1.4 สมัยอยุธยาตอนกลาง

พัฒนาการทางการเมืองการปกครองไทย

สมัยอยุธยา ตอนกลาง

(พ.ศ.1991-2072)

ครูทวารตั น์ เกลอ่ื นเมอื ง

FB : Thawarat Kluanmuang

รายวิชา ส31102 สังคมศึกษา 2 ระดับช้ันมัธยมศึกษาปีท่ี 4
กลุ่มสาระการเรียนรู้ สังคมศึกษา ศาสนา และ วัฒนธรรม
โรงเรียนท่าแซะรัชดาภิเษก จังหวัดชุมพร

รายนามพระมหากษตั รยิ ์ไทย สมยั อยธุ ยา สมยั อยธุ ยา ตอนตน้

ราชวงศ์อู่ทอง (คร้ังที่ 1)

1. สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) ***

2. สมเด็จพระราเมศวร

ราชวงศ์สุพรรณภูมิ (คร้ังที่ 1)

3. สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 1 (ขุนหลวงพะง่ัว)

4. สมเด็จพระเจ้าทองลัน (เจ้าทองจันทร์)

ราชวงศ์อู่ทอง (คร้ังท่ี 2)

2.(2) สมเด็จพระราเมศวร

5. สมเด็จพระรามราชาธิราช

รายนามพระมหากษตั รยิ ์ไทย สมยั อยธุ ยา สมยั อยธุ ยา ตอนตน้

ราชวงศ์สุพรรณภูมิ (คร้ังท่ี 2)

6. สมเด็จพระอินทราชา (เจ้านครอินทร์)

7. สมเด็จพระบรมราชาธิราชท่ี 2 (เจ้าสามพระยา)

สมัยอยธุ ยา ตอนกลาง

8. สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ***
9. สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3
10. สมเด็จพระรามาธิบดีท่ี 2

รายนามพระมหากษตั รยิ ์ไทย สมัยอยธุ ยา สมยั อยธุ ยา ตอนกลาง

11. สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 4 (หน่อพุทธางกูร)
12. พระรัษฎาธิราช
13. สมเด็จพระไชยราชาธิราช
14. พระยอดฟ้า (พระแก้วฟ้า)
- ขุนวรวงศาธิราช
15. สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ (พระเจ้าช้างเผือก)
16. สมเด็จพระมหินทราธิราช

รายนามพระมหากษตั รยิ ์ไทย สมัยอยธุ ยา สมัยอยุธยา ตอนกลาง

ราชวงศ์สุโขทัย

17. สมเด็จพระสรรเพชญ์ท่ี 1 (สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช)
18. สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 2 (สมเด็จพระนเรศวรมหาราช)
19. สมเด็จพระสรรเพชญ์ท่ี 3 (สมเด็จพระเอกาทศรถ)
20. สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 4 (สมเด็จพระศรีเสาวภาคย์)
21. สมเด็จพระบรมราชาที่ 1 (สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม)
22. สมเด็จพระบรมราชาที่ 2 (สมเด็จพระเชษฐาธิราช)
23. สมเด็จพระอาทิตยวงศ์

รายนามพระมหากษตั รยิ ์ไทย สมัยอยธุ ยา สมัยอยุธยา ตอนกลาง

ราชวงศ์ปราสาททอง

24. สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 5 (สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง)
25. สมเด็จพระสรรเพชญ์ท่ี 6 (สมเด็จเจ้าฟ้าไชย)
26. สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 7 (สมเด็จพระศรีสุธรรมราชา)
27. สมเด็จพระรามาธิบดีท่ี 3 (สมเด็จพระนารายณ์มหาราช)

รายนามพระมหากษตั รยิ ์ไทย สมัยอยธุ ยา สมยั อยธุ ยา ตอนปลาย

ราชวงศ์บ้านพลูหลวง

28. สมเด็จพระเพทราชา ***
29. สมเด็จพระสรรเพชญ์ท่ี 8 (สมเด็จพระสุริเยนทราธิบดี) (พระเจ้าเสือ)
30. สมเด็จพระสรรเพชญ์ท่ี 9 (สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ)
31. สมเด็จพระบรมราชาธิราชท่ี 3 (สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ) ***
32. สมเด็จพระบรมราชาธิราชท่ี 4

(สมเด็จพระเจ้าอุทุมพร/ขุนหลวงหาวัด)
33. สมเด็จพระบรมราชาท่ี 3

(สมเด็จพระท่ีน่ังสุริยาศน์อัมรินทร์/พระเจ้าเอกทัศ)

พัฒนาการทางการเมืองการปกครองไทย
สมัยอยุธยาตอนกลาง (พ.ศ.1991-2072)

สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ

ขึ้นครองราชย์ (พ.ศ. 1991–2031)

พระองค์ทรงปรับปรุงระเบียบการปกครองใหม่

มีลักษณะสาคัญ 2 ประการ คือ รวมอานาจเขา้ สู่สว่ นกลาง
1. รวมอานาจเข้าสู่ศูนย์กลาง และแบง่ แยกหนา้ ท่ี

ทาให้ราชธานีมีอานาจและมีการควบคุมเข้มงวดข้ึน

2. แยกกิจการฝ่ายพลเรือนกับฝ่ายทหารออกจากกัน
(เป็นครั้งแรก)

สาเหตุที่ทาให้สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
ปฏิรูปการปกครองอาณาจักรอยุธยา มีดังนี้

1. อยุธยาได้ “ขยายดินแดนออกไปกว้างขวาง” และได้รวม
เ อ า ดิ น แ ด น ข อ ง อ า ณ า จัก รสุ โ ข ทั ย เ ข้ า ม า เ ป็ น ส่ ว น ห นึ่ ง ขอ ง
อาณาจักร จึงจาเป็นต้องขยายอานาจการปกครองออกไปให้
ควบคุมดินแดนทั้งหมดไว้ได้

2. เกิดปัญหาเรื่อง “ความมั่นคงของอาณาจักร” จากการที่
เมืองหน้าด่านมีกองกาลังป้องกันเมืองจึงมีอานาจมาก ทาให้เกิด
การชิงราชสมบัติอยู่บ่อยครั้ง

3. ทรงต้องการปรับปรุงระเบียบการปกครองที่มีมาแต่เดิม
เพื่อ “ให้เหมาะสมกับสถานการณ์ในขณะนั้น”

สาเหตุ การปกครองแบบเก่า
การปฎิรูป ยัง “หละหลวม”

ควบคุมดูแลเมือง
ในสว่ นภูมิภาคได้ไม่ทั่วถงึ

มีอาณาเขต เมืองต่างๆเบียดบังรายได้จากภาษีอากรไว้
กวา้ งขวางมาก ทาให้ราชธานีได้รับผลประโยชน์ไม่เต็มที่

กวา่ เดิม กษตั รยิ ์พระองค์ใหมท่ รงออ่ นแอ
เมืองประเทศราช และเมืองพระยามหานคร

มักฉวยโอกาสแยกตนเปน็ อสิ ระอย่เู สมอ

เมืองลูกหลวงหรือเมืองหน้าดา่ น
เจา้ เมืองมีอานาจมาก+มักจะยกกาลังทหาร

=เขา้ มาแย่งชิงราชสมบัติอย่เู นืองๆ

1. การปกครองส่วนกลาง

สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงจัดแบ่งขุนนางและไพร่พล
ทั่วราชอาณาจักรใหม่ โดยแบ่งออกเป็น 2 ฝ่าย

1. ฝ่ายทหาร = ฝ่ายสมุหกลาโหม (กรมกลาโหม)
มีหน้าที่บังคับบัญชา >> รับผิดชอบด้านการทหาร

>> ตรวจตราการทหาร เกณฑ์ไพร่พลในยามมีศึก
>> ยามสงบรวบรวมผู้คน อาวุธ เตรียมพร้อม
2. ฝ่ายพลเรือน = ฝ่ายสมุหนายก (กรมมหาดไทย)
มีหน้าที่บังคับบัญชา >> ข้าราชการฝ่ายพลเรือนทั่วราชอาณาจักร

>> ดูแลจตุสดมภ์ (เดิม)**

กรมมหาดไทย 2.1 กรมเวยี ง/ รักษาความสงบสุขของ
เมือง (นครบาล) ราษฎรในเขตราชธานี
(ฝ่ายพลเรือน/ ฝา่ ยสมุหนายก)
ความสงบเรียบรอ้ ย
ของบ้านเมือง

2.2 กรมวงั รับผิดชอบเกี่ยวกับราชสานัก
(ธรรมาธิกรณ)์

งานราชพิธี

2.4 กรมนา 2.3 กรมคลัง พพิ ากษาคดีความของราษฎร
(เกษตราธกิ าร) (โกษาธบิ ดี)

สง่ เสรมิ ให้ราษฎรทาไร่ ทานา ติดตอ่ ค้าขาย รายรับรายจา่ ยและเกบ็
เก็บข้าวขึน้ ฉางหลวง เพื่อเปน็ กบั ตา่ งประเทศ รักษาพระราชทรัพย์
เสบียงในยามศึกสงครามหรอื
จดั เกบ็ อากร
ยามเกิดข้าวยากหมากแพง คา่ ธรรมเนียมตา่ งๆ

หน่วยงานทางการปกครอง 6 กรม

(เทียบได้กับกระทรวงในปัจจุบัน)

1. กรมกลาโหม >> พระยามหาเสนา เป็นสมุหพระกลาโหม
มีฐานะเป็นอัครมหาเสนาบดี

2. กรมมหาดไทย >> พระยาจักรีศรีองครักษ์ เป็นสมุหนายก
มีฐานะเป็นอัครมหาเสนาบดี

มีเสนาบดีรับผิดชอบงานในหน้าที่ของแต่ละกรม คือ

2.1 กรมเมือง >> พระนครบาล เป็นเสนาบดี

2.2 กรมวัง >> พระธรรมาธิกรณ์ เป็นเสนาบดี

2.3 กรมคลัง >> พระโกษาธิบดี เป็นเสนาบดี

2.4 กรมนา >> พระเกษตราธิการ เป็นเสนาบดี

2. การปกครองส่วนภูมิภาค

สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ โปรดฯ ให้
ยกเลิก >> เมืองหน้าด่านหรือเมืองลูกหลวง

ให้จัดการปกครองหัวเมืองในส่วนภูมิภาค ดังนี้
1) หัวเมืองชั้นใน
2) หัวเมืองชั้นนอก
3) เมืองประเทศราช

1) หัวเมืองชั้นใน

ได้แก่ เมืองที่อยู่ใกล้ราชธานี

เช่น ราชบุรี เพชรบุรี ชัยนาถ นครสวรรค์ สุพรรณบุรี
ชลบุรี เป็นต้น

เมืองเหล่านี้มีฐานะเป็น >> เมืองจัตวา

2) หัวเมืองชั้นนอก

ได้แก่ เมืองที่อยู่ห่างไกลจากราชธานีออกไป

แบ่งเป็น >> เมืองชั้นเอก โท ตรี
ตามขนาดและความสาคัญของแต่ละเมือง

1. เมืองชั้นเอก เป็นเมืองใหญ่ มีประชาชนมาก
เช่น พิษณุโลก นครศรีธรรมราช
2. เมืองชั้นโท เป็นเมืองที่สาคัญรองลงมา
เช่น สุโขทัย กาแพงเพชร สวรรคโลก
3. เมืองชั้นตรี เป็นเมืองที่ขนาดเล็ก
เช่น ไชยา ชุมพร** นครสวรรค์

3) เมืองประเทศราช

ได้แก่ เมืองขึ้นของกรุงศรีอยุธยา

เช่น ปัตตานี มะละกา เชียงกราน ทวาย

ผู้ปกครองต้องส่ง “เครื่องราชบรรณาการ”
ต้นไม้เงิน ต้นไม้ทอง มาถวายกษัตริย์ที่กรุงศรีอยุธยา
โดยมีข้อกาหนด 3 ปีต่อหนึ่งครั้ง

ผูป้ กครอง 1) หัวเมืองชั้นใน
หัวเมืองต่างๆ ขุนนาง >> ผูร้ ัง้

ผูว้ ่าราชการจงั หวดั

3) เมืองประเทศราช ไม่มีอานาจอยา่ งเจา้ เมือง
เจ้านายในท้องถ่ิน ตอ้ งปฏิบัตติ ามคาสัง่ ของราชธานี
เปน็ เจ้าเมือง/กษัตริย์
2) หัวเมืองชั้นนอก
เจา้ นายในพระราชวงศ/์ ขุนนางผูใ้ หญ่

มีแบบแผนขนบธรรมเนียม มีอานาจเต็มในการบรหิ าร
เป็นของตนเองและสง่ ราชการภายในเมือง

เครื่องราชบรรณาการมาถวาย

ยกเลกิ !!

เมืองหนา้ ดา่ น

แผนผังแสดงการบริหารราชการแผ่นดนิ สว่ นหัวเมืองในสมัยอยธุ ยาตอนกลาง

การจัดการปกครองสมัยอยุธยาตอนกลาง
พ.ศ. 1991 – 2072

1. การปกครองส่วนกลาง เป็ นระบอบสมบูรณาญาสิ ทธิ ราชย์

มีหน่วยงานทางการปกครอง 6 กรม รูปแบบการปกครอง “ราชาธิปไตย”
กษั ตริ ย์ยังมี อานาจสูงสุด
(เทียบได้กับกระทรวงในปัจจุบัน)

1) กรมกลาโหม (ทหาร) 2.การปกครองส่วนภูมิภาค
2) กรมมหาดไทย (พลเรือน)
ยกเลิก
2.1) กรมเมือง
2.2) กรมวัง เมืองหน้าด่าน/เมืองลูกหลวง
2.3) กรมคลัง 1) หัวเมืองชั้นใน
2.4) กรมนา 2) หัวเมืองชั้นนอก
3) เมืองประเทศราช

จงทำทุกสงิ่
ด้วยความรกั

1 โครนิ ธ์ 16 : 14

Power Point น้ี เป็นลขิ สทิ ธขิ์ อง

ครูทวารตั น์ เกล่อื นเมอื ง (ครูพุดตาน)

กลุม่ สาระการเรยี นรสู้ ังคมศกึ ษาฯ
โรงเรยี นทา่ แซะรชั ดาภเิ ษก

Thawarat Kluanmuang
thawarat.p27