ABC Atopii II Emisja

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW I PEDAGOGÓW

ATOPOWE ZAPALENIE
SKÓRY OD A DO Z
PODRAŻNIENIA
I ZAKAŻENIA W AZS
KAMPANIA
„ZROZUMIEĆ AZS”

ZABIEGI LECZNICZE
EMOCJE DZIECKA Z AZS
POrady dla NAUCZYCIELi
DZIECKO W SZKOLE I PRZEDSZKOLU
POrady dla Rodziców

okladka

„Zrozumieć AZS” to ogólnopolska kampania społeczna poświęcona atopowemu zapaleniu skóry (AZS), której
celem jest zmiana percepcji społecznej dotyczącej AZS i zwrócenie uwagi na problemy, z jakimi każdego dnia

muszą mierzyć się pacjenci cierpiący na tę chorobę oraz walka z wykluczeniem i stygmatyzacją pacjentów.

Wejdź na www.zrozumiecazs.pl i dowiedz się wszystkiego o Atopowym Zapaleniu Skóry.
Znajdź nas na facebooku @ZrozumiecAZS i dołącz do naszej społeczności.

Rodzice, pacjenci, kadra dydaktyczna

D zięki wsparciu finansowemu firmy dziecięcego. AZS to trudna, przewlekła i nieule-
Sanofi z  ogromną przyjemnością czalna choroba immunologiczna skóry, która
oddajemy w  Państwa ręce materiał, dotyka w  Polsce prawie milion pacjentów tych
w  którym staraliśmy się zebrać i  przekazać na- małych i tych dorosłych, odciska piętno na życiu
sze wieloletnie doświadczenia związane z opieką pacjenta i  jego rodziny, obniża jego jakość, ma
nad pacjentami dotkniętymi atopowym zapa- wpływ na stan psychiczny chorego, jego koncen-
leniem skóry (AZS). Poprzez wspólne działanie trację, efektywność w szkole i w pracy oraz rela-
i  doświadczenia, wiemy jak ważną rolę w  życiu cje społeczne. I  pamiętajmy, na co zwróciliśmy
i  rozwoju dzieci odgrywa edukacja. Dlatego też również uwagę na kartach Poradnika, AZS nie
zwracamy się do Państwa z gorącą prośbą o za- jest chorobą zakaźną i NIE MOŻNA się nią za-
poznanie się z tym opracowaniem, a także prze- razić!.
kazanie go tym osobom, dla których zawarta
w nim wiedza może by przydatna – opiekunom Wierzymy, że poprzez wspólne  starania, edu-
i  rodzicom dzieci z  AZS, nauczycielom, peda- kację i wymianę doświadczeń, możemy sprawić,
gogom i  wszystkim innym, którzy zajmują się że dzieci, bez względu na to, czy dotknięte lekką,
dziećmi atopowymi. umiarkowaną czy też ciężką postacią AZS, będą
miały równe szanse rozwoju, optymalnego wy-
Będziemy zaszczyceni jeśli będą Państwo korzystania ich potencjału i zapewniony komfort
wracać do tego materiału, za każdym razem gdy życia, jakimi cieszą się ich zdrowi rówieśnicy.
pojawią się wątpliwości czy pytania, które siłą Dziękujemy też Firmie Sanofi, bez której powsta-
rzeczy pojawić się muszą w  niezmierne trudnej nie tej bezpłatnej wersji Poradnika nie byłoby
roli, jaką jest opieka nad pacjentem atopowym. możliwe.
Zachęcamy też do odwiedzania naszego portalu,
pod adresem www.ptca.pl, gdzie znajdą Państwo Zapraszamy więc Państwa do zapoznania
sporo porad, informacji i  artykułów. Mamy na- się z lekturą Poradnika i liczymy, że dzięki niej,
dzieję, że prowadzona przez PTCA strona stanie codziennemu trudowi życia z  AZS towarzyszyć
się dla Państwa wartościowym źródłem wiedzy. będzie wiele chwil szczęścia, a zjawiska stygma-
tyzacji, wykluczenia i  depresji, towarzyszące
W  ślad za głównym przesłaniem Kampanii pacjentom z AZS-przestaną być znakiem rozpo-
Społecznej #zrozumiecazs, chcielibyśmy podkre- znawczym choroby.
ślić, że Atopowe Zapalenie Skóry, nie jest zwy-
kłą wysypką i  nie jest chorobą wyłącznie wieku Małgorzata i Hubert Godziątkowscy

Zarząd Polskiego Towarzystwa Chorób Atopowych

ABC ATOPII 1

spis treści

3 AZS od A do Z
8 Czynniki drażniące
11 Drapanie – koszmar i ekstaza
12 Zabiegi lecznicze w AZS
17 AZS i zakażenia
18 AZS i emocje
19 Opiekunowie dziecka z AZS
20 D ziecko z AZS w szkole i przedszkolu
21 Absencja z powodu choroby
22 Pomocnik nauczyciela, czyli jak

wspierać dziecko przewlekle chore

23 Podawanie leków w placówce

dydaktycznej

24 S potkanie rodzic-nauczyciel
26 Kampania - „Zrozumieć AZS”

ABC ATOPII PORADNIK DLA OPIEKUNÓW I PEDAGOGÓW

Wydanie 2019/20 II emisja Polskie Towarzystwo Chorób Atopowych©,
licencja [CC BY 3.0 PL]
Autorzy: Publikacja dostępna na licencji Creative Com-
mons Uznanie Autorstwa 3.0 Polska.
Hubert Godziątkowski Pewne prawa zastrzeżone na rzecz autorów oraz
Małgorzata Godziątkowska Polskiego Towarzystwa Chorób Atopowych.
Monika Wyrzykowska Zezwala się na dowolne wykorzystanie treści
pod warunkiem zachowania niniejszej informacji
Nadzór merytoryczny: licencyjnych i wskazania autorów oraz Polskiego
Towarzystwa Chorób Atopowych, jako właści-
Prof. dr hab. n. med. Roman J. Nowicki cieli praw do tekstu. Treść licencji jest dostępna
na stronie: http://creativecommons.org/licenses/
Rysunki:
by/3.0/pl/
Magdalena Limbach

Opracowanie graficzne:

Limbach Studio

2

1

AZS od A do Z

Czym jest AZS? astma oskrzelowa, katar sienny, zapalenie spojó-

Atopowe Zapalenie Skóry, w  skrócie AZS, jest wek. W Polsce na AZS choruje ok. 1 milion ludzi.

jedną z  chorób atopowych. Jest przewlekłą, na- Chorobą dotknięte jest co piąte dziecko i co dwu-

wracającą chorobą skóry, która charakteryzuje dziesty dorosły. Liczba zdiagnozowanych zacho-

się szorstkimi i  czerwonymi zmianami na po- rowań ciągle rośnie.

wierzchni ciała, ogólną suchością, swędzeniem Co jest przyczyną AZS?
i  łuszczeniem skóry. Stany zapalne skóry mogą

się okresowo nasilać lub wyciszać w  okresach AZS może się pojawić u osób z atopią – genetycz-

remisji. W skórze pacjenta chorego na AZS wy- nie uwarunkowaną predyspozycją do nadmiernej

stępują niedobory filagryny, białka odpowiedzial- reakcji na specyficzne antygeny, czyli substancje,

nego za przyleganie do siebie które pobudzają układ odpor-
komórek w jej powierzchniowej W Polsce na AZS choruje prawie nościowy do produkcji prze-

warstwie. Skórze brakuje też 1 milion ludzi ludzi. Chorobą ciwciał. Antygenami mogą być
naturalnie występujących na węglowodany, białka, lipidy,
jej powierzchni lipidów chro- dotknięte jest co piąte dziecko kwasy nukleinowe. Substancje
niących przed czynnikami ze- i co dwudziesty dorosły. te są składnikami różnych aler-
wnętrznymi takimi jak mróz, Liczba zdiagnozowanych genów, między innymi pokar-

czy promieniowanie słoneczne zachorowań ciągle rośnie . mowych (np. orzeszki ziemne),

i  odpowiedzialnych za regula- wziewnych (np. pyłki roślin-

cję gospodarki wodno-tłuszczowej. Te dysfunkcje ne), kontaktowych (np. lateks), konserwantów,

skóry prowadzą do nieodpowiedniego jej nawilże- kosmetyków, produktów chemicznych, jadu owa-

nia i niewystarczającej ochrony przed czynnikami dów, wydzieliny i  sierści zwierząt. Mechanizmy

drażniącymi. Osoby z AZS przez większość czasu wywołujące stany zapalne na skórze zostały przez

zmagają się z błędnym kołem świądu. Zmieniona specjalistów rozpoznane. Natomiast przyczyna

chorobowo skóra dokuczliwie swędzi, co prowadzi występowania atopii nie została do końca określo-

do nadmiernego drapania, a to z kolei do narusze- na, choć jest ciągle przedmiotem badań naukow-

nia warstwy naskórka, pogłębienia stanu zapalne- ców. Obecny stan wiedzy pozwala nam stwierdzić,

go i nasilenia odczuwanego świądu. Uszkodzony że atopia jest kombinacją różnych czynników,

naskórek łatwo ulega zakażeniom bakteryjnym. głównie immunologicznych, genetycznych i  śro-

AZS często towarzyszą inne choroby atopowe: dowiskowych. → →

ABC ATOPII 3

1

AZS od A do Z

Jakie są objawy AZS? i  pleców, na kończynach i  grzbietowych po-

W zależności od wieku osoby chorej i nasilenia wierzchniach rąk oraz stóp.

choroby objawy mogą być różne. AZS poja- Skóra jest ciągle przesuszona i  szorstka. Nawet

wia się najczęściej w  kilku charakterystycznych w  czasie remisji skóra jest pogrubiała, a  naskórek

miejscach na ciele. Zmiany są zazwyczaj czerwo- miejscowo przerośnięty. Dodatkowo pojawia się

ne i  szorstkie. Skora często łuszczy się i bardzo zaciemnienie wokół oczu. Dzieci i  dorośli z  ciężką

swędzi. Na skórze małych dzieci (3 miesiąc ży- postacią AZS mogą mieć okresowo prawie całe ciało

cia do ok. 4 roku życia) najczęściej pojawiają się pokryte zmianami, mówimy wtedy o erytrodermii.

rumieniowe plamy, które mogą być pojedyncze W  takich stanach wskazana jest hospitalizacja. Pa-

lub zlewać się w  większe powierzchnie. W  tym cjenci z ciężkim AZS powinni być leczeni przez do-

wieku zmiany skórne mogą być  zlokalizowane świadczonych dermatologów. Nasilony stan zapalny,

w  różnych miejscach. Pierwsze zmiany często intensywne drapanie oraz mechaniczne uszkodzenie

pojawiają się na policzkach. naskórka sprzyjają nadkażeniom

Ponieważ kilkumiesięczny Wygląd skóry potrafi się gronkowcowym (liszajcowace-

maluch nie potrafi zlokali- zmieniać z dnia na dzień. nie). Przeczosy i nadżerki pokry-
zować źródła świądu i  nie Raz mamy do czynienia wają się żółto-miodowymi mięk-
może się podrapać, objawom z nagłym pogorszeniem, kimi strupami. Wszystkie osoby
skórnym towarzyszy rozdraż- z AZS żyją w ciągłym zagrożeniu

nienie, zaburzenie apetytu gdy skóra staje się bardziej nawrotu choroby, w tej samej po-

i  problemy ze snem. Nieco czerwona, sucha, a dziecko staci lub jako innej choroby ato-
starsze dzieci drapią miejsca zaczyna się intensywniej powej. Okres remisji, kiedy cho-
zmienione chorobowo, po- drapać . Taki stan nazywamy roba się wycisza, objawy ustępują,
wstają przeczosy i nadżerki, a skóra jest w lepszej kondycji nie
łatwo dochodzi do zakażeń zaostrzeniem atopowym. oznacza całkowitego wyleczenia.

bakteryjnych, grzybiczych W  tym stanie należy nadal dbać

lub wirusowych. Pomiędzy 4 a  12 rokiem życia o kondycję skóry, stosować emolienty, unikać alerge-

zmiany skórne pojawiają się głównie na dło- nów i sytuacji, które mogą wywołać nawrót choroby,

niach, wokół nadgarstków, w  zgięciach łokci, aby jak najdłużej cieszyć się zdrowiem.

pod kolanami, wokół kostek i na grzbietach stóp. Dlaczego niektóre dzieci chorują,
U  niektórych dzieci zmienia się skóra wokół a  inne nie i  czy można z  atopii
oczu. U  młodzieży i  dorosłych okresy remisji wyrosnąć?
i  zaostrzeń występują naprzemiennie. Dla tego

okresu charakterystyczne jest nagłe zaczerwie- Atopowe zapalenie skóry rozwija się często u dzie-

nienie skóry ze świądem głównie na szyi, twarzy ci, których jedno lub oboje rodzice mają AZS lub

i  górnej połowie klatki piersiowej. Zmiany mo- choroby alergiczne takie jak astma, katar sienny,

gą się umiejscowić na górnych częściach ramion czy zapalenie spojówek. Ryzyko to wynosi ok.

4

AZS od A do Z

70% w  przypadku schorzenia obecnego u  oboj- Czy AZS jest zaraźliwe?

ga rodziców, ok. 30% gdy występuje tylko u jed- AZS nie można się zarazić. To  osoby chorujące

nego z nich, a 5 do 15 % jeśli rodzice są zdrowi. na atopowe zapalenie skóry łatwiej zarażają się

Do wystąpienia atopowego zapalenia skóry przy- od innych ludzi chorobami wirusowymi i bakte-

czyniają się warunki klimatyczne, zanieczysz- ryjnymi.

czenie środowiska, a  także związki chemiczne, Czy istnieje lekarstwo na AZS ?
z  którymi organizm człowieka styka się na co

dzień, jak kosmetyki, środki piorące, konserwanty Niestety, nie wynaleziono jeszcze lekarstwa ani

zawarte w  pokarmach. Powodują one uszkodze- terapii, które wyleczyłyby atopowe zapalenie skó-

nie naturalnych mechanizmów obronnych i  tym ry albo inne choroby atopowe. Ze względu na ich

samym ułatwiają dostęp  aler- podłoże genetyczne choroby te

genów  do organizmu.  Istnieje Okres remisji, kiedy choroba można tylko wyciszyć. Bardzo
duże prawdopodobieństwo, że ważne w  leczeniu choroby są
zanieczyszczenie środowiska się wycisza, objawy ustępują, wszystkie działania, które mi-
naturalnego może wpływać a skóra jest w lepszej kondycji nimalizują jej wpływ na życie
na pojawienie się  pierwszych
nie oznacza całkowitego codzienne pacjenta i jego rodzi-

symptomów AZS  u  osób ze wyleczenia. W tym stanie ny. W  przypadku AZS lekkiego

skłonnością do tego schorze- należy nadal dbać o kondycję lub umiarkowanego istotne jest
nia. Atopia jest predyspozy- skóry, unikać alergenów regularne nawilżanie skóry, sto-
cją do zachorowania na AZS, i sytuacji, które mogą sowanie dobrych emolientów,
z  którą pozostajemy na całe a  czasem wilgotnych kompre-
życie. U  sporej części dzieci wywołać nawrót choroby, sów lub mokrych opatrunków.

atopowe zapalenie skóry wyci- aby jak najdłużej cieszyć się W  okresach zaostrzenia stosuje
sza się po siódmym roku życia. się miejscowo glikokortyko-
Czasami powraca w  okresie zdrowiem. steroidy (maści sterydowe) lub

dorastania wraz ze zmianami hormonalnymi. maści i kremy zawierające inhibitory kalcyneuryny

Zdarza się, że z wiekiem skóra ulega poprawie, na- (preparaty immunomodulujące i przeciwzapalne),

tomiast osoba z atopią zaczyna chorować na inne a w przypadku zakażeń zmian skórnych – antybio-

choroby atopowe. W wielu przypadkach, po wyci- tyki. Należy unikać alergenów stosując okresowo

szeniu objawów w  siódmym do dziesiątego roku diety eliminacyjne. Zalecane są zmiany klimatu lub

życia, choroba nigdy nie powraca w tej postaci aż wyjazdy w  miejsca o  opóźnionej wegetacji roślin

do wieku późnego, gdy kondycja organizmu ule- w okresie nasilonego pylenia. Ważne jest unikanie

ga osłabieniu, a na skórze często ponownie poja- sytuacji stresujących i  przygotowywanie dzieci na

wiają się zmiany. Osoby, które chorowały na AZS takie kluczowe i trudne momenty w ich życiu jak

zawsze będą miały bardziej wrażliwą, skłonną do rozpoczęcie nauki w szkole, zmiana szkoły, czy eg-

podrażnień skórę. zaminy. n

ABC ATOPII 5

2

Czynniki drażniące

Skóra osoby z AZS
jest bardzo wrażliwa,
niewystarczająco
nawilżona i nie daje dobrej
ochrony przed czynnikami
drażniącymi. Osobę
chorą mogą podrażniać
substancje , które dla
innych nie stanowią
żadnego zagrożenia.

S ubstancjami podrażniającymi w  środowi- w gorące dni, zbyt ciepłe warunki do spania (tem-
sku mogą być te, z którymi chory ma kon- peratura w  pomieszczeniu, ciepła kołdra), kawę,
takt przez dotyk, takie które są przez niego mocną herbatę, ostre przyprawy, a  także silne
wdychane albo spożywane z pokarmem. emocje takie jak lęk, czy złość.
Przebieg AZS jest inny u każdej osoby i inne sub- Poniżej opisujemy kilka czynników drażniących,
stancje mogą mieć negatywny wpływ na poszcze- które najczęściej oddziałują na osoby z AZS wraz
gólne osoby. Zaobserwowanie, co jest u konkret- z sugestiami jak ich unikać lub, o ile to możliwe,
nego dziecka czynnikiem drażniącym jest bardzo wyeliminować.
trudne. Niektóre substancje mogą dawać objawy
odsunięte w  czasie od momentu kontaktu z  ni- TEMPERATURA
mi. Niektóre mogą wchodzić w reakcje krzyżowe
z  innymi substancjami i  tylko w  takiej sytuacji Za wysoka jak i za niska temperatura
uaktywniać system immunologiczny chorego. może wywołać reakcje alergiczne na
W  pewnych przypadkach reakcje w  organizmie skórze. Również nagłe zmiany temperatury mogą
nie są widoczne na zewnątrz. Czynników draż- powodować podrażnienia. Przykładem może być
niących jest bardzo wiele. Należą do nich wełna, wejście z  nagrzanego słońcem powietrza do kli-
szorstkie tkaniny syntetyczne, mydło, detergenty, matyzowanej sali restauracji, czy przejście z ciepłej
zanieczyszczenia w  powietrzu, nieprzewiewne przebieralni na basenie do zimnej hali. Czym więk-
ubranie lub obuwie, roztocze kurzu domowego, sze skoki temperatury, tym większe zagrożenie wy-
dym tytoniowy, substancje chemiczne a  nawet stąpienia reakcji skórnych.
własny pot. Większość z  tych czynników, które
wpływają na podwyższoną cyrkulację krwi w cie- Jak sobie radzić?
le wpływa również na podrażnienie i zwiększenie
świądu. Zaliczamy do nich ciepłe kąpiele, ruch Gdy na zewnątrz temperatura spada mocno poni-
żej zera, pada śnieg i wieje wiatr albo gdy promie-
nie słoneczne wysuszają ziemię i powietrze, można

6

mieć pewnosć, że skóra atopowa nie pozostanie nasmarować skórę emolientem, mleczkiem lub
obojętna na takie warunki pogodowe. Zbyt długie kremem ochronnym aby powstał film hydroli-
eksponowanie dziecka na ekstremalne warunki pidowy chroniący przed działaniem czynników
spowoduje podrażnienie skóry, zwiększy świąd drażniących. Opiekun lub nauczyciel grupy dzieci
i  prawdopodobnie doprowadzi do intensywnego w  czasie wycieczki szkolnej lub podczas wakacji
drapania. Jeśli dziecko musi przebywać na dwo- powinien zadbać o to, by dziecko z AZS miało czas
rze, trzeba postarać się o odpowiednie ubranie dla i znalazło odpowiednie miejsce na codzienną kąpiel
niego, przewiewne w dni gorące i chroniące w dni i aplikację emolientów. Małe dzieci potrzebują po-
zimne. Przed wyjściem należy posmarować skórę mocy w trakcie smarowania ciała emoilentami.
odpowiednim kremem, a w trakcie spaceru unikać
zbyt dużego ruchu. Przebywając w pomieszczeniu Po kąpieli
trzeba zwrócić uwagę na to, czy dziecko atopowe
nie znajduje się w  pobliżu otwartych drzwi, skąd Podobnie wygląda sytuacja po kąpieli. Warto po-
może napływać zimne lub gorące powietrze oraz zwolić dziecku na zakończenie zajęć w wodzie kil-
czy nie siedzi zbyt blisko gorącego grzejnika. Warto ka minut wcześniej, aby miało czas na dokładne
też delikatnie przymknąć i przesłonić okno, jeśli sil- opłukanie pod prysznicem ciała z chloru lub soli.
ne promienie słoneczne wpadają bezpośrednio do Skórę należy następnie wysuszyć przykładając de-
pomieszczenia. Dziecko wyjeżdżające na zieloną likatnie ręcznik, bez pocierania. Ręcznik nie po-
szkołę powinno być wyposażone w kremy ochron- winien być wcześniej suszony w powietrzu zawie-
ne i  czapki z  daszkiem lub kapelusze z  szerokim rającym pyłki lub inne alergeny. Po kąpieli ciało
rondem. Dobrze jest poprosić nauczyciela o zwra- powinno zostać ponownie pokryte emolientem.
canie dziecku uwagi, by siadało w  cieniu podczas
lekcji na otwartym powietrzu. Wiele preparatów Czasami, ze względu na liczebność grupy, opie-
używanych miejscowo do leczenia skóry nie może kun bądź nauczyciel nie będzie mógł poświęcić
być wystawianych na promienie słoneczne. uwagi tylko jednemu dziecku pozostawiając bez
opieki pozostałe dzieci. W  takiej sytuacji grupie
BASEN, MORZE I WAKACJE szkolnej może towarzyszyć rodzic lub opiekun cho-
rego dziecka. Pomimo obecności rodzica na base-
Jeśli chory z  AZS nie ma uczulenia na chlor al- nie, co wskazuje na specjalne traktowanie dziecka
bo otwartych ranek, do których mogą wniknąć z  AZS, może ono uczestniczyć czynnie w  życiu
drobnoustroje lub które mogą zostać podrażnione grupy. To wspiera utrzymywanie dobrych relacji
przez sól, nie ma przeciwwskazań do korzystania z rówieśnikami i pomaga w prawidłowym rozwo-
z basenu lub kąpieli w jeziorze lub morzu. Należy ju psychicznym. Uczestnictwo rodzica w wyjściach
pamiętać, że czym dłuższa kąpiel, tym bardziej, po na basen w ramach zajęć szkolnych, jego częściowa
wyjściu z wody, skóra będzie przesuszona. Woda obecność w trakcie trwania obozów wakacyjnych,
„wyciąga” ze skóry naturalne oleje. czy zielonej szkoły może być niezbędna. Powinna
jednak jak najmniej ograniczać swobodę dziecka
Przed kąpielą i jego udział w życiu grupy rówieśniczej. Współpra-
cę pomiędzy rodzicem a  opiekunami czy nauczy-
Wyjście na basen lub kąpiel w  morzu powinny cielami dobrze jest omówić odpowiednio wcześniej.
być poprzedzone odpowiednim przygotowa-
niem ciała. Bezpośrednio przed kąpielą należy WODA I MYDŁO

Dzieci z AZS nie mogą używać tradycyjnego
mydła. Uszkadza ono barierę naskórkową,
która jest nieszczelna i  delikatna. Po uży-
ciu mydła skóra staje się szorstka i  podrażniona.
W  aptekach i  drogeriach dostępne są substytuty →

ABC ATOPII 7

2

mydła, w postaci żelu lub kostki myjącej, specjal- POT
nie przystosowane dla skóry atopowej. Dobrze jest
wyposażyć szkołę lub przedszkole w takie prepa- Podczas gier i zabaw w przedszkolu
raty, a dziecko poinformować gdzie będą one dla lub zajęć wychowania fizycznego
niego dostępne. Należy zwrócić uwagę na rodzaj w szkole dzieci męczą się i pocą.
opakowania i  sposób dozowania preparatu. Po- Wiele osób nie jest świadomych, że pot jest jedną
nieważ istnieje ryzyko, że inne osoby użyją środka z substancji podrażniających skórę. Jeśli u dziec-
myjącego osoby chorej, w ochronie przed drobno- ka z AZS, po intensywnych ćwiczeniach fizycz-
ustrojami, dobrze jest nabyć żel myjący, czy emo- nych, pojawiły się czerwone plamki, zaróżowie-
lient w  opakowaniu ze sterylnym zamknięciem nie lub krostki, szczególnie w miejscach, które
lub dozownikiem typu „pompka”. Dobrze jest też bardziej się pocą, oznacza to, że drażni je własny
poprosić dzieci w szkole, by nie używały preparatu pot. Powodem może też być kurz zalegający w sali
osoby chorej. gimnastycznej lub znajdujący się w nietrzepanych
materacach. Bez względu na powód podrażnienia
SUBSTANCJE ZAPACHOWE, trzeba dziecku zaproponować chwilę odpoczynku
BARWNIKI I KONSERWANTY lub pozwolić na wykonywanie mniej intensywnych
ćwiczeń. Możliwe, że dziecko będzie musiało się
Wiele substancji kosmetycznych, umyć, aby zlikwidować podrażnienie. Ważne jest,
środków higienicznych (w formie by dziecko nadal uczestniczyło we wspólnych za-
płynnej, proszku, kremu, czy past), bawach i ćwiczeniach, by pozostało w grupie i nie
a także produktów spożywczych poczuło się odrzucone. Dobrą praktyką jest dziele-
wzbogacono o zapachy. Część nie grupy na kilka mniejszych zespołów, z których
z  nich zawiera też barwniki każdy będzie wykonywał ćwiczenia o innym natę-
i  konserwanty. Badania przepro- żeniu. Dziecko z AZS powinno pracować z grupą,
wadzone przez naukowców wykazały wysoką za- od której wymaga się mniejszego wysiłku.
padalność na alergie w wyniku kontaktu z tymi
substancjami, dlatego od 2015 roku Unia Euro- KURZ I ZANIECZYSZCZENIE
pejska wycofuje lub ogranicza użycie niektórych POWIETRZA
związków chemicznych. Zdarza się, że różne
środki czyszczące, czy pielęgnacyjne używane Kurzu trudno się pozbyć. Dodatkowo,
są automatycznie. Rodzic, nauczyciel, czy opie- w  związku z  narastającym zanieczysz-
kun może dbać o przestrzeń, w której przebywa czeniem powietrza, poza trującymi ga-
chore dziecko, używając środków czystości prze- zami i aerozolami, otaczają nas mikro-
znaczonych dla alergików, zapominając jednak cząsteczki pyłu, które mogą przedostać się do płuc
o  innych potencjalnych alergenach, takich jak lub krwioobiegu. Do drobinek kurzu przyczepiają
jak jego własny dezodorant, czy woda po gole- się odchody roztoczy, które są jednym z  najpow-
niu. Opiekując się dzieckiem z atopią dobrze jest szechniejszych alergenów. W  powietrzu unoszą
korzystać ze środków przeznaczonych dla aler- się też pyłki traw i drzew. Wszystkie te substancje,
gików, pozbawionych substancji zapachowych, wdychane przez osobę z atopią mogą spowodować
usunąć odświeżacze powietrza, często wietrzyć silne reakcje alergiczne objawiające się zmianami
pokoje i  korytarze. Przydadzą się oczyszczacze skórnymi, katarem, łzawieniem oczu. W  przed-
powietrza z  odpowiednimi filtrami, jonizują- szkolach i szkołach podłogi powinny być łatwe do
ce lub ozonujące, które pomagają usunąć z  po- zmywania, pufy uszyte ze sztucznej skóry lub in-
mieszczeń drobinki smogu, sierść zwierząt, kurz, nych materiałów łatwych do czyszczenia, a krzesła
pyłki, bakterie, wirusy, pleśnie, odchody roztoczy i ławki nie powinny być pokryte puszystym mate-
i cząsteczki zapachowe. riałem. Trzeba zminimalizować ilość miejsc, w któ-
rych może się gromadzić kurz. Przecieranie kurzu

8

powinno być wykonywane wilgotną szmatką, a do ZWIERZĘTA
odkurzania używane odkurzacze wodne lub z do-
brymi filtrami. Dla niektórych chorych przebywanie w jednym po-
mieszczeniu ze zwierzętami może być niemożliwe
ZAJĘCIA PLASTYCZNE ze względu na silne reakcje alergiczne. Uczulać mo-
I ZABAWKI że sierść zwierząt, ich ślina, pióra, drobne kawałecz-
ki skóry unoszące się w powietrzu, a czasem siano
Dzieci z  AZS czasami mają aler- lub inny rodzaj podłoża, którym wyściełana jest
gię kontaktową. Niektóre z  nich klatka. Na szczęście rzadko zdarza się, aby w szkole
nie mogą dotykać metalu, inne lateksu. Wiele ma- lub w  przedszkolu przebywały na stałe zwierzęta.
teriałów wykorzystywanych do prac plastycznych, Jeśli placówka dydaktyczna decyduje się  na przy-
takich jak farby, lakiery, plastelina, modelina, kre- jęcie dzieci z  alergiami, zwierzęta powinny zostać
da, kredki, kleje, suche i tłuste pastele, bibuła, czy usunięte z terenu szkoły lub przedszkola. Czasami
druty mogą zawierać substancje drażniące. Są nimi szkoły organizują dni, w  których dzieci mogą się
różne metale ciężkie, organiczne związki cyny, no- pochwalić swoimi domowymi zwierzętami i przy-
nylofenole, formaldehyd, ftalany, barwniki, środki prowadzają je na zajęcia. W takich sytuacjach na-
konserwujące lub substancje zapachowe. Należy uczyciel lub opiekun powinien dowiedzieć się, czy
zwracać uwagę na to co jest napisane na etykiecie nikt w grupie nie ma uczulenia na konkretne zwie-
produktu. Dobry producent zadba o odpowiednie rzę. Po spotkaniach ze zwierzętami dziecko z atopią
testy i certyfikaty. Na produkcie powinno pojawić lub alergią powinno umyć ręce, szczególnie jeśli
się oznaczenie CE, które oznacza, że producent miało kontakt fizyczny ze zwierzęciem, a następnie
spełnił wymogi bezpieczeństwa i  został dopusz- posmarować je kremem ochronnym lub emolien-
czony do obrotu na terenie Unii Europejskiej, znak tem. Nie można angażować dzieci z AZS w prace
GS (z  niem. Geprüfte Sicherheit, czyli potwier- porządkowe przy zwierzętach.
dzenie bezpieczeństwa) nadawany, gdy niezależne
laboratorium potwierdzi, że zabawka zachowuje UBRANIA
wymagania odpowiednich norm lub znaki jakości
przyznawane przez niemiecki TÜV czy LGA. Przed Niektóre barwniki, szczególnie ciemne, mogą po-
zakupem materiałów plastycznych warto jest je po- drażniać skórę. Dotyczy to barwników zawartych
wąchać. Silny zapach może świadczyć o  szybkim w  lakierach pokrywających zabawki lub meble
utlenianiu się szkodliwych związków chemicznych oraz w farbach użytych do tkanin. Dzieci atopowe
lub nadmiernej ilości substancji zapachowej. Bar- powinny nosić odzież w jasnych kolorach lub nie-
dzo ważne jest, aby dziecko z  AZS miało możli- barwione, tkane w 100% z włókien bawełnianych,
wość pełnego uczestniczenia w  działaniach grupy lnianych lub jedwabnych. Szwy szyte do wewnątrz
rówieśniczej, nawet wtedy, gdy materiał wykorzy- mogą pocierać o skórę. Dla zdrowych dzieci dotyk
stany do zajęć jest alergizujący. Dziecko można materiału będzie nieodczuwalny. U dziecka chore-
do takich prac przygotować smarując jego dłonie go takie pocieranie może powodować przetarcia
emolientem lub balsamem i  nakładając specjal- naskórka i podrażnienia. W przypadku gdy przed-
ne rękawiczki ochronne z  bawełny, jedwabiu lub szkole lub szkoła wymagają noszenia mundurków
bambusa. Po zakończeniu zajęć dziecko powinno rodzice lub opiekunowie powinni upewnić się, że
umyć ręce specjalnym środkiem dla alergików i po- użyte tkaniny i kolory są bezpieczne dla ich dziec-
smarować je ponownie emolientem. Każdy chory, ka. Jeśli tak nie jest, szkoła powinna zgodzić się na
którego skóra ulega podrażnieniom w wyniku kon- uszycie dla chorego dziecka takiego stroju, który bę-
taktu z  materiałami plastycznymi powinien mieć dzie dla niego bezpieczny. Niektórzy chorzy stosują
w szkole lub przedszkolu odpowiednie rękawiczki, specjalne opatrunki nakładane na ciało w formie
środek myjący i emolient. rękawów opatrunkowych lub całych elementów
odzieży. Ponieważ trudno się je zakłada nauczyciel →

ABC ATOPII 9

2

lub opiekun powinien pomóc dziecku w ich zdjęciu się je myje i nie utrzymują na so-
lub założeniu. Takie elementy stroju dobrze chro- bie kurzu. Mogą jednak zawierać
nią przed czynnikami drażniącymi znajdującymi drażniące środki chemiczne,
się w powietrzu, barwnikami z ubrań, czy alergena- drażniące skórę dziecka z AZS. Warto stosować
mi kontaktowymi. na takie krzesła czyste bawełniane podkładki.
Jednym z większych siedlisk kurzu, a także aler-
JEDZENIE gizujących odchodów roztoczy są dywany. W do-
mu osoby z atopowym zapaleniem skóry podło-
AZS często towarzyszy aler- ga powinna być zrobiona z paneli drewnianych,
gia pokarmowa, szczególnie desek pokrytych specjalnym niealergizującym
u małych dzieci. W później- lakierem albo z  terakoty. Dotyczy to również
szym wieku uczulenie na podłóg w  przedszkolach i  szkołach. Jeśli komuś
pokarmy zanika całkowicie lub częściowo, a coraz trudno jest rozstać się z dywanem lub włochatą
większy wpływ na zaostrzenia choroby mają alerge- wykładziną powinien bardzo dbać o jej czystość,
ny wziewne, kontaktowe, zmiany hormonalne, czy odkurzając codziennie dobrym odkurzaczem
stres. Najczęściej alergizujące pokarmy to: białka wodnym lub z filtrami, często piorąc i wietrząc.
mleka krowiego, koziego lub owczego, jajka, nabiał, Wszystkie inne puchate materiały, koce, czy po-
skorupiaki, seler, cytrusy, ryby, soja, orzeszki ziem- duchy również mogą wpływać alergizująco na
ne i  inne orzechy, jabłka, marchew oraz pszenica. chore dziecko. Atopikom lub alergikom dobrze
W zbiorowym żywieniu, szczególnie gdy w szkole jest zapewnić do siedzenia na dywanie gładkie
przebywają dzieci z różnymi rodzajami specjalnych poduszki z bawełny lub innego niealergizującego
diet, trudno jest przygotować posiłki w  pełni od- materiału.
powiadające wymogom konkretnego dziecka. Jeśli
szkoła, czy firma cateringowa, nie potrafią sprostać PYŁKI TRAW I ROŚLIN
wymogom żywieniowym dziecka, zaleca się, żeby
rodzice sami dostarczali jedzenie do szkoły. Przy- Rodzice, a także nauczyciele i opie-
nosząc własne posiłki, czasem wyglądające inaczej, kunowie dziecka powinni wiedzieć
dziecko spotyka się z zaciekawieniem rówieśników. na pyłki jakich drzew uczulone jest
Zdarza się, że inne dzieci w szkole, nie mogąc zro- dziecko. Kalendarze pylenia dostęp-
zumieć czy zaakceptować odmiennego żywienia ne są na stronach wielu stowarzy-
kolegi lub koleżanki, nieprzyjemnie żartują sobie szeń, czy instytucji zajmujących się
z niego i z jego jedzenia. Dobrą praktyką jest wysy- zdrowiem. Aktualne dane dotyczące poziomu
łanie rodzicom jadłospisów na kolejny tydzień, tak, zanieczyszczenia powietrza pyłkami podawa-
by można było przygotować z zamienników, które ne są na stronie PTCA. Przy zwiększonej ilości
dziecko może jeść, posiłki wyglądające podobnie alergenów w powietrzu, dziecko na nie uczulo-
do tych serwowanych w  szkole. To samo dotyczy ne powinno pozostać wewnątrz budynku. Jeśli
imprez szkolnych, wyjazdów integracyjnych, czy nie jest to możliwe, trzeba zadbać, aby dziecko
uroczystości obchodzonych z  rówieśnikami w  ich bawiło się na powierzchniach gładkich, na któ-
domach. Dziecko z  alergiami pokarmowymi po- rych pyłki osadzają się w  mniejszym stopniu.
winno znać swoje ograniczenia, a  jego rodzice Należy unikać zabaw na trawie i  wykonywania
i opiekunowie dopilnować, by miało ze sobą pokar- intensywnych ćwiczeń fizycznych, podczas któ-
my, które będą dla niego zdrowe i bezpieczne. rych, przy pogłębionym oddechu, dużo pyłków
może dostać się do płuc. Po skończonej zaba-
MEBLE, DYWANY I WYKŁADZINY wie na dworze trzeba zadbać, by mały atopik
umył twarz i dłonie usuwając z nich alergeny
Elementy umeblowania często zrobione są z  ła- i środki drażniące. n
twych w utrzymaniu tworzyw sztucznych. Łatwo

10

3

Drapanie – koszmar i ekstaza

Jedną z najbardziej frustrujących uwag, jaką można powiedzieć do osoby

cierpiącej na atopowe zapalenie skóry jest „nie drap się!”. Rezultatem
może być stres, który nasila świąd i wzmaga drapanie.

W edług badań, świąd przy atopowym smarowanie emolientami, szczególnie takimi, któ-
zapaleniu skóry jest dziesięciokrotnie re zawierają substancje specjalnie opracowane by
silniejszy niż ten wynikający z  ugry- zminimalizować świąd. Jedną z  nich jest I-modu-
zienia komara. Zmusza chorych do ciągłego  dra- lia®, koncentrat biologiczny opracowany z  hodowli
pania  i  drażnienia skóry.  Drapanie powoduje na- mikroflory bakteryjnej Aqua Dolomiae pochodzącej
silenie reakcji immunologicznych oraz umożliwia z naturalnych wód termalnych na południ Francji.
wnikanie drobnoustrojów w  głąb skóry. Zakażenia Ekstrakt ten hamuje aktywność receptorów i cyto-
przyczyniają się do dalszego nasilenia stanu zapal- kin zaangażowanych w mechanizm powstania świą-
nego i  powstawania przeczosów, nadżerek i  stru- du w AZS.
pów. W rezultacie stan zapalny potęguje świąd, dając
efekt „błędnego koła” drapania i swędzenia (grafika U osób z AZS swędzi również skóra wyglądająca
poniżej). Nieustający świąd skutkuje zaburzeniami zdrowo, będąca w stanie remisji. Zamiast prosić oso-
snu, ogólnym rozdrażnieniem, zaburzeniami kon- bę z chorą skórą o jej niedrapanie, dobrze jest w mo-
centracji, co ma wpływ na funkcjonowanie dziecka mencie nasilenia świądu posmarować ją emolientem
w przedszkolu i szkole. Podrapana skóra nie wyglą- lub przyłożyć do niej coś chłodnego, a uwagę dziecka
da ładnie. Dla mniejszego dziecka nie ma to znacze- skierować na wykonanie ciekawych zadań, proponu-
nia. Jednak już dla dziewięciolatka, czy nastolatka jąc mu np. zabawę manualną. Pomimo starań świąd
pogorszony wygląd może być przyczyną  obniże- skóry może być tak mocny, że dziecko nie będzie
nia nastroju, a także zaburzeń relacji koleżeńskich. w  stanie przestać się drapać. Bardzo ważne jest by
Niestety, żadna z metod radzenia sobie ze świądem wówczas rodzic lub opiekun zachował spokój i nie
nie jest w pełni skuteczna. Dobre efekty przynoszą karał dziecka za jego zachowanie. Rodzice powinni
mokre opatrunki, korzystanie z  balneoterapii (za- zrozumieć co wpływa na nasilenie świądu, spytać
biegów opartych na wodach leczniczych), preparaty dziecko w jakich sytuacjach on się nasila, spytać jak
przeciwzapalne stosowane miejscowo i  regularne ono się wtedy czuje. W dalszej części Poradnika opi-
saliśmy kilka technik radzenia sobie ze świądem. n

uszkodzenia nasilają stan Cykl drapanie – swędzenie swędząca skóra jest
zapalny powodujący, że rozdrapywanaa
skóra bardziej swędzi świąd

uszkodzenia drapanie
skóry

Drapanie uszkadza skórę

ABC ATOPII 11

4

Zabiegi lecznicze w AZS

Mechanizmy wywołujące AZS i inne choroby atopowe mogą się różnić
w zależności od pacjenta. Dorośli chorzy i opiekunowie dzieci z atopią

powinni dokładnie obserwować jakie substancje , czy warunki
środowiskowe wywołują zaostrzenia choroby.

A topia jest tak skomplikowaną chorobą, że i mechanizmów reakcji alergicznych właściwych dla
zespół specjalistów zajmujących się osobą konkretnego chorego. Atopowe zapalenie skóry i in-
cierpiącą z  powodu choroby atopowej po- ne choroby atopowe mogą być wywoływane u każ-
winien składać się z pediatry, alergologa, dermato- dej osoby przez zupełnie inne czynniki zewnętrzne
lub wewnętrzne i dla każdej z nich dobry może być
loga, pulmonologa, immunologa, endokrynologa, zupełnie inny zestaw lekarstw i emolientów. Dobrą
praktyką jest prowadzenie dzienniczka obserwa-
psychologa lub psychiatry i dietetyka, a nawet kilku cji, w którym notujemy podawane leki, spożywane
pokarmy, reakcje na czynniki atmosferyczne i inne
innych specjalistów. Bardzo ważne jest żeby osoba
Skóra zdrowa
chora, czy rodzic lub opiekun chorego dziecka sa-
Komórki zdrowej skóry są niczym cegiełki,
mi zdobyli jak największą wiedzę na temat choroby które stanowią mur obronny przed
niepożądanymi intruzami z zewnątrz oraz
alergeny alergeny chronią organizm przed utratą wody.

aalelergrgeennyy aalelergrgeenny y Skóra atopowa

woda woda woda woda Komórki skóry atopowej nadmiernie tracą wodę
i oleje naturalne. Staje się ona nieszczelna
woda woda woda woda woda woda woda woda i dostają się przez nią do organizmu różne
woda woda woda woda substancje powodujące stany zapalne,
swędzenie i zaczerwienienie. Proces utraty
wodawoda wodwaoda wowdoada wowdoada wody może być przyspieszony przez stosowanie
woda woda woda woda zabronionych mydeł, zwykłych detergentów,
czy szamponów z substancjami spieniającymi.
woda woda woda woda woda woda woda
woda woda woda woda Stosowanie emolientów
woda
woda woda woda Smarowanie emolientem uszczelnia skórę
woda woda wprowadzając do naskórka bezpieczne związki
woda woda chemiczne wpływające na tworzenie się spoiwa
woda międzykomórkowego, ogranicza utratę wody
i uzupełnia oleje naturalne. Emolient pomaga
utrata wody utrata tłuszczu utrata wody zatrzymać cykl drapanie-swędzenie.
utrata wody utrata tłuszczu utrata wody

utrata wody utrata tłuszczu utrata wody

alearlegregneynypenpeentreutjarujsakosrkeore
alergeny penetruja skore

emeomlieonlietynty

emolienty

egezgezmeama wodawoda
egzema
woda

12

reakcje ciała związane z chorobą. W trakcie spotka- pacjentów z AZS i poprawiają efekt terapeutyczny.

nia z lekarzem dobrze jest zapisywać zalecenia lekar- Niestosowanie emolientów jest jedną z  najczęst-

skie i dokładnie ustalić częstotliwość wizyt. W przy- szych przyczyn niepowodzeń w  terapii AZS. Po-

padku częstego występowania nadkażeń lub braku nieważ emolient trzeba dobierać indywidualnie

poprawy po intensywnym leczeniu warto jest sko- dla każdego chorego, dobrze jest poprosić w  ap-

rzystać z porady immunologa. Każdy pacjent z na- tece o  próbki, aby uniknąć tych, które dla kon-

silonymi zmianami AZS powinien odbyć konsul- kretnej osoby są drażniące. Dobór odpowiedniego

tację psychologiczną. Czasem konieczna jest także preparatu dla aktualnego stanu skóry, kondycji

konsultacja psychiatryczna. Ideałem byłoby, gdyby dziecka czy nasilenia choroby jest normalnym

każdy pacjent z alergią pokarmową i AZS był skon- procesem, opartym o zasadę prób i błędów. Emo-

sultowany przez dietetyka. Warto mieć świadomość lienty mają głównie za zadanie nawilżenie skóry,

tego, że alergia wpływa na funkcjonowanie całego zapobieganie utracie wody, a  przede wszystkim

organizmu. Układ immuno- ochronę organizmu atopika

logiczny jest ściśle powiąza- Ideałem byłoby, gdyby przed czynnikami drażniący-

ny z  układem nerwowym, każdy pacjent z alergią pokarmową mi, które łatwo dostają się do
a  więc też i  mózgiem. Choć i AZS był skonsultowany organizmu przez nieszczelną
ogólnie sprawność umysło- przez dietetyka. warstwę naskórka i powodu-
wa dziecka z alergią nie róż- ją zaostrzenia stanów zapal-

ni się niczym od sprawności nych oraz ogólne pogorsze-

umysłowej tego zdrowego, oprócz objawów typo- nie kondycji. Każde dziecko z AZS powinno mieć

wych dla alergii od czasu do czasu mogą się pojawić swój emolient lub krem w szkole lub przedszkolu

bóle głowy, zaburzenia koncentracji, pamięci czy i co kilka godzin nakładać go na skórę, by złago-

trudności z przyswajaniem wiedzy. dzić swędzenie i  uszczelnić barierę naskórkową.

EMOLIENTY Emolient nakładamy zawsze delikatnie rozsmaro-
wując cienką warstwę, kolistymi ruchami, zawsze

Emolienty to specjalne preparaty nawilżające, za- „z  włosem”. O  żadnym emoliencie, czy kremie

zwyczaj rekomendowane przez lekarza i dostępne dla skóry atopowej nie można powiedzieć, że jest

w aptekach. Emolienty są przeznaczone do pielę- najlepszy na rynku. W  przypadku AZS ten sam

gnacji skóry skłonnej do atopii. Poprawiają one jej preparat może jednemu choremu zaszkodzić,

ochronny płaszcz hydrolipidowy. W  ich składzie a  drugiemu pomóc. Dlatego w  placówce dydak-

znajdują się specjalne składniki aktywne nieobec- tycznej nie wystarczy jeden krem, czy balsam dla

ne w zwykłych kremach nawilżających dostępnych wszystkich z chorobami skórnymi. Każde dziecko

w drogeriach. Ze względu na czas ich działania za- powinno mieć ze sobą swój preparat i używać go

leca się, w ciężkich przypadkach, smarowanie ciała zgodnie z zaleceniami.

co 2-3 godziny, natomiast u dzieci z AZS w postaci GLIKOKORTYKOSTEROIDY
„lekkiej”, emolientami smarujemy 2-3 razy dzien- MIEJSCOWE
nie. Aktualny konsensus leczenia AZS wydany w

2018 roku przez Europejskie Forum Dermatolo- Glikokortykosteroidy miejscowe (mGKS) w posta-

gii po raz pierwszy wyłonił grupę „Emolientów ci kremów lub maści to preparaty przeciwzapalne,

Plus”. Zawierają one dodatkowo aktywne sub- które aplikowane są miejscowo gdy pojawi się stan

stancje (które nie są jeszcze lekami w rozumieniu zapalny (zaczerwienienie skóry).

definicji leku) o działaniu przeciwzapalnym, które Preparaty sterydowe stosuje się 1 x dziennie,

odbudowują barierę naskórkową lub są wzboga- wieczorem, maksymalnie przez 2-3 dni w sytu-

cone przez lizaty bakteryjne pozyskane np. z Aqu- acjach, gdy trzeba opanować stan zapalny i uczu-

afilus dolomiae, które wpływają na mikrobiom cie świądu. W przypadku konieczności kurację →

ABC ATOPII 13

4

taką można po powtórzyć po 5 dniach stosowania Pod wpływem mIK szybko ustępują świąd
samych emolientów. Niestety długie stosowanie i zmiany zapalne. Preparaty te w przeciwieństwie do
mGKS może nasilać uszkodzenie bariery naskór- mGKS mogą być bezpiecznie stosowane na delikat-
kowej. Maść lub krem należy nakładać precyzyjnie ną skórę twarzy. Stosuje się je dwa razy dziennie. Nie
na miejsca zmienione chorobowo i według zaleceń wolno wystawiać posmarowanych fragmentów ciała
lekarza. Miejscowe preparaty sterydowe dostępne na działanie promieni słonecznych. Dzieci u których
są w róznych stęzeniach w postaci maści, kremów rano zaaplikowano lek z grupy immunosupresantów,
i lotionów. O rodzaju stosowanego mGKS powi- przed wyjściem na zewnątrz na spacer lub zajęcia fi-
nien decydować doświadczony lekarz dermatolog. zyczne na powietrzu, powinno użyć kremu z filtrem
Leków sterydowych nie można stosować na twarz. przeciwsłonecznym. Należy uzgodnić z  rodzicami
Preparaty sterydowe powinny być przechowywa- częstotliwość nakładania kremu z  filtrem UV. Nie-
ne w domu. Jeśli dziecko musi je zabrać na wyjazd, które dzieci wiedzą jak same siebie smarować, inne
należy je przekazać nauczycielowi lub opiekunowi, będą potrzebować wsparcia nauczyciela lub opie-
który wyda dziecku lek kiedy będzie to potrzebne. kuna. Powinno się też unikać wystawiania skóry na
Przed wyjazdem dobrze jest porozmawiać z opie- słońce bezpośrednio po nałożeniu emolientu i kre-
kunem grupy na temat zakresu jego kontroli nad mu z filtrem UV.
stosowaniem leków przez chore dziecko.
METODA MOKRYCH OPATRUNKÓW
MIEJSCOWE INHIBITORY Z BANDAŻAMI LUB ODZIEŻĄ
KALCYNEURYNY SPECJALISTYCZNĄ

W Polsce zarejestrowano dwa rodzaje leków z gru- Zdarza się, że dzieci atopowe muszą nosić specja-
py miejscowych inhibitorów kalcyneuryny (mIK). listyczną odzież medyczną lub bandaże używane
Leki te są stosowane w celu zahamowania reakcji w  metodach mokrego i  suchego opatrunku. Ele-
zapalnych skóry i wyłączenia odpowiedzi immu- menty odzieży lub bandaże są zwykle schowane
nologicznej. pod ubraniem wierzchnim i nie są widoczne dla
innych poza sytuacjami, w  których dziecko mu-
Uwaga si się przebrać na ćwiczenia sportowe. Noszenie
przez dzieci z AZS specjalnych bandaży w formie
Ze względu na działanie niektórych opisy- rękawa lub elementów odzieży, nie tylko pomaga
wanych powyżej terapii, dziecko atopowe lepiej się wchłaniać emolientom, ale też zabezpie-
jest dużo mniej odporne na zakażenia cza skórę przed skutkami drapania i  ogranicza
bakteryjne, wirusowe oraz grzybicze. uporczywy świąd. Metoda mokrego opatrunku
Trzeba wówczas w umiejętny sposób, nie polega na nałożeniu na posmarowaną emolien-
wykluczając dziecka z prac grupy w szkole tem skórę, nawilżonej warstwy bandaża lub ele-
czy przedszkolu, chronić je przed ryzy- mentu odzieży Comfifast™, na co nakładana jest
kiem dodatkowego zarażenia wirusami lub druga, sucha warstwa zewnętrzna. U  większości
innymi drobnoustrojami. Jeśli dojdzie do dzieci, u  których stosuje się mokre opatrunki, tę
kontaktu z innym chorym dzieckiem, szcze- procedurę przeprowadza się przed snem i w nocy.
gólnie gdy mamy do czynienia z chorobami Jednakże, w  niektórych przypadkach, gdy świąd
takimi jak odra, ospa, czy opryszczka, lub jest uporczywy, dzieci zmuszone są nosić bandaże
gdy istnieje ryzyko zakażenia ran, opiekun na fragmentach ciała (nadgarstki, kostki, zgięcia
lub nauczyciel powinien poinformować kończyn) lub na całym ciele także podczas dnia.
o tym rodziców W takim przypadku dziecko będzie potrzebowało
asysty w  zwilżaniu warstwy bandaża. Najłatwiej
jest to robić wodą termalną w sprayu. Ważne jest, →

14

by nie pozwolić wyschnąć całkowicie warstwie ale też zmniejsza pobudliwość nerwów czucio-
mokrej bandaży. Ponieważ dziecko w  bandażach wych i ruchowych. Odmładzają i regenerują skórę
wygląda inaczej może to sprowokować negatywne kąpiele kwasowęglowe, które zawierają wysokie
reakcje ze strony innych dzieci. Przed wysłaniem stężenie dwutlenku węgla. Woda z  dodatkiem
dziecka do szkoły w  dodatkowych opatrunkach, rozpuszczonych cząsteczek siarki używana jest do
należy je przygotować, by potrafiło opowiedzieć kąpieli siarczkowo-siarkowodorowych. Zmiękcza
o swojej chorobie i wyjaśnić jak mokre opatrun- ona naskórek i wpływa na jego regenerację. Kąpie-
ki pomagają mu wracać do zdrowia, a skórze czuć le stosowane w balneoterapii mają jeszcze dodat-
się lepiej. Nauczyciel powinien rozumieć zasady kową, niezwykle ważną funkcję – działają wspo-
stosowania mokrych opatrunków i udzielać wyja- magająco w  stanach przemęczenia, wyczerpania
śnień innym dzieciom lub ich rodzicom. i nadmiernego stresu. Nie tylko uspokajają, ale też
odprężają i poprawiają nastrój.
LECZENIE SZPITALNE
ZAAWANSOWANE PROCEDURY
W stanach ciężkich i erytrodermicznych, w któ- MEDYCZNE
rych zmianom chorobowym podlega ponad 90%
powierzchni ciała, zalecana jest hospitalizacja na Zdarza się tak, że dziecko z  AZS choruje długo,
oddziałach dermatologicznych. W innych przypad- a objawy choroby są bardzo silne. Wówczas, ko-
kach może dojść do rozwoju wyprysku opryszczko- nieczne jest zastosowanie specjalistycznych tera-
wego, infekcji wirusowej, która powinna być leczo- pii i  hospitalizacja. Do takich terapii zaliczamy
na w szpitalach zakaźnych. Przebywając w szpitalu np. sterydoterapię ogólnoustrojową, cyklospory-
lub w domu w okresie rekonwalescencji dzieci nie nę, leki biologiczne, fototerapię. Tak silnie dzia-
mają możliwości uczestniczenia w lekcjach i innych łające leki wywołują skutki uboczne, które mogą
zajęciach dydaktycznych. Dobrze jest, by kadra pe- mieć ogromny wpływ na zachowanie dziecka
dagogiczna szkoły czy przedszkola zadbała o prze- w przedszkolu lub szkole. Niszczą też inne orga-
kazanie choremu dziecku materiałów do uczenia ny wewnętrzne chorego, który może tracić apetyt,
się, a  po powrocie do szkoły pomogła w  ponow- mieć problemy gastryczne, senność, bóle w  róż-
nym wdrożeniu się w życie klasy lub grupy. nych częściach ciała. Bardzo często u dzieci ato-
powych poddanych powyższym terapiom notuje
WODOLECZNICTWO się objawy anemii, ponadnormatywnie wzrasta
ciśnienie krwi, a w niektórych przypadkach upo-
Istnieje wiele terapii uzupełniających leczenie śledzona zostaje praca nerek. W wyniku przyjmo-
atopowego zapalenia skóry. Jedną z nich jest sto- wanych leków dzieci mogą doświadczać senności
sowanie zabiegów z  użyciem wód mineralnych. czy zmagać się z opóźnionym refleksem. Alergik
Łagodzą one objawy choroby, niwelują zmiany w  pewnych okresach roku czy na pewnych eta-
skórne, zmniejszają świąd. Nie wszystkie zabiegi pach leczenia może mieć obniżoną wydolność,
wodolecznicze wpływają korzystnie na stany za- tak fizyczną, jak i  intelektualną. Choroby aler-
palne skóry. Niektóre są wręcz szkodliwe, dlate- giczne mogą też wywoływać negatywne reakcje
go zawsze trzeba sprawdzić czy dana terapia jest na stres, zwiększony lęk oraz chwiejność emo-
wskazana dla osób z  chorą skórą. Dermatolodzy cjonalną. Rodzice, opiekunowie szkolni i  przed-
polecają wody solankowe zarówno na łojotoko- szkolni powinni pozostawać w  kontakcie i  wy-
we jak i  atopowe zapalenie skóry. Zawierają one mieniać się obserwacjami na temat stanu zdrowia
często dodatkowe minerały takie jak jony potasu, i  zachowania dziecka. Podczas zaawansowanych
magnezu, wapnia, jodu czy bromu. Woda solan- terapii medycznych dziecko może mieć obniżoną
kowa wzmacnia odporność organizmu, co przy odporność na infekcje i zakażenia. Powinno być
chorobach alergicznych jest niezwykle ważne. ono izolowane od innych dzieci chorych. n
Poprawia ukrwienie, pobudza przemianę materii,

ABC ATOPII 15

5

U chorych z AZS nieszczelna skóra pozwala łatwo wnikać czynnikom
zewnętrznym, alergenom i mikroorganizmom, które wywołują stan
zapalny oraz zakażenia bakteryjne , wirusowe i grzybicze .

AZS i zakażenia

Bakteryjne zakażenia skóry Wirusowe zakażenia skóry
Najczęstsze zakażenia wirusowe to: opryszcz-
Sucha skóra atopowa jest znakomitym podłożem ka, mięczak zakaźny, brodawki wirusowe i ospa
do rozwoju gronkowca złocistego. Ponad 80% pa- wietrzna. Skóra atopowa łatwo ulega zakażeniu
cjentów z AZS to nosiciele tej bakterii. Bakteria ta wirusem opryszczki, wywołującym uogólniony
w niewielkich ilościach występuje naturalnie na WYPRYSK OPRYSZCZKOWY, który wymaga
skórze zdrowej. Gdy trafia na otarcia, przeczosy natychmiastowej farmakoterapii antywirusowej,
i mikrouszkodzenia namnaża się powodując stany konsultacji okulistycznej i hospitalizacji w szpi-
zapalne skóry. Przy infekcji gronkowcem wzmaga się talu zakaźnym.
stan zapalny, skóra jest bardziej czerwona i szorstka, MIĘCZAKIEM ZAKAŹNYM również łatwo jest
pojawiają się żółte strupki i sączące się pęcherzyki. się zarazić. Objawy o charakterze twardych, perło-
Leczenie zakażenia bakteryjnego skóry atopowej jest watych guzków mogą się występować pojedynczo,
zazwyczaj dłuższe niż normalnie i może wymagać: albo pod wpływem drapania rozprzestrzeniać się
na całe ciało. Zarówno mięczak zakaźny jak i bro-
zmiany emolientu na preparat zawierający sub- dawki wirusowe leczone są skutecznie przez leka-
stancje antybakteryjne, rzy dermatologów. OSPA WIETRZNA jest częstą
chorobą wieku dziecięcego, która u dzieci z AZS
stosowania antybiotyków miejscowych (mupi- powoduje zaostrzenie zmian atopowych i wzmo-
rocyna, kwas fusydowy lub retapamulina), anty- żony świąd. n
septyków (np. octenisept), a w przyp. trwających
dłużej niż 10 dni, antybiotykoterapii doustnej. Pamiętajmy!

W  tym okresie dzieci mogą mieć podwyższo- Dzieci z AZS nie zarażają innych. Skóra z mikro-
ną temperaturę i pogorszone samopoczucie. Jeśli uszkodzeniami łatwo ulega zakażeniom.
dziecko stosowało metodę mokrych opatrunków, Ponieważ skóra dzieci atopowych jest pod
na czas leczenia zakażenia bakteryjnego, należy nieustanną kontrolą, wszystkie zakażenia, już
z  tej  metody zrezygnować. Wilgotne środowisko w ich początkowej fazie, są leczone. Dla dzieci
sprzyja kolonizacji bakterii. atopowych kontakt z zarażoną skórą innego
dziecka często oznacza infekcję. Należy pamię-
Grzybicze zakażenia skóry tać, że każde dziecko, które ma zmiany skórne
wywołane przez drobnoustroje, powinno uni-
Konsekwencje zakażenia grzybiczego są takie same kać kontaktu z rówieśnikami by minimalizować
dla każdego dziecka, przy czym dziecko atopowe ryzyko ich zakażenia.
szybciej może ulec zakażeniu. Dzieci najczęściej za-
rażają się drożdżakiem Candida albicans. Grzyb ten
rozwija się zazwyczaj w okresie obniżonej odporno-
ści, zajmując najczęściej kąciki ust (zajady), okolicę
zauszną i śluzówki (pleśniawki). Często zakażenie
grzybicze mylone jest z zaostrzeniem zmian atopo-
wych. Standardowe leczenie wymaga stosowania
miejscowych preparatów przeciwgrzybiczych.

16

6

AZS i emocje

Dzieci z atopowym zapaleniem
skóry nie tylko zmagają się

z fizycznymi skutkami choroby.
Atopia stawia im też wyzwania

natury psychologicznej.

S kóra kształtuje obraz własnej osoby, poczu- potrafią wyśmiewać specjalne posiłki, inne ubrania,
cie własnej wartości i samoocenę. W skórze opatrunki na poważniejszych zmianach na skórze,
znajdują się wolne zakończenia nerwowe – czy nieuczestniczenie w niektórych zajęciach.
skórą odbieramy cały otaczający nas świat. Poprzez Dziecko z AZS może odczuwać m.in.:
skórę także komunikujemy się ze światem, za jej
pomocą sygnalizujemy emocje. Jej uszkodzenie po- zawstydzenie pogorszonym wyglądem
woduje problemy z  samoakceptacją. Długotrwałe odmienność z powodu ograniczeń, uporczywe-
zmaganie się z  przewlekłą chorobą skóry utrudnia go świądu zmuszającego do drapania, a  także
codzienne funkcjonowanie, wpływa na relacje z ró- prowadzenia specjalnego trybu życia, diety, cią-
wieśnikami i może odgrywać poważną rolę w roz- głej pielęgnacji ciała
woju psychicznym dziecka. Chora skóra może być p odenerwowanie wynikające z trudności w kon-
dla dziecka źródłem obniżonego poczucia własnej centracji podczas zajęć, których powodem jest
wartości i poczucia bezradności. Zanim dziecko za- zaburzenia snu i świąd
cznie uczęszczać do przedszkola czy szkoły często przytłoczenie obowiązkami pielęgnacyjnymi,
nie ma świadomości odmienności swojego wyglądu. przyjmowaniem leków, specjalnymi dietami
W momencie konfrontacji z innymi dziećmi, z bra- i ciągłą uważnością na unikanie alergenów
kiem ograniczeń, że mogą jeść wszystkie produkty, z łość wynikającą z poczucia niesprawiedliwości,
czy bawić się wszystkim i  w  każdym środowisku, że to ono choruje, a inni nie
dziecko atopowe może zacząć wycofywać się z życia osamotnienie będące skutkiem częstszej nie-
grupy. Świadomość ograniczeń w zabawie, czy zaję- obecności w szkole, niemożności uczestniczenia
ciach manualnych wynikających z  atopii powodu- w niektórych aktywnościach na równi z kolega-
je, że dzieci z AZS czują się źle, stają się nieśmiałe, mi z klasy lub grupy
mają problemy z  przystosowaniem i  adaptacją. Sy- Przy dobrym wsparciu psychicznym dziecka
gnałem, że dziecko czuje się odrzucone z  powodu atopowego przez rodziców i  opiekunów, pomocy
swojej choroby jest niechęć lub odmowa pójścia do w  opanowaniu wszystkich obowiązków pielęgna-
przedszkola lub szkoły. Wewnętrzne rozterki dziecka cyjnych i  zrozumieniu choroby, można zapewnić
niestety czasem mogą się spotkać z brakiem akcepta- dziecku lepszą adaptację w  grupie rówieśniczej,
cji, a nawet wrogością w grupie rówieśniczej. Dzieci pewność siebie i prawie pełne uczestnictwo w ak-
tywnościach klasy lub grupy. n

ABC ATOPII 17

7

Opiekunowie dziecka z AZS

Choroba dziecka ma wpływ na rodziców i na funkcjonowanie całej rodziny,
obniżając jakość życia wszystkich jej członków. Wygląd dziecka, jego

wzmożony niepokój, drażliwość , konieczność stałego dbania o stan skóry
są źródłem stresu.

C hora skóra może być przyczyną ogra- Powinni dysponować odpowiednimi zasobami,
niczenia kontaktu fizycznego rodzica by móc zapewnić opiekę fizyczną, troskę, cier-
z  dzieckiem. W  natłoku codziennych pliwość, czułość i  poczucie bezpieczeństwa. To

zadań powiększonych o obowiązki pielęgnacyjne, znaczy, że każdy rodzic sam powinien zadbać

wizyty u  lekarza, organizację o wsparcie dla siebie i starać się

specjalnych zajęć manualnych Silny niepokój związany zdobyć wiedzę na temat wła-
dla dzieci pozwalających na z chorobą dziecka, pojawiające snych możliwości i ograniczeń.
zapomnienie o  świądzie, czy
utrzymywaniu specjalnej die- się niespodziewanie objawy, Dobrze jest:

ty, niektórzy nie znajdują cza- niepewność i brak kontroli nauczyć się rozpoznawać sy-

su na spokojne posiedzenie nad jego chorobą powoduje, tuacje stresujące dla siebie,
z  dzieckiem, wspólny relaks, że rodzice czują się zmęczeni, dziecka i  pozostałych człon-
wyciszenie, zabawę, czy po bezradni, przeżywają złość , ków rodziny
prostu dłuższą chwilę przy- zastanowić się jakie reakcje

tulania. 60% dzieci z AZS ma rozdrażnienie, frustrację w  nas i  w  innych te sytuacje

problemy z  zasypianiem. Sen i mają poczucie winy wywołują
jest często przerywany noc- z naleźć sposób jak radzić so-

nymi atakami swędzenia, co bie z daną emocją

wpływa też negatywnie na sen rodziców. Po ta- przygotować nowe środowisko i  osoby, które

kich nocach dzieci mają trudności z wstawaniem mają stać się opiekunami dziecka tłumacząc na

i problemy z koncentracją na zajęciach w szkole czym polega AZS, jakie może być zachowanie

czy przedszkolu. Dodatkowym stresem są poważ- dziecka w sytuacjach trudnych i jak postępować

ne zmiany takie jak przeprowadzka, rozpoczęcie w przypadku nasilenia objawów fizycznych oraz

nauki w szkole, czy w przedszkolu, narodziny no- nadmiernych reakcji emocjonalnych

wego dziecka. Silny niepokój związany z chorobą r ozmawiać o wszystkim z dzieckiem

dziecka, pojawiające się niespodziewanie objawy,

niepewność i brak kontroli nad jego chorobą po- Zdarza się, że rodzice chorych dzieci zamykają się

wodują, że rodzice czują się zmęczeni, bezradni, na nowe doświadczenia z obawy przed emocjami,

przeżywają złość, rozdrażnienie, frustrację, bez- nasileniami objawów i związanymi z tym własny-

radność i mają poczucie winy. Żeby poradzić so- mi lękami. Dzieciom potrzebny jest kontakt z ró-

bie z tym wszystkim, pomóc dziecku i sobie, trze- wieśnikami i  światem istniejącym poza rodziną

ba znaleźć chwilę na wcześniejsze przemyślenie i  domem. Uczestniczenie w  imprezach okolicz-

i  przedyskutowanie różnych potencjalnych pro- nościowych, korzystanie z zajęć dodatkowych jest

blemów. Rodzice i  opiekunowie dziecka z  AZS niezbędne dla dziecka by rozwijało umiejętności

są dla niego podstawowym źródłem wsparcia. psycho-społeczne. n

18

8

Dziecko z AZS
w przedszkolu i szkole

Czas rozpoczęcia przedszkola czy szkoły jest niezwykle fascynującym,
ale też trudnym doświadczeniem, zarówno dla dziecka jak i dla rodziców.

Rozpoczęcie przez dziecko nauki w przed- W kontakcie ze szkołą
szkolu lub szkole jest trudne i może być dla rodzic powinien:
rodziców lub opiekunów dużym wyzwa-
niem. Stanowi też trudność dla nauczyciela, który regularnie zbierać informacje od opiekunów
będzie musiał poświęcać więcej uwagi dziecku cho- w szkole i przedszkolu o tym jak się dziecko za-
remu niż innym dzieciom, wesprzeć je w jego cho- chowuje
robie, czasem cierpieniu, pomóc nadążyć za dziećmi z organizować krótki wykład na temat AZS dla
zdrowymi pomimo utrudnień. Dzieci atopowe przez nauczycieli lub opiekunów
cały czas muszą się uczyć w jaki sposób dbać o swo- z organizować rozmowę o chorobie z rówieśni-
ją, skórę w domu i poza nim. Warto, aby pracowni- kami dziecka
cy przedszkola lub szkoły wiedzieli, w jakiej sytuacji p orozmawiać z rodzicami dzieci z grupy
znajduje się dziecko i rodzina. Wyjaśnienie nauczy- lub klasy, do której uczęszcza chore dziecko
cielom, czym jest AZS i jaki ma wpływ na zachowa- w ydrukować krótkie informacje na temat cho-
nie dziecka i na psychikę członków rodziny, pozwoli roby i rozdać w formie ulotek nauczycielom, in-
na lepszą komunikację ucznia z nauczycielem i lep- nym rodzicom, uczniom
sze funkcjonowanie dziecka w grupie rówieśniczej. d ostarczyć dla szkoły czy przedszkola pakiety in-
formacyjne o chorobie takie jak ten Poradnik

Dalsza część Poradnika powinna:

1 pomóc kadrze wychowawczej poznać i zrozumieć specyficzne potrzeby
dziecka atopowego w szkole i przedszkolu

2 przekazać kilka istotnych rad dotyczącech tego, jak pomóc choremu
dziecku w integracji z rówieśnikami, a także jak wspierać w radzeniu sobie
z chorobą podczas pobytu w szkole lub przedszkolu

3 wyposażyć kadrę wychowawczą w niezbędne narzędzia i wiedzę,
pozwalające na wytłumaczenie wychowankom i uczniom czym jest atopia

4 stworzyć dogodne warunki niezbędne do rozpoczęcia dialogu pomiędzy
kadrą wychowawczą, a opiekunem dziecka

W komunikacji pomiędzy kadrą wychowawczą i rodzicami,
pomocny będzie zestaw zagadnień do omówienia, ze str. 24 i 25.

ABC ATOPII 19

9

Jednym z istotniejszych
zmartwień rodziców dziecka
dotkniętego atopowym zapaleniem

skóry jest troska o to, czy
dziecko sobie poradziczy
przez częstą absencję
w przedszkolu lub szkole,
nie zostanie w tyle za

rówieśnikami

Absencja z powodu choroby

P olski system oświaty uznaje, że dzieci prze- Można pomóc dziecku nadrobić nieobecności
wlekle chore (z alergią, AZS, astmą, cukrzycą, dzięki odpowiedniemu planowaniu. Nie da się prze-
czy padaczką) mają możliwość, pomimo czę- widzieć choroby, ale nieobecności spowodowane

stych absencji, zrealizowania podstawy programo- wyjazdem do sanatorium, czy wizytami lekarskimi

wej kształcenia ogólnego. Obowiązują ich wymaga- można omówić z  nauczycielami. Dobrze jest wraz

nia programowe przeznaczone Niektóre dzieci z  nauczycielami przygotować
dla większości dzieci w polskich po okresie choroby mogą być pakiety do nauki domowej albo
szkołach. Tylko w wyjątkowych rozkojarzone i niecierpliwe. korzystać ze stron internetowych
sytuacjach dzieci mogą reali- oferujących ćwiczenia wspiera-
zować podstawowe programy Czasem jedynym rozwiązaniem jące program w  szkole. Przykła-

w  formie indywidualnego na- dla nich jest pozostanie dem może być Khan Academy
uczania. Forma ta pozbawia na kilka dni w domu. (https:/pl.khanacademy.org).
dziecko kontaktów z rówieśnika- Można też wymyślać krótkie za-

mi, dlatego tak ważne jest, aby w miarę możliwości bawy uzupełniające naukę przydatne w podróży czy

trwała jak najkrócej, np. do czasu ustąpienia części w poczekalni do lekarza.

objawów. Pogorszenie atopowego zapalenia skóry, ze

Dzieci z AZS mogą opuszczać względu na zmianę wyglądu, towarzyszący cho-
zajęcia w szkole lub przedszkolu robie świąd i  problemy ze snem, bardzo obniża
w związku z: nastrój dziecka. Niektóre dzieci po okresie choro-
by mogą być rozkojarzone i niecierpliwe. Czasem

hospitalizacjami, jedynym rozwiązaniem dla nich jest pozostanie

częstymi wizytami u różnych specjalistów, na kilka dni w domu. Wówczas też przydadzą się

wyjazdowymi badaniami diagnostycznymi, informacje jakie zadania domowe dziecko może

okresami choroby i rekonwalescencji, nadrobić lub jaki zakres wiedzy opanować, by być

zakażeniami lub zagrożeniem zakażenia. na bieżąco z przerabianym w szkole materiałem. n

20

Pomocnik nauczyciela,

czyli jak pomóc dziecku przewlekle choremu

Rodzice, którzy nie informują nauczyciela o chorobie dziecka, popełniają
ogromny błąd. Nauczyciel nie będzie mógł pomóc dziecku w sytuacji
obniżonej wydolności. Oczekując natomiast od niego tego samego,
co od zdrowych dzieci może wpłynąć na niego negatywnie.

O  powodzeniu dziecka w szkole decyduje wiele 4. Trzeba zadbać, by dziecko używało preparatu
czynników. Podstawą są wiedza, umiejętności sterylnego, z  pompką, albo pobierało emolient za
i zdolności dziecka. Ważne są też, poza zdro- pomocą czystej szpatułki lub łyżeczki.
wiem, motywacja dziecka do nauki, wiara we własne 5. Dobrze jest używać w  szkole niealergizują-
siły, odporność emocjonalna, kondycja fizyczna, kre- cych środków czyszczących dbając jednocześnie
atywność i podejmowanie inicjatyw oraz zaufanie do o usuwanie kurzu i ogólną czystość w pomiesz-
otoczenia i  do siebie. Wszystkiemu temu powinno czeniach.
towarzyszyć poczucie bezpieczeństwa. Dziecko, które 6. Dywany łatwo zbierające kurz nie są  wskazane
się boi, będzie doświadczało niepowodzeń w  kon- w szkole. Najlepsze są podłogi z drewna, terakoty
taktach z  ludźmi oraz trudności w  nauce. Dlatego lub innych materiałów naturalnych.
niezmiernie ważne jest tworzenie dobrego klimatu 7. Szkoła powinna zadbać o  zakup niealergizują-
w szkole, zapewniającego poszanowanie uczuć i po- cych pomocy naukowych i  materiałów na warsz-
trzeb dziecka, dającego przestrzeń dla tych dzieci, taty.
którym z przyczyn zdrowotnych jest trudniej. 8. Obecność zwierząt w szkole powinna być ograni-
czona do niezbędnego minimum.
Co może zrobić nauczyciel, żeby 9. Dziecko uczulone na pyłki nie powinno wychodzić
na dwór w okresie pylenia drażniących go roślin.
pomóc dziecku z AZS? 10. Dzieciom z alergią kontaktową należy pozwolić
na przynoszenie własnych sztućców, noszenie ręka-
1. Rodzice i nauczyciele powinni zadbać o przekazy- wiczek i niewykonywanie czynności, które narazi-
wanie sobie wzajemnie wiedzy na temat sposobu le- łyby je na kontakt z metalem lub innymi czynnika-
czenia dziecka, smarowania emolientami i używania mi drażniącymi.
sterydów lub antybiotyków (doustnych lub w postaci 11. Jeśli rodzice nie są w  stanie zapewnić dziecku
maści). z  alergią pokarmową domowych posiłków, szkoła
2.Temperatura pomieszczenia nie powinna być ani powinna włączyć do jadłospisu potrawy pozbawio-
za wysoka ani za niska, najlepiej około 20-22o C. Po- ne produktów mocno alergizujących.
mieszczenie powinno być często wietrzone. Na lek- 12. Dobrze jest szybko izolować dziecko z AZS od
cjach wychowania fizycznego lub na basenie dziecko innych chorych dzieci, a chore dzieci prosić o po-
powinno mieć zapewnioną możliwość pielęgnacji zostawanie w  domu, szczególnie w  przypadku
ciała, by zminimalizować drażniący wpływ chloru lub zakażeń skóry drobnoustrojami (m.in. wirusem
potu. opryszczki). Informacja o pojawieniu się choroby
3.Trzeba pozwolić dziecku na posiadanie własnych zakaźnej (np. ospy) powinna być jak najszybciej
środków myjących (zastępnik mydła lub żel) i emo- przekazana rodzicom. n
lientów, które dziecko powinno móc schować w bez-
piecznym miejscu.

ABC ATOPII 21

11

Podawanie leków
w placówce

Nauczyciele i opiekunowie , w przypadku posiadania przez
nich zalecenia lekarskiego i zgody rodziców, nie ponoszą
odpowiedzialności podając leki zgodnie z tym zaleceniem.

Leczenie objawowe w  AZS wymaga dużej W  sytuacjach spornych, warto sięgnąć do
staranności w  dbaniu o  skórę, m.in. po- rozwiązań prawnych obowiązujących w  Polsce
przez regularne aplikowanie emolientów, i traktujących o zasadach opieki nad dzieckiem prze-
mycie rąk substytutem mydła oraz nawilżanie. wlekle chorym w  placówce dydaktycznej. Takim
Powyższe zabiegi mają zminimalizować świąd, rozwiązaniem w Polsce jest dokument pt. „Stanow-
a także ryzyko zakażeń i zaostrzeń choroby. Kadra isko Ministerstwa Zdrowia w  sprawie możliwości
pedagogiczna powinna o  tym wiedzieć i  umieć podawania leków dzieciom przez nauczycieli
pomóc dzieciom, szczególnie tym mniejszym w  szkole i  przedszkolu”. Poniżej przedstawiamy
w zabiegach pielęgnacyjnych. brzmienie części dokumentu, odnoszącej się do
zasad opieki nad dzieckiem przewlekle chorym:

(…) Podawanie leków uczniom z chorobą przewlekłą :

Jeśli uczeń z chorobą przewlekłą musi stale przyjmować leki w szkole,
rodzice dziecka
(przed przyjęciem go do placówki) zobowiązani są do poinformowania:

na jaką chorobę dziecko choruje;

jakie leki przyjmuje (nazwa i dawkowanie).

Konieczne jest również przekazanie pielęgniarce zlecenia lekarskiego oraz pisemnego upoważnienia
do podawania dziecku leków (dotyczy to także uczniów pełnoletnich).

Gdy w czasie nieobecności pielęgniarki w placówce oświatowej trzeba podać dziecku lek lub
wykonać inne czynności (np. skontrolować poziom cukru we krwi u dziecka chorego na cukrzycę
czy podać lek drogą wziewną dziecku choremu na astmę), mogą one być wykonane przez inne osoby
(dziecko, opiekunów, czy nauczyciela), które odbyły przeszkolenie w tym zakresie. Wykształcenie
medyczne nie jest w tym wypadku wymagane. Osoby przyjmujące zadanie podawania leków dziecku
muszą wyrazić na to zgodę, a rodzice powinni podpisać oświadczenie, że zgadzają się na podanie
leków dziecku przez osobę bez wykształcenia medycznego. Przekazywanie przez rodziców upraw-
nień do wykonywania czynności związanych z opieką nad dzieckiem oraz zgoda pracownika szkoły
i zobowiązanie do sprawowania opieki powinny mieć formę umowy (ustnej lub pisemnej), między
rodzicami dziecka przewlekle chorego, a pracownikiem szkoły. (…)”

22

Polskie Towarzystwo Chorób Atopowych jest Stowarzyszeniem rodziców
i pacjentów. PTCA za główny cel przyjęło wsparcie merytoryczne
i rzeczowe dla rodzin dotkniętych chorobami atopowymi i alergiami.

P olskie Towarzystwo Chorób Atopowych u coraz większej liczby dzieci, lekarze diagnozują
jest Stowarzyszeniem rodziców i  pacjen- atopowe zapalenie skóry.
tów. PTCA za główny cel przyjęło wsparcie
Jednym z  naszych podstawowych celów statu-

merytoryczne i  rzeczowe dla rodzin dotkniętych towych jest edukacja. Edukujemy rodziców, społe-

chorobami atopowymi i  alergiami. Stowarzysze- czeństwo, kadrę medyczną. W  aspekcie opieki nad

nie realizuje wszelkie działania w zakresie szeroko dzieckiem z  atopowym zapaleniem skóry, mając na

pojętej edukacji, a  także daje wsparcie psycholo- uwadze komfort życia całej jego rodziny i  dbałość

giczne dla dzieci, młodzieży i  dorosłych z  AZS. o prawidłowy i równoprawny rozwój, wiemy jak waż-

na jest wiedza. Opieka nad dzieckiem z AZS to trudne

Grupa chorób atopowych obejmuje: wyzwanie. Wspólnie musimy temu wyzwaniu podo-

atopowe zapalenie skóry łać. Dlatego powstał ten Poradnik.

astmę oskrzelową Jako Stowarzyszenie pacjentów oraz rodzi-

alergiczny nieżyt nosa ców chorych dzieci, wspieramy i  jednocześnie

a lergiczne zapalenie spojówek reprezentujemy prawie pięciomilionową rzeszę

pokrzywki pacjentów w Polsce. Pomagamy sobie nawzajem,

prowadząc zamknięte Grupy Wsparcia w portalu

PTCA to odpowiedź na istniejącą w naszym społecznościowym Facebook, gdzie liczba użyt-

kraju lukę w  aspekcie informacyjno-edukacyj- kowników pod koniec 2018 roku przekroczyła 34

nym, jak i związaną ze wsparciem organów pań- tysiące. Komunikujemy się z całą atopową rodziną

stwowych tak licznej grupy Na atopowe zapalenie skóry przez nasz portal www.ptca.
społecznej. Na atopowe zapa- w Polsce choruje co piąte pl, kanał wideo „AtopiaTV”
lenie skóry w  Polsce choruje i wydajemy bezpłatny kwartal-
co piąte dziecko, a  wśród do- dziecko, a wśród dorosłych nik „Atopia”. To tylko niektóre
co dwudziesty Polak.
rosłych co dwudziesty Polak. z naszych licznych działań.

Ze względu na wysoki poziom Gorąco zachęcamy do

zanieczyszczeń, dużą obecność różnych związków członkostwa w PTCA, zarówno opiekunów dzieci

chemicznych w  pożywieniu i  przedmiotach co- chorych, pacjentów dorosłych, jak i  firmy, które

dziennego użytku, stresujący tryb życia, pęd cy- w ramach polityki CSR, zechcą wspierać naszą ato-

wilizacyjny, od lat obserwujemy, że z roku na rok pową społeczność. n

ABC ATOPII 23

12

Spotkanie opiekun-wychowawca

Dobra współpraca opiekuna z placówką dydaktyczną, powinna się
rozpocząć od spotkania rodzica z wychowawcą.

Poniżej prezentujemy listę zagadnień, które na takim spotkaniu
powinny być podjęte .

Przygotowaliśmy też wygodny „arkusz spotkania”,
który jest gotowy do pobrania na www.ptca.pl,

w zakładce: „Dziecko z AZS w przedszkolu i szkole".

1. K iedy zdiagnozowano AZS? Czy od tego czasu kondycja dziecka się polepszyła,
czy pogorszyła?

2. Jak wygląda skóra w „lepszych” momentach, a jak w „gorszych”?

3. Czy dziecko choruje na inne choroby? Jeśli tak, czy mają one wpływ na AZS?

4. Jak dziecko się czuje ze swoją chorobą? Czy ma jej świadomość? Czy dziecko odczuwa
frustrację? Czy istnieje jakiś schemat zmian zachowania/emocji dziecka?

5. Czy dziecko jest pod opieką dermatologa, alergologa? Jak często odbywają się wizyty
lekarskie?

6. Czy AZS dziecka podlega jakiemuś schematowi (np. latem jest lepiej, a  zimą gorzej)?
Jak często są okresy zaostrzenia, a jak często i jak długo trwa remisja?

7. Jakie są stosowane zabiegi pielęgnacyjne? Jakie leki są podawane? Czy podawane leki lub
zabiegi mają skutki uboczne, które są istotne w aspekcie aktywności dziecka w placówce?

8. Ile emolientu i  jak często należy aplikować podczas pobytu w  placówce? Jakie partie
ciała należy smarować? Czy dziecko smaruje się samo, czy wymaga asysty? Gdzie będzie
przechowywany emolient? Czy są jakieś wypracowane techniki smarowania? Czy sposób
smarowania zmienia się w  zależności od pory roku? Czy uzgodniono, że odbędzie się
aplikacja „pokazowa” przez rodzica w placówce?

9. Czy dziecko źle reaguje/jest uczulone na jakieś konkretne składniki syntetyczne (dotyczy
np. rękawiczek do smarowania emolientem lub rękawiczek do „brudnych robótek”)?

24

10. Czy dziecko będzie miało własny emolient do smarowania, substytut mydła do mycia
rąk, swój „świeży” ręcznik? Uzgodnijcie, czy emollient będzie w opakowaniu z pompką,
a jeśli nie, czy dziecko zostanie wyposażone w czystą łyżeczkę lub szpatułkę do zbierania
emolientu z szyjki tuby.

11. Jakie czynniki powodują zaostrzenie przebiegu AZS? Czy istnieją sposoby, aby te za-
ostrzenia załagodzić? Czy dziecko będzie zaopatrzone w przedmioty chroniące je przed
alergenami (np. rękawiczki do prac plastycznych)?

12. Czy proponowane w  szkole mundurki nie będą powodowały zaostrzeń choroby
u dziecka?

13. Czy są szczególne sytuacje w domu, gdy dziecko odczuwa nasilony świąd i zaczyna się
intensywniej drapać? Jak można dziecku wówczas pomóc?

14. Poinformowanie nauczyciela o potencjalnych terminach absencji (np. planowane wizyty
lekarskie lub hospitalizacje).

15. Czy dziecko miewa problemy ze snem? Jeśli tak, to jak często? Jak brak snu wpływa na
kondycję/aktywność dziecka podczas dnia?

16. Czy u dziecka doszło wcześniej do zakażenia skóry? Czy dzieje się to często?

17. Czy dziecko jest na diecie eliminacyjnej? Czy placówka może zapewnić odpo-
wiednią dietę? Jeśli nie, w  jakiej formie rodzice mogą dostarczać gotowe posiłki?
Czy są dodatkowe tematy związane z  dietą, na które należy zwrócić uwagę
(np. lekcje gotowania, wycieczki, pikniki itd.)?


18. Czy dziecko może chodzić na basen? Należy ustalić wszelkie szczegóły dotyczące takiego
wyjścia (np. smarowanie ciała przed i po kąpieli).

19. Czy dziecko powinno być smarowane kremem z filtrem UV? Czy robi to samo, czy po-
trzebuje asysty? W jakich sytuacjach dziecko powinno być posmarowane?

20.Należy ustalić z wyprzedzeniem ze szkołą plan wydarzeń i wycieczek.

21. Czy przedszkole/szkoła realizuje strategię wychowania w tolerancji i równouprawnieniu?

ABC ATOPII 25

Kampania-Zrozumieć AZS

AZS choroba ciała i duszy,
którą trzeba zrozumieć

Uporczywy, trudny do opanowania świąd, widoczne na skórze
nawracające zmiany zapalne i nieestetyczne sączące się rany,
stygmatyzacja i wykluczenie , to codzienność pacjentów z atopowym

zapaleniem skóry (AZS).

A topowe zapalenie skóry to jedna z najczęst- Uporczywy świąd i piekący ból
szych przewlekłych chorób skóry. Wbrew
powszechnej opinii AZS, nie jest wysypką Uporczywy, świąd jest tak silny, że pacjenci nie są
w  stanie nad nim zapanować. Zadają sobie ból,

ani schorzeniem wyłącznie wieku dziecięcego. To byleby tylko na chwilę swędzenie ustało. Dra-

poważna choroba immunologiczna, która odciska pią się do krwi, nie śpią, nie mogą się na niczym

piętno na życiu pacjenta i jego rodziny, obniża jego skupić. Prawie 80% pacjentów z  AZS cierpi na

jakość, ma wpływ na stan psychiczny chorego, jego bezsenność, a  84% ma trudności z  zasypianiem.

koncentrację, efektywność w  szkole i  w  pracy oraz Przewlekłe zmęczenie spowodowane brakiem snu

relacje społeczne. Jest schorzeniem o  charakterze prowadzi do drażliwości i zespołu deficytu uwagi,

ogólnoustrojowym i  o  podłożu genetycznym, któ- a to przekłada się na pogorszenie relacji z rodziną

rego cechą charakterystyczną jest bardzo uporczywy i otoczeniem.

i trudny do opanowania świąd oraz bolesne zmiany Ciągłe drapanie swędzącej skóry uszkadza ją

zapalne zajmujące ponad 50% i zwiększa ryzyko infekcji, dla-

powierzchni ciała. AZS wpływa nie tylko na tego chorzy z AZS mają skłon-

AZS wpływa nie tylko na wygląd i stan skóry chorego, ność do nawrotowych zakażeń
wygląd i stan skóry chorego, ale bakteryjnych skóry. Podstawo-
ma znaczący wpływ również na ale ma znaczący wpływ we czynności takie jak ubiera-
całokształt jego funkcjonowania. również na całokształt jego nie, czy poruszanie zaczynają
Częste pobyty w szpitalu, ograni- sprawiać pacjentowi ból. Ponad
funkcjonowania.

czenia fizyczne czy niemożność wykonywania części 91% pacjentów cierpiących na atopowe zapalenie

zawodów, ale też przedłużające się niedyspozycje, skóry doświadcza przewlekłego bólu, którego nie

zwolnienia chorobowe to wszystko powoduje, że sposób uśmierzyć.

w przypadku „atopików” zwykłe z pozoru czynno- Niemal 76% pacjentów określiło go   jako ból

ści czy obowiązki, są trudne w realizacji. Jak wyni- piekący, 58% palący, a 28% jako ostry.1  Biorąc pod

ka z  ankiety przeprowadzonej w  ramach kampanii uwagę fakt, że często w  trakcie zaostrzenia AZS,

Zrozumieć AZS wśród pacjentów z atopowym zapa- zmiany potrafią pojawić się na ok. 90% powierzch-

leniem skóry ponad 90% z nich w wyniku choroby ni skóry, to, co czują pacjenci jest niewyobrażalnym

doświadczyło znaczącego pogorszenia jakości życia. i trudnym do opisania cierpieniem.

1. Ankieta przeprowadzona przez Polskie Towarzystwo Chorób Atopowych w październiku 2019 na grupie 1139 pacjentów z AZS

26

Gdy cierpi nie tylko ciało ale i dusza Zmiany skórne i nieestetycznie sączące się rany
przyciągają wzrok, wywołują obrzydzenie obniża-
Jednak ból fizyczny to nie jedyna strona AZS. Brak jąc znacznie samoocenę pacjenta.
wiedzy społecznej na temat atopowego zapalenia
skóry, jak również towarzyszących mu powikłań to Wyniki ankiety przeprowadzonej w  ramach
główna przyczyna braku zrozumienia tej choroby, kampanii Zrozumieć AZS jednoznacznie pokazały,
stygmatyzacji i wykluczenia pacjentów. Atopowe za- że prawie wszyscy, bo ponad 90%2 odczuwa zakło-
palenie skóry albo traktowane jest jako wysypka wie- potanie z  powodu wyglądu swojej skóry. (Blisko
ku dziecięcego, która samoistnie ustępuje, przez co 40% bardzo mocno, prawie 29% mocno, ponad
jest bagatelizowana, albo traktowana jest jako cho- 38% trochę). Bojąc się odrzucenia unikają interak-
roba zakaźna. Oba te podejścia są bardzo krzywdzą- cji społecznych. Ponad 68% odczuwa strach przed
ce i powodują, że życie z tą chorobą staje się jeszcze nawiązywaniem nowych relacji oraz obawia się, że
trudniejsze. nowo poznane osoby wystraszą się choroby.

Społeczne postrzeganie AZS, jako choroby Towarzysząca chorobie frustracja (niemal 50%
zakaźnej potęguje uczucie napiętnowania, powo- pacjentów z  AZS o  nasileniu umiarkowanym
dując, że pacjenci spychani są jeszcze bardziej na do ciężkiego doznaje uczucia frustracji), obniżona sa-
margines życia społecznego. moocena, bezsilność i poczucie osamotnienia spowo-
dowane wykluczeniem społecznym nasilają objawy
- Nie wszyscy potrafią zrozumieć, że ta choroba depresji i tendencji samobójczych.
nie zaraża. Często widzę przeszywający wzrok, który
znika na chwilę i za chwilę się znowu pojawia. Widzę Obecnie ocenia się, że aż 30-40% pacjentów ze
w tym wzroku obrzydzenie. Niejednokrotnie spotyka- schorzeniami skóry wymaga opieki psychiatrycz-
łam się z wyzwiskami, brzydal, żółtek… Były momen- nej lub psychologicznej.
ty, że sama się po prostu izolowałam przed światem,
żeby nie cierpieć – powiedziała ze smutkiem 31-letnia Mając to na uwadze, musimy edukować i zmie-
Agata jedna z bohaterek kampanii Zrozumieć AZS. niać percepcje społeczną tak by pacjentom cier-
piącym na AZS, żyło się po prostu lepiej n

2. Badanie ankietowe przeprowadzone w sierpniu i wrześniu 2019 roku na grupie 306 pacjentów przez ekspertów z Instytutu Zarządzania
w Ochronie Zdrowia Uczelni Łazarskiego na podstawie narzędzia użytego przez National Health Service w Wielkiej Brytanii do monitorowania
zmian w doświadczeniu pacjentów.

ABC ATOPII 27

© Polskie Towarzystwo Chorób Atopowych
ul. Sarmacka 17/70
02-972 Warszawa
www.ptca.pl
[email protected]

Partner wydania 2019/20
emisja II

Szanowni Rodzice, Opiekunowie, Pacjenci

S kuteczne leczenie  Atopowego Zapalenia Skóry zapobiega poważ-
nym powikłaniom i znacznie poprawia jakość życia chorego oraz
jego całej rodziny, jednak wymaga ścisłej współpracy pacjenta
i/lub opiekuna z lekarzem dermatologiem (niekiedy lekarzami różnych
specjalności).

Do prawidłowego wykonywania zaleceń  lekarskich oraz współpracy
przy identyfikacji czynników zaostrzających niezbędna jest  edukacja
pacjenta i  jego opiekunów. Rodzice powinni aktywnie uczestniczyć
w procesie leczenia, posiadając wystarczającą ilość informacji o choro-
bie oraz rozumiejąc jej istotę.

Prof. dr hab. n. med Roman J. Nowicki
Przewodniczący Rady Naukowej PTCA

Ekspert Kampanii „Zrozumieć AZS”

JEDNYM
SILNYM
GŁOSEM

■ ł ą c z ymy
■ w s p ie r a my
■ ed u k u jemy
■ d z i a ł a my

www.ptca.pl

1%Przek a ż KRS: 0000364960

na inicjatywY
wspierającE atopową społeczność