The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by meywa.19008, 2021-11-18 19:56:45

Teks Piwulang Serat Wulangreh pupuh Sinom

2610121121_Meywa Tiara Yunita_LKPD

Meywa Tiara Yunita

MODUL
Piwulang Basa Jawa




Serat Wulangreh
pupuh Sinom

VII

SMP
/MTs

Semester Genep

Modul
Piwulang Basa Jawa

Modul ini telah diselaraskan dengan KD
atau Kompetensi Dasar kurikulum 2013
muatan lokal mata pelajaran bahasa Jawa
provinsi Jawa Tengah.

Modul ini dapat dijadikan sebagai bahan
ajar utama atau tambahan para siswa
mengenai serat Wulangreh pupuh Sinom
beserta pembelajaran-pembelajaran dan
latihan-latihan yang menunjang
kemampuan belajar siswa lebih aktif dan
kreatif.

Modul ini dibuat dengan tujuan agar para
siswa dalam belajar dapat lebih mudah,
bertambah wawasannya, pemahamannya,
serta apresiasinya terhadap bahasa dan
sastra Jawa semakin meningkat sehingga
bahasa dan sastra Jawa dapat tetap lestari
dan berkembang.

MODUL
PIWULANG BASA JAWA

Kanggo klas VII SMP/MTs

Penulis
Meywa Tiara Y
Editor
Meywa Tiara Y
Penata Letak
Meywa Tiara Y
Perancang Sampul
Meywa Tiara Y
Ilustrator
Meywa Tiara Y

CETAKAN 1 : NOVEMBER 2021
HAK CIPTA DILINDUNGI UNDANG-UNDANG

ALL RIGHT RECOVERED

III

ATUR SAPALA

Puja puji syukur dhumateng Gusti kang Maha
Agung ingkang sampun paring kawelasan
saengga kula saged ngrampungaken Modhul
Pasinaon Basa Jawi kanthi lancar. Modhul
menika gadhahi irah-irahan Serat Wulangreh
Pupuh Sinom.

Modhul menika dipundamel supados saged
mbiyantu para siswa nyinaoni babagan serat
Wulangreh pupuh Sinom menika. Materi
ingkang dipunandharaken ing ngandhap punika
sampun slaras kaliyan kurikulum 2013 wonten
ing Provinsi Jawa Tengah.

Modhul menika tasih tebih saking
kasampurnan. Mila panyerat nyuwun agunging
pangapunten dhumateng para pamaos modhul
menika. Mugi-mugi modhul menika saged
migunani dhateng pamaos sedaya.

Panyerat

IV

DHAPTAR ISI

Atur Sapala..............................................................iv
Dhaptar Isi................................................................v
Kompetensi Dasar, Indikator, dan Tujuan
Pembelajaran..........................................................vi
Petunjuk Bahan Ajar............................................vii
Wulangan 1................................................................1
Mangerteni Tegese Serat Wulangreh..............3
Mangerteni Tegese Tembang Sinom...............5
Mangerteni Tegese Ragam Krama....................7
Maca Teks Piwulang Serat Wulangreh...........10
Negesi Teks Piwuang Serat Wulangreh..........11
Nanggepi Teks Piwulang Serat Wulangreh...14
Informasi Pandhukung........................................15
Gladhen......................................................................16
Pambiji.......................................................................22
Refleksi.......................................................................23
Rangkuman Pasinaon...........................................24
Kapustakan...............................................................25

V

KD 4.2 Menanggapi teks piwulang Serat Wulangreh pupuh
Sinom ragam krama

Indikator
1. Membaca teks piwulang Serat Wulangreh pupuh Sinom
2. Mengartikan kata-kata yang terdapat dalam teks piwulang
Serat Wulangreh pupuh Sinom
3. Menuliskan isi teks piwulang Serat Wulangreh pupuh Sinom
4. Memberikan tanggapan secara tertulis dan lisan mengenai
isi teks piwulang Serat Wulangreh pupuh Sinom menggunakan
ragam krama

Tujuan Pembelajaran
1. Siswa mampu membaca teks piwulang Serat Wulangreh
pupuh Sinom
2. Siswa mampu mengartikan kata-kata yang terdapat dalam
teks piwulang Serat Wulangreh pupuh Sinom
3. Siswa mampu menuliskan isi teks piwulang Serat Wulangreh
pupuh Sinom
4. Siswa mampu memberikan tanggapan secara tertulis dan
lisan mengenai isi teks piwulang Serat Wulangreh pupuh Sinom
menggunakan ragam krama

VI

Petunjuk B ahan A jar

PETUNJUK BAHAN AJAR UNTUK GURU
1. MEMBANTU SISWA DALAM MERENCANAKAN PROSES
BELAJAR
2. MEMBIMBING SISWA DALAM MEMAHAMI KONSEP,
ANALISA, DAN MENJAWAB PERTANYAAN SISWA
MENGENAI PROSES BELAJAR
3. MENGORGANISASIKAN KEGIATAN BELAJAR
KELOMPOK

PETUNJUK BAHAN AJAR UNTUK SISWA
1. BERDOALAH SEBELUM DAN SESUDAH BELAJAR
2. BACALAH DAN PAHAMI MATERI SERAT WULANGREH
PUPUH SINOM. BILA ADA YANG KURANG JELAS
TANYAKAN PADA GURU
3. KERJAKAN TUGAS YANG TELAH DISEDIAKAN
DENGAN SEMANGAT

VII

Wulangan 1

Serat Wulangreh

1

Peta Konsep

Teks Piwulang
Serat Wulangreh

Menanggapi teks piwulang Serat Wulangreh
pupuh Sinom ragam krama

Kegiatan
1. Membaca teks piw
ulang Serat

Wulangreh pupuh Sinom
2. Mengartikan kata-kata yang terdapat
dalam teks piwulang Serat Wulangreh
pupuh Sinom
3. Menuliskan isi teks piwulang Serat
Wulangreh pupuh Sinom
4. Memberikan tanggapan secara tertulis
dan lisan mengenai isi teks piwulang Serat
Wulangreh pupuh Sinom menggunakan
ragam krama

2

SERAT WULANGREH

A. Mangerteni Tegese Serat Wulangreh

Serat Wulangreh yaiku karya sastra karangane
Susuhunan Pakubuwana IV Raja katelu kraton
Hadiningrat (1788-1820) sing akeh ngandhut
nilai-nilai bebuden (budi pekerti). Serat
Wulangreh kuwi arupa tembang sing saben
pupuh tembange ana piwulang kang menehi
piguna kanggo sing gelem nyinaoni.
Isi piwulangane yaiku :
1) Pupuh Dhandhanggula isine bab cara
milih guru
2) Ppupuh Kinanthi isine bab cara srawung
utawa milih kanca
3) Pupuh Gambuh isine larangan nduwe
watak adigang, adigung, adiguna
4) Pupuh Pangkur isine bab tata karma,
mbedakake ala lan becik, sarta cara ndeleng
wataking manungsa
5) Pupuh Maskumambang isine bab carane
nyembah

3

SERAT WULANGREH

6) Pupuh Ndhudhuk Wuluh isine carane
ngawula marang Raja
7) Pupuh Durma isine carane ngendhalikna
hawa nepsu
8) Pupuh Wirangrong isine bab ala becike
lakon
9) Pupuh Pocung isine bab carane
nyambung paseduluran lan mangerteni
isine wacan
10) Pupuh Mijil isine bab carane pasrah dan
syukur
11) Pupuh Asmarandhana isine bab carane
nindhakake ajaran agama
12) Pupuh Sinom isine bab dhasar-
dhasaring tingkah laku
13) Pupuh Grisa isine serat utawa pesen
sarta donga sang Pujangga.

4

Tembang Sinom

B. Mangerteni Tegese Tembang Sinom

Tembang Sinom yaiku salah sijine jinis
tembang macapat urutan katelu. Tembang
Sinom ngandhut bab dhasar-dhasaring
tingkah laku sing ala lan sing becik. Yen
tingkah laku sing ala kudu disingkiri
dening manungsa, amarga bisa menehi
bebaya kanggo awake dhewe. Yen tingkah
laku kang apik kudu terus dijaga lan
dilestarina.
Sinom nduweni teges kanoman, yaiku
kalodhangan kanggone wong anom
supaya bisa ngangsu kawruh saakeh-
akehe. Tembang sinom watake cathas,
trengginas, lincah, lan grapyak.

5

Tembang Sinom ngemot :
1) Guru gatra (Cacahe gatra ing saben
sapada)
Guru gatra : 9 gatra
2) Guru lagu (Tibane swara ing
pungkasaning gatra)
Guru lagu : a, i, a, i, i, u, a, i, a
3) Guru wilangan (Cacahe wanda ing
saben sagatra)
Guru wilangan : 8, 8, 8, 8, 7, 8, 7, 8, 12

6

Ragam Krama

C. Mangerteni Tegese Ragam Krama

Ragam krama yaiku wujud unggah-ungguh
basa Jawa kang nduweni kosakata krama.
Ater-ater kang muncul sajrone ragam iki
kayata {dipun-}, {-ipun}, {-aken}.
Tuladha :

1. {dipun-} : Dipundhahar
2. {-ipun} : Lenggahipun
3. {-aken} : Sumanggakaken
Ragam krama diperang dadi loro yaiku
krama lugu lan krama alus.
- Krama lugu yaiku kabeh tetembungane
nganggo tembung krama ananging
wuwuhane isih nggawe basa ngoko.
Tuladha : Budhe dereng tilem nalika jam
sedasa

7

Ragam krama diperang dadi loro yaiku
krama lugu lan krama alus.
- Krama lugu yaiku kabeh tetembungane
nganggo tembung krama ananging
wuwuhane isih nggawe basa ngoko. Tuladha :
Budhe dereng tilem nalika jam sedasa
- Krama alus yaiku kabeh tetembungane
krama kabeh. Krama alus lumrahe
digunakake wong enom menawa matur
marang wong tuwa, anak buah marang
pimpinan, lan wong sing durung kenal.
Tuladha : Mbah Kakung midhangetaken
siyaran Lodrug wonten Bale Desa.

8

Kanggo menehi tanggepan ing Serat
Wulangreh pupuh Sinom, gatekna
andharan ing ngisor iki :

1. Kudu mangerteni isine luwih
dhisik
2. Kanggo mangerteni isine tembang
kasebut, bisa negesi kanthi
nggunakake bausastra utawa kamus
Jawa
3. Sawise negesi banjur dirasa utawa
diolah mungguh karepe
4. Bisa uga kanthi golek informasi
utawa buku wacan liyane

9

D. Maca Teks Piwulang Serat Wulangreh

TEKS PIWULANG SERAT WULANGREH
PUPUH SINOM PADA- 2

Ingsun uga tan mangkana/
balilu kang sun alingi/
kabisan sun dokok ngarsa/
isin menek den arani/
balilune angluwihi/
nanging tenanipun cubluk/
suprandene jroning tyas/
lumaku ingaran wasis/
tanpa ngrasa prandene sugih carita//

10

E. Negesi Teks Piwulang Serat Wulangreh

TEKS PIWULANG SERAT WULANGREH
PUPUH SINOM PADA- 2

1.Ingsun : Aku
uga : uga
tan : ora
mangkana ; ngunu
2. balilu : bodho
kang : sing
sun : aku 3. kabisan ; kapinteran
alingi : tutupi sun : ku
dokok : diseleh

4. ngarsa: ngarep
isin : isin
menek : yen
den arani ; di arani

11

5. balilune : bodho
angluwihi : sing
banget

6. nanging : tapi
tenanipun : satemene
cubluk : bodho

7. suprandene : 8. lumaku : mlaku
pengen ingaran : diarani
jroning : jero wasis : pinter
tyas : ati

9. tanpa : tanpa
ngrasa : sadar
prandene : dene
sugih : akeh
carita : crita

12

Gancaran :
Kula mboten kados mekaten,
kabodhoan kula ingkang katutupi
ugi kapinteran kula ingkang kula
majukaken amargi wirang bilih
diwastani bebodho kaliyan tiyang
sanes. senajan kula bodho nanging
tasih kersa diwastani pinter, ngantos
kula mboten sadhar bilih kathah
gorohipun.

13

F. Nanggepi Teks Piwulang Serat Wulangreh

Panuntun kanggo siswa :
Cara kanggo nganggepi teks piwulang
serat Wulangreh nggawe basamu dhewe,
kayata menehi simpulan ngenani teks
piwulang kasebut. Basa kang digunakake
basa krama ya!

14

Informasi Pendukung



https://youtu.be/Ls7N5XwBfRI\



https://youtu.be/zETA_vkdwRY

https://budiarto.id/bausastra/q/say%C3%AAkti (Diakses
tanggal 4 November 2021)

15

Panuntun kanggo siswa :
Tegesana teks piwulang serat Wulangreh
pada -6, banjur gancarna gawe basa krama !

TEKS PIWULANG SERAT WULANGREH
PUPUH SINOM PADA- 6

Lan aja nalimpang madha/
mring leluhur dhingin dhingin/
satindake den kawruhan/
ngurangi dhahar lan guling/
nggone ambanting dhiri/
amasuh sariranipun/
temene kang sinedya/
mungguh wong nedheng Hyang
Widdhi/
lamun temen lawas enggale
tinekan//

16

1.Lan : Dan
aja : jangan
nalimpang :
madha :

2. mring :
leluhur :
dhingin :
dhingin :

3. satindake :
den kawruhan :

4. ngurangi :
dhahar :
lan guling :

5. nggone :
ambanting :
dhiri :
6. amasuh :
sariranipun :
7. temene :
kang sinedya :
mungguh :
wong :
nedheng :
Hyang Widdhi :

17

9. lamun :
temen :
lawas :
enggale ;
tinekan :

Gancaran lan tanggepan :

18

Panuntun kanggo siswa :
Tegesana teks piwulang serat Wulangreh
pada -5, banjur gancarna gawe basa krama !

TEKS PIWULANG SERAT WULANGREH
PUPUH SINOM PADA- 5

Nanging padha estokana/
pitutur kang muni tulis/
yen sira nedya raharja/
anggone pitutur ikI/
nggoningsun ngeling-eling/
pitutur wong sepuh-sepuh/
mugi padha bisa/
anganggo pitutur iki/
ambrekati wuruke wong tuwa-
tuwa//

19

1.Nanging : Tetapi
padha : sama
estokana :

2. pitutur :
kang muni :
tulis :

3. yen :
sira :
nedya :
raharja :

4.anggone :
pitutur iki :

5. nggoningsun :
ngeling-eling :

6.pitutur :
wong sepuh-sepuh :

7. mugi :
padha :
bisa :

8.anganggo :
pitutur iki :

9.ambrekati :
wuruke :
wong tuwa-tuwa :

20

Gancaran lan tanggepan :

21

PAMBIJI

No. Siswa Pambiji

KET

22

REFLEKSI

Piwulang ngenani apa kang
miturutmu angel?



Apa wae sing mok olehi
saka pasinaon mau?



Coba critakna kanthi tulis
kepriye pasinaon ngenani

teks piwulang serat
Wulangreh pupuh Sinom

mau !



Piwulang apa sajrone serat
Wulangreh kang narik
kawigaten miturutmu ?

23

Rangkuma
n Pasinaon

Serat Wulangreh yaiku karya sastra karangane
Susuhunan Pakubuwana IV sing ngandhut nilai-nilai
bebuden (budi pekerti).
Serat Wulangreh kuwi arupa tembang sing saben
pupuh tembange ana piwTARuUlHaSnTIgKEkR ang menehi piguna
kanggo sing gelem maPhERaTmANiY.AAN DI SINI

Tembang Sinom yaiku salah sijine jinis tembang macapat
urutan katelu. Tembang Sinom ngandhut bab dhasar-
dhasaring tingkah laku sing ala lan sing becik.

Ragam krama yaiku wujud unggah-ungguh basa Jawa
kang nduweni kosakata karma.

1. Serat
Wulangreh

2. Pupuh 3. Ragam
Sinom Krama

4. Teks 5. Gancaran
Piwulang Serat

24

KAPUSTAKAN




http://kedaiceritasenja.blogspot.com/2021/01/
teks-piwulang-serat-wulangreh-pupuh.html?
m=1 (Diakses tanggal 21 Oktober 2021)

Sari, K. K. (2019). PENGEMBANGAN BAHAN AJAR
BAHASA JAWA KELAS VII DALAM FORMAT KOMIK
BERBASIS AMANAT TEMBANG. Skripsi UNNES .
Setiyanto, S. d. (2010). Permasalahan Pemakaian
Bahasa Jawa Krama. Yogyakarta : Balai Bahasa
Yogyakarta.
Sukadari. (2020). TEMBANG MOCOPAT DALAM
SERAT WULANG-REH DAPAT MEMBENTUK
MANUSIA BERKARAKTER. Universitas PGRI
Yogyakarta .

25


Click to View FlipBook Version