1111111111

สุขภาพและปจจัยกําหนดสุขภาพ
(Health and Determinants of Health)

________________________________
ดร.เพ็ญ สุขมาก

สถาบนั นโยบายสาธารณะ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร

บทนาํ

เอกสารฉบับนี้ ไดรวบรวม แนวคิดเร่ืองสุขภาพ และตัวอยางกรอบแนวคิดเร่ืองปจจัยปจจัยกําหนด
สุขภาพ ทัง้ ของตางประเทศ และในประเทศ เน้ือหาประกอบดวย 2 สวน คอื สวนแรก เปน เร่ืองแนวคดิ พื้นฐาน
กระบวนทัศน ความหมายของสขุ ภาพ และผลกระทบทางสุขภาพ สวนที่สองเปนเร่อื งปจจัยกําหนดสุขภาพ
ประกอบดว ยตัวอยางกรอบแนวคิดกรณีตาง ๆ โดยคาดหวังวาผูเขารับการอบรม จะไดใชเปนแนวทางในการ
กําหนดขอบเขตการประเมินผลกระทบทางสุขภาพ และใชประกอบการพิจารณาในประเด็นอ่ืน ๆ ที่เกี่ยวของ
ตอไป
_________________

1 นิยามความหมายของสขุ ภาพ
มหี ลายหนวยงานไดใหค ําจํากัดความของสุขภาพไวด ังน้ี
องคการอนามยั โลกไดใหคําจํากัดความวา “สุขภาพคอื สภาวะที่สมบูรณของรางกาย จิตใจ และ

สามารถอยูในสังคมไดอยางปกติสุขและมิไดหมายความเฉพาะเพียงแตก ารปราศจากโรคและทุพพลภาพ
เทา น้นั ” (WHO,1998)

สุขภาพ คอื “สุขภาวะทสี่ มบูรณ ทั้งทางกาย ทางจิต ทางสังคม และทางปญญา สขุ ภาวะท้งั 4
ดาน เชือ่ มโยงกนั เปนบรู ณาการเชอื่ มโยงถงึ กนั และอยใู นกันและกนั ปญญาเปนศูนยก ลาง ถาปราศจาก
ปญ ญา สขุ ภาวะทางกาย ทางจติ และทางสังคมก็เปนไปไมได การพฒั นาปญญาตองนาํ ไปสกู ารพัฒนา
กาย จติ และสังคม การพัฒนากาย จติ และสังคม ตอ งนาํ ไปสูการพฒั นาปญญาทั้ง 4 รวมกนั จึงเกดิ สขุ
ภาวะทีส่ มบูรณ” (ประเวศ วะสี, 2550)

สุขภาพ คือ “สภาวะที่สมบูรณท้ังทางกาย จิต สังคม และจิตวิญญาณ ครอบคลุมถึงการดํา เนิน
ชวี ติ ทยี่ ืนยาวและมีความสุขของทุกคน ไมใชเฉพาะเร่ืองของความเจ็บปวยเทาน้นั ” (วิพธุ พลู เจริญ, 2544)

พระราชบัญญตั ิสุขภาพแหงชาติ พ.ศ.2550 “สุขภาพคอื สขุ ภาวะ หมายถึงภาวะที่สมบูรณทัง้
ทางดานรางกาย จิตใจ สังคม และปญญา ที่เช่ือมโยงกันเปนองคร วมอยา งสมดลุ (พ.ร.บ.สุขภาพแหง ชาติ,
2550)

1

ดังนัน้ อาจสรุปไดวาสุขภาพ คอื “สขุ ภาวะ ทสี่ มบูรณเชอ่ื มโยงกันเปนองครวมอยางสมดุล ทัง้ ทาง
กาย จิต สังคม และปญญา มีความสัมพันธเชิงพลวัตกับปจจัยตาง ๆ คือดานปจเจกบุคคล ดาน
สภาพแวดลอม และดานระบบกลไก และดา นระบบบริการสุขภาพ”

จากคาํ นยิ ามสุขภาพหรือสุขภาวะมี 4 มิติ มติ สิ ุขภาวะทางกาย สขุ ภาวะทางจติ สขุ ภาวะทางสงั คม
และสุขภาวะทางจติ วิญาณหรือปญ ญา

สุขภาวะทางกาย (Physical Wellbeing) หมายถึง สขุ ภาวะทส่ี มบรู ณทางรางกาย หมายถงึ
รา งกายทสี่ มบูรณ แข็งแรง คลอ งแคลว มกี ําลงั ไมเจ็บปวย เปนโรค ไมพ กิ าร มีเศรษฐกิจหรือปจ จัยท่ีจาํ เปน
พอเพียง ไมมอี ุปทวอนั ตราย และมสี ิง่ แวดลอมที่สงเสริมสุขภาพ

สขุ ภาวะทางจติ ใจ (Mental Wellbeing) หมายถึง จติ ใจท่ีมคี วามสขุ รา เรงิ คลองแคลว ไมเครียด
ไมวิตกกังวล ไมซ มึ เศรา ติดขดั มีความเมตตากับสรรพส่งิ มีสติ มสี มาธิ มีปญญา รวมถึงการลดการเห็นแกตัว
ลงไปดว ย

สุขภาวะทางสังคม (Social Wellbeing) หมายถึง การอยูรวมกันดวยดี มคี รอบครัวอบอุน ชุมชน
เขมแข็ง สงั คมมีความยุตธิ รรม มีความเสมอภาค มภี ารดรภาพ มีสันติภาพ มีความเปนประชาสงั คม มีระบบ
บรกิ ารท่ดี ี และมีระบบบรกิ ารท่ีเปน กิจการทางสังคม

สุขภาวะทางจิตวิญาณหรือปญญา (Spiritual or Wisdom Wellbeing) พระราชบัญญัติ
สุขภาพแหงชาติ พ.ศ.2550 ไดกําหนดไววา “สุขภาพทางปญญา (Wisdom Wellbeing) หมายความ
วา ความรทู ั่วรเู ทาทัน และความเขาใจอยางแยกไดใ นเหตผุ ลแหง ความดี ความชั่ว ความมีประโยชนและ
ความมีโทษ ซึ่งนําไปสูความมีจิตใจอันดีงาม และเอ้ือเฟอเผื่อแผ สุขภาวะทางปญญาชวยใหผูคน
บรรลุถึงความสุขที่แทจริงคือความสุข ท่ีเกิดจากการมีทัศนคติที่ถูกตอง รูเทาทันความจริงของชีวิตและ
โลก สามารถคิดถูก คิดชอบ และรูจักแกทุกขไดดวยปญญา รวมท้ังมีความสุขจากการดําเนินชีวิต
ถกู ตอง ดีงาม จากการเปนผูให และการทําความดีเพ่ือคนอื่นหรือสวนรวม” การพัฒนาปญญาท้ัง 4 รว มกัน
จึงเกดิ สุขภาวะที่สมบรู ณ (ประเวศ วะสี, 2550)

2.กรอบแนวคดิ เร่อื งสขุ ภาพ (Model of Health)
กรอบแนวคดิ เรอ่ื งสุขภาพมี 2 กรอบแนวคดิ ทสี่ ําคญั คอื
2.1 กรอบแนวคิดชีวะการแพทย (Biomedical model of health) กรอบแนวคิดน้ีจะพิจารณา

เรื่องสุขภาพวาปวย หรือไมปวย เปนการเนนสุขภาพในมิติสุขภาวะทางกาย เนนการปองกันหรือแกไขเมื่อมี
ภาวะท่ีเปนโรคหรือปวยเกิดข้ึนและมุงเนนท่ีจะดําเนินการใหโรคหมดไป โดยการรกั ษาหรือปองกันสวนบุคคล
ใชเทคโนโลยีทางการแพทยทันสมัย แนวทางนี้จึงมักจะไมไดใหความสําคัญกับสภาพแวดลอมทางเศรษฐกิจ
สังคมและกายภาพทม่ี ผี ลตอสขุ ภาพ แตจ ะเนนเฉพาะพฤตกิ รรมและสภาพแวดลอมทผ่ี ลตอ การเกิดโรคโดยตรง
เทานน้ั (เดชรัต สุขกาํ เนดิ วชิ ยั เอกพลาการ และปต ตพงษ เกษสมบรู ณ, 2545)

2

ผลกระทบทางสุขภาพตามแนวคดิ น้ีจะเกิดขึน้ ก็ตอเมื่อ นโยบาย แผนงาน โครงการ หรอื กจิ กรรมใด ๆ
ไดนาํ พาใหเกิดการระบาดหรือการขยายตวั ของโรคเพ่ิมขน้ึ โดยตรง และพสิ ูจนทราบไดแ นนอนเทานั้น ถึงแมวา
การดาํ เนนิ การสง เสริมและดแู ลสุขภาพตามกระบวนทัศนน้ีจะนํามาซ่ึงความสามารถในการควบคุมโรคตดิ ตอได
หลายโรค แตก็ไมสามารถทําความเขาใจและจัดการกับโรคสมัยใหมท่ีเก่ียวของกับวิถีชีวิต สภาพส่ิงแวดลอม
และสงั คมไดด เี ทาทคี่ วร จนเปนเหตุใหหลายโรคมกี ารขยายตัวเปนอยางมากเชนโรคหัวใจ โรคมะเรง็ และภาวะ
ความแปรปรวนทางจิต (เดชรัต สุขกําเนิด วิชยั เอกพลาการ และปตตพงษ เกษสมบูรณ, 2545)

1.2 กรอบแนวคิดเศรษฐสังคม ส่ิงแวดลอม (Socio economic of health model) แนวทางนี้
เห็นวาเรื่องสุขภาพไมใชเร่ืองของการเกิดโรคหรือปวยเพียงอยางเดียวเทานั้น สุขภาพควรมีความหมายที่
ครอบคลุมมากกวาน้ัน ดังคํานิยามสุขภาพที่ปรากฎในรางพระราชบัญญัติสุขภาพแหงชาติท่ีระบุวา “สขุ ภาพ
คือสภาวะท่ีสมบูรณทงั้ ทางกาย ทางจิต ทางสังคม และทางจิตวิญญาณ” ไมใชเพียงไมเจ็บปวยหรือไมมีโรค
เทา น้นั หากยังครอบคลมุ การดําเนินชวี ิตทีย่ นื ยาวและมีความสขุ ของทุกคนอีกดวย แนวคดิ นมี้ องวาสขุ ภาพเปน
วิถีชีวติ ทั้งหมด ดังนน้ั ผูปวยเร้ือรัง คนพิการ หรือผูท่มี คี วามบกพรองทางกายหรือทางจิตก็ยังสามารถบรรลุสุข
ภาวะไดในขอบเขตของแตละบุคคล (วิพุธ พูลเจริญ, 2544) ดงั นน้ั การประเมินผลกระทบทางสุขภาพภายใต
กรอบแนวคดิ นี้จึงเปน การพิจารณาปจจัยตา งๆ ที่เก่ียวของกับวิถชี ีวิต หรอื สขุ ภาวะทั้งหมดของประชากรแตละ
กลุม ที่ไดร ับผลกระทบนั้น

3.ผลกระทบสุขภาพ

3.1 ลักษณะของผลกระทบทางสุขภาพ แบงได 3 ประเภท คอื

(1). ผลกระทบทางตรง (Direct Impact) ซ่ึงเปนผลกระทบทางสุขภาพ อันเน่ืองมาจากการ
ดาํ เนินนโยบาย แผนงาน หรือโครงการโดยตรง โดยมีปจจัยอน่ื ๆ มาเก่ียวขอ งนอ ยมาก เชน
 ผลกระทบทางสุขภาพอนั เนอื่ งมาจากโครงการเหมอื งแรในเขตปา
 ผลกระทบทางสุขภาพจิตอันเนือ่ งมาจากความวติ กกงั วลในอบุ ัติภยั ท่ีอาจเกิดขึ้นจาก
นิคมอตุ สาหกรรมขนาดใหญ
 ผลกระทบทางสขุ ภาพจติ ความวติ กกงั วลจากการระบาดของโรค Covid 19 เปนตน

(2). ผลกระทบทางออม (Indirect Impact) ซึ่งเปนผลกระทบที่มิไดเกดิ ขึ้นกับสุขภาพโดยตรง
แตเกิดข้ึนเน่ืองมาจากการเปล่ียนแปลงของปจจัยท่ีมีผลตอสุขภาพหลายตัวรวมกัน จนมีผล
ใหเ กดิ ใหเกดิ การเปลย่ี นแปลงทางดานสุขภาพในทส่ี ุด เชน
 ผลกระทบตอสุขภาพกายที่แยลง เนื่องจากความวิตกกังวลเก่ียวกับการ
ดํารงชวี ิต ภายหลงั จากทรัพยากรธรรมชาติเส่ือมลงจากการดาํ เนินโครงการ

3

 ผลกระทบทางสุขภาพจิตที่ดีขึ้น อันเนื่องการจางงานท่ีเพ่ิมขึ้น และความ
ภมู ิใจในความสามารถในการพึง่ ตนเอง ซ่งึ เปนผลสบื เน่ืองมาจากการดําเนิน
โครงการ

 ผลกระทบทางสุขภาพจิต ที่ทําใหเกิดความวิตกกังวล จากการเลิกจางงาน
ทาํ ใหรายไดล ดลง ทาํ ใหใ ชจา ยไมพอ มีหน้สี นิ เพมิ่ ขึ้น เปนตน

(3) ผลกระทบสะสม (Cumulative Impact) หมายถึงผลกระทบที่เกิดจากโครงการท่ีกาํ ลัง
พิจารณาและโครงการอื่น ๆ ท่ีอาจเกิดข้ึนตางเวลา ตางสถานท่ี ทั้งในอดีต ปจจุบัน และ
อนาคตอนั ใกล (ฉัตรไชย รตั นไชย, 2553) ผลกระทบสะสมเปนผลกระทบท้ังทางตรง และ
ทางออม ท่ีสะสมจากการดําเนินนโยบาย แผนงาน และโครงการตางๆ ในพื้นที่เดียวกัน หรอื
ในกลุมประชากรเดียวกัน ซึ่งบางครั้งทําใหผลกระทบทางสุขภาพรุนแรงขึ้น เกินกวาท่ี
คาดการณไวในการประเมินผลกระทบทางสุขภาพ (เดชรัต สุขกําเนิด วิชัย เอกพลาการ
และปตตพงษ เกษสมบรู ณ, 2545 ) เชน

4.2 ระดับผลกระทบทางสุขภาพ
ระดับในการประเมินผลกระทบทางสขุ ภาพ แบงออกไดเปน 4 ระดับ ไดแ ก
(1) ผลกระทบในระดับปจ เจกบุคคล คือ ผลกระทบทม่ี ีตอความเจ็บปว ย หรอื สถานะทาง

สุขภาพของแตล ะบุคคล การประเมนิ ผลกระทบ ในระดบั น้มี กั งา ยตอการเก็บรวบรวมขอ มลู และทาํ ใหเ ขา ใจถึง
ผลกระทบที่แตกตางกันในหมูสมาชิกของแตละครัวเรือน (เชน เด็กหรือผูสูงอายุอาจไดรับผลกระทบมากกวา
ผูอืน่ )

(2) ผลกระทบในระดับครอบครัว เชน ผลกระทบทมี่ ตี อ ความสัมพันธภายในครัวเรือน ซึ่ง
จะทาํ ใหผูประเมินเห็นถึงขีดความสามารถในการรับมือกบั ปญหาในระดับครอบครวั (ซึ่งมักจะเกดิ ขึ้นเน่ืองจาก
การระดมทรพั ยากรและการหาทางออกรวมกันของสมาชิกในครัวเรอื น) หรือในมุมกลบั กัน ผูป ระเมินก็อาจจะ
เหน็ ถึงปญหาอนั เนอื่ งมาจากความลมเหลวในการรบั มือกบั ปญหาดังกลา ว จนเกดิ เปนปญหาภายในครอบครวั
หรอื ขยายปญหาในระดับชุมชน การประเมนิ ผลกระทบในระดบั นจ้ี งึ เปนการศึกษาในระดับทเ่ี ปน จุดเช่อื มตอ
สําคัญกบั สถาบันทางสงั คมที่ใหญข ้นึ กวา น้นั เชน ชุมชน หรือองคก รของรัฐ ทงั้ ในระยะส้นั และในระยะยาว

(3) ผลกระทบในระดับชุมชน เชน ผลกระทบทม่ี ตี อ ความสามารถในการจดั การการ
คุมครองและการสรางเสริมสุขภาพของชุมชน การประเมินในระดบั นจ้ี ะทาํ ใหเห็นถงึ ความเปลี่ยนแปลงของ
ความรวมมอื (หรอื ผลกระทบทมี่ ตี อความรว มมือ หรือเกิดจากความเปลยี่ นแปลงในความรวมมอื ) ของชุมชนใน
การสรา งเสริมและคุมครองสุขภาพของสมาชิกในชมุ ชนจากการดําเนนิ นโยบายหรือโครงการ

(4) ผลกระทบในระดับสาธารณะ เชน ปญหาท่คี กุ คามสขุ ภาพของสาธารณะในวงกวาง ไม

4

สามารถจํากัดเฉพาะกลุมประชากรท่ีไดรับผลกระทบโดยตรง เชน การระบาดของ covid 19 ที่ทําให เกิดวิถี
ปกติแบบใหม (new normal) ที่อาจทําใหมองเห็นทางเลือกหรือโอกาสในการสรางเสรมิ สุขภาพที่แตกตางไป
จากเดิม หรือผลกระทบที่มีตอทัศนะของสาธารณะในแงของความสําคัญของสุขภาพ (หรือการใหคุณคาตอ
สุขภาพและมิติทางสุขภาพในแตละดาน) รวมถึงทัศนะท่ีมีตอความเสี่ยง (หรือท่ีเรียกวา Risk perception)
ของแตละกลุมประชากรและภาพรวมที่เปลี่ยนแปลงไปอันเน่ืองมาจากการดําเนิน (หรือผลของการดําเนิน)
นโยบาย แผนงาน หรือโครงการนั้น การประเมินผลกระทบในระดับสาธารณะแมวาจะยากในการกําหนด
ขอบเขตและแนวทางการประเมิน แตก ็มีความสําคญั ในการขับเคล่ือนเชิงนโยบาย และการเรยี นรูรวมกันของ
สงั คม

4 กรอบแนวคดิ เรอื่ งปจจัยกําหนดสขุ ภาพทางสงั คม (Social Determinants of Health)
สุขภาพของมนุษย มีความสัมพันธเชงิ พลวัตรกับปจจัยตาง ๆ มากมาย การเปล่ียนแปลง

ทางดานสง่ิ แวดลอ มกายภาพ ทางเศรษฐกิจ และสงั คม ท่เี กดิ จากการพัฒนาและการดาํ เนินโครงการพัฒนา จงึ
สงผลกระทบตอสุขภาพของมนุษยอยางหลีกเล่ียงไมได (เดชรัต สุขกําเนิด, 2545) เนื่องจากสุขภาพมิไดถูก
กําหนดโดยระบบริการสุขภาพและวิถีชีวิตเทานั้น แตเงื่อนไขทางสังคม เศรษฐกิจ และปจจัยดานอ่ืน ๆ
นอกเหนือดานสุขภาพที่ประชาชนอาศัยอยูเชนระบบการขนสง การจางงาน การอยูอาศัย ฯลฯ ยอมมีผลตอ
สขุ ภาพเชน กัน (Metcalfe O., Higgins C., and Lavin T., 2009)

ปจ จัยกาํ หนดสขุ ภาพทางสังคม (Social Determinants of Health) หมายถงึ ขอบเขต
ปจ จยั ดานบุคคล สงั คมเศรษฐกิจ ประชากร และสง่ิ แวดลอม ซ่งึ เปนตวั กําหนดสถานะทางสุขภาพของบุคคล
หรือประชากร (กระทรวงสาธารณสุข, 2552) ซึ่งในเอกสารฉบับน้ีจะใชคําวา “ปจจัยกําหนดสุขภาพ” ใน
ความหมายเดยี วกับ “ปจ จยั กําหนดสุขภาพทางสังคม”

การมสี ขุ ภาพหรือสุขภาวะท่ีดี ลว นมีอทิ ธิพลจากปจจัยกําหนดสขุ ภาพตาง ๆ ทสี่ ง ผลท้งั
ทางบวก และทางลบตอการมีสุขภาพดี ปจจัยกําหนดสุขภาพเปนการพยายามระบุสาเหตุของปจจัย หรือ
ความสัมพันธของปจจัยตาง ๆ ที่มีผลตอสุขภาพของมนุษย โดยต้ังอยูบ นสมมุติฐานท่ีวา เม่อื มเี หตุการณหรือ
กจิ กรรมหน่ึงกิจรรมใดทีท่ าํ ใหป จจยั เหลานน้ั เปล่ียนแปลงไปยอ มสงผลตอสุขภาพของคนกลมุ น้นั ดว ย

มหี ลายหนว ยงาน ไดเสนอปจ จัยกาํ หนดสขุ ภาพไวหลายกรอบแนวคิด สําหรับในทีน่ จ้ี ะ
นําเสนอตัวอยางของกรอบแนวคดิ เพ่ือเปรยี บเทียบใหเหน็ ขอแตกตางของปจ จัยกําหนดสุขภาพตา ง ๆ ในบริบท
ของตา งประเทศและประเทศไทย ดงั นี้

4.1 กรอบแนวคดิ ปจจยั กาํ หนดสุขภาพของประเทศแคนาดา หนวยงานสุขภาพ
ของประเทศแคนาดา ระบปุ จ จยั กําหนดสุขภาพ ไว 12 ประเดน็

(1) รายไดและสถานทางสังคม (Income and Social Status)
(2) เครือขา ยชวยเหลอื กันทางสงั คม (Social Support Networks)
(3) การศกึ ษา (Education and Literacy)

5

(4) การมงี านทาํ และสภาพการทาํ งาน (Employment Working Conditions)
(5) สง่ิ แวดลอ มทางกายภาพ (Physical Environment)
(6) สง่ิ แวดลอมทางสังคม (Social Environment)
(7) พฤตกิ รรมสขุ ภาพและทักษะชวี ิต (Personal Health Practice)
(8) การพัฒนาในวัยเด็ก (Healthy Child Development)
(9) ปจจยั ทางชีวภาพและพันธุกรรม (Biology and Genetic Endowment)
(10) บรกิ ารสุขภาพ (Health Service)
(11) เพศ (Gender)
(12) วฒั นธรรม (Culture)
4.2 กรอบแนวคิดปจจัยกําหนดสขุ ภาพของ G.,Dahlgren and M., Whitehead
(1991)

รปู ท่ี 1 แสดงปจจัยกําหนดสุขภาพของ G.,Dahlgren and M., Whitehead (1991)
ทีม่ ารูป https://thecanadianfacts.org/the_canadian_facts.pdf

6

จากรปู ที่ 1 จะเห็นวา ปจจัยสุขภาพถูกกําหนดไว 5 ระดับ คือ
(1) ปจจยั ทอี่ ยูในตัวมนษุ ยเอง มาตง้ั แตเกิด ไมส ามารถเปล่ียนแปลงไดหรอื เปลย่ี นแปลงไดยาก

เชน อายุ เพศ และพันธกุ รรม
(2) ปจ จยั ที่เกย่ี วของกบั วิถชี ีวิต หรอื พฤติกรรมสวนบคุ คล พฤติกรรมการบรโิ ภค การสบู บุหรี่

ออกกาํ ลงั กาย การพกั ผอน ฯลฯ
(3) ปจ จัยท่ีเกีย่ วกับเครือขา ยทางสงั คมและชมุ ชน เชน การเปน สมาชิกกลุม ชมรมตาง ๆ การ

รวมเปนเครอื ขายเชนเครอื ขายเกษตรอนิ ทรีย เครอื ขา ยดานสิ่งแวดลอ ม หรอื เปร เร่อื งของความสมั พันธ
ภายใน ชุมชน รวมถึง วัฒนธรรม ประเพณี อัตลักษณชมุ ชน ความเขม แข็งของชมุ ชน

(4) ปจจยั ทเี่ กยี่ วกบั เง่ือนไขการดาํ เนินชีวิตและการทํางาน เชนการผลติ อาหารและผล ผลติ
การเกษตร สภาพที่อยอู าศัย การศึกษา สง่ิ แวดลอมในการทาํ งาน การวางงาน การจดั หานํ้าสะอาดและ
สุขาภิบาล การบรกิ ารทางสุขภาพ และท่ีอยอู าศัย

(5) เง่อื นไขโดยรวมทางเศรษฐกิจ สังคม วฒั นธรรมและส่งิ แวดลอม ซง่ึ มักเก่ียวพันกบั นโยบาย
สาธารณะ ในระดับภูมภิ าค ระดับชาติ และระดับนานาชาติ

4.2 กรอบแนวคดิ ปจจยั กําหนดสขุ ภาพของ Quigley
Quigley และคณะ ไดแบง ประเภทปจจยั กําหนดสขุ ภาพไว 3 ดานคือ

(1). ดานปจเจกบคุ คล (Individual Factor) เชนพนั ธกุ รรม เพศ พฤตกิ รรม
(2). ปจจัยดา นสงั คมและสิ่งแวดลอ ม (Social and Environmental Factor) เชน
สิง่ แวดลอ มทางกายภาพเคมี ชีวภาพ ชมุ ชน เศรษฐกิจ และระบบการเงนิ การส่ือสาร เทคโนโลยี
(3). ปจจยั ดานองคก ร หรอื สถาบัน (Institution Factor)
4.3 กรอบแนวคิดกําหนดสุขภาพของ จังหวัดระยอง ไดกําหนดไว 3 ดานคือ (HIA Annual
Report ,2008)

(1) ดานส่งิ แวดลอม (Environmental Factor) ซ่ึงประกอบดวยมลพิษจากโรงงาน
อุตสาหกรรม อันตรายจากสารเคมี การเจ็บปวยและความเสี่ยงจากมลพิษ มลพิษทางอากาศและสารอินทรีย
ระเหยงา ย (VOCs) มลพิษทางนํ้า และการปนเปอนโลหะหนัก ขยะของเสียอันตราย อุบัติภยั สารเคมี ศักยภาพ
การรองรบั มลพิษ

(2) ปจจัยดา นทรพั ยากรธรรมชาติ (Resources) เชน การแยงชงิ การใชน ้ํา การ
กดั เซาะชายฝง การทง้ิ ของเสียลงทะเล การขาดหรือรอยหรอของประมงชายฝง

(3) ปจจัยดานปญหาสังคม (Social Factor) ซง่ึ ประกอบดวย แรงงานอพยพและ

7

ประชากรแฝง ความสัมพันธในครอบครัวและชุมชน แหลงเสื่อมโทรมและแหลงมัว่ สุม ความปลอดภัยในชีวิตและ
ทรัพยสิน การลงทุนและการบริการทางสังคม ความเครียดและความกดดันในชีวิต ความขัดแยงจากการพัฒนา
อตุ สาหกรรม ภูมปิ ญ ญาและวัฒนธรรมทองถิ่นปญหาจากการขาดความปลอดภัยในชีวิตเปน ตน

(4) ปจจยั ทางดานเศรษฐกิจ (Economic Factor) การเตบิ โตทางเศรษฐกิจ การ
พึง่ พาการนําเขาและเศรษฐกิจภายนอก การกระจายรายได การจดั สรรและการแยงชิงทรัพยากร มลพษิ และการ
ทําลายฐานทรัพยากร ระบบภาษแี ละการลงทนุ ทางสังคมเชน ความเส่ียงจากอุตสาหกรรมนาํ เขา การชะลอตัวทาง
เศรษฐกิจของภาคเกษตรและประมง

4.4 ปจ จัยกําหนดสุขภาพ ท่ีกาํ หนดไวใ นหลักเกณฑและแนวทางการประเมินผล
กระทบทางสุขภาพท่ีเกิดจากนโนบายสาธารณะ (สํานักงานสุขภาพแหง ชาติ, 2552)

สํานักงานสุขภาพแหงชาติ กาํ หนดใหในการประเมนิ ผลกระทบดา นสุขภาพในกรณีที่ทํา
รายงานการ วิเคราะหผ ลกระทบสิง่ แวดลอม ผูที่ดาํ เนนิ การจะตอ งพิจารณา วิเคราะห และใหข อ มลู ในประเด็นที่
สาํ คญั ดงั ตอ ไปนี้

(1). การเปล่ียนแปลงสภาพและการใชท รัพยากรธรรมชาติ ไมวา จะเปน ทรพั ยากร
ทีด่ ิน ทรัพยากรนํา้ ทรัพยากรประมง ทรัพยากรปาไม ความหลากหลายทางชีวภาพ ทรพั ยากรแรธาตุ
ทรัพยากรธรรมชาติอ่ืนๆ และระบบนิเวศ

(2). การผลติ ขนสง และการจดั เก็บวตั ถุอันตราย โดยจะตองแจง ประเภท
ปรมิ าณ และวิธดี าํ เนินการของวตั ถุอนั ตรายทกุ ชนิด

(3). การกาํ เนดิ และการปลอยของเสยี และสง่ิ คุกคามสุขภาพ จากการกอ สรา ง
จากกระบวนการผลิต และกระบวนการอื่นใด ไมวาจะเปนขยะ กากของเสีย กากของเสียอันตราย น้ําเสีย ขยะติด
เชอื้ ความรอ น มลสารทางอากาศ ฝนุ แสง เสียง กลน่ิ การสั่นสะเทือน และกัมมนั ตภาพรังสี

(4). การรบั สมั ผสั ตอมลพิษและสิ่งคกุ คามสขุ ภาพ ไมว า จะเปน เสน ทางการรบั
สมั ผัสเขา สูรางกาย เชน โดยการหายใจ การรบั ประทาน การสัมผสั ทางผิวหนงั เปนตน การรบั สมั ผัสของคนงาน
หรอื ผูปฏิบัตงิ านในโครงการ การรับสมั ผัสของประชาชนโดยรอบโครงการ เปน ตน

(5). การเปลย่ี นแปลงและผลกระทบตอ อาชีพ การจา งงาน และสภาพการทํางาน
ในทอ งถิน่ ทัง้ ทางบวกและทางลบ เชน ความเส่ียงและอุบัติเหตุจากการทาํ งาน การเปล่ยี นแปลงในระบบนิเวศ
ทรัพยากร และหวงโซอ ุปทานของสนิ คาและบริการท่ีเปน ฐานการดาํ รงชีวิตหลกั ของประชาชนกลุม ใดกลุมหน่ึงใน
พ้ืนท่ี

(6). การเปลย่ี นแปลงและผลกระทบตอความสมั พันธของประชาชนและชุมชน ทัง้

8

ความสมั พันธภายในชุมชนและภายนอกชุมชน โดยเฉพาะอยางย่ิงการอพยพของประชาชนและแรงงาน การเพ่ิม/
ลดพ้ืนท่ีสาธารณะของชุมชน (Public Space) และความขัดแยงทอ่ี าจจะเกิดข้ึนจากการดําเนินโครงการ/กิจกรรม
ดังกลาว

(7). การเปลี่ยนแปลงในพน้ื ที่ทมี่ คี วามสําคญั และมรดกทางศิลปวฒั นธรรม
เชน ศาสนสถาน สถานท่ีท่ีประชาชนสักการะบูชา หรือสถานท่ปี ระกอบพิธีกรรม ของชุมชนทองถ่นิ พ้ืนท่ที ี่มี
ความสาํ คญั ทางประวัติศาสตร และโบราณสถานสาํ คัญ

(8). ผลกระทบที่เฉพาะเจาะจงหรือมีความรนุ แรงเปนพิเศษตอประชากรกลุมใด
กลุมหน่งึ โดยเฉพาะกลมุ ประชากรที่มคี วามเปราะบางเชน เด็ก ผพู กิ ารผูสงู อายุ พอแมเ ล้ียงเดี่ยว ชนกลุมนอ ย เปน
ตน

(9). ทรัพยากรและความพรอมของภาคสาธารณสุข ทงั้ ในแงข องการสรา งเสริม
การปองกัน การรักษา และการฟนฟูสุขภาพของประชาชน ท่ีอาจเกี่ยวเน่ืองกับโครงการ/กิจกรรม รวมถึงความ
พรอมของขอมูลสถานะสุขภาพในพื้นท่ีกอนมีการดําเนินการ การจัดระบบฐานขอมูลเพื่อติดตามผลกระทบขีด
ความสามารถการสาํ รวจโรค และการรับมือกบั อุบัตภิ ยั และภยั พบิ ัตทิ ่ีอาจเกิดข้นึ

จากตัวอยางกรอบแนวคิดปจจยั กําหนดสขุ ภาพขางตนพบวามขี อเดน ขอ ดอยท่ีแตกตา งกันกลา วคือกรอบ
แนวคิดของประเทศแคนาดา มีขอเดนตรงทม่ี ีการแจกแจงรายละเอียดที่สามารถประเมินผลกระทบไดและทําให
สะดวกในการแกปญหา แตมีไมมีมิติทางดานจิตวิญาณหรือปญญา กรอบแนวคิดของ G.,Dahlgren and M.,
Whitehead (1991) มีขอเดนทม่ี ีการเชื่อมโยงปจจัยจากระดับบุคคล ไปสูระดับทีส่ งู ข้ึนคือจากปจจัยในตัวบุคคล
เชื่อโยงไปสูช มุ ชน ประเทศ ภูมิภาค และระดับมหภาค โดยมีเครอื ขา ยทางสงั คมเปนตัวเชื่อมโยง แตมขี อดอ ยตรงท่ี
ไมมีรายละเอียดดานเศรษฐกิจ สงั คม และส่งิ แวดลอ ม

แมวาจะมกี รอบแนวคดิ ปจจยั กําหนดสขุ ภาพหลายแบบ แตส ามารถสรปุ ได 3 ปจจยั สาํ คญั คอื
1. ปจ จัยทเ่ี กี่ยวขอ งกับปจเจกบคุ คล เชน พนั ธกุ รรม พฤตกิ รรม ความเชอ่ื จติ วณิ ญาณ ทที่ าํ ใหสุข
ภาวะของแตละกลุมมีความแตกตางกัน เชนกลุม เก็ก กลุมเยาวชน ผูสูงอายุ สตรี ผูดอยโอกาส ผู
อพยพ กลุมคนชายขอบ คนไทยพลดั ถ่นิ กลมุ ชาติพันธุ และสง ผลตอ พฤติกรรมสขุ ภาพทแี่ ตกตาง
กันเชน การสบู บุหร่ี ดม่ื สุรา เสพยาเสพตดิ การออกกําลงั กาย การบริโภค เปนตน
2. ปจจัยที่เก่ียวกับสภาพแวดลอม เชนสภพแวดลอมทางกายภาพ เคมี ชีวภาพ สภาพทาง
เศรษฐกิจ สังคม วฒั นธรรม ปรเพณี ศาสนา การศึกษา เทคนโนโลยี การเมือง กฏหมาย นโยบาย
ประชากร การเดินทางขนสง การสื่อสาร ที่ทําใหมีสุขภาวะท่ีแตกตางกันในเรื่องสิทธิมนษยชน

9

การกดข่ี ความขัดแยง ความรุนแรง ความมั่นคงปลอดภัย ความยากจน ความมั่สนคงทางอาหาร
รวมถงึ ภยั ทางธรรมชาติ เปนตน
3. ปจ จัยทเ่ี ก่ยี วกับระบบและกลไก หมายถึงการทาํ งานรวมกันของแตละหนวยงาน ไมเพียงแตภาค
สาธารณสุขเทาน้ัน อาจเปนบุคคล กลุม องคก ร หนวยงานตา ง ๆ ทเี่ ก่ียวของในระบบ (พ้ืนทห่ี รือ
หนว ยปฎิบัติการ) โดยมกี ารทาํ งานในแตละข้ันตอนอยางชัดเจน เชน ระบบบริหารจัดการชุมชน
ระบบการสรางเสริมสุขภาพ ระบบบนิการสุขภาพ ระบบการแพทยทางเลือก ระบบประกัน
สุขภาพ ระบบสขุ ภาพชมุ ชน ระบบสาธารณสุขมลู ฐาน ระบบการเงนิ การคลงั ดา นสุขภาพ เปนตน
ระบบเหลานี้จะสงผลตอความครอบคลุมการบริการ คุณภาพบริการ ความเทาเทียม เสมอภาค
ประสิทธภิ าพ ประสทิ ธิผล และคณุ ภาพของระบบ รายละเอียดดังภาพประกอบ 2

รปู ท่ี 2 ความสําคัญของสุขภาพและปจจยั กาํ หนดสขุ ภาพ (ดัดแปลงจาก อําพล จนิ ดาวัฒนะ, 2552)
กรอบแนวคิดเร่ืองปจจัยกําหนดสุขภาพมีความสําคัญ ในข้ันตอนของการกําหนดขอบเขตการประเมินผล

กระทบทางสุขภาพ ตอ งระบุปจจัยกําหนดสุขภาพใหครอบคลุม เหมาะสม จึงจะสามารถประเมินผลกระทบทาง
สุขภาพไดอยางมีประสิทธิผล และการกําหนดแนวคิดดานสุขภาพท่ีแตกตางกัน จะนําไปสูการดําเนินการในการ

10

สงเสรมิ สขุ ภาพ ปองกนั โรค และการดูแลสขุ ภาพท่แี ตกตางกันดว ย (เดชรัต สขุ กําเนิด วิชยั เอกพลาการ และปต
พงษ เกษสมบรู ณ, 2545)

แมวากรอบแนวคิดปจจัยกําหนดสุขภาพจะมีหลากหลาย แตในการประเมินผลกระทบทางสุขภาพ ตามท่ี
กฎหมายกําหนดในประเทศไทยนั้น จําเปนตองประเมิน 9 ปจจัยหลักตามที่สํานักงานสุขภาพแหงชาติกําหนดเปน
อยางนอ ย หรืออาจมีประเด็นศึกษาเพ่ิมเตมิ มากกวา 9 ปจจัยได
____________________

เอกสารอา งองิ
กระทรวงสาธารณสขุ .2552 . แนวทางการประเมนิ ผลกระทบทางสุขภาพระดับโครงการ.กรุงเทพมหานคร.
เดชรตั สุขกําเนิด. 2544. นโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ: การวิเคราะหร ะบบการประเมิน

ผลกระทบทางสุขภาพ. สถาบันวิจยั ระบบสาธารณสุข.นนทบุรี
เดชรตั สขุ กําเนิด, วิชัย เอกพลากร และ ปต พงษ เกษสมบูรณ. 2545. การประเมนิ ผลกระทบทาง

สุขภาพ เพ่ือ สรางนโยบายสาธารณะหรอื สขุ ภาพ: แนวคิด แนวทาง และการปฏิบัติ.
พมิ พค ร้ังที่ 2. กรงุ ทพฯ: ดไี ซด จาํ กัด.
เดชรัต สุขกําเนิด, วชิ ยั เอกพลากร,& ปต พงษ เกษสมบูรณ .2545. เอกสารชุด: การประเมนิ
ผลกระทบทางสุขภาพ เลมท่ี 2 เร่ือง “ แนวคดิ การประเมินผลกระทบทางสุขภาพ ”
เพอ่ื ปฏิรูประบบสุขภาพ. นนทบรุ :ี สถาบนั วิจยั ระบบสาธารณสุข.
ดารวิ รรณ เศรษฐธี รรม, กาญจนา นาถะพนิ ธุ และวรรณภา อชิ ดิ ะ. 2547. ปจจยั ทีม่ ผี ลตอสภาวะ
สุขภาพ. นนทบุร:ี สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข.
ฉตั รไชย รตั นไชย 2553. การประเมนิ ผลกระทบสิ่งแวดลอม.พิมพคร้ังท่ี 2. สาํ นักพิมพจุฬาลงกรณแหง
มหาวทิ ยาลยั .กรุงเทพมหานคร
ประเวศ วะสี .2543 .สุขภาพในฐานะอดุ มการณของมนุษย.สํานกั งานปฏิรปู ระบบสขุ ภาพ.สถาบนั วจิ ัย
ระบบสาธารณสขุ .นนทบุรี
วชิ ัย โชควิวัฒน.2550.การศกึ ษาวา ดวย 4 มิติของสขุ ภาพ.วิจยั ระบบสาธารณสุข ปที่ 3 (3):323-335
วิพุธ พูลเจรญิ . 2544. สุขภาพ :อดุ มการณแ ละยุทธศาสตรท างสงั คม.รายงานการศึกษาประกอบการ
ปฏิรปู ระบบสขุ ภาพและการรางพระราชบัญญัตสิ ขุ ภาพแหง ชาติ.สถาบันวิจยั ระบบสาธารณสขุ .
นนทบรุ .ี
อาํ พล จดิ าวัฒนะ (2552) การสรา งนโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพแบบมสี ว นรวม. พมิ พครั้งที่ 4
บรษิ ัท บยี อนด พับลสิ ชิง่ จาํ กัด.
WHO.1999. Health Impact Assessment .Main Concept and Suggested Approach

11

.Gothenburg Consensus paper.
WHO.1998.Adelaide Recommendation on healthy Public Policy.WHO. Geneva.
WHO.2005.Health Impact Assessment Toolkit for Cities Document 1 Vision to Action.WHO

European.
Doyle C ,Metcalfe O, Devlin J. 2003.Health Impact assessment; a practice guidance manual.

Duvlin & Belfast: Institute of Public Health in Ireland.
Website
ประเวศ วะสี.สขุ ภาวะทางจติ วิญญาณ.(ออนไลน) http://www.nationalhealth.or.th/blog (เขาถึงขอ มูล

เม่ือ 15 พฤษภาคม 2550).

12