของ ประเทศชาติอีกดว้ ย

ภาคผนวก