The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by Punjab Times, 2023-08-04 06:01:41

Punjab Times August 2023 edition

gzikp NkJhwz
gzikp NkJhwNkJhw
gzikp
gzikp
gzikp NkJhw
NkJhw
PUNJAB TIMES Monthly


f;vBh
gqekf
f;vBh s'A gqekfSs gfjbk gzikph wjhBktkoh nypko
f;vBh s'A
s
wjhBktkoh
nypko
gfjbk
gzikph
f;vBh s'A gqekfs'A gqekf s gfjbk gzikph wjhBktkoh nypkos gfjbk gzikph wjhBktkoh nypko
f;vBh s'A gqekf s gfjbk gzikph wjhBktkoh nypko
THE FIRST PUNJABI INDIAN MONTHLY PUBLISHED FROM SYDNEY, AUSTRALIA
P O Box 8055, Glenmore Park, NSW 2745, Sydney, Australia
MOBILE: 0431 377 716 www.punjabtimes.com.au
Editor: Harpreet Singh, E-mail: [email protected]
Year 24, Edition 2, Australia's Top Leading, Most Popular, Reliable & Successful
free copy
Sydney, August 2023 Punjabi Indian Newspaper
INDIA TO CELEBRATE


76 YEAR OF INDEPENDENCE
th





























































































Punjab Times Pty Ltd. Trading as Punjab Times ACN No. 110 708 579


gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
2 2 2 2 2 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23


gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
3 3 3 3 3 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
gzikp NkJhw


gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
4 4 4 4 4 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
gsh d/ g?;/ T[vkT[Dk "e j? w/okHHH, o' kBk eodh f;Zy B"itkB B{z w"s wro'A fwfbnk ekoB/rh jho' n?tkov,
gsh d/ g?;/ T[vkT[Dk "e j? w/okHHH, o'"e j? w/okHHH, o' kBk eodhkBk eodh
gsh d/ g?;/ T[vkT[Dk S"e j? w/okHHH, o'zkBk eodh
gsh d/ g?;/ T[vkT[Dk "e j? w/okHHH, o' kBk eodh
gsh d/ g?;/ T[vkT[Dk
f;Zy B"itkB B{z w"s wro'A fwfbnk ekoB/rh jho' n?tkov,
f;Zy B"itkB B{z w"s wro'A fwfbnk ekoB/rh jho' n?tkov,
f;Zy B"itkB B{z w"s wro'A fwfbnk ekoB/rh jho' n?tkov,
f;Zy B"itkB B{z w"s wro'A fwfbnk ekoB/rh jho' n?tkov,
j? bZyK dh "fgzr, ikD' e"D j? fJj n"os"fgzr, ikD' e"D j? fJj n"os
j? bZyK dh
j? bZyK dh "fgzr, ikD' e"D j? fJj n"os 8 ;kbk nwoheh pZuh B{z pukT[AfdnK rtkJh ;h ikB
j? bZyK dh "fgzr, ikD' e"D j? fJj n"os
j? bZyK dh S"fgzr, ikD' e"D j? fJj n"os
8 ;kbk nwoheh pZuh B{z pukT[AfdnK rtkJh ;h ikB
8 ;kbk nwoheh pZuh B{z pukT[AfdnK rtkJh ;h ikB
8 ;kbk nwoheh pZuh B{z pukT[AfdnK rtkJh ;h ikB
8 ;kbk nwoheh pZuh B{z pukT[AfdnK rtkJh ;h ikB
ohvb/ ftZu fezrz foto s'A ;wzEk eo{z
g/vo' B{z pukT[D dh e'fSS eod/ j'J/
w"s j' rJh ;h. g/vo' B{z s?oB bJh ;zxoS
eoBk fgnk, feT[Afe T[j Bdh ftZu y/
v oj/ pZfunK d/ fJZe ;w{j s'A tZy j'
rJh ;h ns/ s/z tjk T[;B{z j/mK tZb
b? frnk. s?okeh dh ikDekoh Bk j'D
d/ pkti{d wBihs f;zx pZuh B{z
pukT[D bJh Bdh ftZu T[so rJ/.
T[BQK B/ nkgDh gZr T[skoh ns/ fJ;
B{z ihtB o/yk ti'A tosD dh e'fSS
ehsh ns/ T[j S'Nh e[Vh dh wdd eoB
dh e'fSS eoB bJh nkgDh rodB sZe
gkDh ftZu ub/ rJ/.
fJ; s'A E'VQh d/o pknd, T[j v[Zp
rJ/ ns/ jcVk-dcVh ftu w"e/ 's/
w"i{d b'eK dh Bzo T[BQK 's/ BjhA gJh.
fJZe nkdwh B/ g/vo' dk gsk brkfJnk
ns/ T[;B{z j;gskb fbikfJnk frnk,
fiZE/ 6 fdBK pknd T[; dh w"s j'
rJh. pknd ftu f;zx B{z Bdh ftu'A
pkjo eZfYnk frnk ns/ T[BQK B{z w[V
;[oihs eoB dhnK ;kohnK e'fSSK
d[pJh (fpT{o') d[Bhnk 'u eJh soQK d/ b'e jB. eJhnK B{z sK fJe tes dk n;cb ojhnK. ekoB/rh w?vb g{o/
ykDk th B;hp BjhA j[zdk, id'A fe eJhnK B{z fJj th BjhA gsk j[zdk fe T[BQK e'b nwohek ns/ e?B/vk ftZu T[jBK b'eK
fezBk g?;k j?. d[pJh dh fJe nfijh n"os j?, i' nkgD/ bkJhc ;NkJhb B{z b? e/ B{z fdZsk iKdk j? i' d{finK dhnK
ikBK pukT[D iK pukT[D dh e'fSS
;'Sb whvhnk 's/ uouk 'u ofjzdh j?. ukj/ S[ZNhnK wBkT[D dh rZb j't/ iK
brzoh vkJhfBzr n?e;ghohnz; dh, ;kT{dh BK dh n"os ;'Sb whvhnk 's/ b'eK eod/ j'J/ pj[s fznkdk yso/ ftZu g?
B{z nkgDh fzzdrh pko/ ngv/N fdzdh ofjzdh j?. ;?B coKf;;e' (fpT{o') e?bhc'oBhnk bJh T[Zsoh nwohek d/ ;otT[Zu iKd/ jB. 1904 ftZu fgN;por-
;kT{dh B/ fejk fe w?A d[pJh dh nwho jkT{; tkJhc jK. w/ok S"e gsh d/ g?;/ ftZu 2020 ftZu 8 ;kbk pZuh B{z ;BwkB ekoB/rh jho' n?tkov Bkb nXkfos czv dh S[o{nks s'A j[D sZe
you eoBk j?. ;kT{dh B/ dZf;nk fe nkw s"o 's/ T[j fe;/ th uhz 's/ 3,66,964 pukT[D dh e'fSS ftZu wko/ rJ/ 31 fBtkfink frnk j?. cfozB' d/ 10,371 ftneshnK B{z ekoB/rh w?vb
s'A 73,39,288 o[gJ/ sZe T[vk fdzdh j?. n"os s/ T[; d/ gsh d'tK d/ g;zdhdk ;kbk f;Zy fe;kB B{z Bkrfoe pjkdoh wBihs f;zx dh 5 nr;s 2020 B{z fdZsk ik u[Zek j?.
fvzkJhBo tZy-tZy jB. n"os dk efjDk j? fe ;kB{z d'tK B{z wkbdht pj[s
g;zd j?. n;hA e[M wjhfBnK d/ tec/ 'u bzvB th iKd/ ofjzd/ jK. T[j 6 ;kb dh
n"os B{z o/nkw o"bk gkT[Dk fgnk wfjzrk,o/nkw o"bk gkT[Dk fgnk wfjzrk,
n"os B{z
n"os B{z So/nkw o"bk gkT[Dk fgnk wfjzrk,o/nkw o"bk gkT[Dk fgnk wfjzrk,
n"os B{z o/nkw o"bk gkT[Dk fgnk wfjzrk,
n"os B{z
T[wo s'A ;[;/e; ftZu ofjzdh ;h. fJ; s'A pknd T[; dk gfotko d[pJh ftZu nk e/
t; frnk. T[; dk gsh d[pJh s'A jh j?.
;kT{dh dk efjDk j? fe w?B{z ;ogqkJhz pj[s g;zd jB. id'A th iwkb w?B{z
d[pJh d/ ekB{zB B/ fdZsh fJj ;
d[pJh d/ ekB{zB B/ fdZsh fJj ;
d[pJh d/ ekB{zB B/ fdZsh fJj ;
d[pJh d/ ekB{zB B/ fdZsh fJj ;zkk kk k
fe;/ o?;N'o?AN ftZu b? e/ iKd/ jB sK T[j w?B{z oks B{z gfjBD bJh fJe vq?Z; th
d[pJh d/ ekB{zB B/ fdZsh fJj ;
frcN eod/ jB. T[j jo oks w?B{z frcN fdzd/ jB ns/ w?B{z fJj p/jZd g;zd nkT[Ad/
jB. n;hA oks d/ ykD/ 's/ bZyK o[gJ/ you eod/ jK.
n"os B{z fJzBk wfjzrk g? ;edk ;h, fJj
T[; B/ ed/ ;[gB/ 'u th BjhA ;'funk
'oN, rowh d/
uhB dk nB'yk ;Nko v/
uhB dk nB'yk ;Nko v/ oN fo 'oN, rowh d/'oN, rowh d/ j't/rk. fjok;s 'u bJh rJh n"os
uhB dk nB'yk ;Nko v/
uhB dk nB'yk ;Nko v/zoN fo oN fooN fo oN foz'oN, rowh d/
uhB dk nB'yk ;Nko v/
'oN, rowh d/
dh gSkD wSj{o fNZe Nkeo fNJ/ok :zr
n?bB ti'A j'Jh j?. 2 wjhfBnK s'A tZX
pkti{d tZvh frDsh u gj[zu oj/ ;?bkBh ;w/A sZe d[pJh 'u Bzopzd ofjD s'A
pkti{d tZvh frDsh u gj[zu oj/ ;?bkBh
pkti{d tZvh frDsh u gj[zu oj/ ;?bkBh
pkti{d tZvh frDsh u gj[zu oj/ ;?bkBh
pkti{d tZvh frDsh u gj[zu oj/ ;?bkBh
fJbktk T[; dh :ksok 's/ th gkpzdh
brk fdZsh rJh j?. 29 ;kbk fNJ/ok
wSj{o fNZe Nkeo d/ Bkb-Bkb nwohek
ftZu NoZe vokJhto th j?.
fojkn j'D s'A pknd fNJ/ok B/
dZf;nk fe T[j 2 wjhfBnK s'A d[pJh
'u c;h j'Jh j? ns/ T[j nkgD/ GftZy
B{z b? e/ G?nGhs j?. fNJ/ok dh wK B/
dkntk ehsk fe T[; dh p/Nh dk
gk;g'oN zps eo fbnk frnk j?. T[;
dh wK NhBk p?e;No w[skpe fJj xNBk
wJh wjhB/ dh j?, id'A T[; dh p/Nh
;z:[es nop nwhoks 'u d';sK Bkb
S[ZNhnK wBkT[D rJh ;h.
wkwb/ ;pzXh ikDekoh fdzfdnK
fNJ/ok dh wK B/ dZf;nk fe fNJ/ok B/
d[pJh 'u feokJ/ 's/ eko bJh ;h, i'
x[zwd/ ;w/A jkd;/ dk fSeko j' rJh ns/
phfizr (fpT{o') o/fr;skB dk Bkw ;[DfdnK jh ;kv/ fdwkr ftu o/s dk jh
jkd;/ d/ nrb/ fdB jh Xh B/ nwohek
fynkb nkT[Adk j? ns/ fJj ;Zu th j? go i/eo s[jkB{z o/fr;skB ftu fJZe
gosDk ;h go fiZE'A T[; B/ feokJ/ 's/
nkbhSkB j'Nb fwb ikt/, fiZE/ s[jkB{z ;kohnK ;[ftXktK fwb ikD. nfijk jh
eko b? bJh, T[; eko o?ANb ezgBh d/
fJZe ;EkB uhB d/ N?Aro o/fr;skB ftZu j? fiZE/ fJZe ;Nko S/g tkbk foz'oN
eowukoh B/ n?e;hv?AN d/ BK 's/ w'Nh
fJj ;[ftXk gqdkB eodk j?. fJ; dk BK v/zoN ;Nko j'Nb j?. fJj ;kb 2020 s'A
oew t;{b eoBh ukjh go T[E/ ;ko/
;?bkBhnK bJh y[ZbQk j?.
fJe-d{i/ Bkb fwb j'J/ ;B, fi; B{z d/
don;b uhB d/ eJh SfjoK ftu nZs dh rowh d/ pkti{d tZvh frDsh
y e/ fNJ/ok GVe rJh ns/ T[;
ftu ;?bkBh uhB d/ M'ArtkJh Sfjo s'A 20 feb'whNo d{o N?Aro o/fr;skB 'u
ftnesh 's/ o"bk gk fdZsk. fNJ/ok d/
;fEs fJ; ;Nko v/zoN foz'oN gj[zu oj/ jB. fJ; ftZu 185 ewo/ jB ns/ d[pJh (fpT{o') d[pJh d/ fB:w ns/ nwoheh n"os B{z fJzBk wfjzrk fgnk
gfotko d/ fJe w?Apo B/ fejk fe T[; B/
;?bkBh fJZE/ d[gfjo 3 ti/ s'A pknd u?Ze fJB eo ;ed/ jB. ;Nko r/fzzr, ;?Av ekB{zB fezB/ ;ys jB, fJ; dk skzk fe T[; B{z T[E'A dh ;oeko B/ 2 wjhfBnK nkgDh nktkz T[mkJh ;h go T[; d/S
E?o/gh s'A fJbktk foz'oN ftZu ;?bkBhnK bJh fJZe ftfrnkB e/Ado, f;js e/ wkwbk ;kjwD/ nkfJnk j?. d[pJh 'u bJh i/bQ 'u pzd eo fdZsk.
'u n"osK B{z nktkz T[mkT[D dh th
Ado, EhJ/No, o?;N'o?AN ns/ pkjoh ;ftfwzr g{b th j?. iBse s"o 's/ o"bk gkT[Dk fJe iBse EK 's/ o"bk gkT[Dk fJ;
fJikzs BjhA j?.


gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
5 5 5 5 5 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
gzikp NkJhw


gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
gzikp NkJhw
6 6 6 6 6 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
jkbht[Zv n?eNq?Z; frrh jdhd frqcsko, J/nog'oN foekov pDkT[D bJh 7 fdB sZe o'Adk fojk
jkbht[Zv n?eNq?Z; frrh jdhd frqcsko, J/nog'oN
jkbht[Zv n?eNq?Z; frrh jdhd frqcsko, J/nog'oN
jkbht[Zv n?eNq?Z; frrh jdhd frqcsko, J/nog'oN
jkbht[Zv n?eNq?Z; frrh jdhd frqcsko, J/nog'oN
foekov pDkT[D bJh 7 fdB sZe o'Adk fojk
foekov pDkT[D bJh 7 fdB sZe o'Adk fojk
foekov pDkT[D bJh 7 fdB sZe o'Adk fojk
foekov pDkT[D bJh 7 fdB sZe o'Adk fojk
s/ p?r u'A pokwd j'fJnk rKik
s/ p?r u'A pokwd j'fJnk rKik Sy;, n;EkJh s"o s/ j'fJnk B/sojhDy;, n;EkJh s"o s/ j'fJnk B/sojhD
s/ p?r u'A pokwd j'fJnk rKik
s/ p?r u'A pokwd j'fJnk rKik
s/ p?r u'A pokwd j'fJnk rKik
y;, n;EkJh s"o s/ j'fJnk B/sojhD
y;, n;EkJh s"o s/ j'fJnk B/sojhD
y;, n;EkJh s"o s/ j'fJnk B/sojhD
BkJhihohnk (fpT{o') nkws"o 's/ b'e
foekov pDkT[D bJh nihp'rohp ekoBkw/
eoB dh e'fSS eod/ jB go eJh tko T[jBK
B{z fJ; dk yfwnkzk th G[rsDk g?Adk j?.
fJ;/ soQK dk skzk wkwbk BkJhihohnk s'A
;kjwD/ nkfJnk j?. fJZE/ fJZe BkJhihohnB
ftnesh frBhz tobv foekov pDkT[D
dh e'fSS ftu fJZe jcs/ sZe o'Adk fojk
go u[D"sh d"okB T[j n;EkJh s"o 's/ B/
sojhD j' frnk. ikDekoh w[skpe N?Ap{ J/
p/o/ eohp 100 xzN/ sZe o'Adk fojk. fJ;
d"okB T[; d/ f;o ftu s/z dod S[o{ j'fJnk.
BthA fdZbh (fpT{o') ;[gowkvb, n?eNq?Z; ns/ Nhth gq;B?fbNh frrh jdhd B{z T[j foekov sK BjhA pDk ;fenk go T[;
b? e/ tZvh ypo ;kjwD/ nk ojh j?. Nq?tfbzr d"okB T[; e'b'A rKik (BShbk dhnK nZyK ns/ fujok ;[Zi frnk. T[j
gdkoE) pokwd j'fJnk, fi; s'A pknd T[; B{z J/nog'oN 's/ frqcsko eo fbnk eohp 45 fwzN sZe nzSe s"o 's/ nzBQ/gB
frnk. ;[gowkvb ns/ T[; dh d';s fbnkj fBe'b w?eekoEh 's/ voZrz oZyD Bkb ghVs fojk.
dk d'S bZrk j?. fbnkj th T[; ;w/A frrh d/ Bkb ;co eo ojh ;h. pknd ftZu N?Ap{ J/p/o/ nkgD/ ;'Sb whvhnk gq'ckJhbK
nfGB/soh B{z Gkoh ehws u[ekT[Dh gJh, fi; s'A pknd T[; B{z zwkBs fwb 's/ fJZe ekw/vhnB j'D dk dkntk eodk
rJh. j?. fog'oN w[skpe T[;B/ fNeN"e 's/
Ut/B o"poN; nzsookSNoh jtkJh nZv/ 's/ e;Nw nfXekohnK B{z ;[gowkvb nkgDhnK e'fSSK B{z nZr/ tXkfJnk. T[;
frrh jdhd e'b'A rKik pokwd j'fJnk. ypoK w[skpe fd B/poj[Zv Nke 's/ fJe B/ fejk fe @w?B{z nkgDhnK w[SebK G/i',
g';N d/ nB[;ko @frrh jdhd d/ p?r 'u'A rKik pokwd j'fJnk ;h.@ T[; 's/ w?A s[jkv/ bJh o'tKrk,@. thvhU i' T[;B/
voZrz oZyD dk d'S bZrk. frrh ns/ fbnkj d/ p?r dh sbkSh d"okB nc;oK fNeN"e 's/ ngb'v ehsk ;h, T[; ftu T[j
B{z rKi/ dh tos'A Bkb ;pzXs j'o ;kwkB th fwfbnk, fi; ekoB T[BQK B{z frqcsko fJZe bkJht NkJhwo B/V/ p?mk ;h i' 2 xzN/
eo fbnk frnk. 7 fwzN fdyk fojk ;h.
N?Ap{ n?p/o/ B/ dZf;nk fe @T[; B{z w[V
oDBhsh pDkT[Dh gJh ns/ nkgDk o'Dk
gzikph w{b d/ gkb ;zX{ fpqfN
gzikph w{b d/ gkb ;zX{ fpqfN e'bzphnk e'bzphnk xNkT[Dk fgnk.@ d[Bhnk Go d/ fNZeN"eoz
gzikph w{b d/ gkb ;zX{ fpqfNS e'bzphnk
gzikph w{b d/ gkb ;zX{ fpqfN
e'bzphnk
gzikph w{b d/ gkb ;zX{ fpqfN e'bzphnk
B/ J/p/o/ d/ thvhU B{z 5H3 fwbhnB tko d/
fynk. e[M b'eK B/ yVQ/ j' e/ T[; bJh
;{pkJh ndkbs d/ pD/ iZi
;{pkJh ndkbs d/ pD/ iZi
;{pkJh ndkbs d/ pD/ iZi skVhnK th wkohnK. idfe e[M b'eK B/
;{pkJh ndkbs d/ pD/ iZi
;{pkJh ndkbs d/ pD/ iZi
wzke T[vkfJnk.@ jkbKfe f;o dod ns/
nZyK ftZu dpkn tXD ekoB nKfSe
nzBQkgD j' ;edk j?. u[D"shnK dk ;kjwDk
eoB d/ pkti{d fJj dZf;nk frnk ;h fe
T[; dh e'fSS B{z ;theko BjhA ehsk ikt/
rk feT[Afe T[j o;wh s"o 's/ frBhz tobv
foekov ftZu Skwb BjhA j'fJnk.
Gkosh w{b dh T[Zdwh nzibh ;{d
Gkosh w{b dh T[Zdwh nzibh ;{d
Gkosh w{b dh T[Zdwh nzibh ;{d
Gkosh w{b dh T[Zdwh nzibh ;{d
Gkosh w{b dh T[Zdwh nzibh ;{d

N{ph dh BthA ;hHJhHUH fB:[es
N{ph dh BthA ;hHJhHUH fB:[es
N{ph dh BthA ;hHJhHUH fB:[es
N{ph dh BthA ;hHJhHUH fB:[es
N{ph dh BthA ;hHJhHUH fB:[es
fBT{:koe (fpT{o') Gkosh w{b dh
T[Zdwh nzibh ;{d 'N{ph' dh BthA w[Zy
ekoiekoh nfXekoh (;hHJhHUH) j't/
rh. T[j fJ; nj[d/ 's/ ezgBh d/
;z;Ekge ns/ w"i{dk ;hHJhHUH cojkd
w;{dh dh irQk bt/rh. N{ph 'cke;
ekog'o/SB' dh ;Nqhfwzr N?bhftzB ;/
tk j?, fi; 's/ T[gbZpX ;wZroh B{z
b'e w[cs d/y ;ed/ jB go fJ; 's/
ftfrnkgB nkT[Ad/ jB. ezgBh B/
n?bkB ehsk fe ;{d 1 ;szpo B{z nj[dk
N'oKN' (fpT{o') e?B/vk fty/ fpqfNS e'bzphnk dh ;oeko B/ d' Bt/A gq'ftzShnb ;zGkb/rh.
e'oN iZiK ns/ d' fBnKfJe iZiK dh fB:[esh ehsh j?. fJjBK ftu fpqfNS 'N{ph whvhnk ro[Zg' d/
e'bzphnk ;{p/ dh ;oeko B/ t?Be{to d/ T[Zx/ gzikph tehb gkb ;zX{ B{z ;{pkJh ;hHJhHUH g"b uh;po' B/ fejk fe
ndkbs dk iZi fB:[es ehsk j?, i' gzikph GkJhuko/ bJh wkD dh rZb j?. nzibh N?eBkb'ih ns/ whvhnk
gkb ;zX{ phH;hH bJh bhrb nkgq/SBz cko gq';hfeT{SB ;oftf;z fpqfNS e'bzphnk T[d:'r dh fJe p/jZd fBg[zB w?Apo
s/ eokT{B bhv gq'ftzSb e'oN; tou{nb p/b gqki?eN d/ vkfJe?oNo ti'A ;/tktK j?. T[BQK fejk fe T[j ezw gqsh p/
fBGkn oj/ jB. T[jBK s'A fJbktk j'fb; bZeh th fJ;/ fdB s'A nj[dk ;zGkbDr/ jZd i[B{zBh j? ns/ T[BQK dk e[Sb
. bhvofSg dk foekov fojk j?.' T[E/
;zX{ B/ ngokfXe, fJwhrq/SB ns/ f;tb ekB{zB dk nfGnk; ehsk j?. 2020 jh ;{d B/ nkgDh fB:[esh dh
ftZu phH;hH tZb'A gq";hfeT{SB ;oft;, phH;hH B{z nZr/ tXD ftZu T[;d/ ezw ns/ ikDekoh fdzd/ j'J/ NthN ehsk, 'w?A
bhvofSg dh wkBsk ftZu e?B/vhnB pko n?;';hJ/SB phH;hH d/ fJB't/fNt toegb/ doSeK B{z wzp{s pDkT[D bJh
; ntkov Bkb ;BwkfBs ehsk frnk ;h. fzeo:'r j? fe fpqfNS e'bzphnk ftu nkgD/ Bt/A ;co dh S[o{nks B{z b?
2 gzikph s/ 4 gzikpDK ;{pkJh ndkbs d/ iZi jB, fijBK ftu jopz; fYZb'A, e/ T[sSkfjs jKHHHN{ph Nhw ftu
;fszdo f;ZX{, BhBk g[o/tkb, ;{iB ;zxk, r[ow/b f;zx frZb s/ gkb ;zX{ iZi jB. w?A s[jkv/ Bkb i[VB ns/ wB'oziB
fzbQk w'rk d/ fgzv Y[Zvhe/ Bkb ;pzXs r[ow/b f;zx frZb gfjb/ gzikph jB, dh d[Bhnk d/ GftZy B{z nkeko d/
fijBK B{z fpqfNS e'bzphnk ;oeko tZb'A ;kb 1994 ftu ;{pkJh ndkbs dk iZi D bJh T[sSkfjs jK.' ;{d thvhU
fB:[es ehsk frnk ;h. n?g thwhU dh w"i{dk ;hHJhHUH j?.


gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
7 7 7 7 7 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323


gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
9 9 9 9 9 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23


gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
1 1 1 1 10 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
nk;Nq/bhnk s'A nkJh wzdGkrh ypo, 28
nk;Nq/bhnk s'A nkJh wzdGkrh ypo, 28
nk;Nq/bhnk s'A nkJh wzdGkrh ypo, 28
nk;Nq/bhnk s'A nkJh wzdGkrh ypo, 28
n";s Bkb'A d[ZrDk row j' fojk :{og,
n";s Bkb'A d[ZrDk row j' fojk :{og,
n";s Bkb'A d[ZrDk row j' fojk :{og, nk;Nq/bhnk s'A nkJh wzdGkrh ypo, 28
n";s Bkb'A d[ZrDk row j' fojk :{og,
n";s Bkb'A d[ZrDk row j' fojk :{og,
;kbk gzikph rZGo{ dh jkd;/ u w"s
;kbk gzikph rZGo{ dh jkd;/
;kbk gzikph rZGo{ dh jkd;/
;kbk gzikph rZGo{ dh jkd;/ u w"su w"s
;kbk gzikph rZGo{ dh jkd;/ 'u w"su w"s
22 u rJh 61u rJh 61 b'eK dh ikB
b'eK dh ikB
22 u rJh 61 b'eK dh ikB
22
2 2 2 2 2022 22 'u rJh 61u rJh 61000 b'eK dh ikB b'eK dh ikB
jh fJj rZb ;kjwD/ nkJh j? fe ;kb
2022 dh 30 wJh s'A 4 ;szpo sZe
:{og Go ftZu rowh d/ gqGkt ekoB
61,672 b'eK w"s j'Jh. nfXn?B
nB[;ko f;oc 18-24 i[bkJh 2022
d"okB jh 11,600 s'A tZX w"sK ;{oi
dh sgS ekoB j'JhnK. fJNbh ftZu
fiZE/ rowh B/ 18000 s'A tZX b'eK B{z
w"s d/ xkN T[skfonk, T[ZE/ ;g/B 'u
11,324 s/ iowB 'u 8,173 b'eK B{z
rowh d/ s/z gqGkt ekoB ikB s'A jZE
X'D/ gJ/. rowh ekoB :{og Go ftZu
b'eK dk ikBh B[e;kB fJj gfjbk tko
dk wzzo BjhA j?. fJ; s'A gfjbK 2003
ftZu ;{oi dh sgS 70,000 s'A tZX
b'eK bJh ekb pDh ;h.
ftSb/SD ftZu fejk frnk j? fe
rowh ekoB woB tkb/ b'eK 'u 80
;kb s'A tZX T[wo d/ b'eK ftZu 63Ü
n"osK th Skwb jB. ibtk:{ d/
pdbkn ekoB :{og n";s Bkb'A d[ZrDk
row j' fojk j?, fi; gqsh ;G B{z ;zihdk
j'D dh ;ys b'V j?. i/eo :{oghnB
S[ZGfuzseK B/ :{og B{z mzvk eoB bJh
e'Jh rzGhosk Bk fdykJh sK 2030
sZe :{og Go ftZu jo rowhnK d"okB
o'w (fpT{o') d[Bhnk d/ fi; fjZ;/ sK ;kb 2022 d"okB ;{oi dh sgS rowh d/ gqGkt ekoB 68,000 s'A tZX
ftZu th ihtB j?, T[j fjZ;k ed/ Bk Gkt b{, rowh, row jtktK :{og Go b'eK bJh j'Dh ekb pDBk S[o{ eo d/t/ g'oN nr;sk (fpT{o') ftd/SK s'A nkJ/ fdB gzikphnK dhnK w"sK dhnK
ed/ e[dosh nkcs dk fSeko j' fojk 'u 61000 s'A T[go fzzdrhnK bJh rh. T[; s'A pknd y'ieosktK B/ fJj ypoK ;kjwD/ nk ojhnK jB, fi; Bkb GkJhuko/ ftu fuzsk tXdh ik ojh j?.
j?, fi; ekoB b'eK dk iB-ihtB ekb pDhnK, id'A fe :{oghnB d/SK dkntk ehsk j? fe i/eo jkbks fJjh j[D fJe j'o skzk wkwbk dZyDh nk;Nq/bhnk d/ Sfjo g'oN nr;sk s'A ;kjwD/
tZv/ gZXo 's/ gqGkfts j' fojk j? fJ; ftZu ;G s'A tZX fJNbh d/ 18000 s'A oj/ sK ;kb 2040 sZe rowh Bkb nkfJnk j?. don;b uzr/ GftZy bJh nk;Nq/bhnk rJ/ 28 ;kbk gzikph B"itkB
B{z e[dos dh eo'gh jh wzfBnk ik ;edk tZX b'eK dh w"s j'Jh. i[VhnK w"sK dh frDsh 94,000 s/ rrBdhg f;zx dh fJZe jkd;/ ftZu w"s j' ikD dh wzdGkrh ypo ;kjwD/ nkJh
j? fe ihtB tkb/ Xosh d/ fjZ;/ ed/ f;oc rowh d/ gqGkt ekoB j'Jh 2050 sZe 1,20,000 s'A th tZX j' j?. r' czv wh g/z 's/ rrBdhg dh fwqse d/j nzfsw ;z;eko bJh Gkos G/iD
jVQK s/ ed/ ;'e/ dh wko s/ edh e[dosh fJ; rZb dk y[bk;k pko;hb'Bk ;edh j?, i' fe wB[Zy bJh ftBkSe ns/ T[; d/ gfotko dh nkofEe wdd eoB bJh czv fJeZmk ehsk ik fojk j?.
nZr Bkb j'Jh spkjh B{z MZbD bJh p/ fJz;NhfuT{N cko rb'pb j?bE ns/ ekotkJh j't/rh. fJ; ftBkS s'A tZX r' czv wh g/z w[skpe rrBdhg wkfgnK dk fJeb"sk g[Zso ;h.
tZ; jB. g{oh d[Bhnk ftZu pdb fojk coK; dh f;js y'i ;z;Ek B?SBb bJh d[Bhnk Go d/ ibtk:{ wkfjo b'eK whvhnk fog'oNK w[skpe rrBdhg f;zx pZ; vokJhto ;h. T[j e"Bo'J/ ;NohN
ibtk:{ b'eK bJh ikB dk y"n pD fJz;NhfuT{N nkc j?bE n?Av w?vheb B{z ikro{e eoB bJh fdB-oks fJe 's/ pZ; gkoe eoe/ pkjo fBefbnk ns/ g?db uZbD bZrk. fJ; d"okB fgZfSUA
fojk j?. :{og th fJ; spkjh s'A pu fo;ou dh iKu B/ ehsk, fijVk fe eo oj/ jB go nc;'; nkw b'e j[D pZ; foV gJh, fi; ekoB rrBdhg pZ; d/ j/mK nk frnk. T[E/ jh fJ; jkd;/ dh
BjhA ;fenk. i/eo rZb f;oc gqf;ZX w?rzhB w?vh;B iBob ftZu sZe fJ; ikro{esk w[fjzw 'u nt/;b/ ;{uBk fwbd/ jh g[b; ns/ g?okw?vheb Nhw w"e/ 's/ g[Zih. rrBdhg dk w"e/ 's/
fgSbhnK rowhnK dh jh ehsh ikt/ gqekfSs j'fJnk j?. fJ; iKu nB[;ko jh d/y/ ik oj/ jB. fJbki eoB s'A pknd T[; B{z zywh jkbs ftZu j;gskb b? ikfJnk frnk,
fiZE/ T[; B{z fwqse n?bkB eo fdZsk frnk.
e?B/vk 'u 5 gzikphnK B{z fwfbnk 3u 5 gzikphnK B{z fwfbnk 30
e?B/vk
e?B/vk u 5 gzikphnK B{z fwfbnk 3u 5 gzikphnK B{z fwfbnk 3
e?B/vk
e?B/vk u 5 gzikphnK B{z fwfbnk 3
nk;Nq/bhnk L wrowZS d/ jwb/
nk;Nq/bhnk L wrowZS d/ jwb/
nk;Nq/bhnk L wrowZS d/ jwb/
nk;Nq/bhnk L wrowZS d/ jwb/
nk;Nq/bhnk L wrowZS d/ jwb/
nzvo 3
nzvo 3 :zr bhvo dk ;BwkB
u fJe ftnesh ywh
u fJe ftnesh
nzvo 3
nzvo 3 :zr bhvo :zr bhvo dk ;BwkB dk ;BwkB 'u fJe ftnesh u fJe ftnesh ywhywh
nzvo 30 :zr bhvo :zr bhvoz dk ;BwkB dk ;BwkB
u fJe ftnesh zywhywh













N'oKN' (fpT{o') gzikph d[Bhnk d/ gzikph B"itkB th Skwb jB. (29) etKNfbB g/bN?efBe e?Bpok (tkosk) nk;Nq/bhnk d/ T[Zsoh y/so (n?ZBH NhH) ftu wrowZS d/
fi; e'B/ ftu th rJ/ jB, T[ZE/ phH;hH fpiB?Z;z tZb'A fJj :{Bhtof;Nh ftu nekT{AfNzr dh jwb/ ftu fJe ftnesh zywh j' frnk. 67 ;kbk fJZe ftnesh vkoftB d/
BkwDk yZfNnk j?. fJ;/ soQK e?B/vk ;BwkB ;{p/ d/ 30 ;kb s'A xZN T[wo gVQkJh eotkT[Adh j?. g/zh ;zXo dZyD ftZu fbuchbv B?SBb gkoe d/ fJZe wSj{o ;EkB t?Arh ckbz ftZu
rJ/ gzikph B"itkB w[zv/-e[VhnK B/ d/ T[jBK 30 B"itkB w[zv/-e[VhnK (27) ekT{uokT{z ezgBh dh ;fj s?okeh eo fojk ;h. T[d'A jh wrowZS B/ T[; 's/ jwbk eo fdZsk. jwb/ 'u T[; dh
th T[Zu nj[d/ jk;b eoe/ GkJhuko/ B{z fdZsk iKdk j?, fijBK B/ ;z;Ekge j?. 25 ;kbk ;op g[o/tkb pKj ns/ fgZm 's/ ;ZNK bZrhnK jB.
dk wkD tXkfJnk j?. jkb jh ftu T[d:'r, y/shpkVh, seBkb'ih, ;?tB j"o;z NoK;g'oN fbwfNv dk w"e/ 's/ w"i{d fJZe nkc-fvT{Nh g[b; nfXekoh sB/ek ;Nko B/ T[;B{z B/V/ d/
e?B/vk d/ fpqfNS e'bzphnk ;{p/ ftu f;Zfynk ns/ fJB't/SB d/ y/so whs gqXkB j?. fJ; ezgBh d/ 100 p?ubo w?vheb ;?ANo ftu dkyb eotkfJnk. pknd ftZu T[;B{z okfJb vkoftB
T[d:'r B{z T[sSkfjs eoB tkbh ftu nfjw :'rdkB gkfJnk j't/. NoZe s/ 200 No/bo jB. 2015 j;gskb ftZu NoK;co eo fdZsk frnk. vhB w?en?vw, fvgkoNw?AN nkc
;z;Ek phH;hH fpiB?Z;z tZb'A '30 fJj ;BwkB jk;b eoB tkbh ftu ftfdnkoEh thz/ 's/ e?B/vk fJBtkfJow?AN, gkoe; n?Av tkNo ;/cNh fty/ T[Zsoh nk;Nq/bhnB gkoe; d/ w[yh
nzvo 30 :zr bhvoz 2023' d/ i/ othBk T[pokJ/ (29) i;N e/e; p/ nkfJnk 26 ;kbk ;[ywBihs f;zx B/ fejk fe id'A sZe nfXekoh iBse ;[oZfynk dh fzzw/tkoh BjhA b?Ad/, T[d' sZe
s{nK d/ BktK dk n?bkB ehsk eS"g dh wkbe j? s/ fJj ezgBh f;zX{ pb?epZe b"fi;fNe; fJze dk tKrh ckb; 's/ ikDk gkpzdhS[dk oj/rk. T[BQK dZf;nk fe 2023 ftZu wrowZS
frnk. fJj tZekoh ;BwkB jk;b fpqfNS e'bzphnk d/ 85 ohN/boK B{z ;hJhU j?. pb?epZe 200 NoZfezr dk fJj u"Ek jwbk j?. ib wkorK s'A 160 s'A tZX wrowZSK B{z jNk fdZsk frnk
eoB tkfbnK ftu 3 gzikpDK s/ 2 e/e ;gbkJh eodh j?. ;pohBk okJ/ ezgBhnK Bkb vhb eodk j?. j?, fi; ftu iBtoh ftZu tKrh ckb; s'A th fJZe wrowZS Skwb j?.


11
11
11 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
11 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
11 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
Gkosh-nwoheh rhsk okU r[gsk B/ rb'pb wfjbk w[ZfdnK
Gkosh-nwoheh rhsk okU r[gsk B/ rb'pb wfjbk w[ZfdnK
Gkosh-nwoheh rhsk okU r[gsk B/ rb'pb wfjbk w[ZfdnK
Gkosh-nwoheh rhsk okU r[gsk B/ rb'pb wfjbk w[ZfdnK
u fco"sh bJh T[d:'rgsh B{z nrtk eoB
u fco"sh bJh T[d:'rgsh B{z nrtk eoB
u fco"sh bJh T[d:'rgsh B{z nrtk eoB
u fco"sh bJh T[d:'rgsh B{z nrtk eoB
fpqN/B fpqN/B fpqN/B fpqN/B fpqN/B 'u fco"sh bJh T[d:'rgsh B{z nrtk eoB Gkosh-nwoheh rhsk okU r[gsk B/ rb'pb wfjbk w[ZfdnK
bJh nzp?;vo n?N bkoi ti'A u[Zeh ;j[z
bJh nzp?;vo n?N bkoi ti'A u[Zeh ;j[z
bJh nzp?;vo n?N bkoi ti'A u[Zeh ;j[z
bJh nzp?;vo n?N bkoi ti'A u[Zeh ;j[z
u 3 GkoshnK B{z j'Jh i/bQ
u 3 GkoshnK B{z j'Jh i/bQ
u 3 GkoshnK B{z j'Jh i/bQ
d/ d' d/ d' d/ d' d/ d' d/ d'S u 3 GkoshnK B{z j'Jh i/bQ bJh nzp?;vo n?N bkoi ti'A u[Zeh ;j[z
u 3 GkoshnK B{z j'Jh i/bQ
:'rdkB gkT[D s'A o'edhnK jB.
nkgDh Bkwzdrh dh g[SNh dh
;[DtkJh d"okB, T[BQK B/ fgSb/ ;kb
fejk ;h fe ;[oZfynk B{z b? e/ vo o'zkBk
;skT[Adk j?. ;zxoS, n?woi?A;h ns/
wkBtsktkdh ;zeN dhnK ;fEshnK
ftZu n"osK ;G s'A tZX n;[oZfyns
j[zdhnK jB. Bk f;oc nkgDh ;[oZfynk
d/ fbjkz Bkb, ;r'A nkgD/ gfotkoK
dh d/yGkb eoB ns/ nkgD/ gfotkoK
d/ gkbD-g'SD B{z b? e/ th£H. ;j[z u[Ze
;wkrw ftZu rhsk okU r[gsk d/ gsh
noftzd r[gsk, p/Nh B:Bk r[gsk ns/
bzvB (fpT{o') fJzrb?Av d/ t?;N fwvb?Av; y/so ftu ;fEs t[btoj?AgNB
gfotko d/ eJh Bzdheh w?Apo w"i{d
f;Nh ;?ANo ftZu fJZe T[d:'rgsh B{z nrtk eoB d/ d'S ftZu Gkosh w{b d/ 2
;B.
GoktK ns/ T[BQK d/ fJZe ;kEh B{z e[Zb 45 ;kb e?d dh ;zk ;[DkJh rJh j?.
T[j 'robz n?Av t{w?B' d/ gq'rokw
pbihs pxokb (33) ns/ T[; d/ Gok v/ftv pxokb (28) B{z 22 ;kbk SkB{ d/
dh ekoiekoh fBod/Se ns/ ;z:[es
Bkb fgSb/ ;kb Btzpo ftu ezw s'A pknd nkgDh eko tZb iKd/ ;w/A ghVs
okSNo ckT{Av/SB ftZu ;hBhno w?Apo
T[Zs/ jwbk eoB dk d'Sh gkfJnk frnk ;h.
ti'A ;/tktK d/ u[Zeh j?. r[gsk B/
T[BQK B/ T[;B{z fJZe t?B ftZu fpmkfJnk ns/ T[;dh nZyK 's/ gZNh pzBQ e/ fJZe
;z:[es okSNo fubvoB czv (:{Bh;/
d[ekB ftZu b? rJ/, fiZE/ T[BQK B/ T[;B{z fjz;k dh Xweh fdZsh ns/ T[;d/ f;o 's/
c) ftZu T[g ekoiekoh fBod/Se ns/
fg;s"b oZyh. fszBK B{z fgSb/ wjhB/ t[btoj?AgNB eqkT{B e'oN ftu ;[DtkJh s'A
fpb n?Av w/fbzvk r/N; ckT{Av/SB ftZu
pknd d'Sh gkfJnk frnk ns/ d'tK GoktK B{z 16-16 ;kb, id'A fe T[BQK d/
;hBhno w?Apo ti'A ;/tk fBGkJh j?.
;kEh B{z 13 ;kb, 4 wjhB/ dh ;zk ;[DkJh rJh. t[btoj?AgNB eqkT{B e'oN dh w[Zy
fJ; s'A gfjbK r[gsk brGr fJZe
ngokX iKu Nhw d/ fvN?efNt eK;N/pb v?B v/ftv B/ fejk, @fJjBK ftneshnK
djke/ sZe tkfSzrNB ;fEs fJe r?o-
B/ ghVsk B{z eJh xzN/ fGnkBe s;hj/ fdZs/ ns/ T[; B{z ikB'A wkoB dh Xweh th tkfSzrNB (fpT{o') nwohek dh T[g g[SNh fJ; ;kb wJh 'u nwoheh ;?B/N bkGekoh ;z;Ek 'fJzNoB?SBb ;?ANo cko
fdZsh. T[BQK B/ tZvh oew t;{bD d/ fJZe' fJZe T[d/S Bkb nrtk dh :'iBk okSNogsh ewbk j?fo; B/ Gkosh- 'u 51 s'A 47 t'NK Bkb j'Jh ;h. r[gsk fo;ou nkB t{w?B dh gqXkB ojh, i'
pDkJh ;h, go j[D T[BQK B{z i/bQ dh ;zk eZNDh gt/rh.@ nwoheh rhsk okU r[gsk B{z ftd/S dk efjDk j? fe d[Bhnk Go ftZu fe n"osK ns/ bVehnK d/
ftGkr ftu n"osK Bkb ;pzXs ftSt n"osK B{z pj[s ;kohnK n;wkBsktK ;SesheoB bJh nzsookSNoh ftek;
w[ZfdnK bJh 'nzp?;vo n?N bkoi' ns/ ngwkB dk ;kjwDk eoBk g?Adk BhshnK ns/ gq'rokwK B{z o{g d/D bJh
wo u[Ze? g[fsB fybkc prkts eoB
wo u[Ze? g[fsB fybkc prkts eoB
wo u[Ze? g[fsB fybkc prkts eoB nj[d/ dh ;j[z u[ekJh. r[gsk d/ BK dh j?, i' T[BQK B{z nkofEesk ftZu g{ok y'i eodh j?.
wo u[Ze? g[fsB fybkc prkts eoB
wo u[Ze? g[fsB fybkc prkts eoB
nk;Nq/bhnk bZyK vkbo dh ehws u nwoheku nwohek
nk;Nq/bhnk bZyK vkbo dh ehws
nk;Nq/bhnk bZyK vkbo dh ehws
nk;Nq/bhnk bZyK vkbo dh ehws u nwohek
nk;Nq/bhnk bZyK vkbo dh ehws 'u nwoheku nwohek
tkbk
tkbk t?rBo ro[Zgt?rBo ro[Zg dk uhc fgqr'fMB! dk uhc fgqr'fMB!
tkbk 't?rBo ro[Zgt?rBo ro[Zg' dk uhc fgqr'fMB! dk uhc fgqr'fMB!
tkbk t?rBo ro[Zg dk uhc fgqr'fMB!
tkbk
s'A yohd/rk 20 ;h-13 ;h-130 jofeT{fb; ijk jofeT{fb; ijkz
s'A yohd/rk 2
s'A yohd/rk 2 ;h-13 ;h-13 jofeT{fb; ijk jofeT{fb; ijk
s'A yohd/rk 2 ;h-13 jofeT{fb; ijk
s'A yohd/rk 2
30,000 s'A tZX eowukoh Skwb jB
feT[Afe s/zh Bkb uhB d/ tZX oj/
dpdp/ B{z b? e/ ftStftnkgh fuzsktK
s/z j' ojhnK jB. oZfynk T[d:'r
wzsoh g?N e'Bo'J/ B/ fejk fe Bt/A uko
fJziDK tkb/ jofeT{b; ftZu'A gfjbk
2027 ftZu fvbhto ehs/ ikD dh
T[whd j? ns/ BtK ijkz nkyoeko
f;vBh B/V/ nkoJ/J/n?c p/; fouwzv s'A
okfJb nk;Nq/bhnB J/no c'o; d[nkok
ubkJ/ ik oj/ 12 joe{b; d/ cbhN dh
EK bt/rk. e'Bo'J/ B/ gZsoekoK B{z
dZf;nk fe fJj yohd @cbhN B{z brGr
d[ZrDk eo d/t/rh ns/ okfJb nk;Nq/
bhnB J/no c'o; bJh rshShbsk ns/
nktkikJh ftZu ;woZEk ftZu tkXk
j't/rk.@
nk;Nq/bhnkJh jtkJh ;?Bk nZm
tZv/ p'fJzr ;h -17J/ rb'pwk;No j?th
NqK;g'oN i?ZN ijkzK dk ;zukbB th
eodh j?. fJ; ;"d/ dh g[SNh nwoheh
oZfynk ;eZso b'fJv n";fNB ns/
wk;e' (fpT{o') fgSb/ wjhB/ o{; fto[ZX prkts eoB tkb/ t?rBo ro[Zg d/ ftd/S wzsoh n?ANBh pfbzeB d/ nk;Nq/
uhc :/tr/Bh fgqr'fMB dh w"s j' u[Zeh j?. fJj j?okB eoB tkbk dkntk nwohek bhnk d"o/ s'A gfjbK ehsh rJh. d'
d/ fJe ;kpek nfXekoh B/ ehsk j?. g[fsB fto[ZX prkts s'A pknd s'A jh wjhfBnK s'A th xZN ;w/A ftZu pfbze/
fgqr'fMB d/ n;b fNekD/ B{z b? e/ nNebK brkJhnK ik ojhnK jB, nfij/ ftu B dh J/Shnk dh fJj shih :ksok j?,
nwoheh nfXekoh B/ dkntk ehsk j? fe fgqr'fMB iK sK i/b ftu pzd j? iK i' y/so ftZu tX oj/ uhBh gqGkt dk
fco wkfonk ik u[Zek j?. w[ekpbk eoB bJh nwohek d/ :sBK
foNkfJov nwoheh iBob okpoN npqkw; B/ fejk fe 29 i{B B{z eq?wfbB B/ B{z T[ikro eodh j?. nk;Nq/bhnB
g[fsB ns/ fgqr'fMB ftukb/ whfNzr dh g[SNh ehsh ;h, i' M{mh j?. fJ; soQK dh fBowksk n";Nb d[nkok pDkfJnk
e'Jh whfNzr BjhA j'Jh. T[BQK B/ fejk fe w?B{z brdk j? fe nfijh e'Jh w[bkeks e?Bpok (fpT{o') nk;Nq/bhnk nwoheh eKro; d[nkok bkejhv frnk ;[szsosk-t/ohn?AN fbN'ob
j'Jh jh BjhA ;h. fJj rZbK cozh jB. n;b ftu e'Jh w[bkeks j'Jh j[zdh sK ;[oZfynk fuzsktK d/ wZd/Bzo 9H8 wkofNB fBofws gq'g?bo-ukfbs 24 bVke{ ijkz, ftd/Sh pzdorkj ftZu
fJ;d/ ;p{s zo{o d/yD B{z fwb/ j[zd/. nwoheh nfXekoh B/ dkntk ehsk fe fpbhnB nk;Nq/bhnkJh vkbo (6H6 ijkzK dh fJZe tZvh fteoh dh wBz{oh ukb{ j'D tkbk gfjbk nwoheh izrh
SkfJd jh n;hA ed/ fgqr'fMB B{z fco s'A iBse s"o 's/ d/y ;ehJ/. fpbhnB vkbo) d/ ;"d/ ftZu nwohek s'A pknd j?. ijkz pD frnk. fzeo:'r j? fe
T[Xo, o{;h okSNogsh tbkdhwho g[fsB B/ fejk fe T[BQK B/ t?rBo d/ s'A 20 Bt/A ;h-130 jofeT{b; yohd/ nkwohek ns/ nk;Nq/bhnk ;'b'wB fJe tko fco nwohek ns/ T[;
bVkfenK B{z fJe' jh nfXekoh dh nrtkJh ftu fJe fJekJh d/ o{g ftu ezw rk, i' nk;Nq/bhnkJh jtkJh ;?Bk d/ toswkB ftZu nk;Nq/bhnkJh sZN d/ d/ ;fj:'rhnK bJh ;[oZfynk fuzsk dk
eoBk ikoh oZyD dk pdb fdZsk ;h. T[BQK B/ fejk fe fgSb/ wjhB/ ;w{j B/ d{i/ ;G s'A tZv/ Gkoh nktkikJh Bkb nkgD/ d'-;kbk skfb;w?B ;kpo ft;k j?, fi; 's/ jkb jh ftu dZyDh
prkts eoB d/ 5 fdB pknd T[BQK Bkb w[bkeks ehsh ;h ns/ T[; d"okB T[BQK ijkzK d/ p/V/ d/ nkeko ftu d' fsjkJh c"ih nfGnk; dk nk:'iB eo oj/ jB, gqSKs d/S B/ uhB Bkb j;skyo ehs/
B/ fJj pdb fdZsk ;h. tkXk eo/rk. fJj x'SDk fgSb/ ;kb fi; ftZu fJ; ;kb 13 d/S ns/ jB.


12
12
12 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
12 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
12 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
f;zrkg[o u Gkosh w{b d/ fszB ftneshu Gkosh w{b d/ fszB ftnesh
f;zrkg[o u Gkosh w{b d/ fszB ftnesh w'dh dh c/oh s'A pknd nwohek B/ s;eoh zohJ/ ftd/ohJ/ ftd/S
f;zrkg[o u Gkosh w{b d/ fszB ftnesh
f;zrkg[o
f;zrkg[o 'u Gkosh w{b d/ fszB ftnesh
w'dh dh c/oh s'A pknd nwohek B/ s;eoh
w'dh dh c/oh s'A pknd nwohek B/ s;eoh
w'dh dh c/oh s'A pknd nwohek B/ s;eoh ohJ/ ftd/
w'dh dh c/oh s'A pknd nwohek B/ s;eoh ohJ/ ftd/ohJ/ ftd/
;z;d d/ Bkw
;z;d d/ Bkw d w?Apo ti'A fB:[esd w?Apo ti'A fB:[es gj[zuhnK 1
;z;d d/ Bkw
gj[zuhnK 1 5 ebkfeqshnK ehshnK tkg;5 ebkfeqshnK ehshnK tkg;
d w?Apo ti'A fB:[es
;z;d d/ Bkwzd w?Apo ti'A fB:[es
;z;d d/ Bkw d w?Apo ti'A fB:[es
gj[zuhnK 1 5 ebkfeqshnK ehshnK tkg;
gj[zuhnK 1
gj[zuhnK 105 ebkfeqshnK ehshnK tkg;5 ebkfeqshnK ehshnK tkg;
bJh Xkofwe wjZst oZydhnK jB,
idfe pkeh ;ZfGnkukoe wjZst
tkbhnK jB. T[BQK ftZu'A e[M wzdoK s'A
b[ZNhnK rJhnK ;B, fiZE/ T[j g{ik
dhnK t;s{nK ;B. w?BjNB
gq";hfeT{No d/ dcso s'A ikovB
;Nkev/b B/ fejk fe ;[GkS eg{o ns/
T[; d/ pj[-okSNoh nkgo/NoK d/ ro'j
d[nkok efEs s"o 's/ pj[s ;kohnK
g[okDhnK uhzK dh s;eoh ehsh rJh
;h. T[;B/ fejk fe @n;hA s[jkB{z T[j
nBw'b yzkBk tkg; eoB bJh
T[sSkfjs jKH@
w?BjNB gq";hfeT{No d/ dcso B/
2021 ftZu 15 fwbhnB vkbo dh
tkfSzrNB (fpT{o') nwohek ftu ebkfeqshnK u'oh j' e/ iK r?o-ekB{zBh ehws dhnK 248 g[okDhnK uhzK dk
Gkos d/ okid{s soBihs f;zx ;zX{ Yzr Bkb nwohek iK d[Bhnk d/ j'o d/ fJZe p?u Gkos B{z tkg; ehsk, ns/
B/ dZf;nk fe gqXkB wzsoh Bfozdo w'dh SK ftu gj[zu iKdhnK jB. fgSb/ nes{po ftZu 4 fwbhnB
f;zrkg[o (fpT{o') f;zrkg[o ftZu ofj oj/ fszB Gkosh w{b d/ ftneshnK ;w/ dh tkfSzrNB c/oh s'A pknd nwoheh gqXkB wzsoh w'dh B/ fgSb/ wjhB/ vkbo dh ehws dhnK 307 uhzK dk
s B"A ftneshnK B{z ;z;d d/ Bkwzd w?Apo ti'A fB:[es ehsk ikt/rk ns/ ;oeko B/ Gkos B{z gqkuhB ns/ tkfSzrNB ftZu vkfJ;g'ok Bkb fJZe fJZe j'o p?u G/fink. eg{o B{z fgSb/
nrb/ wjhB/ T[BQK B{z nj[d/ dh ;j[z u[ekJh ikt/rh. f;zrkg[o fJzvhnB u?Apo nkc fJfsjk;e w{oshnK ns/ ebk ;zrqfj whfNzr ftZu fejk ;h fe šw?B{z y[Sh j? Btzpo ftu skfwbBkv{ d/ e[zpe'Bw dh
ekwo; n?Av fJzv;Noh d/ gqXkB ns/ f;zrkg[o fpzB; c?vo/SB d/ e"A;b w?Apo Bhb tkg; G/fink j?. Gkosh okid{s ;zX{ fe nwoheh ;oeko B/ Gkos dhnK 100 fJe ndkbs B/ wzdoK s'A w{oshnK u'oh
gko/y fBfwb oiBheKs, 'gb[ob nkoN' w?rzhB d/ ;fj-;z;Ekge uzdodk; T{Sk B/ fJZE/ Gkos d/ e"A;b/N iBob ftZu s'A tZX g[oksB t;sK B{z tkg; eoB eoB d/ d'S ftu 10 ;kb dh e?d dh
okDh ns/ BkB:Kr fpzB; ;e{b d/ e'o; e'nkovhB/No ns/ tehb oki i'S{nk fJZe ;wko'j ftZu fejk fe @;kv/ bJh dk c?;bk ehsk j? i' ;kv/ e'b'A u'oh j' ;zk ;[DkJh ;h. T[; B{z iowBh s'A Gkos
Ekw; T[jBK b'eK ftu Skwb jB, fiBQK dh ;z;d d/ Bkwzd w?Apo ti'A fB:[esh fJj f;oc ebk BjhA jB, ;r'A ;kvh rJhnK ;B. w?A fJ; bJh nwoheh jtkb/ ehsk frnk ;h ns/ nwohek
dk n?bkB ehsk frnk. ftok;s, ;ZfGnkuko ns/ Xow dk ;oeko dk XzBtkd eodk jK.@ s[jkB{z jtkb/ ehs/ ikD dk fJzszko eo fojk
ypo w[skpe Bkwzd w?ApoK dh fB:[esh bJh f;zrkg[o dh ;z;d d/ ;gheo fjZ;k jB. fJ; bJh id'A fJj dZ; d/JhJ/ fe gqXkB wzsoh Bfozdo w'dh j?, fiZE/ T[; 's/ fBT{:koe ftu u'oh
skB u[nkB-fiB dh nrtkJh tkbh ftS/S u'D ew/Nh d/ ;kjwD/ 30 BK g/S r[nkfunk j'fJnk fto;k xo gosdk id'A nwohek d/ d"o/ 's/ rJ/ ;B sK ehshnK t;s{nK dh s;eoh eoB dk
ehs/ rJ/ ;B, fiBQK 'u'A 9 BktK dh u'D ehsh rJh ;h. j?, sK ;kB{z y[Sh j[zdh j?. fJj ebk ;zrqfj Gkos ns/ nwohek ftukb/ d'S brkfJnk frnk j?. ;Nkev/b B/
Gkos dh nwkBs j? ns/ fJj Gkos ;ZfGnkukoe ;zgZsh ;wM"s/ 's/ uouk fejk fe 145 fwbhnB vkbo s'A tZX
nwohek L nk;wkB ftZu jh j'Dh ukjhdh j?. j'Jh ;h. fi; Bkb fJfsjk;e t;s{nK w[Zb dhnK 2,500 s'A tZX ebkfeqshnK
nwohek L nk;wkB u ftrVh gkfJbN dhu ftrVh gkfJbN dh
nwohek L nk;wkB 'u ftrVh gkfJbN dhu ftrVh gkfJbN dh
nwohek L nk;wkB u ftrVh gkfJbN dh
nwohek L nk;wkB
dh BkikfJz ekbkpkzkoh B{z o'fenk
B{z zps ehsk frnk j? ns/ T[; B{z
dZ; d/JhJ/ fe Gkos dhnK 105
gqkuhB ns/ fJfsjk;e w{oshnK B{z ikt/rk. fJ; d/ Bkb jh d't/A d/S fJ; T[whd j? fe T[BQK ftZu'A j'o Gkos B{z
f;js, :ksoh B/ T[vkfJnk ijk ns/ fcoHHH ns/ fcoHHH
f;js, :ksoh B/ T[vkfJnk ijk nwohek B/ Gkos B{z ;"Ag fdZsk j?. fJj pko/ rZbpks eo oj/ jB ns/ nfij/ tkg; eo fdZs/ ikDr/. T[ZXo nk;Nq/
f;js, :ksoh B/ T[vkfJnk ijk ns/ fcoHHH
f;js, :ksoh B/ T[vkfJnk ijkz ns/ fcoHHH ns/ fcoHHH
f;js, :ksoh B/ T[vkfJnk ijk
w{oshnK d{ih s'A shih ;dh s'A b? e/ gqpzX ehs/ ik oj/ jB fe GftZy ftZu bhnk B/ 2015 ftZu eg{o s'A jk;b
18thA s'A 19thA ;dh dhnK jB. fJ; th Gkos dhnK fJfsjk;e t;s{nK ehsh noXBkohSto dh w{osh Gkos
s'A gfjbK nwoheh okid{s J/foe rko;/ i' r?o-ekB{zBh Yzr Bkb nwohek B{z tkg; eo fdZsh ns/ fJ;dh B?SBb
Nh B/ fejk ;h fe n;hA ebk ;zrqfj gj[zuhnK jB, B{z tkg; ehsk ikt/rk. nkoN r?boh B/ 2021 ftZu fejk fe
Gkos B{z tkg; eoB dh fdSk ftu ezw tkg; nkJhnK 50 d/ eohp g[oksB T[j 14 j'o ebkfeqshnK B{z tkg; G/i/
eo oj/ jK. eJh tko Gkos s'A t;sK fjzd{nK, i?BhnK ns/ w[;bwkBK rk.
nk;Nq/bhnB phu s/ fwbh ojZ;wJh
nk;Nq/bhnB phu s/ fwbh ojZ;wJh
nk;Nq/bhnB phu s/ fwbh ojZ;wJh
nk;Nq/bhnB phu s/ fwbh ojZ;wJh
nk;Nq/bhnB phu s/ fwbh ojZ;wJh
t;s{, b'e ns/ nfXekoh j'J/ j?okB
t;s{, b'e ns/ nfXekoh j'J/ j?okB
t;s{, b'e ns/ nfXekoh j'J/ j?okB
t;s{, b'e ns/ nfXekoh j'J/ j?okB
t;s{, b'e ns/ nfXekoh j'J/ j?okB
fjZ;k j' ;edh j?. jtkpkzh wkjo i?coh
Ekw; B/ fejk fe fJj fgSb/ 12
wjhfBnK ftZu bKu ehs/ rJ/ fJZe
oke/N s'A fJZe ;zGkfts pkbD N?Ae
p';NB (fpT{o') nwohek ftu cbkJhN Bkb ;pzXs xNBktK ne;o ;kjwD/
ikgdk j?, i' fjzd wjk;kro ftZu fes/
nkT[AdhnK ofjzdhnK jB. jkb jh ftu fJZE/ nk;wkB 'u T[Zv oj/ ijkz dk
;[ZfNnk frnk ns/ rqhB j?v ftZu gj[zu
gkfJbN nukBe fpwko j' frnk.
frnk.@ T[;B/ nZr/ fejk fe še'Jh
fog'oN w[skpe S'N/ ijkz d/ gkfJbN dh f;js nukBe yokp j' rJh. fJ;
;zGktBk BjhA j? fe fJj n?w nkJh
s'A pknd ijkz 'u ;tko fJe :ksoh B/ cbkJhN B{z T[vkfJnk. jkbKfe fJj
370 dk fjZ;k j?. fJj p'fJzr 777 dk
ijkz nwohek d/ w?;ku[;/N; d/ fJe Nkg{ 's/ eq?S j' frnk.
e'Jh fjZ;k BjhA j?.
ijk ftZu ;tko :ksoh B/ T[vkJh cbkJhN ftZu ;tko :ksoh B/ T[vkJh cbkJhN
ijk ftZu ;tko :ksoh B/ T[vkJh cbkJhN
ijk
ijkz ftZu ;tko :ksoh B/ T[vkJh cbkJhN
ijk ftZu ;tko :ksoh B/ T[vkJh cbkJhN
fog'oNK nB[;ko gZSwh nk;Nq/
fJj xNBk t?;N fN;poh, w?;/fuT[;/N; ftZu wkoEk d/ ftB:kov J/nog'oN
bhnk g[b;, nk;Nq/bhnkJh oZfynk pb
B/V/ tkgoh. w?;/fuT[;/N; ;N/N g[b; B/ dZf;nk fe ijkz dh b?Afvzr d"okB 79
ns/ ;w[zdoh GkJhtkbK dh fJe
;kbk g[oS gkfJbN dh jkbs ftrV rJh. jkd;/ d"okB ijkz B/ oBt/n s'A
;fj:'rh iKu fJ; ;w/A uZb ojh j?.
pkjo w[Seb Bkb b?Afvzr ehsh, fi; ekoB ijkz dk yZpk ftzr nZXk N[ZN
gZSwh nk;Nq/bhnk g[b; c'o;
frnk. jkbKfe nfXekohnK B/ ijkz ftu ;tko fe;/ th ftnesh dk BK BjhA
(vpb:{J/ghn?c) B/ fJZe fpnkB ftZu
dZf;nk ns/ fejk fe d'tK B{z j;gskb fbikfJnk frnk. fJ; s'A pknd gkfJbN
fejk fe šn;hA GkJhuko/ B{z Go';k
B{z s[ozs p';NB j;gskb fbikfJnk frnk.
fdtkT[Dk ukj[zd/ jK fe n;hA t;s{ d/
wfjbk :ksoh B{z e'Jh ;ZN BjhA bZrh ns/ T[; B{z ;EkBe j;gskb s'A S[ZNh
w{b ns/ gqfeosh B{z fBoXkos eoB
d/ fdZsh rJh. s[jkB{z dZ; d/JhJ/ fe ;kb 2006 dk gkJhgo w?ohvhnB J/nogb/
f;vBh (fpT{o') gZSwh nk;Nq/ rJhnK, fi; ftu e[M b'eK B/ ;[Mkn bJh tZy-tZy oki ns/ ;zxh J/iz;hnK
B SBhtko d[gfjo fBT{:koe d/ t?;Nu?;No ekT[ANh s'A otkBk j'fJnk ;h. g[b;
bhnk ftZu fJZe phu 's/ o[V e/ nkJh fdZsk fe fJj bkgsk ijkz n?w Bkb ;fj:'rh :sBK ftZu ;orowh
B/ dZf;nk fe gkfJbN ns/ :ksoh d't/A eB?eNheN d/ fBtk;h jB. ;{pkJh g[b;,
fJZe ojZ;wJh t;s{ fwbh j?. nkJh 370 Bkb ;pzXs j' ;edh j?, Bkb o[ZM/ j'J/ jK. fJ; ftZu nZr/ fejk
B?SBb NqK;g'oN/SB ;/cNh p'ov ns/ ;zxh jtkpkzh gqSk;B jkd;/ dh iKu eo
nfXekoh fJ; B{z ysoBke wzB oj/ i' 2014 ftZu rkfJp j' frnk ;h. frnk j? fe šiKu ikoh j? ns/ id'A
oj/ jB. n?cJ/J/ d/ p[bko/ B/ fejk fe n?BNhn?;ph iKu dk fJzukoi j?.
jB ns/ fJj gSkD eoB dh e'fSS jkbKfe jtkpkzh wkjo i?coh sZe j'o ikDekoh T[gbpX BjhA j[zdh,
ijkz B{z jNk e/ jtkJh nZv/ d/ fJe ;[oZfyns ;EkB 's/ fbikfJnk frnk n;hA ;kfonK B{z f;ZN/ eZYD s'A r[o/z
eo oj/ jB fe fJj n;b ftu eh j?. Ekw; B/ fJ; fET{oh B{z ykfoi eo fdZsk
ns/ jkd;/ tkbh EK B{z ;kc eo fdZsk frnk. brGr 24 ;kb gfjbK nfijk jh
gZSwh nk;Nq/bhnk ftZu rqhB j?Zv fe fJ; dk ;pzX n?w nkJh370 iK fJZe eoB dh nghb eod/ jK.@ g[b; B/ nZr/
fJZe jkd;k tkgfonk ;h id'A fJZe gkJhgo d[oxNBk ftZu wkoEk d/ tkJhB:kov
B/V/ phu 's/ ojZ;wJh t;s{ fwbD p'fJzr 777 jtkJh ijkz Bkb j' ;edk fejk fe t;s{ B{z ysoBke wzfBnk ik
B/V/ i"jB n?cH e?B/vh i{Bhno, T[;dh gsBh e?o'fbB p/;?ZN ns/ T[;dh G?D b"o/
's/ ;EkBe b'e j?okB jB. fJ; t;s{ j?. T[jBK w[skpe fJj t;s{ fgSb/ fojk j?, id'A sZe fJ;dk w{b ;Ekfgs
B p/;?N dh w"s j' rJh ;h.
;pzXh nkBbkJhB nNebK brkJhnK ;kb bKu ehs/ rJ/ fJZe oke/N dk fJZe BjhA j' iKdk.


13
13
13 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
13 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
13 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323


14
14
14 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
14 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
14 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
eokuh d/ ;'bio pk u ;fEs 15u ;fEs 15 ;kb g[okD/ wksk d/ wzdo dk j't/rk w[V fBowkD ;kb g[okD/ wksk d/ wzdo dk j't/rk w[V fBowkD
eokuh d/ ;'bio pkzko ko ko ko 'u ;fEs 150 ;kb g[okD/ wksk d/ wzdo dk j't/rk w[V fBowkD
eokuh d/ ;'bio pk
eokuh d/ ;'bio pk u ;fEs 15 ;kb g[okD/ wksk d/ wzdo dk j't/rk w[V fBowkD
nk;Nq/bhnk u ekoK dh pod;s
nk;Nq/bhnk u ekoK dh u ekoK dh pod;spod;s
nk;Nq/bhnk
nk;Nq/bhnk eokuh d/ ;'bio pk ko u ;fEs 15 ;kb g[okD/ wksk d/ wzdo dk j't/rk w[V fBowkD
nk;Nq/bhnk 'u ekoK dh u ekoK dh zpod;spod;s
frDsh fcoe/ d/ wkwfbnK d/ wzsoh
NZeo, 3 b'eK dh dodBke w"s
NZeo, 3 b'eK dh dodBke w"s frnkB uzd n;okBh B/ dZf;nk fe fe;/
NZeo, 3 b'eK dh dodBke w"s
NZeo, 3 b'eK dh dodBke w"s
NZeo, 3 b'eK dh dodBke w"s
th wzdo B{z v/rD dh fJikzs BjhA
fdZsh ikt/rh ns/ 150 ;kb g[okD/
wzdo d/ ;EkB 's/ fe;/ th soQK Bkb
tgkoe rshftXhnK B{z g{oh ;ysh Bkb
o'e fdZsk frnk j?.
fJj zwhB wzdo dh j? ns/ wzdo
dh jh oj/rh ns/ ;oeko fJ; wzdo dk
fco fBowkD eotkJ/rh. T[BQK dZf;nk
fe phs/ fdBhA nkJ/ jVQ Bkb j'J/
B[e;kB ;pzXh xZNfrDsh fcoe/ d/
Xkofwe ;EkBK d/ g[Botk; bJh piN
r[odk;g[o (fpT{o') gkfe;skB dh yd/ j'J/ fjzd{ fcoe/ d/ b'eK B/ fJ; wzdo ftu 100 s'A fznkdk :'iBktK B{z
f;zX ;oeko B/ c?;bk fbnk j? fe T[j dhnK ;kohnK w{oshnK B{z e'b d/ fJe Skwb ehsk frnk j?. fJBQK 'u'A 40
eokuh d/ ;'bio pkzko 'u ;fEs 150 ewo/ ftu ;[oZfyns oZy fdZsk ;h. :'iBktK eokuh vthzB, 28
;kb g[okD/ wkoh wksk wzdo d/ w[V phs/ fdBhA wzdo dh zwhB s/ gbkN whog[oykB ns/ 29 y?og[o d/ bJh jB.
fBowkD dk ezw ;oekoh gZXo 's/ eo/ eZN e/ fJe fpbvo B/ wzdo dh g[okDh T[BQK B/ dZf;nk fe eokuh ftu xZN
rh ns/ fJ; B{z BtK o{g d/D dh jo fJwkos B{z v/r fdZsk ;h ns/ T[E/ frDsh fcoe/ dhnK e[VhnK d/ bJh
;zGt e'fS; ehsh ikt/rh. ;{soK tgkoe ezgb?e; pDkT[Dk ukj[zdk ;h. fJe j';Nb pDkfJnk ik fojk j? ns/
nB[;ko brGr 8 ;kb gfjbK wzdo f;zX ftXkB ;Gk ftu w?ApoK d/ fbysh nfij/ j';Nb jo vthzB ftu pDkJ/
dh w[Zy fJwkos dh y;sk jkbs B{z t/ ns/ w"fye ;tkbk d/ itkp ftu xZN ikDr/.


fpqN/B u r[Nek ;kfjp dh p/ndph, nZr brk e/u r[Nek ;kfjp dh p/ndph, nZr brk e/
fpqN/B u r[Nek ;kfjp dh p/ndph, nZr brk e/
fpqN/B
fpqN/B u r[Nek ;kfjp dh p/ndph, nZr brk e/
fpqN/B 'u r[Nek ;kfjp dh p/ndph, nZr brk e/
xo d/ pkjo ;[ZfNnk, g[b; iKu
xo d/ pkjo ;[ZfNnk, g[b; iKu
xo d/ pkjo ;[ZfNnk, g[b; iKu [o{
xo d/ pkjo ;[ZfNnk, g[b; iKu S[o{ [o{[o{ [o{
xo d/ pkjo ;[ZfNnk, g[b; iKu
f;vBh (fpT{o') T[Zso-g{oph nk;Nq/bhnkJh oki e[JhBzb?Av d/ fJe g/Av{
fJbke/ c?vob ftu fszB ekoK dh NZeo ftu fszB b'eK dh w"s j' rJh ns/ fJe
rzGho zywh j' frnk. e[JhBzb?Av g[b; B/ fJZe fog'oN ftZu fejk fe g[b; B{z fJe w?Apo B/ ;EkBe g[b; Bkb ;zgoe
;{uBk fwbh ;h fe efEs s"o 's/ u'oh ehsk frnk fJe tkjB c?vob fty/ po{; ehsk.
jkJht/n d/ Bkb-Bkb T[Zso tZb b/BK 's/ fJZe j'o tkjB dk fgZSk eo fojk j? g[b; B/ fejk fe T[jBK B{z Skw ;w/
ns/ T[; B{z NZeo wkoB dh e'fSS eo fojk j?. fJ; wro'A d't/A tkjB dZyD tZb A j/fvzrb/ fJbke/ ftu tkgoh xNBk
ikD tkbh b/B ftZu ub/ rJ/. dh fog'oN fwbh. t?;N :"oeSkfJo
fco d't/A ekoK fJe j'o eko Bkb Neok rJhnK, fi; B{z 38 ;kbk n"os ubk g[fb; bJh bhvz fzbQk ewKvo, uhc
ojh ;h. fJ; NZeo 'u 65 ;kbk g[oS vokJhto ns/ d{ih rZvh 'u ;tko 25 ;[gov?AN ;Nht v'v; B/ fejk fe @fJ;
;kbk wfjbk :ksoh ns/ sh;oh eko 'u ;tko n"os dh w"e/ 's/ jh w"s j' rJh, soQK dk e'Jh th ngokX i' B;b iK
idfe efEs s"o 's/ u'oh dh rZvh ubk oj/ 25 ;kbk ftnesh B{z r?o ikBb/tk Xow gqsh gZygks s'A gq/fos j[zdk j?, B{z
;ZNK bZrhnK ns/ T[; B{z fJbki bJh j;gskb fbikfJnk frnk. nfXekohnK Bcos ngokX wzfBnk iKdk j?. n;hA
B/ fJ; rZb dh iKu S[o{ eo fdZsh j? fe fJ; xNBk s'A gfjbK u'oh j'J/ tkjB d/ fJ; fe;w dhnK ;kohnK xNBktK B{z
;tko ftnesh ns/ d{i/ tkjB 's/ ;tko ftneshnK dk nkg; ftZu e'Jh ;pzX pj[s rzGhosk Bkb b?Ad/ jK,@. T[;B/
;h iK BjhA. fejk fe šf;Zy GkJhuko/ d/ fJZe w?Apo
d/ s"o 's/ ghVs B{z m/; gj[zukT[D d/
T[d/S Bkb fe;/ ftnesh bJh ikDp[ZM
nk;Nq/bhnkJh oki fBT{ ;kT{E t/b e/ gftZso rqzE B{z B[e;kB gj[zukT[Dk
nk;Nq/bhnkJh oki fBT{ ;kT{E t/b B/ y;o/ d/ 2 wkwfbnK dh B/ y;o/ d/ 2 wkwfbnK dh
nk;Nq/bhnkJh oki fBT{ ;kT{E t/b B/ y;o/ d/ 2 wkwfbnK dh
nk;Nq/bhnkJh oki fBT{ ;kT{E t/b
nk;Nq/bhnkJh oki fBT{ ;kT{E t/bz B/ y;o/ d/ 2 wkwfbnK dh B/ y;o/ d/ 2 wkwfbnK dh
g{oh soQK n;thekoB:'r j?. n;hA
Nh wro'A iBse f;js u/sktBh ehsh ikoh
Nh wro'A iBse f;js u/sktBh ehsh ikoh
Nh wro'A iBse f;js u/sktBh ehsh ikoh
g[ g[ g[ g[ g[SNh wro'A iBse f;js u/sktBh ehsh ikohNh wro'A iBse f;js u/sktBh ehsh ikoh bzvB (fpT{o') T[Zsoh fJzrb?Av d/ t?;N :"oeSkfJo g[b; B/ fejk fe bhvz fzbQk ;hnkJhvh d/ ik;{;K dh
nrtkJh ftZu fJZe ngokfXe iKu
bhvz ftZu f;ZyK d/ gftZso rqzE T[;B{z ;EkBe f;Zy GkJhuko/ d/ fJZe
S[o{ ehsh j? i' fJ; xNBk d/ g{o/ jkbks
r[Nek ;kfjp dh p/ndph ehs/ ikD w?Apo s'A xNBk dh fog'oN fwbh. fJj
pko/ ftnkge g[ZSfrZS eo ojh j?,@.
dh xNBk ;kjwD/ nkJh j?. ikDekoh xNBk 12 i[bkJh B{z Sfjo d/ j?fvzrb/
v'v; B/ fejk fe fJ; xNBk B/ ;EkBe
w[skpe r[Nek ;kfjp B{z nZr brk fJbke/ dh j?. fJe pzo[r f;Zy
f;Zy GkJhuko/ ns/ fJ; s'A pkjo d/
fdZsh rJh ns/ fco fJ; B{z GkJhuko/ ftnesh ns/ T[; dh Xh B/ 12 i[bkJh
b'eK ftZu fuzsk g?dk ehsh j?. T[;B/
d/ fJe w?Apo d/ xo d/ pkjo e{V/dkB B{z ;?AN J/Bhz o'v, j/fvzrb/ ftu nkgD/
fejk fe @n;hA w[Zy GkJhuko/ d/
ftu ;[ZN fdZsk frnk. fJ; wkwb/ dh xo d/ pkjo ;fVnk ns/ cfNnk
B[wkfJzfdnK Bkb fwb e/ ezw eo oj/
ikDekoh fwbD s'A pknd g[b; tZb'A j'fJnk r[Nek ;kfjp gkfJnk. T[j fJ;
jK. g[b; B/ fJ; xNBk ;pzXh ikDekoh
Bcosh ngokX d/ s"o 's/ iKu S[o{ eo ;V/ j'J/ r[Nek ;kfjp B{z r[od[nkok
oZyD tkb/ fe;/ th ftnesh B{z nZr/
fdZsh rJh j?. ;kfjp b? nkJ/, fi; wro'A GkJhuko/ d/
nkT[D dh nghb ehsh j?.
fJfsjk;e edw, i'n pkJhv/B B/ gfjbh tko fe;/ n"os
fJfsjk;e edw, i'n pkJhv/B B/ gfjbh tko fe;/ n"os
fJfsjk;e edw, i'n pkJhv/B B/ gfjbh tko fe;/ n"os
fJfsjk;e edw, i'n pkJhv/B B/ gfjbh tko fe;/ n"os
fJfsjk;e edw, i'n pkJhv/B B/ gfjbh tko fe;/ n"os
B{z nwoheh ib ;?Bk dh ewkB ;"AgD dk ehsk c?;bk
B{z nwoheh ib ;?Bk dh ewkB ;"AgD dk ehsk c?;bk
B{z nwoheh ib ;?Bk dh ewkB ;"AgD dk ehsk c?;bk
B{z nwoheh ib ;?Bk dh ewkB ;"AgD dk ehsk c?;bk
B{z nwoheh ib ;?Bk dh ewkB ;"AgD dk ehsk c?;bk
f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ oki fBT{ ;kT{E t/bz (n?ZBHn?Z;Hvpb:{H) tkfSzrNB (fpT{o') nwoheh okSNogsh i'n pkJhv/B B/ gfjbh tko
ftZu f;js nEkoNh B/ y;o/ d/ 2 wkwfbnK dh g[SNh j'D s'A pknd fJZe iBse fe;/ n"os B{z ib ;?Bk dh ewkB ;"AgD dk c?;bk eod/ j'J/ n?vfwob bhzk
f;js nboN ikoh ehsk j?. n?ZBHn?Z;Hvpb:{H j?bE B/ fJZe fpnkB ftZu fejk cq?Au?Nh B{z fJ; nj[d/ bJh u[fDnk j?. fJj fJZe fJfsjk;e fB:[esh j? i'
fe fJZe' gfotko d/ d't/A e/; ftd/S ftZu fJ; fpwkoh Bkb ;zeofws j'J/ jB. nwoheh ib ;?Bk d/ fJfsjk; ftZu fJj nj[d/ B{z ;zGkbD tkbh gfjbh
fog'oN w[skpe, T[j 14 i[bkJh B{z f;vBh gj[zu/ ns/ fco ;zeofws j'D d/ pkti{d n"os ns/ i[nkfJzN uhc nkc ;Nkc ftu gfjbh wfjbk j't/rh. bhzk
Sfjo d/ eJh ;EkBK dk d"ok ehsk. fijV/ b'e e/;K tkb/ ;EkBK 's/ ;B, T[BQK B{z cq?Au?Nh dZyDh e'ohnk ftZu nwohek dh S/thA cbhN ns/ :{Hn?Z;H B/tb
;[u/s ehsk frnk j? fe T[j y;o/ dhnK fBSkBhnK ns/ bZSDK gqsh ;[u/s ofjD c'of;z dh ;kpek w[yh j?. T[j J/noeqkcN e?ohno ;NqkJhe ewKvo ti'A th
ns/ nkgD/ NhekeoB dh ;fEsh dh iKu eoB. ezw eo u[Zeh j?.
fpnkB d/ nB[;ko, y;ok j'D dh ;G s'A tZX ;zGktBk 12 wjhfBnK s'A xZN eJh nwoheh nfXekohnK B/ fejk ;h fe oZfynk wzsoh b'fJv n";fNB
T[wo d/ pZfunK ftu j[zdh j?, i' NhekeoB bJh pj[s S'N/ j[zd/ jB. fJ; s'A B/ pkJhv/B B{z ib ;?Bk d/ g?;hfce cbhN d/ w"i{dk ewKvo n?vfwob
fJbktk i/eo fe;/ ftnesh B{z y;o/ dk Nhek Bk bZrk j't/ ns/ ewz'o fJfwT{B ;?w{nb gkgko' B{z fJ; nj[d/ bJh u[DB dh f;ckoS ehsh ;h go pkJhv/B
f;;Nw tkb/ b'e fJ; dh bg/N ftu nk ;ed/ jB. y;o/ d/ bZSDK ftZu p[yko, B/ gkgko' B{z nwohek dh fJzv'-g?;hfce ewKv dh nrtkJh eoB bJh
nZyK ftZu dod ns/ yzx Skwb jB, fi; d/ fszB iK uko fdBK pknd fJZe Bkwzd eo fdZsk. gqSk;B d/ nfXekoh B/ fejk fe pkJhv/B B/ cq?Au/Nh d/
bkb, XZp/dko XZcV, i' nkw s"o 's/ f;o ns/ rodB s'A pkeh ;oho sZe c?b ;w[zdo ns/ sZN 's/ szop/ d/ ftnkge dkfJo/ d/ nkXko 's/ T[BQK u[fDnk
iKd/ jB. j?.


15
15
15 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
15 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
15 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323


16
16
16 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
16 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
16 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
jkbht[Zv dh jVskb d/ ;woEB u T[Zsoh fgqnzek Gkosh w{b dh rob ;ekT{N B{z fwfbnk
jkbht[Zv dh jVskb d/ ;woEB u T[Zsoh fgqnzek
jkbht[Zv dh jVskb d/ ;woEB u T[Zsoh fgqnzek
jkbht[Zv dh jVskb d/ ;woEB u T[Zsoh fgqnzek
jkbht[Zv dh jVskb d/ ;woEB u T[Zsoh fgqnzek
Gkosh w{b dh rob ;ekT{N B{z fwfbnk
Gkosh w{b dh rob ;ekT{N B{z fwfbnk
Gkosh w{b dh rob ;ekT{N B{z fwfbnk
Gkosh w{b dh rob ;ekT{N B{z fwfbnk
u'gVk, n?eNq?Z; p'bh- w?A :{BhnB d/ Bkb jK
u'gVk, n?eNq?Z; p'bh- w?A :{BhnB d/ Bkb jK jkov-N{-nuhtw?AN ok
u'gVk, n?eNq?Z; p'bh- w?A :{BhnB d/ Bkb jK
u'gVk, n?eNq?Z; p'bh- w?A :{BhnB d/ Bkb jK
u'gVk, n?eNq?Z; p'bh- w?A :{BhnB d/ Bkb jK
jkov-N{-nuhtw?AN ok Noh g[o;ekoNoh g[o;eko
jkov-N{-nuhtw?AN ok Noh g[o;eko
jkov-N{-nuhtw?AN okSNoh g[o;ekoNoh g[o;eko
jkov-N{-nuhtw?AN ok
uZeo s'A pukT[D bJh fJZe o;sk
bZGDk ukj[zdh ;h.
fJe nfXnkge dh G{fwek ftZu
edw oZyd/ j'J/ foXh B/ e[VhnK B{z T[jBK
d/ nzro/zh GkSk d/ j[Bo B{z ;[XkoB ftZu
wdd eoB bJh nzro/zh ;kyosk
gq'rokw pDkfJnk j? ns/ nBkE
nkSow ftZu pZfunK B{z gVQkT[D ftZu
T[j ;wK fpskT[dh j?. foXh dk efjDk
j? fe šw?A gq'rokw fJ; bJh pDkfJnk
feT[Afe w?AB{z GkSk ebktK dh pj[s
S"ehB jK. w?A gVQBk ns/ fbyDk g;zd
eodh jK ns/ ftStk; eodh jK fe
Spd pj[s jh SeshSkbh ;kXB j[zd/
jB. f;Zfynk pj[s zo{oh j? feT[Afe fJj
b'eK bJh T[Zu sBykj tkbhnK
B"eohnK ftZu ezw eoB dk w"ek g?dk
eodh j?.
foXh, dZyDh fBT{ io;h No{g
70054 dh rob ;ekT{N; dh w?Apo
ns/ ;z;Ek dk okSNoh r'bv ntkov
gqkgs :'r rob ;ekT{N; ftZu'A fJZe
j?, fi;B{z nzro/zh GkSk d/ gq'rokw B{z
pDkT[D bJh T[;d/ :sBK bJh gqkgs
j'fJnk j?. foXh B/ fejk fe nzro/zh
Gkos dh d{ih ;oekoh GkSk j? ns/
f;ZyDk wjZstg{oB j? feT[Afe fJj
jkbht[v (fpT{o') nfGB/soh fgqnzek u'gVk i'B; B/ jkbht[Zv n?eNoz nfXekos d;skt/zK 's/ th tosh
:{BhnB tZb'A p[bkJh rJh jVskb dk ;woEB ehsk j? s/ fejk j? fe T[j nkgD/ iKdh j?. Gkos ftZu T[Zu sBykj
;kEh ebkekoK d/ Bkb fJei[ZN j?. ';eohB n?eNoz frbv-nw?foeB c?vo/SB tkbhnK B"eohnK gqkgs eoB bJh
nkc o/vhU n?Av N?bhftzB nkofN;N; B/ n?;';hJ/SB nkc w'SB fgeuo n?Av nzro/zh ftZu otkBrh j'Dk zo{oh j?
N?bhftzB gq'fvT{;oz dh nrtkJh eofdnK ;N{vhU ns/ ;Nqhfwzr ;/tktK d/ ns/ tZvh fe;w d/ b'eK Bkb i[VB
Bkb fJe Bt/A ;wM"s/ 's/ ;fjwsh pDkT[D ftZu n;cb ofjD s'A pknd bJh nzro/zh nfs zo{oh j? feT[Afe
;eqhBokJhNoK Bkb gfjbh ;KMh jVskb ftZu Skwb j'D dk c?;bk ehsk. Gkos ftZu 100 s'A tZX tZy-tZy
;'Sb whvhnk gb/Nckow fJz;Nkrqkw 's/ fgqnzek B/ fbfynk, šw?A ebkeko GkSktK p'bhnK iKdhnK jB. fizBK
:{BhnB ns/ ;kEh ebkekoK Bkb fJewi[ZNsk Bkb yVQh jK. n;hA fJe fpjso ftZu w[zpJh tor/ Sfjo ftZu Gkos d/
eZbQ dh fBowkD eoKr/.@ 1980 s'A pknd jkbht[Zv ebkekoK dh fJj gfjbh fBT{io;h (fpT{o') fBT{io;h ;{p/ ftZu ftfdnkoEhnK B{z nzro/zh f;yk ;ko/ b'e ofjzd/ jB i' eJh soQK dhnK
jVskb j?. fJzBk jh BjhA, 1960 s'A pknd fJj gfjbk w"ek j?, id'A jkbht[Zv nXhB nkT[Ad/ ftzv;o NkT{B dh fJe ojh j?. ;kT{E fBT{io;h dh Gkosh w{b GkSktK p'bd/ jB ns/ nzro/zh ne;o
dhnK 2 tZvhnK :{BhnBK fJe' ;w/A jVskb 's/ jB. okJhNoz frbv nkc 16 ;kbk Gkosh w{b dh rob ;ekT{N dh fJj rob ;ekT{N; gZSwh ftzv;o fJZe' fJZe nkw GkSk j[zdh j?. foXh B/
nwohek (vpb:{HihHJ/H) d/ w?Apo j'o wzrK d/ Bkb-Bkb fpjso sBykj ns/ foXh Sowk B{z jkov-N{-nuhtw?AN NkT{B dh ofjD tkbh 16 ;kbk foXh fejk fe T[j jcs/ d/ gzi fdB jo o'z
T[Zu xZN'-xZN T[ios bJh dpkn gkT[D bJh wJh d/ S[o{ s'A jVskb 's/ jB. okSNoh g[o;eko' fwfbnk j?. foXh Sowk j?, i' w[zpJh, Gkos d/ pkb fszB xzN/ sZe gq'rokw 's/ ezw eodh j?,
ndkekoK B/ n?bkB ehsk fe T[j jVskb d"okB fe;/ th fcbw dh S{fNzr iK Gkos ftu w[zpJh d/ pkb efbnkD efbnkD Broh nBkE nkSow ;e{b fi; ftZu pZfunK B{z nzro/zh f;ykT[Dk
gqw'SB 'u Skwb BjhA j'Dr/. fJ; Bkb 'ntsko' s/ 'rb?vhJ/No' torhnK tZvhnK Broh d/ fJe nBkE nkSow ;e{b ftZu ofj ojhnK e[VhnK B{z rohph d/ Skwb j?.
fcbwK dhnK ;hohz d/ ;he[nbz B{z ysok j?. 11 jcfsnK s'A uZb ojh b/yeK dh
fJ; jVskb B{z jkbht[Zv dhnK eJh j;shnK B/ th ;woEB fdZsk j?.
Gkos-fwnKwko-EkJhb?Av fse'D/ jkJht/n
Gkos-fwnKwko-EkJhb?Av fse'D/ jkJht/n
Gkos-fwnKwko-EkJhb?Av fse'D/ jkJht/n
Gkos-fwnKwko-EkJhb?Av fse'D/ jkJht/n
Gkos-fwnKwko-EkJhb?Av fse'D/ jkJht/n
tK e?B/vk epZvh ft t eZgt eZg
tK e?B/vk epZvh ft t eZg
tK e?B/vk epZvh ft
3 3 3 3 30tK e?B/vk epZvh fttK e?B/vk epZvh ftSt eZgt eZg
gqki?eN B{z w[V
gqki?eN B{z w[V [o{ eoB dk :sB L i?[o{ eoB dk :sB L i? zeo
[o{ eoB dk :sB L i?
gqki?eN B{z w[V
gqki?eN B{z w[V S[o{ eoB dk :sB L i?Szeo zeozeo zeo
gqki?eN B{z w[V [o{ eoB dk :sB L i?
12 nr;s B{z UANkohU fty/
12 nr;s B{z UANkohU fty/
12 nr;s B{z UANkohU fty/
12 nr;s B{z UANkohU fty/
12 nr;s B{z UANkohU fty/
gqki?eN j?, i/eo n;hA fwnKwko s'A
bzxD tkbh ;Ve pDkT[Ad/ jK ns/
T[j ;Ve EkJhb?Av tkb/ gk;/ s'A pD
ojh ;Ve Bkb i[Vdh j?.
T[BQK fejk fe fpjso ;Ve ;zgoe
Bkb wkb ns/ b'eK dh nktkikJh
ftu tZvh spdhbh nkt/rh go fJj
pj[s w[Seb gqki?eN fojk j?. w[Zy s"o
's/ fwnKwko dh ;fEsh ekoB fJj pj[s
w[Seb gqki?eN fojk j?. fJj nZi
;kvhnK soihjK ftu'A fJe j? fe fJ;
gqki?eN B{z fet/A w[V S[o{ ehsk ikt/,
fJ; B{z fet/A ukb{ ehsk ikt/ ns/ fJ;
B{z fet/A pDkfJnk ikt/ feT[Afe gqki?eN
p?Aeke (fpT{o') ftd/S wzsoh n?Z;H d/ ftd/S wzsohnK dh ekBcoz; ftu dk tZvk fjZ;k pD u[Zek j?.
po?AgNB (fpT{o') :{BkJhfNv po?AgNB epZvh ebZp tZb'A 30tK e?B/vk epZvh
i?Szeo B/ fejk fe fwnKwko dh ;fEsh Skwb j'D bJh EkJhb?Av ftu jB. wjZstg{oB rZb fJj j? fe Gkos,
ftSt eZg eotkfJnk ik fojk j?. fJj u?AghnBfSg 12 nr;s 2023 B{z j't/ EkJhb?Av ns/ fwnKwko brGr 1,400
ekoB Gkos-fwnKwko-EkJhb?Av i?Szeo B/ p?Aeke gj[zuD s'A s[ozs
rh. fJ; ;pzXh ikDekoh ;KMh eofdnK :{BkJhfNv po?AgNB epZvh ebZp d/
fse'Dk jkJht/n pj[s w[Seb gqki?eN pknd fJZE/ Gkosh GkJhuko/ B{z ;zp'XB feb'whNo d/ jkJht/n 's/ ezw eo oj/
gq?zhv?AN i[Mko Skeo B/ dZf;nk fe fJ; dk nkrkz co;N UANkohU ;?ANo 'u ;t/
fojk j? ns/ fJ; B{z w[V ukb{ eoB d/ eod/ j'J/ EkJhb?Av ns/ Gkos ftueko jB, i' fszBK d/SK B{z zwhBh o;s/ okjhA
o/ 11 ti/ s'A j't/rk, i' oks 8H30 ti/ sZe uZb/rk.
sohe/ bZGDk ;oeko dh soihj j?. ;zgoe pko/ rZb ehsh. i?Szeo B/ fejk dZyD-g{oph J/Shnk Bkb i'V/rk ns/
T[BQK dZf;nk fe fJ; u?AghnBfSg 'u fJzvhnk, e?B/vk t?;N s/ Jh;N, fJzrb?Av,
i?Szeo w/eKr rzrk ;fj:'r (n?ZwH ihH fe nZi ;kv/ ;kjwD/ n;b u[D"sh, fszBK d/SK ftukb/ tgko, f;js,
:{H n?Z;HJ/H s/ gkfe;skB dhnK NhwK fjZ;k b? ojhnK jB. fJ; s'A fJbktk e?B/
;hH) szso d/ ftd/S wzsohnK dh 12thA fi; 's/ n;hA ezw eo oj/ jK, T[j fJj f;Zfynk ns/ ;?o-;gkNk ;pzXK B{z
vk ns/ ;z:[es oki nwohek dhnK nzvo 21 NhwK th fjZ;k b? ojhnK jB.
whfNzr 'u fjZ;k b?D ns/ fpw;N?Ze j? fe n;hA EkJhb?Av ftueko ;Ve T[sSkfjs eo/rk. Gkos-fwnKwko-
N{oBkw?AN dk gfjbk fJBkw BkoE tkb ez;NqeSB ns/ d{ik fJBkw n?Z;H phH
(pj[-y/soh seBheh ns/ nkofEe ;zgoe fet/A pDkJhJ/. ;kv/ e'b T[Zso- EkJhb?Av fszB-gZyh jkJht/n gqki?eN
n?Z;H ;oftf;z tZb'A fdZsk ikt/rk.
;fj:'r bJh pzrkb dh ykVh gfjb) g{oph Gkos s'A j' e/ bzxD tkbk fJj dk 70 ch;dh ezw g{ok j' u[Zek j?.


17
17
17 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
17 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
17 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
uzdo:kB-3 d/ ;cb bKu s/ Bk;k B/ fdZsh
uzdo:kB-3 d/ ;cb bKu s/ Bk;k B/ fdZsh
uzdo:kB-3 d/ ;cb bKu s/ Bk;k B/ fdZsh
uzdo:kB-3 d/ ;cb bKu s/ Bk;k B/ fdZsh
uzdo:kB-3 d/ ;cb bKu s/ Bk;k B/ fdZsh
fJfsjk;
fJfsjk; u ;G s'A pdfe;ws fJB;kB, fi;u ;G s'A pdfe;ws fJB;kB, fi;
fJfsjk; u ;G s'A pdfe;ws fJB;kB, fi;
fJfsjk; 'u ;G s'A pdfe;ws fJB;kB, fi;u ;G s'A pdfe;ws fJB;kB, fi;
fJfsjk;
tXkJh, :{oghnB ;g/; J/iz;h B/ th ehsh gq
tXkJh, :{oghnB ;g/; J/iz;h B/ th ehsh gqSz;k z;kz;k z;k
tXkJh, :{oghnB ;g/; J/iz;h B/ th ehsh gq z;k
tXkJh, :{oghnB ;g/; J/iz;h B/ th ehsh gq
tXkJh, :{oghnB ;g/; J/iz;h B/ th ehsh gq
Bkb tkgohnK p/jZd nB'yhnK xNBktK
Bkb tkgohnK p/jZd nB'yhnK xNBktK
Bkb tkgohnK p/jZd nB'yhnK xNBktK
Bkb tkgohnK p/jZd nB'yhnK xNBktK
Bkb tkgohnK p/jZd nB'yhnK xNBktK
pknd 1930 ftZu tkbNo ;woc'ov
Bkb fco nfijh xNBk tkgoh. fJ;
;w/A T[j gkoe ftZu ;?o eo fojk ;h go
fco nukBe w";w yokp j' frnk s/
nk;wkB ekb/ pZdbK Bkb Yfenk
frnk. fJ;/ d"okB T[; 's/ fpibh fvZr
gJh. fJj sh;oh tko ;h id'A T[; T[Zs/
fpibh fvZrh ;h.
Gkt/A fJ; d/ pkti{d T[j 2 ;kb
nkgDh fzzdrh Bkb i{Mdk fojk go
nzs T[j fzzdrh dh bVkJh jko frnk
ns/ 1932 ftZu T[; dh w"s j' rJh.
bzvB (fpT{o') n;hA s[jkB{z T[; nk;wkBh fpibh fvZr rJh. fJ; tkbNo ;woc'ov dh w"s s'A pknd T[;
ftnesh pko/ dZ;D ik oj/ jK, fi; xNBk s'A pknd T[; dk ewo s'A j/mK d/ foSs/dkoK B/ T[; B{z t?Be{to, e?B/
dk BK fJfsjk; ftZu id'A th nkT[Adk d/ ;ko/ ;oho B{z nXozr j' frnk. T[; vk ftZu wkT{AN/B ftT{ epo;skB
j? sK T[; B{z ';G s'A pdfe;ws dh fe;ws B/ ;kE fdZsk sK T[; B/ ftZu dcBk fdZsk go i/ s[;hA fJj ;'u
fJB;kB' ti'A :kd ehsk iKdk j?. n;hA y[d B{z e[M wjhfBnK ftZu jh foeto oj/ j' fe fpibh ns/ tkbNo dk foSsk
rZb eo oj/ jK fpqN/B d/ tkbNo eo fbnk. T[; d/ nfXekoh tkbNo fJZE/ ysw j' frnk sK fJj rbs j?.
;woc'ov pko/. ;woc'ov fpqfNS nkowh dh tkg;h s'A y[S BjhA ;B, fi; eoe/ ;kb 1936 ftZu fJe tko fco T[; dh
ftZu nc;o ;h. fJ; ftnesh Bkb tZv/ nfXekohnK B/ T[; B{z zpod;sh epo 's/ fpibh fvZr gJh, fi; ekoB
3 nfijhnK xNBktK tkgohnK ;B, ;/tk s'A ckor eo fdZsk. T[; dh epo 's/ oZfynk gZEo N[ZN
fi; ekoB T[; B{z 'pdfe;ws' wzfBnk tkbNo ;woc'ov Bkb d{ih xNBk frnk. fJj xNBk th shih xNBk s'A
ikD bZrk. fJzBk jh BjhA, T[; dh w"s 6 ;kb pknd 1924 'u e?B/vk ftZu mhe 6 ;kb pknd tkgoh. jo 6 ;kbK
s'A pknd th T[; Bkb fJj' fijh xNBk tkgoh. fJe fdB T[j SZgV feBko/ pknd tkbNo ;woc'ov T[Zs/ fpibh
tkgoh ;h. wZShnK cV fojk ;h fe nukBe fJe feT[A fvZrdh ;h, nZi th fJe ojZ;
tkfSzrNB (fpT{o') nwohek ns/ :{og dhnK g[bkV J/iz;hnK B/ Gkosh g[bkV
tkbNo ;woc'ov Bkb gfjbh tko fco T[; T[Zs/ nk;wkBh fpibh pfDnk j'fJnk j? go fi; soQK T[;
y'i ;zrmB (fJ;o') B{z uzdo:kB-3 d/ shi/ uzdowk fwSB d/ ;cb bKu 's/ tXkJh
xNBk 1918 ftZu tkgoh, id'A T[j fvZr rJh. fJ; ekoB T[; d/ ;oho d/ Bkb tko-tko fJj xNBk tkgoh, fJ;
fdZsh j?. fJ;o' B/ nKXok gqd/S d/ Sqhjohe'Nk ;fEs ;shS XtB g[bkV e/Ado s'A
ftSt :[ZX d"okB p?bihnw ftZu ;Zi/ nZX/ fjZ;/ B{z nXozr j' frnk go ekoB T[; B{z 'fJfsjk; dk ;G s'A
uzdo:kB-3 B{z ;cbskg{ote bKu ehsk.
skfJBks ;h. fJe fdB id'A T[j fJZE/ th T[j fJe tko fco mhe j' pdfe;ws ftnesh' fejk ikD
:{oghnB ;g/; J/iz;h B/ NthN ehsk, @fJ; SkBdko bKu 's/ fJ;o' B{z
x'V;tkoh bJh frnk sK T[; 's/ frnk. d{ih xNBk s'A mhe 6 ;kb bZrk.
tXkJh!@ Jhn?Z;J/ B/ fJe fpnkB 'u fejk fe T[j uzdo:kB-3 B{z nkgD/ v{zx/
g[bkV ;N/SBK d/ :{oghnB ;g/; Nq?fezr (n?;Nq?e) B?ZNtoe okjhA ;jkfJsk gqdkB
eo fojk j?. fJj Xosh 's/ zwhBh ;N/SB jB, i' ;g/; s'A pkjo fwSBK d"okB
:{e/ ikD dh fsnkoh eo oj/ GkoshnK B{z tZvk
:{e/ ikD dh fsnkoh eo oj/ GkoshnK B{z tZvk
:{e/ ikD dh fsnkoh eo oj/ GkoshnK B{z tZvk
:{e/ ikD dh fsnkoh eo oj/ GkoshnK B{z tZvk
:{e/ ikD dh fsnkoh eo oj/ GkoshnK B{z tZvk
g[bkV :kB Bkb i[V/ ofjD 'u nkgq/NoK dh wdd eod/ jB.
nwoheh g[bkV J/iz;h B?SBb J/o'BkfNe; n?Av ;g/; n?vwfB;Nq/SB (Bk;k)
d/ gqSk;e ;?B/No fpb B?b;B B/ th uzdo:kB-3 d/ bKu 's/ fJ;o' B{z tXkJh
MNek, ;[Be B/ ehsk fJj n?bkB
MNek, ;[Be B/ ehsk fJj n?bkB
MNek, ;[Be B/ ehsk fJj n?bkB
MNek, ;[Be B/ ehsk fJj n?bkB
MNek, ;[Be B/ ehsk fJj n?bkB
fdZsh j?. T[BQK NthN ehsk, @uzdo:kB-3 dh bKfuzr 's/ fJ;o' B{z tXkJh. uzdowk
dh ;[oZfyns :ksok dh ekwBk eodk jK. w?A fJ; fwSB d/ ftfrnkBe BshfinK
dh T[vhe eodk jK.@
fJ;o' d/ w[yh n?Z; ;'wBkE w[skpe uzdo:kB-3 dh 23 nr;s B{z b'VhAdh
T[ukJh 's/ gj[zuD s'A pknd ';kcN b?Afvzr' dh :'iBk pDkJh rJh j?. fJ; s'A
gfjbK Gkos uzdo:kB-1 s/ uzdo:kB-2 bKu eo u[Zek j?. fJ; bKu B{z Gkosh
g[bkV J/iz;h fJ;o' dh tZvh ;cbsk dZf;nk ik fojk j?. uzdo:kB-3 dk b?Avo
uzdowk d/ dZyDh Xo[t 's/ ftfrnkBe ekoi eo/rk.
coK; u fJj tZekoh ;BwkB jk;b eoB tkb/
coK; u fJj tZekoh ;BwkB jk;b eoB tkb/u fJj tZekoh ;BwkB jk;b eoB tkb/
coK;
coK;
coK; 'u fJj tZekoh ;BwkB jk;b eoB tkb/
u fJj tZekoh ;BwkB jk;b eoB tkb/
w'dh pD/ gfjb/ Gkosh gqXkB wzsoh
w'dh pD/ gfjb/ Gkosh gqXkB wzsoh
w'dh pD/ gfjb/ Gkosh gqXkB wzsoh
w'dh pD/ gfjb/ Gkosh gqXkB wzsoh
w'dh pD/ gfjb/ Gkosh gqXkB wzsoh







bzvB (fpT{o') :{He/H dk thzk ;whfynk dh f;ckfoS B{z ;theko eoB tko edw iK ;jh j't/rk. fJj
ngbkJh eoB tkfbnK B{z j[D tZX bJh dpkn dk ;kjwDk eod/ j'J/, wfjzrkJh dh ;fEsh B{z j'o ftrkV d/
oew ndk eoBh gt/rh. fpqN/B d/ gqXkB Gkosh w{b d/ fpqfNS B/sk B/ 5 s'A 7 t/rk.
g?fo; (fpT{o') gqXkB wzsoh Bfozdo w'dh 2 fdBk d"o/ 's/ coK; dh okiXkBh wzsoh foSh ;[Be B/ fJ; ;pzXh tZvk ch;dh d/ ftueko sBykj tkX/ dh gqXkB wzsoh B/ fejk fe 'n;hA fJj
g?fo; gj[zu/. coK; d/ okSNogsh fJw?B[nb w?eo'B d/ ;Zd/ 's/ gqXkB wzsoh w'dh B{z n?bkB ehsk j?. ;[Be B/ fejk fe g[SNh ehsh j?. jkbKfe T[;B/ z'o d/ e/ g?;k fJeZmk eoB bJh d' ezw ehs/ jB.
p?;fNb v/ go/v 'u wfjwkB d/ s"o 's/ ;Zdk fdZsk frnk ;h. GkoshnK ;w/s d[Bhnk Go d/ thzk fejk fe fJj ;G T[Zu ;oekoh eoz/ gfjbk fJj fe n;hA thzk bJh
dZ; d/JhJ/ fe fJ; ;kb Gkos-coK; oDBhse ;KM/dkoh B{z 25 ;kb g{o/ j'J/ fpB?ekoK d[nkok ndk ehsh rJh ch; Bkb g{ok BjhA j't/rk ns/ fJ; bJh ngbkJh eoB tkb/ gqtk;hnK dh ch;
jB. fJ; w"e/ Gkos ns/ coK; ftukb/ eJh nfjw ;wM"s/ ehs/ rJ/. ns/ fpqN/B dh oki d[nkok czv gqkgs bkrs B{z j'o fes/ s'A g{ok eoBk gt/ tXkT[D ik oj/ jK. fJ;B{z n;b ftZu
coK; d/ okSNogsh fJw?B[nb w?eo'B B/ ghn?Zw w'dh B{z rq?Av eok; nkc fd B?SBb j?bE ;oft; (n?Bn?un?;) B{z rk. ;[Be B/ fJZe vkT{fBzr ;NqhN gq?; fJwhrq/SB j?bE ;oukoi fejk iKdk
bhiB nkc nkBo Bkb ;BwkfBs ehsk. fJj c"ih iK Bkrfoe nkd/SK ftZu ndk ehs/ rJ/ f;js ;oukoi ftZu ekBcoz; B{z fejk fe 'i/eo n;hA j?, i' T[j ch; j? i' T[j n?Bn?un?;
;G s'A T[Zuk coK;h;h ;BwkB j?. ghn?Zw w'dh fJj ;BwkB jk;b eoB tkb/ wjZstg{oB tkXk j'Dk s?n j?. T[BQK iBse y/so d/ eowukohnK bJh T[Zu sZe gj[zu eoB bJh ndk eod/ jB.
gfjb/ Gkosh gqXkB wzsoh pD rJ/ jB. fejk fe fJj c?;bk d/S ftZu iBse sBykj B{z soihj d/D ik oj/ jK, sK T[jBK B/ fejk fe 'fJj ;kohnK ch;K
nshs 'u rq?Av eok; nkc dk bhiB nkc nkBo ftSt Go d/ u'Dt/A gqw[Zy B/ y/so dhnK sBykjK ftZu tkX/ B{z g{ok g?;k fe;/ j'o Yzr Bkb fbnkT[Dk j't/ tXD ik ojhnK jB ns/ fJ; Bkb
sktK ns/ T[ZxhnK Sy;hnsK d[nkok gqkgs ehsk frnk j?. fJBQK 'u dZyDh eoB bJh fbnk frnk j?. rk. ;[Be B/ nZr/ fejk fe feT[Afe w?A fJZe fpbhnB g"Av s'A tZX okSh i[NkJh
ncohek d/ ;kpek okSNogsh B?b;B wzv/bk, fezr ukob; - t/bz d/ ssekbh nfXnkgeK, g[b;, i{Bhno b'eK d/ N?e; d/ g?;/ B{z fJ; ftZu gkT[D ikt/rh. fJ; bJh thzk nozh ch;K
fgqz;, iowBh dh ;kpek uK;bo n?Ai/bk wkoe/b, p[No'; p[No';-xkbh ns/ ;z:[es vkeNoK ns/ j'o iBse y/so d/ bJh fsnko BjhA jK ns/ w?B{z BjhA ns/ nkJhn?un?; ftZu wjZstg{oB
okSNo d/ ;kpek ;eZso iBob Skwb jB. eowukohnK dhnK sBykjK dh ;[szso bZrdk fe j'o T[Xko b?Dk fJZe fzzw/ tkXk j't/rk.


18
18
18 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
18 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
18 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
g?ANkrB dk y[bk;k, :{eq/B dh pb?e wkofeN
g?ANkrB dk y[bk;k, :{eq/B dh pb?e wkofeN
g?ANkrB dk y[bk;k, :{eq/B dh pb?e wkofeN nwohek dh gqf;ZX f;nkBk ;z;Ek d[nkok
nwohek dh gqf;ZX f;nkBk ;z;Ek d[nkok
g?ANkrB dk y[bk;k, :{eq/B dh pb?e wkofeN
g?ANkrB dk y[bk;k, :{eq/B dh pb?e wkofeN
nwohek dh gqf;ZX f;nkBk ;z;Ek d[nkok
nwohek dh gqf;ZX f;nkBk ;z;Ek d[nkok
nwohek dh gqf;ZX f;nkBk ;z;Ek d[nkok
u t/u/ ik oj/ jB nwoheh c"ih jfEnko
u t/u/ ik oj/ jB nwoheh c"ih jfEnko
;kbk ;bkBk f;Zy r[owfs e?Ag
;kbk ;bkBk f;Zy r[owfs e?Ag
u t/u/ ik oj/ jB nwoheh c"ih jfEnko
'u t/u/ ik oj/ jB nwoheh c"ih jfEnkou t/u/ ik oj/ jB nwoheh c"ih jfEnko 5 5 5 5 50 ;kbk ;bkBk f;Zy r[owfs e?Ag ;kbk ;bkBk f;Zy r[owfs e?Ag
;kbk ;bkBk f;Zy r[owfs e?Ag
Spd dk ehosB eoB dk w"ek fwbdk
j?. jo ;kb e?Ag ftZu fJZe Ehw Spd
j[zdk j? i' jo o'z ;t/o/ ns/ Skw d/
dhtkB ftZu d' tko gfVQnk iKdk j?.
fJ; ;kb dk Ehw Spd ;h šf;wfo wBk
okw Bkw[ fusko/½ @fJ; d/ Bkb r[owfs
e?Ag d/ 50 ;kb g{o/ j'D Bkb fJj ;kb
th ftS/S fojk. 1980 ns/ 1990 d/
djke/ d/ pj[s ;ko/ g[okD/ e?Ago, i' j[D
;/tkdko ns/ gqpzXe jB, B/ e?Ag d/
;z;Ekge e[bdhg f;zx, gsBh
nofwzdo e"o ns/ 1985 s'A brksko
;/tk fBGK oj/ vkH nwoihs f;zx ns/
T[jBK dh gsBh vkH nwoihs e"o dk
XzBtkd ns/ ;BwkB ehsk.e?zg ftZu
tkfSzrNB (fpT{o') nwohek s'A :{eq/B G/i/ rJ/ eJh c"ih jfEnko ngokXhnK
Skwb ;zrs Bkb ftuko ;KM/ eod/ j'J/
d/ jZE bZr u[Ze/ jB. fJzBk jh BjhA j[D fJj jfEnko :{eq/B dh pb?e wkofeN 'u
fBT{:koe (fpT{o') f;Zy B"itkBK foSfsnK B{z T[sSkfjs eoB bJh eBthBo e[bdhg f;zx B/ dZf;nk fe
t/u/ ik oj/ jB. fJ; dk y[bk;k ;G s'A gfjbK fJ; ;kb d/ S[o{ ftZu nwoheh y'ih
ftZu nfXnksfwe u/sBk ns/ fsnko ehsk frnk j? i' ;zrs okjhA fet/A 1970 d/ djke/ d/ S[o{ ftZu T[jBK
gZsoeko ;hw'o joS tZb'A ehsk frnk ;h, fi; B/ dZf;nk ;h fe gZSwh d/SK B{z
;ZfGnkukoe edoK-ehwsK g?dk eoB nfXnksfwe nB[Gt B{z wzp{s eod/ f;ZyK d/ fJZe ;w{j d/ Bkb T[Zsoh
gsk j? fe T[;B/ :{eq/B B{z i' jfEnko ;gbkJh ehs/ ;B, T[j pb?e wkofeN ftZu
bJh f;Zy :{E nbkfJz; nkc BkoE jB. nwohek ftZu f;Zy B"itkBK bJh f;Zy
t/u/ ik oj/ jB. j[D nwoheh oZfynk wzsokbk g?ANkrB B/ th pb?e wkofeN 'u
nwohek (f;nkBk) BK dh ;z;Ek B/ e?Ag ftZu nwohek ns/ e?B/vk d/ r[owfs e?Ag S[o{ eoB dh b'V wfj;{;
nwoheh jfEnkoK dh fteoh dh g[SNh ehsh j?.
nwohek d/ ;{p/ fwShrB d/ Sfjo c?ANB tZy-tZy fjZf;nK s'A 8 s'A 18 ;kb dh ehsh ns/ 1973 ftZu v/No'fJN,
g?ANkrB dh fog'oN dk jtkbk fdzd/ j'J/, fJZe nwoheh fwbNoh ;wkuko
d/ n?wH;hHJ/ d/ e?Ag e'gB/e'fBe ftZu T[wo d/ 130 s'A tZX f;Zy B"itkBK B/ fwShrB ftZu fJZe xo dh p/;w?AN ftZu
nkT{Nb?ZN B/ dkntk ehsk j? fe :{eq/Bh c"iK bJh gZSwh d/SK s'A fwb/ e[M
fJZe jcs/ bJh r[owfs e?Ag brkfJnk. Sw{bhns ehsh. fJ; ;kb fco pj[s gfjbk e?Ag brkfJnk. T[jBK B/ pj[s
jfEnko ns/ T[geoDK B{z fgSb/ ;kb s;eoK, ngokXhnK ns/ tkbzNhno ckJhNoK
fJ; ;bkBk e?Ag d/ 50t/A ;kb ftZu ;ko/ B"itkB Skwb BjhA j' ;e/ feT[Afe ;ko/ g[okD/ w?ApoK B{z th :kd ehsk,
B/ u'oh eo fbnk ;h. nwohek d/ fJ; y[bk;/ B/ BkN' d/SK ftZu jbub wuk fdZsh
Skwb j'D tkb/ pZfunK ns/ ;/tkdkoK nkBbkJhB ofi;Nq/SB S[o{ j'D d/ 2 fiBQK B/ T[jBK d/ Bkb fJ; bzw/ ;co
j?. nkT{Nb?ZN B/ g?ANkrB d/ fJz;g?eNo iBob (nkJhih) dh fog'oN dk jtkb/
tZb'A fJ; B{z GotK j[zrkok d/yD B{z fwzNK d/ nzdo ;ko/ ;bkN Go rJ/ ;B. dh S[o{nks ehsh ;h, fiBQK ftZu eJh
Bkb :{eq/B ftZu nwoheh jfEnkoK dh s;eoh dk y[bk;k ehsk j?. fJz;g?eNo
fwfbnk, i' fe pj[s jh T[s;[esk Bkb e?AgoK B{z T[wo-w[skpe tZy-tZy ro[gK j[D fJ; ;z;ko ftZu th BjhA jB.
iBob B/ nkgDh iKu ftu fejk j? fe cotoh 2022 s'A ;szpo 2022 dofwnkB
f;Zy Xow dhnK f;ZfynktK ftZu bhB ftZu tzfvnk frnk ;h. siop/eko T[jBK fejk fe šw?A e?Ag dh S[o{nks
G/i/ rJ/ e[ZM jfEnko :{eq/Bh c"i sZe BjhA g[Zi/. g?ANkrB ftu fvc?A; gkfb;h d/
j' rJ/. fJ; ;zpzX ftZu f;nkBk ;z;Ek nfXnkge, ;/tkdko jo/e ;w{j bJh eoB bJh tkfjr[o{, nekb g[oy dk
;kpek nzvo ;?eo/Noh B/ fejk j? fe nwoheh ;oeko B/ c?;bk ehsk j? fe T[j y[d
d/ ;z;Ekge ns/ okSNoh eBthBo fJZe nB[e{b f;ybkJh nB[Gt B{z XzBtkdh jK. w?B{z w/o/ r[o{ dh pyfSS ;h
:{eq/B ftu w'ou/ 's/ jfEnkoK d/ fvg' d/ nkB;kJhN fJz;g?eSB dk fzzwk ;zGkb/
e[bdhg f;zx B/ dZf;nk fe fJ; :ehBh pDkT[Ad/ j'J/ e?Ag ftZu jo fdB fi; B/ w?B{z fJj S[o{ eoB bJh gq/fos
rh.
;kbkBk e?Ag dk T[d/S g{o/ T[Zsoh dh S[o{nks goGks c/oh ns/ ;t/o d/ ehsk. T[d'A s'A w?A T[BQK B"itkBK ns/
nwohek d/ f;Zy B"itkBK B{z fJZe ehosB dhtkB d/ Bkb j'Jh, fi; B/ ;fj:'rhnK s'A pj[s e[M f;Zfynk i'
nfij/ wkj"b ftZu fbnkT[Dk j? fiZE/ ;kfonK bJh o'i fJZe SKs ns/ e?Ag bJh tbzNhno ti'A ;kv/ Bkb
wrowZS d/ nzdo'A fwbh bkgsk ftnesh dh
wrowZS d/ nzdo'A fwbh bkgsk ftnesh dh f;Zyh ihtB dk nB[Gt ehsk ik fuzsBShb wkj"b ekfJw ehsk. Skwb j'J/. T[BQK ;kfonK dk XzBtkd
wrowZS d/ nzdo'A fwbh bkgsk ftnesh dh
wrowZS d/ nzdo'A fwbh bkgsk ftnesh dh
wrowZS d/ nzdo'A fwbh bkgsk ftnesh dh
;e/. r[opkDh gkm, ehosB, rsek, f;Zy ehsk ns/ fejk fe i' nkT[Ad/ ofjzd/
fzeo:'r j? fe fgSb/ 50 ;kbK ns/ r[o{ fJfsjk; pko/ toeSkgK ns/ jB ns/ nkT[D tkb/ ;w/A bJh fJZe
, ikD' j?okB eoB tkbk wkwbk
, ikD' j?okB eoB tkbk wkwbk
, ikD' j?okB eoB tkbk wkwbk
bk bk bk bk bkS, ikD' j?okB eoB tkbk wkwbk, ikD' j?okB eoB tkbk wkwbk s'A f;Zy pZfunK bJh rowhnK ftZu ebk;K B"itkBK B{z fJ; dhnK nwho d{i/ B{z gq/fos eod/ jB. fJ; e?Ag dh
fJZe jcs/ bJh e?Ag brkfJnk ik fojk
gozgoktK dh ftnkge ;wM gqdkB
;wkgsh rsek gqdoSB ns/ ehosB
j?. fJ; e?Ag B/ ;kv/ f;Zy gzE d/ B"itkB eodk j?. dopko d/ Bkb j'Jh. f;nkBk tZb'A
w?ApoK B{z ehosB, gkm, r[owfs, Gkr b?D tkb/ B"itkB ns/ ;/ fgSb/ eJh ;kbK s'A r[owfs e?Ag dh
fJfsjk; ns/ ;G s'A wjZstg{oB r[o{- tkdko tZy-tZy y/vK ns/ j'o ;cbsk Bkb Bk f;oc f;Zy B"itkBK
w[yh ;zrs gqdkB ehsh j?. T[BQK nZr/ rshftXhnK dk th nkBzd b?Ad/ jB, dk nfXnksfwe ftek; j'fJnk j? ;r'A
fejk fe šf;Zy Xow dhnK gq/oBkdkfJe fiBQK ftZu pk;eNpkb, eB[fJzr, T[Zuh T[BQK dhnK ;ZfGnkukoe iVQK th
gozgoktK ftZu bhB j' e/ fJj B"itkB oZ;hnK s/ ubBK, fzgbkJhfBzr, wzp{s j'JhnK jB. fJj e?Ag f;Zy
f;Zyh d/ okj 's/ uZbd/ ofjD ns/ f;Zyh nkJh; pq/eo, ro[Zg ftZu ftuko nkr{nK dh nrbh ghVQh B{z Sesh
bJh nkgD/ fgnko B{z j'o T[sSkfjs tNKdoK ns/ e?Ag ckfJo nkfd Skwb gqdkB eod/ jB i' nwohek, e?B/vk ns/
eoB dh T[whd ftZu r[o{ d/ ;zd/S dh jB.g{ok jcsk jo/e pZu/ B{z ehosB j'oBK w[beK ftZu f;Zy Xow d/ sZs B{z
Mbe gkT[Ad/ jB. fJj e?Ag T[jBK ebk; d"okB f;Zy/ rJ/ xZN'-xZN fJZe nZr/ tXkT[Dr/.
u NZbh fBT{ hb?Av dh fBnK wzsoh B/ eo fdZsk ekok, d/Dk fgnk n;shck
/ u NZbh fBT{u NZbh fBT{ hb?Av dh fBnK wzsoh B/ eo fdZsk ekok, d/Dk fgnk n;shckhb?Av dh fBnK wzsoh B/ eo fdZsk ekok, d/Dk fgnk n;shck
u NZbh fBT{
hb?Av dh fBnK wzsoh B/ eo fdZsk ekok, d/Dk fgnk n;shck
B B B B BS/ / / / 'u NZbh fBT{zhb?Av dh fBnK wzsoh B/ eo fdZsk ekok, d/Dk fgnk n;shck
t?fbzrNB (fpT{o') fBT{zhb?Av dh fBnK wzsoh feoh n?bB B/ nkgD/
nj[d/ s'A n;shck d/ fdZsk. T[; 's/ Sokp dh ekB{zBh ;hwk dh T[bzxDk eoB
dk d'S brkfJnk frnk j?. jZd s'A fznkdk Sokp ghD ekoB feoh dh eko
wb/Shnk (fpT{o') wb/Shnk d/ stkT{ Sfjo s'A fJe j?okB eoB tkbk wkwbk dh fJe yVQh eko Bkb z'odko NZeo j' rJh ;h.
;kjwD/ nkfJnk j?. fJZE/ 60 ;kbk nkdh pzr;k BK dh ftnesh 4 fdBK s'A Sokp dh ekB{zBh ;hwk dh ehsh T[bzxDkokp dh ekB{zBh ;hwk dh ehsh T[bzxDk
okp dh ekB{zBh ;hwk dh ehsh T[bzxDk
okp dh ekB{zBh ;hwk dh ehsh T[bzxDk
okp dh ekB{zBh ;hwk dh ehsh T[bzxDk
bkgsk ;h, T[; dk gfotko EK-EK T[; dh Gkb 'u bZrk j'fJnk ;h go id'A fJ; okSNoh u'DK ftu fszB wjhfBnK s'A th xZN ;wK pfunk j? ns/ feoh
dh ikDekoh ;kjwD/ nkJh sK ;kfonK d/ j'S T[Zv rJ/. b'e ;'u th BjhA ;ed/ dk Bkw gfjbK s'A jh ;oekoh wzsohnK Bkb i[V/ rbs edwK ns/ x[NkfbnK
;B fe nfijk e[M j' ;edk j?. 14 c[ZN tZv/ wrowZS d/ g/N 'u'A pz[or ftnesh ftZu Skwb j?. gqXkB wzsoh feq; fjgfeBz B/ fejk fe feoh t?fbzrNB B{z
fwfbnk. fcbjkb fJj gsk BjhA bZr ;fenk fe iKueosktK iK ;ou gkoNhnK 23 i[bkJh dh oks 9 ti/ jkd;/ s'A pknd brGr uko xzN/ sZe e/Adoh
B{z fet/A gsk bZrk fe bkS wrowZS d/ nzdo'A fwb/rh. g[b; ;N/SB ftZu Bzopzd oZfynk frnk ;h. g[b; B/ T[; 's/ ibdpkzh
fejk frnk j? fe j[D wo/ j'J/ ikBto d/ nzdo i' fjZ;/ gkJ/ rJ/ ;B, T[BQK ns/ bkgotkjh Bkb rZvh ubkT[D ns/ g[b; nfXekoh d/ Bkb ikD s'A
iKu s'A T[; dh gSkD dh g[SNh j' rJh ;h, i' fe nkdh pzr;k d/ ;B. nfXekohnK fJBeko eoB d/ d'S brkJ/ jB. fjgfeBz B/ dZf;nk fe g[b; B/ feoh d/
B/ g[SNh ehsh j? fe id'A wrowZS dk f;o tZfYnk frnk sK fwqse d/ gfotkoe ;kj dh iKu eotkJh ;h, fi; s'A gsk uZbdk ;h fe T[; B/ Sokp dh ekB{zBh
w?Apo w"i{d ;B. ikBto B{z tZYD s'A gfjbK r'bh wkoh rJh, fiZE'A ntS/S fwb/ ;hwk dh T[bzxDk ehsh ;h. jkbKfe T[; 's/ Sokp gh e/ rZvh ubkT[D dk
;B ns/ pknd ftZu bkgsk fe;kB j'D dh g[SNh ehsh rJh ;h. y'i d/ u"E/ fdB d'S BjhA brkfJnk frnk. g[b; B/ fejk fe T[BQK B/ ;kj N?;N d/ ;pzX ftZu
Nhw B{z fJe ;kEh pukneosk d[nkok fJe Bo wrowZS pko/ ;{fus ehsk frnk n?bB B{z T[bzxDk B'fN; ikoh ehsk j?.
;h, fi; pko/ fejk frnk ;h fe T[j fSeko B{z fBrb frnk j?. nZr/ dh iKu B/ feoh B{z j't/rk i[owkBk
feoh B{z j't/rk i[owkBk
feoh B{z j't/rk i[owkBk
feoh B{z j't/rk i[owkBk
feoh B{z j't/rk i[owkBk
ikBto d/ d/yD ns/ pzr;k dh w"s 'u fJ; dh Sw{bhns dh g[SNh ehsh j?. i/eo feoh ndkbs ftZu d'Sh mfjokJh iKdh j?, sK T[; B{z i[owkB/ dk
wrowZS B{z r'bh wkoh rJh, fi; s'A e[M xzfNnK pknd jh T[; dk g/N ;kjwDk eoBk g? ;edk j? ns/ T[;d/ vokJhto bkfJ;?A; B{z w[nZsb ehsk
eZfNnk frnk. ;ou Nhw dk nfGnkB ;t/o/ 11 ti/ ysw j'fJnk id'A wrowZS ik ;edk j?. feoh, i' ed/ b/po gkoNh d/ T[ZGod/ f;skfonK ftZu'A fJZe wzBh
dh bkS pokwd ehsh rJh, fi; dk tzB brGr 126 feb' wzfBnk iKdk j? iKdh ;h, jkb jh ftZu nkgD/ ;kEh s'A tZy j' rJh ;h. feoh fBnK wzsoh d/
ns/ bzpkJh 14 c[ZN ;h. nj[d/ s'A n;shck d/D s'A pknd ;z;d w?Apo pDh oj/rh.


19
19
19 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
19 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
19 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
11 ;kbk pZu/ dk ewkb, nkJhfeT{
11 ;kbk pZu/ dk ewkb, nkJhfeT{ u nkJhB;NkJhB ns/ ;NhcB jkfezr B{z SZfvnk fgZS/u nkJhB;NkJhB ns/ ;NhcB jkfezr B{z SZfvnk fgZS/
11 ;kbk pZu/ dk ewkb, nkJhfeT{
11 ;kbk pZu/ dk ewkb, nkJhfeT{ 'u nkJhB;NkJhB ns/ ;NhcB jkfezr B{z SZfvnk fgZS/u nkJhB;NkJhB ns/ ;NhcB jkfezr B{z SZfvnk fgZS/
e?bhc'oBhnk dh ;g/; ezgBh B/ 22
e?bhc'oBhnk dh ;g/; ezgBh B/ 22 11 ;kbk pZu/ dk ewkb, nkJhfeT{ u nkJhB;NkJhB ns/ ;NhcB jkfezr B{z SZfvnk fgZS/
e?bhc'oBhnk dh ;g/; ezgBh B/ 22
e?bhc'oBhnk dh ;g/; ezgBh B/ 22
e?bhc'oBhnk dh ;g/; ezgBh B/ 22
11 ;kb dk pZuk, nkJh feT{ 162
11 ;kb dk pZuk, nkJh feT{ 162
11 ;kb dk pZuk, nkJh feT{ 162
11 ;kb dk pZuk, nkJh feT{ 162
11 ;kb dk pZuk, nkJh feT{ 162
;Nkofbze T[grqfj ehs/ bKu n?vohnB bh B/ w/B;k ;';kfJNh
;Nkofbze T[grqfj ehs/ bKu
;Nkofbze T[grqfj ehs/ bKu
;Nkofbze T[grqfj ehs/ bKu
;Nkofbze T[grqfj ehs/ bKu
d[nkok nk:'fis nkJhfeT{ N?;N ftZu
162 dk ;e'o jk;b ehsk j?. fJj
nbpoN nkfJB;NkJhB ns/ ;NhcB
jkfezr tor/ ftfrnkBhnK d/ ;e'o s'A
2 Bzpo fznkdk j?. j[D pZuk w/B;k
;';kfJNh dk w?Apo pD frnk j?, i'
d[Bhnk d/ ;G s'A p[ZXhwkB b'eK dk
ebZp j?. n?vohnB dh wK o/ub dk
efjDk j? fe n?vohnB 2 ;kb dh T[wo
s'A jh tZv/ ;g?fbzr gVQdk ;h. T[; B{z
gVQB ftu pj[s fdbu;gh j?. 8 ;kb
dh T[wo ftZu T[; B/ fJZe Bktb th
fbyDk S[o{ eo fdZsk ;h, fi; dk BK
''w"A;No e[n?;N' oZfynk frnk.
pj[s xZN j[zd/ jB nfij/
pj[s xZN j[zd/ jB nfij/
pj[s xZN j[zd/ jB nfij/
pj[s xZN j[zd/ jB nfij/
pj[s xZN j[zd/ jB nfij/
gqfsGk
gqfsGk kbhkbh
gqfsGk kbh
gqfsGk
gqfsGkSkbhkbh
n?vohnB Ssozi, ;e[n?S,
sbtkopkzh, ;ehfJzr, N/pb N?fB;
ns/ skJhetKv' torhnK y/vK dk
S"ehB j?. jkbKfe n?vohnB B{z y[d B{z
bZr fojk ;h fe T[j 148 sZe ;e'o
pDk bt/rk go T[; B{z T[whd BjhA ;h
bzvB (fpT{o') fe;/ th ftnesh jkb jh ftu 11 ;kb d/ fJe pZu/ fe T[j 162 sZe gj[zu ikt/rk. tZvk
d/ fdwkr dk b?tb ikBD bJh T[; B/ fJj ekoBkwk ehsk j? ns/ T[; dk j' e/ n?vohnB fJZe ekovhUb'fi;N
;?eokw?AN' (fpT{o') nwohek ftZu e?bhc'oBhnk dh g[bkV ezgBh B/ x'SDk dk nkJhfeT{ (fJzN/fbi/AN e'fSnzN) BK n?vohnB bh j?. fJ; tzvofev B/ pDBk ukj[zdk j?. T[; d/ wksk-fgsk B{z
ehsh fe ;g/;n?e; d/ ckbeB 9 e?ohno oke/N B/ 22 ;Nkofbze T[grqfjnK B{z N?;N fbnk iKdk j?. fJj d[Bhnk d/ 2 ch;dh ;G s'A p[ZXhwkB T[; 's/ pj[s wkD j? ns/ T[j ukj[zd/
nkofpN ftZu ;cbskg{ote ;Ekfgs ehsk. ezgBh B/ NthN ehsk fe @ckbeB wB'ftfrnkBhnK d[nkok fsnko ehsk b'eK 'u nkgDh irQk pDk bJh j?. jB fe T[j nkgDh p/fw;kb gqfsGk
9 B/ cb'ohvk d/ e/g e?Bkt/ob ;g/; c'o; ;N/SB SbS-40 s'A 22 ;Nkofbze ;?N/ frnk fJZe nfijk N?;N j?, i' bzvB d/ poB/N ftu ofjD tkbk fJj Bkb ;wki dk Gbk eo/. fzeo:'r j?
bkJhN bKu ehs/ jB.@ ezgBh B/ fejk fe ;ko/ ;?N/bkJhNK dh skfJBksh dh ftnesh d/ fdwkr dh iKu eodk j? pZuk w{b o{g ftu jKreKr dk ofjD fe phs/ ;kb th 11 ;kb d/ fpqfNS
g[SNh j' rJh j?. ns/ dZ;dk j? fe ftnesh n;b ftZu tkbk j? ns/ T[; d/ wksk-fgsk dk w[zv/ :{;c Skj dk nkJhfeT{ n?bpoN
fJ; s'A gfjbK bKfuzr d' tko b/N j' u[Zeh j? feT[Afe 19 i[bkJh B{z nDgSksh fezBk gqfsGktkB j?. nbpoN efjDk j? fe T[j S'Nh T[wo s'A jh e[M nkfJB;NkJhB ns/ ;NhcB jkfezr
seBheh ;wZf;nk nkJh ;h ns/ fco yokp w";w ekoB bKu B{z oZd eo fdZsk nkfJB;NkJhB ns/ ;NhcB jkfezr tZyok fdykJh fdzdk ;h. wK o/ub B/ Bkb'A T[Zuk doi ehsk frnk ;h. w/
frnk ;h. ;Nkofbze fJZe ;?N/bkJhN B?Ntoe j? i' g{o/ rqfj B{z pq"vp?Av fJzNoB?N tor/ ftfrnkBhnK dk nkJhfeT{ dZf;nk fe n?vohnB B/ gqkfJwoh ;e{b B;k d/ fJZe N?;N ftZu fJ;
gj[zu gqdkB eoB bJh fsnko ehsk frnk j?. nwoheh nopgsh T[d:'rgsh gZXo pj[s T[Zuk wzfBnk iKdk j?. ftZu eJh nekdfwe ntkov gqkgs gqfsGkSkbh w[zv/ B/ 162 nze gqkgs
n?b'B w;e dh wbehns tkbk ;g/;n?e; 2018 s'A fJ; gq'i?eN dk gqpzXB eo w"i{dk ;w/A e[M pZu/ nfij/ th jB, ehs/. n?vohnB ;szpo ftZu pkoB/N ehs/ i' fe nkJhB;NkJhB ns/ jkfezr
fojk j?. j[D sZe 4,200 ;Nkofbze T[grqfj Xosh d/ gzX ftZu ;Ekfgs ehs/ ik fijBK B/ fJjBK ftfrnkBhnK B{z fgZS/ ftZu ethB n?fbzkp?E d/ ;e{b ftZu d/ nkJhfeT{ s'A tZX ;h i' fe brGr
u[Ze/ jB. SZv fdZsk j?. dkybk b?D bJh fsnko j?. 160 ;h.
54 ;kbK pknd ;jh gs/ s/ gj[zfunk g';Nekovs/ gj[zfunk g';Nekov
54 ;kbK pknd ;jh gs/
54 ;kbK pknd ;jh gs/
54 ;kbK pknd ;jh gs/ s/ gj[zfunk g';Nekov
s/ gj[zfunk g';Nekov
54 ;kbK pknd ;jh gs/ 's/ gj[zfunk g';Nekov




























g?fo; (fpT{o') p/SZe nZi d[Bhnk pj[s soZeh eo u[Zeh j? ns/ d[Bhnk 'u fes/ th fe;/ Bkb th
w'pkfJb okjhA rZbpks j' iKdh j?. jkbKfe, fJe ;wK nfijk th ;h, id'A f;oc fuZmhnK ns/
g';Nekov jh uZbd/ ;B. y[Sypoh j't/ iK d[ydkJh ypo, vkehnk fuZmhnK okjhA jh gj[zukT[Adk ;h.
Gkt/A gZso ;jh ;w/A 's/ gj[zu iKd/ ;B go fJ; ;w/A fJe nfij/ g';Nekov dh uouk j' ojh j?, fi; B{z
;jh gs/ 's/ gj[zuD bJh 54 ;kb bZr rJ/. fJ; g';Nekov d/ ;co dh ejkDh p/jZd fdbu;g j?.
fog'oN w[skpe i?f;ek whB; BK dh n"os B{z fJj g';Nekov fwfbnk j?. id'A T[; B/ nkgDk w/b
pke; y'fbQnk sK T[; B{z fJe ftnesh dk g';Nekov fwfbnk, fi; B{z wo/ j'J/ 30 ;kb s'A fznkdk
;wK j' frnk j?. i?f;ek w[skpe fJj g';Nekov g?fo; s'A ;kb 1969 'u G/fink frnk ;h, i' 54
;kbK pknd :kBh 2023 'u ;jh gs/ 's/ gj[zfunk. i?f;ek fJj d/y e/ j?okB ofj rJh s/ T[; B/
;'funk fe fJj fe;/ r[nKYh bJh j't/rk go pknd ftZu gsk bZrk fe g';Nekov fw;No ns/
fwf;z o/B/ J/H rrBB bJh ;h, i' xo d/ n;b wkbe ;B.
nkJhcb Nkto s'A G/fink frnk ;h g';Nekov
nkJhcb Nkto s'A G/fink frnk ;h g';Nekov
nkJhcb Nkto s'A G/fink frnk ;h g';Nekov
nkJhcb Nkto s'A G/fink frnk ;h g';Nekov
nkJhcb Nkto s'A G/fink frnk ;h g';Nekov
i?f;ek B/ nZr/ dZf;nk fe fJ; ojZ;wJh g';Nekov 'u fbfynk ;h, ''id'A sZe s[jkB{z fJj
ekov fwb/rk, w?A xo nk u[Zek j'tKrk go w?B{z fJ; B{z nkJhcb Nkto s'A G/iDk ;jh bZrk, fiZE/
w?A j[D w"i{d jK. pj[s e[M d/yD dk w"ek sK BjhA fwfbnk go i' e[M th d/fynk, T[j wz/dko ;h.
i?f;ek B/ fJj ekov ;'Sb whvhnk 's/ g';N eo fdZsk j?, i' ekch tkfJob j' fojk j?. b'e fJ;
B{z fJ; T[whd Bkb fJe-d{i/ B{z N?r eo oj/ jB fe SkfJd e'Jh Sy; fJ; g'oN ekov B{z fbyD
tkb/ B{z ikDdk j't/.


gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
2 2 2 2 20 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
;zgkdeh
;zgkdeh
;zgkdeh
;zgkdeh
;zgkdeh
b whvhnk okjhA i'o cVdk j? god/;hnK Bkb fgnko dk fcs{o<
b whvhnk okjhA i'o cVdk j? god/;hnK Bkb fgnko dk fcs{o<
b whvhnk okjhA i'o cVdk j? god/;hnK Bkb fgnko dk fcs{o<
S'''''Sb whvhnk okjhA i'o cVdk j? god/;hnK Bkb fgnko dk fcs{o<b whvhnk okjhA i'o cVdk j? god/;hnK Bkb fgnko dk fcs{o<
gzikp NkJhwz
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw j?do ns/ Gkos d/ ;fuB dh n;kXkoB ik ;edk j?. d{i/ gk;/ ftnkj[sk BjhA fbnk. nZi dh ghVQh gZSwh
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw
gkfe;skBh Bkrfoe ;hwk r[bkw
;ZfGnkuko dk nzBQ/tkj gkbD eo ojh
foSfsnK B{z s'VBk Gkosh ;wki bJh
gq/w ejkDh dhnK T[bMhnK skoK ni/ tZvh u[D"sh wzfBnk ikt/rk. i' ;wki j?. ;oho dk y'ybkgD, n?S'-nkokw,
;[bMhnK BjhA ;B fe oki;EkB dh ftZu eJh soQK dhnK ftrkVK B{z iBw nDukjh nkzkdh, nkX[fBesk dk
nzi{ ns/ gkfe;skBh gq/wh B;o[Zbk dh d/ ;edk j?. Gkos fi; B{z foSfsnK fdyktk ns/ nB?fsesk torhnK
gq/w ejkDh ;[oyhnK ftZu nkT[D bZrh. dh gftZsosk B{z b? e/ gZSwh d[BhnK nkdsK ns/ g?;/ Bkb pj[s fznkdk
gzikp d/ w[Zy wzsoh dhnK c'N'nK tkb/ go fJBQK ni'e/ gq/w ejkDhnK ftZu ftZu fw;kb ti'A g/S ehsk iKdk j?, brkt w[Zy ewz'oh pD rJ/ jB. ;KM/
gzikp d/ w[Zy wzsoh dhnK c'N'nK tkb/
gzikp d/ w[Zy wzsoh dhnK c'N'nK tkb/
gzikp d/ w[Zy wzsoh dhnK c'N'nK tkb/
gzikp d/ w[Zy wzsoh dhnK c'N'nK tkb/
th eJh T[bM/ Xkr/ jB. fJe sK fJj nZi T[j foSfsnK ftZu spdhbh d/ gfotko dk ;zebg ysw j' fojk j?.
foSs/ tZy-tZy XowK ftueko tX/- d"o ftZu'A bzx fojk j?. ftuko ns/ Sow dh GktBk brGr
c[Zb/ jB ns/ d{ik fJBQK ftu gfotkoK fJ; ;w/A Gkos-gkfe;skB d/ ysw j' rJh j?.
j'ofvzrK Bkb jZb BjhA j[zd/ b'eK d/ w;b/ B/ e'Jh G{fwek BjhA fBGkJh. Bkb-Bkb d[Bhnk ftZu ;[oyhnK eJh tko nfijk j[zdk j?, n"osK
j'ofvzrK Bkb jZb BjhA j[zd/ b'eK d/ w;b/
j'ofvzrK Bkb jZb BjhA j[zd/ b'eK d/ w;b/
j'ofvzrK Bkb jZb BjhA j[zd/ b'eK d/ w;b/
j'ofvzrK Bkb jZb BjhA j[zd/ b'eK d/ w;b/
nshs ftZu fJj gq/w ejkDhnK pN'oB tkbhnK fJj d't/A n"osK gfjbK xo'A GZi iKdhnK jB. ed/ fJeZb/ s/
foSs/dkoK-r[nKYhnK iK tgkoe bt w?foi eo u[ZehnK jB ns/ j[D ed/ ;jko/ bJh fe;/ Bkb, fJ; bJh
;tk ;kb gfjbK gzikp dh ;Zsk ;zGkbD tkbh w[Zy wzsoh
;pzXK okjhA j[zdhnK ojhnK jB. d'tK fco s'A fgnko ftZu g? rJhnK jB. eh BjhA fe fzzw/tkohnK T[BQK B{z
Grtzs f;zx wkB dh nrtkJh tkbh nkw nkdwh gkoNh dh w"i{dk
dhnK jkbhnk gq/w ejkDhnK ftZu i' T[j wk;{w pZfunK dh gotkj BjhA vokT[AdhnK jB iK b'e T[BQK B{z vok-
;oeko d/ j[D se d/ ekoiekb s/ Bio wkoh ikt/ sK fJ; d"okB
rZb ;KMh j? T[j fJj j? fe fJj fgnko eodhnK< nfij/ foSs/ ;wki B{z Xwek e/ fJ; jZd sZe b? iKd/ jB. p/
nkw iBsk dh jkbs ftZu e'Jh yk; coe fgnk Bio BjhA nk fojk
;'Sb whvhnk okjhA fyfVnk. jkbKfe, r[zwokj eoB dk ezw th eod/ jB. T[BQK rkBh p;sh s'A tZX, T[j xo i' tko-
j?. fgSb/ fdBhA nkJ/ Gkoh jVK ekoB gzikp ftZu Gkoh spkjh j'Jh
fJZe g[okDh ejkts j? fe fgnko nzBQk d/ d/yD-t/yD ekoB j'o rZbK ;kjwD/ tko T[jBK dk nkgDk dZf;nk iKdk
j? ns/ fJ; d"okB ;oeko tb'A jV ghVsK dh wdd d/ Bkw s/ ehsh
j[zdk j? ns/ fJ; ftZu soe dh e'Jh nkT[DrhnK. fJ; B{z T[j ;ko/ nkzkdh j?. iBw s'A b? e/ woB sZe, i' T[;
ikD tkbh ekotkJh dh fJSfsjkopkih i'oK s/ j? ns/ fizBk g?;k
r[zikfJS BjhA j[zdh. go ni'e/ ;w/A ftZu efjzd/ jB. gozs{ T[BQK d/ wk;{w pZfunK Bkb ed/ BjhA j[zdk, ;Z; pDB sZe ;Z;
jV ghfVsK dh wdd bJh yofunk ik fojk j? T[;d/ w[ekpb/ w[Zy
nfij/ ;?AeV/ wkwb/ ;kjwD/ nkJ/ jB, Bkb eh tkgo fojk j't/rk. w?A fJ; pko/ dk oki, B{zj d/ nkT[D s'A gfjbK jh,
wzsoh d/ p'ovK ns/ j'ofvzrk s/ th ekch finkdk you ehsk ik
fiBQK ftZu c"i, jtkJh ;?Bk ns/ ib ;'u e/ jh T[dk; wfj;{; eo fojk jK. xo SZvD dk vo jo gb T[; B{z
fojk j?.
;?Bk d/ nfXekohnK ns/ eowukohnK go T[j d[yh BjhA j? fe 15 ;kb dh Xh ;skT[Adk j?, fco n"os p/rkfBnK B{z
w[Zy wzsoh Grtzs wkB dh nrtkJh tkbh nkw nkdwh gkoNh
tZb'A ;'Sb whvhnk okjhA fJZe y{p;{os d[Bhnk dk ;kjwDk fet/A eo/rh< SZv e/ p/rkBh p;sh bJh otkBk j'
dh ;oeko B{z fto'Xh gkoNhnK tb'A n?bkBtzs ;oeko dk Bkw
n"os B{z gkfe;skB s'A ik;{;h bJh nkyo fJj foSs/ fe; y[Sh dh Gkb iKdh j?.
fdZsk ik fojk j? fi; tb'A ezw eoB dh EK f;oc c'e/ n?bkB eoe/
tofsnk frnk j?. ftu jB i' nkgD/ pZfunK B{z Bkb b? n"osK o'z d"VdhnK jB. go T[BQK
jh ezw ;kfonk ik fojk j?. d{i/ gk;/ gzikp Go ftZu EK EK s/ w[Zy
fJBQK xNBktK B/ fJe tko fco s'A e/ iK SZv e/ ub/ iKd/ jB< eh fJ; d/ GZiD ns/ ;ojZd gko s'A GZiD
wzsoh dhnK c'N'nK tkb/ tZv/ j'ofvzrK ns/ p?BoK oKjh ;oeko dhnK
;'Sb whvhnk dh ;wkfiesk pko/ pfj; GNeDk dh e'Jh wzfzb j?< Bkoh tkbh ftnkjh n"os ftZu pj[s coe
;ehwK dh gquko w[fjzw B{z tZv/ gZXo s/ ubkfJnk ik fojk j?.
s/z eo fdZsh j?. jkb dhnK d'tK BkokfJDh dh fwZE g[oksB j' rJh j?. j?. fJj fJZe ;wkfie d[yKs j?, ftrkV
;oeko dk b'e ;zgoe ftGkr fJ; gZy'A g{oh soQK ;orow j? ns/ ;{p/ xNBktK B{z fJZe gk;/ SZvhJ/ sK d/S ufoZso ns/ B?fsesk dk eh j'fJnk< BjhA. d/S bJh fgnko e[opkB ehsk
dhnK swkw w[Zy ;VeK d/ feBko/ ns/ j'oBK EktK s/ w[Zy wzsoh ftZu nfijhnK jzkoK ejkDhnK jB w?B{z bZrdk j? fe fJj ghVQh do ik ;edk j?, fgnko bJh d/S BjhA.
dhnK tZvhnK c'N'nK tkb/ j'ofvzr ns/ p?Bo sK Bio nkT[Ad/ jh fiBQK ftZu ;'Sb whvhnk okjhA e[VhnK spdhbh j?. eh fJj ghVQh nkds, nfij/ wkwb/ brksko ;kjwD/ nk oj/
jB nypkoK ftZu th ;oeko dhnK gqkgshnK d/ ypoK o{gh fJSfsjko Bkb X'yk ehsk frnk. T[BQK B{z b[ZfNnk ;z;eko ns/ ;ohoe ;[ZyK dh sKx Bkb jB. bVe/-bVehnK fpBK ftnkj s'A
SgtkJ/ ik oj/ jB fijBK ftZu Grtzs wkB dh nrtkJh tkbh frnk ns/ esb th ehsk frnk. fJZe p/tZ; j?, fwoz/ pD u[Zeh j? ns/ fJ; fJe EK ofj oj/ jB. fJj gqDkbh
nkw nkdwh gkoNh dh ;oeko tb'A ehs/ rJ/ c?;fbnK ns/ w[Zy f;nkD/ ftnesh bJh ;'Sb whvhnk y'i ftZu wo ikt/rh. ;wkfie ;z;EktK ns/ ;ZfGnkuko B{z
wzsoh tb'A ehs/ ik oj/ n?bkBK d/ ;'jb/ rkJ/ iKd/ jB. fJ;d/ Bkb dk v{zxk gqGkt j[zdk j?. go S'Nh T[wo fJj rfjoh y'i dk ftSk j?. n;hA spkj eoB bJh pDkJ/ rJ/ ekB{zBK dh
Bkb , Nh th u?BbK ns/ ;'Sb whvhnk s/ th ;oeko dh ftZu e[okj/ g? ikD B{z GNeDk jh fejk nZi sZe fJ; ftS/ B{z rzGhosk Bkb d[odSk dk o{g j?.
fJSfsjkopkih dk nwb i'oK S'oK Bkb ub fojk j?.
;oeko tb'A tZv/ gZXo s/ ehsh ikD tkbh fJ; fJSfsjkopkih
gzikp ftZu c?b/ ;oekoh fGq
dk ;ZskXkoh gkoNh B{z Gkt/A ckfJdk j[zdk j't/ gozs{ fJj fJSfsjko
gzikp ftZu c?b/ ;oekoh fGq Nkuko B{z ysw eoB bJh okiBhfse fGq Nkuko B{z ysw
gzikp ftZu c?b/ ;oekoh fGq Nkuko B{z ysw eoB bJh okiBhfse fGq Nkuko B{z ysw
gzikp ftZu c?b/ ;oekoh fGq Nkuko B{z ysw eoB bJh okiBhfse fGqNkuko B{z ysw eoB bJh okiBhfse fGq Nkuko B{z yswNkuko B{z ysw
gzikp ftZu c?b/ ;oekoh fGqSNkuko B{z ysw eoB bJh okiBhfse fGqSNkuko B{z ysw
pkih nkw b'eK dk e[ZM BjhA ;tkodh, T[bNk fto'Xh gkoNhnK tb'A
fJ; w[Zd/ s/ ;oeko B{z io{o x/fonk iKdk j?. fto'Xh gkoNhnK tb'A
eoBk io{oh szso tZb'A fGq N nc;oK B{z pukT[D bJh fbnk ik fojk j? jVskbK dk ;jkokN nc;oK B{z pukT[D bJh fbnk ik fojk j? jVskbK dk ;jkok
eoBk io{oh szso tZb'A fGq
eoBk io{oh szso tZb'A fGqSN nc;oK B{z pukT[D bJh fbnk ik fojk j? jVskbK dk ;jkok
eoBk io{oh szso tZb'A fGq N nc;oK B{z pukT[D bJh fbnk ik fojk j? jVskbK dk ;jkok
N nc;oK B{z pukT[D bJh fbnk ik fojk j? jVskbK dk ;jkok
fejk ik fojk j? fe fJZe gk;/ sK ;oeko tb'A nkgDh fJSfsjko eoBk io{oh szso tZb'A fGq
pkih s/ fijV/ 750 eo'V o[gJ/ you ehs/ ik oj/ jB ns/ d{i/ gk;/
T[j e/Ado ;oeko s'A rqKN wzr ojh j? id'Afe ;oeko B{z e/Ado ;oeko
b'eK dhnK T[whdK nB[;ko id'A n?; nc;o d/ fybkc ekotkJh j'D ehs/ fi;s'A pknd gzikp o?tfBT{
d/ nZr/ jZE nZvD dh EK fJj 750 eo'V o[gJ/ jV ghfVsK dh
BthA nkJh ;oeko B/ ezw eoBk S[o{ ekoB gh ;h n?; nc;oK B/ jVskb nkch;oi n?;';hJ/;B ns/ j'o iE/
GbkJh bJh you ehsh ikD/ ukjhd/ jB. fto'Xh gkoNhnK d/ nkr{
ehsk sK pj[s ;ko/ fGqSNkukoh nc;o ehsh j'Jh ;h. T[; d"okB gzikp nr/ pzdhnK tZb'A jVskb tkfg; b?Dh gJh.
d'S brk oj/ jB fe u'DK s'A gfjbK nkw nkdwh gkoNh fijBK
c;d/ Bio nkJ/. fJ; w[fjzw d"okB id'A A;N e[oZgSB ;z;Ek dh nrtkJh ftZu go fJj jVskb tkfg; b?D s'A e[M jh
w[ZfdnK dh rZb eodh ;h, ;Zsk s/ ekfpi j'D s'A pknd T[;d/ nkr{
gzikp d/ pj[s ;ko/ tZv/ nc;o th fJ; ftihb?A; fpT{o' j?v nkfc; d/ pkjo fdBk pknd j[D nfXekohnK tb'A Bt/
T[jBK w;fbnK s'A ekch jZd se w{zj c/od/ fdy oj/ jB.
dh id ftZu nkJ/ ns/ b'eK B{z tZv/ fJeZm eoe/ nkJh J/ n?; nc;oK A pjkB/ pDk e/ ns/ w[Zy wzsoh B{z 16 g/
;{p/ ftubh ekB{zB ftt;Ek dh ftrVdh jkbs, r?Ar;Notkd
fGqSNkuko w[es szso dh nk; pZM d/ g[sb/ c{e/ rJ/ ns/ g[sfbnK d/ rbK iK dh fumh fby e/ dcsoK dk ezw
ns/ BfSnK dh ;wZf;nk, o/sk pioh dhnK brksko tZXdhnK
rJh. ftZu i[ZshnK d/ jko gkJ/ rJ/ ;B. pzd eo fdZsk j?. fi; Bkb b'eK dh
ehwsK ;w/s nfij/ eJh tZv/ w;b/ jB fijBK pko/ nkw nkdwh
gozs{ fGqSNkuko dhnK iVQK ;z;Ek tb'A Grtzs wkB ;oeko B{z p/ yZib y[nkoh j' ojh j?.
gkoNh d/ swkw nkr{ fgSbhnK ;oekoK s/ jwbkto j[zd/ ;B ns/
fJzBhnK rfjohnK jB fe fJj ;oekoh Bsh ehsh rJh ;h fe i/eo j[D ;oeko o?ftB:{ nc;oK dh fbyh fuZmh d/
b'eK B{z Go';k fdtkT[Ad/ ;B fe nkw nkdwh gkoNh dh ;oeko
szso ftZu e?A;o tKr c?fbnk j'fJnk fGqSNkukohnK d/ dpkU ftZu nk rJh fto'X ftZu gzikp dhnK nZXh doiD
nkT[D s/ gzikp dh iBsk B{z fJjBK ;ko/ w;fbnK s'A S[Nekok fwb/
j?. fi; d/ Bshi/ ti'A rbs ezw eod/ sK fGqSNkuko s'A d[yh gzikp d/ b'e ;wki ;/th ;z;EktK B/ fGqSNkuko B{z
rk gozs{ ;oeko (j[D se sK) fJjBK w;fbnK B{z jb eoB ftZu j'J/ th nc;o ;jh rbs dk G/d gsk fJBQK nc;oK d/ rbK ftZu n;b ftZu ekp{ eoB ns/ 48 nc;oK fybkc ;jh
g{oh soQK Bkekw ojh j?. fJ;s'A fJbktk ;{p/ ftZu brksko tZXdh BjhA brk gk oj/ ns/ fGqSNkuko i'oK i[ZshnK d/ jko gkT[D bJh wip{o j' iKu eoe/ ekotkJh eoB iK T[BQK B{z
wfjzrkJh, p/o[irkoK dh tZXdh esko, B"itkBK dk ftd/SK tZb s/ j?. id'A e'Jh nc;o fJ; fGqSNkuko ;ed/ jB. fi; ekoB Grtzs wkB ebhB fuN d/D bJh fuZmh fbyh j?
j[zdk gqtk;, brksko wfjzrh j[zdh f;fynk ns/ wfjzrk fJbki ftZu c; iKdk j? sK d{i/ T[; B{z ;oeko B/ s[ozs ;ys fusktBh d/ e/ ns/ Bkb jh ;oeko B{z p/Bsh ehsh j?
gzikphnK d/ w[Zy w;b/ jB go fgSbhnK ;oekoK tKr w"i{dk ;oeko pukT[D bJh jVskbK, ;oeko B{z jVskb tkfg; eotkJh ;h. fe fe;/ th iE/pzdh d/ dpkU ftZu nk
th fJjBK w;fbnK B{z jZb eoB ftZu g{oh soQK Bkekw ojh j?. pb?ew/b eoB dhnK BhshnK s/ ezw j[D id'A ftihb?A; fpT{o' B/ gzikp e/ fGqSNkukohnK fto[ZX ekotkJh
nkgDhnK gqkgshnK pko/ b'eKB{z ikD{ eotkT[D bJh T[jBK dk eoBk S[o{ eo fdzd/ jB. fi; Bkb b'eK d/ 48 ;Zeh fGqSN sfj;hbdkoK ns/ bwekT[Dh BjhA ukjhdh ;r'A T[BQK d/
gquko eoB dk jZe jo ;oeko B{z j[zdk j? gozs{ fJZE/ sK f;oc dh yZib y[nkoh pj[s finkdk tZX T[BQK d/ ;fj:'rhnK dh fb;N ikoh fto[ZX pDdh ekB{zBh ekotkJh eoBh
n?bkB, dknt/ ns/ gquko jh fdy fojk j? ns/ iwhBh jkbks ftZu iKdh j?. ehsh sK nc;o sVg T[Zm/ jB ns/ ukjhdh j?. fJjBK fGqSNkukohnK dh
e'Jh yk; ;[Xko BjhA j'fJnk j?. ;ZskXkohnK B{z ukjhdk j? fe T[j gzikp d/ b'e j[D nkgD/ jZeK gqsh ekotkJh o[etkT[D bJh ;oeko B{z pd"bs gzikp dk nopK o[gJ/ dk
;oekoh g?;/ dh popkdh eoe/ ehs/ ik oj/ fJ; gquko dh EK nkw ikro{e j' rJ/ jB ns/ T[j fGqSN pb?ew/b eo oj/ jB, fi; ekoB T[j B[e;kB j'fJnk j?. fi; ;pzXh i;fN;
b'eK d/ w;b/ jb eoB bJh fdnkBsdkoh Bkb ezw eoB. tZv/ nc;oK dh gotkj Bk eod/ j'J/ f;;Nw fco nkB/ pjkB/ jVskbK eoe/ gzikp e[bdhg f;zx B/ jkJh e'oN ftZu fog'oN
p'ovK ns/ p?BoK s/ nkgDh c'N' brk e/ w[Zy wzsoh y[d B{z sK y[S eo ftZu ;[Xko dh nk; Bkb ;oeko B{z d/ yikB/ dk B[e;kB eo oj/ jB ns/ g/; ehsh j'Jh j?.
ezw eod/ d/yDk ukj[zd/ jB ns/ fJ; nkw b'eK B{z sfj;hbK ftZu ezw eko fJjBK iE/pzdhnK B/ o?ftfBT{
;ed/ jB gozs{ iBsk dh s;Zbh bJh sK n;b ftZu ezw eoe/
bJh b'e bkwpzd j' e/ fJ; szso d/ pzd eoe/ nkw nkdwh B{z yZib y[nko nc;o n?;';hJ/;B B{z th ;[Mkn fdZsk
ftykT[Dk jh g?Dk j? fJ; bJh ;oeko B{z nkw b'eK dh GbkJh bJh
;[Xko bJh gZpK Gko j' rJ/ jB. fcbhg; eo oj/ jB. j? fe T[BQK d/ fijV/ ;kEh nc;o ns/
m'; T[gokb/ eoB/ ukjhd/ jB.
gbkN ;e?w ftZu fJZe nkJh J/ n?; fgSb/ jcs/ ;oeko s/ dpkU w[bkiw doiBK fGqSNkuko d/ e/;K
nc;o Bhbhwk d/ c;D s'A pknd gzikp pDkT[D dh Bh:s Bkb o'gV d/ n?w ftZu c;/ j'J/ jB (ns/ eJh i/bK ftZu
gzikp NkJhw ftZu ftZu g/ fJg/ fJ fsjkoK bJh fJfsjkoK bJh fJ fsjko d/D tkb/ y[d fizw/fsjko d/D tkb/ y[d fizw/
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw ftZu g/ fJ fsjkoK bJh fJ fsjko d/D tkb/ y[d fizw/
gzikp NkJhw
gzikp NkJhwz ftZu ftZu Sg/ fJg/ fJSfsjkoK bJh fJfsjkoK bJh fJSfsjko d/D tkb/ y[d fizw/fsjko d/D tkb/ y[d fizw/
d/ doiBK nkJh J/ n?; nc;o nkgD/ n?b J/ fdB/S uZYk s/ d'S brk e/ th jB), T[jBK dk ;wkfie pkJhekN
tko jB ns/
tko jB ns/ ghnK ouBktK d/ gkso ekbgfBe jB i' nkw fizdrh d/ghnK ouBktK d/ gkso ekbgfBe jB i' nkw fizdrh d/
tko jB ns/
tko jB ns/ SghnK ouBktK d/ gkso ekbgfBe jB i' nkw fizdrh d/ghnK ouBktK d/ gkso ekbgfBe jB i' nkw fizdrh d/
tko jB ns/ ghnK ouBktK d/ gkso ekbgfBe jB i' nkw fizdrh d/
ezw SZv e/ Bhbhwk B{z pukT[D bJh brksko jVskb eo fdZsh rJh ;h, eoe/ j'J/ nkgDhnK iE/pzdhnK ftZu'A
ftZu fe;/ Bk fe;/ Bkb fwbd/ i[bd/ j' ;ed/ jB. b/yeK dhnK nkgDhnK
ftZu fe;/ Bk fe;/ Bkb fwbd/ i[bd/ j' ;ed/ jB. b/yeK dhnK nkgDhnK
ftZu fe;/ Bk fe;/ Bkb fwbd/ i[bd/ j' ;ed/ jB. b/yeK dhnK nkgDhnK
ftZu fe;/ Bk fe;/ Bkb fwbd/ i[bd/ j' ;ed/ jB. b/yeK dhnK nkgDhnK
ftZu fe;/ Bk fe;/ Bkb fwbd/ i[bd/ j' ;ed/ jB. b/yeK dhnK nkgDhnK
w[Zy wzsoh e'b gj[zu rJ/ ;B ns/ T[BQK fi; dk gzikp d/ b'eK B/ fto'X eofdnK pkjo eZY e/ ;ofwzdk eoB sK fe fJj
ouBktK T[jBK dh ebgBk s/ nkXkfos jB ns/ b/ye nkgDhnK ouBktK
ouBktK T[jBK dh ebgBk s/ nkXkfos jB ns/ b/ye nkgDhnK ouBktK
ouBktK T[jBK dh ebgBk s/ nkXkfos jB ns/ b/ye nkgDhnK ouBktK
ouBktK T[jBK dh ebgBk s/ nkXkfos jB ns/ b/ye nkgDhnK ouBktK
ouBktK T[jBK dh ebgBk s/ nkXkfos jB ns/ b/ye nkgDhnK ouBktK
fdBK d"okB jh fJZe fGqSNkukoh gh ;h jVskbh nc;oK fybkc tZv/ fJeZm toskok j'o Bk tZX ;e/.
bJh y[d fizw/tko jB.
bJh y[d fizw/tko jB.
bJh y[d fizw/tko jB.
bJh y[d fizw/tko jB.
bJh y[d fizw/tko jB.


21
21
21 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
21 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
21 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
MINISTERS ROWLAND AND GILES AROUND AND ABOUT


22
22
22 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
22 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
22 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
Gkos d/ c?;b/ B/ nwohek u wukJh sVEZbh, bZr/ gkfe u r[od[nkok o'Vh ;kfjp ;D/ eJhnK dh y;sku r[od[nkok o'Vh ;kfjp ;D/ eJhnK dh y;sk
Gkos d/ c?;b/ B/ nwohek u wukJh sVEZbh, bZr/
Gkos d/ c?;b/ B/ nwohek u wukJh sVEZbh, bZr/
Gkos d/ c?;b/ B/ nwohek u wukJh sVEZbh, bZr/
Gkos d/ c?;b/ B/ nwohek u wukJh sVEZbh, bZr/
gkfe
gkfe 'u r[od[nkok o'Vh ;kfjp ;D/ eJhnK dh y;sku r[od[nkok o'Vh ;kfjp ;D/ eJhnK dh y;sk
gkfe u r[od[nkok o'Vh ;kfjp ;D/ eJhnK dh y;sk
gkfe
B'fN;- fJe gfotko B{z fwbDr/ fJe E?bh u"b
B'fN;- fJe gfotko B{z fwbDr/ fJe E?bh u"b
B'fN;- fJe gfotko B{z fwbDr/ fJe E?bh u"b
B'fN;- fJe gfotko B{z fwbDr/ fJe E?bh u"b
B'fN;- fJe gfotko B{z fwbDr/ fJe E?bh u"b
jkbs s/ row fynkbhnK dh u[Zgh s/ T[ZmD bZr/ ;tkb
jkbs s/ row fynkbhnK dh u[Zgh s/ T[ZmD bZr/ ;tkb
jkbs s/ row fynkbhnK dh u[Zgh s/ T[ZmD bZr/ ;tkb
jkbs s/ row fynkbhnK dh u[Zgh s/ T[ZmD bZr/ ;tkb
jkbs s/ row fynkbhnK dh u[Zgh s/ T[ZmD bZr/ ;tkb
pkti{d gkfe;skB r[od[nkok gqpzXe
ew/Nh d/ nfXekoh ns/ gqw[Zy f;Zy ni/
se fJ; r[od[nko/ dh jkbs d/yD BjhA
nkJ/.
T[E/ jh gkfe;skB d/ oki gzikp
d/ ;kjhtkb fzbQ/ d/ gkeNB fJbke/ 'u
;fEs r[od[nkok fNZpk BkBe;o ;kfjp
gkfe;skB ;oeko dh nDrfjbh d/
ekoB yzvo pDB d/ erko 's/ j?.
gkfe;skB tec p'ov ns/ gkfe;skB
dh r[od[nkok gqpzXe ew/Nh th
gkfe;skB ftu fJfsjk;e
r[od[nkfonK dh ;zGkb eoB ftu g{oh
fBT{:koe (fpT{o') Gkos ;oeko tb'A r?o-pk;wsh u"bK dh pokwd 's/ gkpzdh soQK Bkb n;cb ojh j?. gkeNB s'A
bkT[D s'A pknd fJ; dk n;o nwoheh pkzko ftu d/yD B{z fwb fojk j?. gkpzdh brGr 6 feb'whNo d{o ;fEs fJj
bZrD s'A pknd u"b ykD d/ S"ehB b'eK B/ fJ; dk GzvkoB eoBk S[o{ eo fdZsk fJ;bkwkpkd (fpT{o') gkfe;skB SZvD d/ pknd fJ; r[od[nko/ dhnK gftZso r[od[nkok ;qh BkBe d/t ih
j?, fi; ekoB u"bK dhnK ehwsK ftu T[Skb th nkfJnk j?. nwohek d/ ;N'oK ftu r[od[nkfonK dh fdB'A-fdB y;sk zwhBK 's/ BkikfJz epz/ th w[Zy s"o wjkoki Bkb ;pzXs j?. ;{soK nB[;ko
ftu u"bK d/ p?r yohdD bJh bkJhBK bZr ojhnK jB. T[E/ jh ;fEsh B{z ekp{ j[zdh jkbs fuzsk dk ftSk pDh j'Jh 's/ fJ; d/ gsD B{z tXkT[D dk ekoB f;Zy Xow 'u fJ; Xkofwe ;EkB dk
ftu oZyD ns/ ;jh tzv B{z :ehBh pDkT[D bJh, pj[s ;ko/ efonkBk ;N'oK B/ j?. jkb jh ftu ypoK nkJhnK jB fe jB. fJ; ekoB fJwkos dh jkbs pj[s wjZst j?, feT[Afe fJj wzfBnk
u"bK dhnK E?bhnK dh frDsh ;hws eod/ j'J/ 'gqsh gfotko f;oc fJZe u"bK dh gkfe;skB 'u Gkosh ;ojZd d/ e'b ekch y;sk j[zdh rJh, fi; ekoB phs/ ikdk j? fe fJj T[j ;EkB j? fiZE/ ;qh
E?bh' dk B'fN; brk fdZsk j?. jkbKfe, iwky'oh B{z b? e/ fuzsktK g?dk j' rJhnK ;fEs fJfsjkf;e r[od[nkok o'Vh fdBhA j'Jh po;ks B/ r[od[nkok ;kfjp r[o{ BkBe d/t ih B/ pkpk fJpqkfjw
jB. fJ; rZb dk ydSk tZX frnk j? fe b'e u"bK B{z ;N'o eoe/ pknd ftu ;kfjp phs/ fdBhA j'Jh z'odko pkfoS dh fJwkos dk fJj jkb eo fdZsk. cohd ;kBh Bkb pkpk cohd ih dh
nkBbkJhB gb/c'owK okjhA ekch T[ZuhnK ehwsK 's/ t/uD dh e'fSS eo ;ed/ d/ ekoB p[oh soQK B[e;kfBnk frnk fJ; r[od[nko/ dh fznkdkdo zwhB 's/ pkDh B{z fJeZmk ehsk ;h, i' pknd 'u
jB. j?. T[E/ jh gkfe;skB d/ oki gzikp d/ e[M G{-wkchnk d/ b'eK B/ BkikfJz ;qh r[o{ noiB d/t ih d[nkok ;qh r[o{
GkoshnK dk g;zdhdk G'iB u"b
GkoshnK dk g;zdhdk G'iB u"b
GkoshnK dk g;zdhdk G'iB u"b
GkoshnK dk g;zdhdk G'iB u"b ;kjhtkb fzbQ/ d/ gkeNB fJbke/ 'u epzk ehsk j'fJnk j?. rqzE ;kfjp ftu Skwb ehsh rJh ;h.
GkoshnK dk g;zdhdk G'iB u"b
nwohek d/ ;N'oK d/ eJh thvhUz ;kjwD/ nkJhnK jB fiE/ u"bK dhnK ;fEs r[od[nkok fNZpk BkBe;o ;kfjp fJeZso ehsh ikDekoh nB[;ko ;{soK nB[;ko fJj r[od[nkok ;kfjp
E?bhnK yohdD bJh b'eK dh Gkoh GhV T[wV ojh j?. fJ; dk fJe tZvk ekoB gkfe;skB ;oeko dh nDrfjbh d/ fe;/ ;w/A fJj r[od[nkok f;Zy pj[frDsh dh ;hwk 'u jh pkpk cohd d/ tzSz
fJj j? fe nwohek ftu tZv/ g?wkB/ 's/ Gkosh ofjzd/ jB ns/ fpBK u"bK d/ ekoB yzvo pDB d/ erko 's/ j? go tkb/ fgzv ikjwD ftu eohp 500 pkpk cfsjSkj T[Zbk B{oh fuSsh d/
Gkosh o;'Jh nX{oh jh wzBh iKdh j?. fJjh ekoB j? fe fit/A jh Gkos d/ r?o- r[od[nkfonK dh y;sk jkbs 's/ row eBkbK ftu pfDnk j'fJnk ;h. fi; wepo/ ns/ w;fid B{z pj[s jh uzr/
pk;wsh u"bK dh pokwd 's/ p?B dh ypo c?bh, b'e ;N'oK tZb N[ZN gJ/ ns/ u"bK fynkbhnK tZb'A Xkoh u[Zgh 's/ j[D ftu ;kjwD/ fJe tZvh Mhb ;h i' nZi Yzr Bkb ;kc ;[Eok oZyd/ jB, T[ZE/
dhnK p'ohnK rZvhnK ftu Go e/ fbikD bZr/. dZf;nk ik fojk j? fe Gkos dh ;tkb T[ZmD bZr/ jB. th w"i{d j?. fJ; ftu BkBeSjh fJZNK gqpzXeK d[nkok r[od[nkok ;kfjp dh
fJ; gkpzdh Bkb nwoheh ;N'o wkbeK dh uKdh j' rJh j?. fJj wBwozh Bkb gkfe;skB 'u Gkosh ;ojZd d/ e'b dh pDh d' wzfzbk fJwkos ;h ns/ fJwkos dh nDd/yh ehsh iKdh j?.
u"bK dhnK ehwsK ftu tkXk eo e/ y{p w[Bkck ewk oj/ jB. ;fEs fJfsjkf;e r[od[nkok o'Vh r[od[nko/ d/ f;o/ T[Zs/ fJZe ftSkb fJ; r[od[nko/ dh fJwkos B{z fgzv d/
s'A tZX d/ K B{z u"bK dh pokwd
s'A tZX d/ K B{z u"bK dh pokwdK B{z u"bK dh pokwd
s'A tZX d/
1 1 1 1 100 s'A tZX d/ s'A tZX d/SK B{z u"bK dh pokwdK B{z u"bK dh pokwd ;kfjp phs/ fdBhA j'Jh z'odko pkfoS ;[Bfjoh r[zpd ;h. go j[D po;ks ekoB b'e gS{nK d/ uko/ B{z oZyD bJh gq:'r
fzeo:'r j? fe Gkos d[Bhnk d/ 100 s'A tZX d/SK ftu u"bK dh pokwd d/ ekoB p[oh soQK B[e;kfBnk frnk. r[od[nko/ dk r[zpd, nzdobk fjZ;k ns/ eod/ jB ns/ fJ; dhnK ezXK 's/ r'po
eodk j?. Gkos 2012 s'A u"bK dk ;G s'A tZvk pokwdeko fojk j?. Gkos d/ fJ; fJj r[od[nkok ;kfjp gkfe;skB d/ nrbk fjZ;k g{oh soK Yfj frnk j?. d/ T[gb/ ns/ ewo/ rzdrh ns/ gS{nK
edw Bkb eJh d/SK ftu u"bK dk ;zeN nk ;edk j? ns/ ehwsK ftu Gkoh tkX/ nzfsw fgzv ikjwB 'u ;dhnK s'A eohp 20 fdB gfjbK j'Jh Gkoh pkfoS d/ uko/ Bkb Go/ j'J/ jB. S[eog[o d/
dhnK ;zGktBktK jB. fejk ik fojk j? fe Gkos ;oeko eDe ns/ dkbK dhnK nkeoSD dk e/Ado pfDnk j'fJnk ;h. s'A gfjbK fJj r[od[nkok g{oh SkB Bkb tgkoh ns/ ;wki ;/te d/tk f;ezdo
ehwsK B{z ezNo'b eoB bJh th e[M j'o ;ys edw u[Ze ;edh j?. ;{soK nB[;ko fJj r[od[nkok wjkokik yVk ;h. ;{soK nB[;ko fJj fJfsjk;e f;zx B/ fejk fe T[; B/ eJh tko tec
oDihs f;zx d/ Sk;B ekb ftu r[od[nkok o'Vh ;kfjp bkj"o s'A eohp p'ov ns/ gkfe;skB r[od[nkok gqpzXe
pDkfJnk frnk ;h. fJ; fJfsjkf;e 30 feb'whNo d{o j?. ;qh r[o{ BkBe d/ ew/Nh B{z r[od[nko/ dh w[ozws eotkT[D
ibtk:{ spdhbh dk n;o, fJNbh izrb dh nZr, r[od[nko/ d/ ;EkB 's/ ;qh r[o{ BkBe d/ t ih dk gktB n;EkB fgzv s'A nZXk ns/ ;zGkb eoB dh fzzw/tkoh T[; B{z
ibtk:{ spdhbh dk n;o, fJNbh izrb dh nZr,
ibtk:{ spdhbh dk n;o, fJNbh izrb dh nZr,
ibtk:{ spdhbh dk n;o, fJNbh izrb dh nZr,
ibtk:{ spdhbh dk n;o, fJNbh izrb dh nZr,
t ih fszB tko nkJ/ ;h. ;{soK d/ feZb'whNo pkjo ;fEs j?. ;qh r[o{ BkBe ;"AgD dh p/Bsh ehsh j? go tec p'ov
nB[;ko nfXekohnK dh bkgotkjh d/t ih fJ; n;EkB 's/ mfjod/ ;B. B/ T[; dh p/Bsh B{z fJj efj e/
rowh ns/ rfVnK dh wko s'A gqGkfts ns/ 1947 ftu f;ZyK tZb'A fJbkek fJ; r[od[nkok ;kfjp d/ Yfj ikD d/ n;theko eo fdZsk.
rowh ns/ rfVnK dh wko s'A gqGkfts
rowh ns/ rfVnK dh wko s'A gqGkfts
rowh ns/ rfVnK dh wko s'A gqGkfts
rowh ns/ rfVnK dh wko s'A gqGkfts
gZSwh nk;Nq/bhnk
gZSwh nk;Nq/bhnk u sZN s/ c;hnK 51 gkfJbN t/bQK dh w"s,
gZSwh nk;Nq/bhnk u sZN s/ c;hnK 51 gkfJbN t/bQK dh w"s,u sZN s/ c;hnK 51 gkfJbN t/bQK dh w"s,
gZSwh nk;Nq/bhnk
gZSwh nk;Nq/bhnk 'u sZN s/ c;hnK 51 gkfJbN t/bQK dh w"s,u sZN s/ c;hnK 51 gkfJbN t/bQK dh w"s,
pkehnK B{z pukT[D bJh e'f
pkehnK B{z pukT[D bJh e'f K ikohK ikoh
pkehnK B{z pukT[D bJh e'fSSK ikohK ikoh
pkehnK B{z pukT[D bJh e'f
pkehnK B{z pukT[D bJh e'f K ikoh
Bkb ;KM/dkoh ftZu ezw eo oj/ jB.@
;[oZfynk fuzsktK d/ ekoB b'eK B{z
phu s'A d{o ofjD dh nghb th ehsh
rJh j?. u/B/; phu ekotK gkoe B/ fzeo
ehsk fe vhHphH;hHJ/H tZb'A fJZe fJt?AN
gqpzXB Nhw ;Ekgs ehsh rJh j?. gkoe
B/ nkgD/ ;'Sb whvhnk 's/ fejk, @
vhph;hJ/ d/ szop/eko eowukohnK B{z
skfJBks ehsk ik fojk j?, fi; ftZu
goE fuVhnkxo d/ gS{nK d/ vkeNo
ns/ ;w[zdoh iht-ftfrnkBh, ;w[zdoh
o'w (fpT{o') fJNbh d/ dZyDh Nkg{ f;;bh ftu nZr bZrD ekoB spkjh wu
ijkz ;w/s ftS/S T[geoDK Skwb
rJh. fJ; d"okB s{ckB ns/ rV/wkoh B/ fJNbh d/ T[Zsoh fjZ;/ B{z spkj eo
jB.@
fdZsk. jtkJh nZv/ B{z jtkJh nktkikJh bJh pzd eo fdZsk frnk feT[Afe
vhph;hJ/ B{z fog'oNK fwbhnK ;B
f;;hbhnB okiXkBh gb/ow' B/V/ nZr d/ X{zJ/A ekoB y/so ftZu ;hws fdqSNh ;h.
fe bzp/ yzG tkbhnK gkfJbN tQ/bK dk
nfXekohnK B/ fejk fe jtkJh nZvk pknd ftZu d[pkok y'fbQnk frnk, jkbKfe
fJZe tZvk M[zv u/B/; phu s'A brGr
T[vkDK dh frDsh ftZu ekch ewh nkJh ;h.
150 whNo dh d{oh 's/ fJeZmk j' frnk
f;;bh d/ d{i/ w[Zy jtkJh nZv/ e?NkBhnk jtkJh nZv/, NowhBb B{z nZr
j?. gZSwh nk;Nq/bhnk dh oki ;oeko
bZrD s'A pknd pzd eo fdZsk frnk ;h. fJj g{oh ;woZEk d/ e[M fjZ;/ 's/ th ezw
B/ tZv/ g?wkB/ 's/ tQ/bK d/ c;D dh
eo fojk j?. e[Zb fwbk e/ f;;bh ftZu 50 s'A tZX tZvhnK izrbh nZrK bZr
f;vBh (fpT{o') gZSwh nk;Nq/bhnk eod/ j'J/ fejk, @gkoe ns/ izrbh xNBk d/ ekoB Skoe nboN ikoh
u[ZehnK jB. fJskbth fBT{z ;kJhNK B/ xkj d/ w?dkBK ns/ gjkVhnK ftZu
d/ dZyD-gZSw ftu u/B/; sZN 's/ oks iht ;/tk d/ eowukoh fdB d"okB pkeh ehsk j?, feT[Afe ;zGkth s"o 's/ wo/
nZr d/ pbD dhnK s;thoK fdykJhnK. d[Bhnk d/ ;G s'A tXhnk ;[oZfyns
Go c;hnK 51 tQ/bK dh w"s j' rJh j?. puhnK 46 tQ/bK B{z v{zx/ gkDh ftZu ns/ zywh ikBto Skoe B{z feBko/ d/
v'foe wzdoK ftZu'A fJZe T[Zso-gZSwh f;;bh ftZu 2,500 ;kb g[okDk :{BkBh
oki d/ i?t ftfGzBsk, ;zGkb ns/ tkg; fbnkT[D dh e'fSS bJh B/V/ nkT[D bJh nkeofSs eo ;ed/
d[nkok pDkJ/ ;/r/;Nk wzdo B{z th nZr bZrD dk ysok j?.
nkeoSD ftGkr (vhph;hJ/) B/ g[SNh ofi;Nov tbzNhnoK ns/ j'o ;z;EktK jB.


23
23
23 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
23 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
23 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323


24
24
24 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
24 gzikp NkJhw gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
24 gzikp NkJhw gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
nmkothA fe
nmkothA fe
nmkothA fe
nmkothA feSss ss s
nmkothA fe
N{fo;N th k s/ ;kT{dh nop rJhnK nk;Nq/bhnk u f;zx B/ d;sko
nk;Nq/bhnk u f;zx B/ d;skou f;zx B/ d;sko
N{fo;N th k s/ ;kT{dh nop rJhnKk s/ ;kT{dh nop rJhnK
nk;Nq/bhnk
nk;Nq/bhnk u f;zx B/ d;sko
N{fo;N th k s/ ;kT{dh nop rJhnK
N{fo;N th
nk;Nq/bhnk 'u f;zx B/ d;sko
N{fo;N thzk s/ ;kT{dh nop rJhnK
Bkb pukJh ywh r'oh dh ikBywh r'oh dh ikB
Bkb pukJh ywh r'oh dh ikB
Bkb pukJh zywh r'oh dh ikB
Bkb pukJh
gzikp dhnK 2 e[VhnK j'JhnK bkgsk Bkb pukJh ywh r'oh dh ikB
gzikp dhnK 2 e[VhnK j'JhnK bkgsk
gzikp dhnK 2 e[VhnK j'JhnK bkgsk
gzikp dhnK 2 e[VhnK j'JhnK bkgsk
gzikp dhnK 2 e[VhnK j'JhnK bkgsk
d;sko bkj e/ T[; d/ f;o 's/ pzBQ
fdZsh. ikDekoh w[skpe id'A f;zx
nkgD/ p/N/ Bkb Skfgzr ;?ANo s'A ro';oh
b? e/ xo gos fojk ;h sK o;s/ ftu
fJe r'oh n"os B/ T[jBK B{z wdd bJh
nktkz fdZsh.
f;zx s[ozs eko ftu'A T[sfonk ns/
d/fynk fe eohp 80 ;kbk n"os d/
f;o ftu'A ekch bj{ tr u[Zek ;h. w"e/
's/ gj[zu/ f;zx B/ pz[or n"os dh wdd
ehsh. y{B trdk j'D eoe/ T[; B/
nkgDh d;sko T[sko e/ n"os d/ f;o
's/ pzBQ fdZsh sK i' T[; dh ikB pukJh
ik ;e/. d;sko pzBQD 's/ y{B trDk
pzd j'fJnk sK n"os B{z e[M j"A;bk
fwfbnk. ikDekoh w[skpe n"os dk
frZNk th N[ZN u[Zek ;h. fJ; bJh T[jBK
B/ s[ozs n?Ap{b?A; B{z ekb ehsh. ;{uBk
fwbd/ jh n?Ap{b?A; nfXekoh w"e/ 's/
:{J/Jh (fpT{o') ;z:[es nop nwhoks (:{J/Jh) ftZu gzikp dhnK 2 e[VhnK d/
gj[zu/ s/ w[ZYbh fJbki gqDkbh wro'A
bkgsk j'D dh ikDekoh ;kjwD/ nkJh j?. fJzBk jh BjhA e[VhnK d/ wkfgnK dk
n"os B{z j;gskb b? rJ/. fJ; w"e/
th T[jBK Bkb ;zgoe BjhA j' gk fojk j?. Gkigk nkr{ wBfizdo f;zx f;o;k B/
n"os dk gsh th w"e/ 's/ w"i{d ;h.
nkgD/ ;'Sb whvhnk nekT{AN 's/ fJ; pko/ ikDekoh ;KMh ehsh j?. T[jBK B/
r'oh n"os dh wdd eoB tkb/ f;zx B/
NthN eo fbfynk j? fe Gkos ;oeko nkp{ Xkph B{z fJ; pko/ ;[u/s eo/ ns/ T[j
nkgDh gSkD iBse Bk eoB dh
ibdh s'A ibdh fJBQK e[VhnK dh ikDekoh ;KMh eoB.
skehd ehsh j?. T[Xo pz[or n"os B/
gqkgs ikDekoh nB[;ko gzikp dhnK d't/A e[VhnK dh gSkD wBgqhs e"o
nkgDh fJ; ;G bJh f;zx dk XzBtkd
(25) ns/ jogqhs e"o (21) ti'A j'Jh j?. fJj d't/A e[VhnK 2 wJh 2023 B{z ezw
ehsk ns/ f;Zy GkJhuko/ dh skohc
bJh :{J/Jh d/ Skoikj rJhnK ;B. eohp v/Y wjhB/ s'A d't/A e[VhnK nkgD/
ehsh. ikDekoh w[skpe n"os dh eko
gfotkoK Bkb rZbpks eo ojhnK ;B go j[D T[BQK dk c'B 's/ e'Jh ;zgoe BjhA fpq;p/B (fpT{o') d[Bhnk Go ftu GkJhuko/ d/ b'e ofjzd/ jB. skzk wkwb/
nZr/ e'Jh e[Zsk nk ikD ekoB fJj
j' fojk, fi; ekoB gfotko fuzsk 'u jB. f;Zy GkJhukok nkgDh dfonkfdbh ftu fpq;p/B, w?Ar' fjZb NkT{B B/V/
jkd;k tkgfonk s/ e[Zs/ B{z pukT[D
gqkgs ikDekoh nB[;ko fJj d't/A e[VhnK 2 wJh B{z :{J/Jh gj[zuhnK ;B. bJh ikfDnk iKdk j?. nk;Nq/bhnk gzikph w{b d/ fJe f;zx B/ fJe r'oh
dh e'fSS ftu pz[or n"os B{z rzGho
d'tK e'b N{fo;N thzk ;h, i' f;oc fJZe wjhB/ bJh t?X ;h. fJBQK e[VhnK B{z 2 ftu th tZvh frDsh ftu f;Zy n"os dh wdd eoB bJh nkgDh
;ZNK bZrhnK.
i{B sZe tkg; nkT[Dk ukjhdk ;h. gfotko B{z ydSk j? fe fJj d't/A e[VhnK
fes/ rbs jZEK 'u Bk g? rJhnK j'D. fog'oN nB[;ko fejk ik fojk j? fe d[pJh
ftZu bkgsk j'D iK nrtk j'D tkbhnK fJj gfjbhnK e[VhnK BjhA jB.
wDhg[o 'u d' n"osK Bkb j'Jh j?tkBhns dhu d' n"osK Bkb j'Jh j?tkBhns dh
wDhg[o u d' n"osK Bkb j'Jh j?tkBhns dhu d' n"osK Bkb j'Jh j?tkBhns dh
wDhg[o u d' n"osK Bkb j'Jh j?tkBhns dh
wDhg[o
wDhg[o
gzikp d/ rbs J/izNK dh nkV ftZu eJh w[fNnkoK ns/ B"itkB d[pJh gj[zu
iKd/ jB, fiZE/ T[BQK dk S'SD j[zdk j?. jkb jh ftZu e[bdhg Xkohtkb B/ d[pJh
s'A fJZe e[Vh B{z S[vtkfJnk ns/ gfotko Bkb fwbkfJnk.
nwohek B/ ehsh fBzdk, fdZsh fJj gqshfefonk
nwohek B/ ehsh fBzdk, fdZsh fJj gqshfefonk
nwohek B/ ehsh fBzdk, fdZsh fJj gqshfefonk
nwohek B/ ehsh fBzdk, fdZsh fJj gqshfefonk
nwohek B/ ehsh fBzdk, fdZsh fJj gqshfefonk
;z:[es ok u Gkos B{z fwbh tZvh fu Gkos B{z fwbh tZvh f zw/tkoh,zw/tkoh,
;z:[es ok
;z:[es ok u Gkos B{z fwbh tZvh f zw/tkoh,
;z:[es ok
;z:[es okSNo No No No No 'u Gkos B{z fwbh tZvh fu Gkos B{z fwbh tZvh fzzw/tkoh,zw/tkoh,
fJ; tfjSh xNBk d/ d'ShnK B{z
pyfSnk BjhA ikt/rk. gqXkB wzsoh B/
fejk ;h fe ''w/ok fdb dod ns/ r[Z;/
o[fuok ezp'i B/ ;zGkfbnk nfjw nj[dk
o[fuok ezp'i B/ ;zGkfbnk nfjw nj[dk Bkb Gfonk j'fJnk j?. wDhg[o ftZu
o[fuok ezp'i B/ ;zGkfbnk nfjw nj[dk
o[fuok ezp'i B/ ;zGkfbnk nfjw nj[dk
o[fuok ezp'i B/ ;zGkfbnk nfjw nj[dk
i' xNBk ;kjwD/ nkJh j?, T[j fe;/
th ;ZfGne ;wki B{z Sow;ko eoB
tkbh j?. gkg eoB tkb/, ngokX eoB
tkb/ e"D ns/ fezB/ jB, fJj nkgDh
irQk j?HHH go g{o/ d/S dk ngwkB j'
fojk j?. 140 eo'V d/Stk;hnK B{z
Sow;ko j'Dk g? fojk j?.@
fJZE/ dZ; dJhJ/ fe wDhg[o B/
nB[;{fus iBiksh dk doik d/D dh
wzr B{z b? e/ w/s/Jh GkJhuko/ dh wzr d/
fto'X ftZu 3 wJh B{z gjkVh fzfbQnK
ftZu 'epkfJbh J/esk wkou' nk:'fis
ehs/ ikD s'A pknd j[D sZe oki ftZu
tkfSzrNB (fpT{o') nwoheh ekotkJh dhnK ghVs n"osK Bkb B;bh fjz;k j'Jh j?, fi; ftu 160
okSNogsh i'n pkJhv/B d/ fJe jwdodh oZyd/ jK ns/ T[BQK B{z fBnK b'eK dh w"s j' u[Zeh j?. wDhg[o dh
;hBhno gqSk;fBe nfXekoh B/ fejk fdtkT[D bJh Gkos ;oeko d/ :sBK nkpkdh dk whsh brGr 53 gqshSs
j? fe wDhg[o ftu d' n"osK 's/ j'J/ dk ;woEB eod/ jK. gN/b B/ fejk fe j? ns/ w[Zy s"o 's/ fJzckb xkNh ftZu
jwb/ dh thvhU s'A nwohek j?okB ns/ gqXkB wzsoh Bfozdo w'dh B/ y[d fejk ofjzd/ jB. id'A fe Bkrk ns/ e[eh
gq/SkB j? ns/ T[jBK dk d/S fBnK j? fe n"osK fto[ZX fJ; soQK dh fjz;k tor/ nkfdtk;h nkpkdh dk 40
fdtkT[D bJh Gkos ;oeko dhnK fe;/ th ;ZfGne ;wki bJh Sow gqshSs pDd/ jB ns/ fznkdkso
i/B/tk (fpT{o') ;z:[es okSNo 'u Gkos dh ;EkJh gqshfBXh o[fuok ezp'i B/ e'fSSK dk ;woEB eodk j?. 19 i[bkJh tkbh rZb j? @ns/ fit/A fe n;hA gjkVh fzfbQnK ftZu ofjzd/ jB.
;wkfie ftek; efwSB d/ 62t/A ;?SB dh w[yh ti'A nj[dk ;zGkb fbnk j?. B{z wDhg[o d/ eKrg'egh fzb/ ftZu GhV gfjbK fejk j?, n;hA wDhg[o ftZu ghNhnkJh B{z fdZs/ fJZe fJzNoftT{ ftZu
nj[dk ;zGkbD s'A pknd ezp'i B/ fejk fe Gkos fJ; dk w[yh pD e/ wkD wfj;{; tZb'A d' n"osK B{z fBot;so eoe/ x[zwkJ/ fjz;k d/ SKswJh ns/ ;wkt/Sh jZb B{z T[Zsoh wDhg[o epkfJbh n?;';hJ/SB d/
eo fojk j? ns/ T[j ftSt GkJhuko/ dh GbkJh ns/ y[Sjkbh bJh sBd/jh Bkb ikD dk thvhU ;kjwD/ nkfJnk ;h, T[sSkfjs eod/ jK ns/ nfXekohnK gqXkB cb'o?A; b't/ B/ fejk fe šw?A fJ;
ezw eoB bJh nkgD/ w{b f;XKsK Bkb nrtkJh eoB dh tuBpZXsk 's/ fdqVQ fi; dh d/S ftnkgh fBzdk j'Jh ;h. B{z wB[Zyh b'VK B{z g{ok eoB ns/ ;ko/ wkwb/ pko/ rZb eofdnK EZe rJh jK£
j?. fJj xNBk 4 wJh dh j?. ;w{jK d/ ihtB ns/ ;zgsh dh oZfynk n;hA eh eo ;ed/ jK< Gkos ftZu fJ;
;z:[es okSNo ftu Gkos d/ ;EkJh fwSB B/ fJe fpnkB ftu fejk fe nwoheh ftd/S ftGkr d/ T[g eoB bJh ezw eoB dk ;Zdk fdzd/ jK.@ dk fJZe pj[s jh ;ob jZb j?, i' fe
ezp'i dh G{fwek ;wkfie ftek; d/ wkwfbnK Bkb ;pzXs nzsookSNoh ;fj:'r p[bko/ t/dKs gN/b B/ nkgDh o'zkBk gqXkB wzsoh w'dh B/ wBhg[o 's/ okSNogsh oki j?. ;oeko B/ nkgD/
B{z T[sSkfjs eoBk j?. ;EkJh fwSB d/ fpnkB ftu fejk frnk j? fe fJ; ;kb gq?Z; ekBcoz; 'u fejk fe ''n;hA wDhg[o nkgDh gfjbh iBse fNZgDh e[M ekoBK eoe/ e[M Bk eoB iK efjD
15 cotoh B{z ;wkfie ftek; efwSB d/ 62t/A ;?SB d/ gqXkB ti'A Gkos dh u'D 'u d' n"osK 's/ p/ofjwh Bkb j'J/ jwb/ eofdnK fJ; xNBk 's/ d[Zy gqrN dk c?;bk ehsk j?.@ cb'o?A; T[Zso gqd/
fJe wjZstg{oB w"ek j?, feT[Afe 1975 s'A pknd fJj gfjbk w"ek j? id'A Gkos dh thvhU s'A j?okB ns/ go/SkB jK. eofdnK fejk fe fJj xNBk fe;/ th S e/vo d/ ;kpek Gkosh g[b; ;/tk
B/ ;wkfie ftek; efwSB d/ nzdo fJj nj[dk ;zGkfbnk j?. n;hA fbzr-nXkos fjz;k dh fJ; ;ZfGne ;wki bJh SowBke j? ns/ nfXekoh dh Xh j?.


25
25
25 gzikp NkJhw gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
25 gzikp NkJhw gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
25 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
w'pkfJb u'oh eoB tkb/ B{z jh fdb d/ p?mh e[Vh, 3 3 3 3 308 e[VhnK Bkb fJSe, n;b fzzdrh dk
w'pkfJb u'oh eoB tkb/ B{z jh fdb d/ p?mh e[Vh,
w'pkfJb u'oh eoB tkb/ B{z jh fdb d/ p?mh e[Vh,
w'pkfJb u'oh eoB tkb/ B{z jh fdb d/ p?mh e[Vh,
w'pkfJb u'oh eoB tkb/ B{z jh fdb d/ p?mh e[Vh,
8 e[VhnK Bkb fJ
8 e[VhnK Bkb fJ e, n;b f zdrh dk
8 e[VhnK Bkb fJ
8 e[VhnK Bkb fJ e, n;b fe, n;b f zdrh dkzdrh dk
zdrh dk
e, n;b f
tkfJob j' ojh nip gq/w dh r
tkfJob j' ojh nip gq/w dh r p ejkDhp ejkDh
tkfJob j' ojh nip gq/w dh r p ejkDh ybBkfJe, nfijh ojh ;zi/ dZs dh f zdrhzdrh
tkfJob j' ojh nip gq/w dh r
tkfJob j' ojh nip gq/w dh rzp ejkDhp ejkDh
ybBkfJe, nfijh ojh ;zi/ dZs dh f
ybBkfJe, nfijh ojh ;zi/ dZs dh f
ybBkfJe, nfijh ojh ;zi/ dZs dh f zdrh
ybBkfJe, nfijh ojh ;zi/ dZs dh fzzdrh
zdrh
fttkd s/ g[b; fJj ;G ;zi{ pkpk dh
fzzdrh Bkb i[V/ nfjw gfjb{ oj/ jB.
;G s'A gfjbK ndkeko d/ Bkw pko/
rZb eofdnK fJj T[; d/ wksk-fgsk
tb'A BjhA, ;r'A b'eK tb'A oZfynk frnk
;h.
;zi/ dZs dhnK fcbwK s'A fznkdk
T[BQK dh bt bkJhc bkJhwbkJhN 'u
ojh j?. ndkeko B/ nkgDh pkfJUfge
';zi{' dh fobhz d"okB eJh tZv/ y[bk;/
ehs/ ;B. fJ; d/ Bkb jh ndkeko B/
nkgD/ nc/no pko/ e[M nfijk fejk
;h, fi; B{z ikD e/ jo e'Jh dzr ofj
frnk ;h. nkgDh bt bkJhc s'A godk
u[ZefdnK ;zi/ B/ ep{b ehsk fe T[; d/
j[D sZe eohp 308 e[VhnK Bkb ;pzX
pD u[Ze/ jB. ;zi/ dZs B/ fJj th ;gZSN
ehsk ;h fe T[j fJe ;w/A 's/ fJe-d'
BjhA, ;r'A fszB bVehnK Bkb fob/
SBfSg 'u ;h. fJe ;w/A ;zi/ d/ nc/no
dh uouk z'oK 's/ ;h. fJ; dh S[o{nks
pqkzhb (fpT{o') fgnko fe;/ B{z th fe;/ d/ Bkb ns/ ed/ th j' ;edk j?. NhBk w[Bhw Bkb ndkekok dh ;KM
pqkzhb 'u fgnko dk i' wkwbk ;kjwD/ nkfJnk j?, T[j fJ; rZb B{z ;kps eodk Bkb j'Jh. fJ; s'A fJbktk ndkekok
j?. don;b, fi; u'o B/ e[Vh dk w'pkfJb c'B u'oh ehsk ;h, T[;/ u'o B{z e[Vh dk BK wkX[oh dhefSs s/ o/yk torhnK
nkgDk fdb d/ p?mh. fJj nihp bt ;N'oh ;'Sb whvhnk 's/ ekch tkfJob j' ;[zdohnK Bkb th i[fVnk j?.
ojh j?. ejkDh ekch fdbu;g j? feT[Afe fJe e[Vh nfij/ nkdwh d/ fgnko nc/no s'A fJbktk ;zi{ pkpk
ftZu g? iKdh j?, fi; B/ T[; dk c'B u'oh ehsk ;h. e[Vh B{z c'B u'oh eoB tkb/ nkgD/ fszB ftnkjK B{z b? e/ th
bVe/ Bkb fgnko j' frnk. fJj rZb bVeh B/ y[d fJe fJzNoftT{ 'u ejh j?. ;[oyhnK 'u oj/ jB. ;zi/ dk gfjbk
pqkzhb d/ fJ; i'V/ dk thvhU NftZNo 's/ S/no ehsk frnk j?. fJ; ftZu ftnkj fouk Bkb j'fJnk ;h. jkbKfe
id'A fJzNoftT{ b?D tkb/ B/ fJw?B[J/bk BK dh bVeh B{z g[ZfSnk fe T[j bVe/ B{z T[BQK dh w"s s'A pknd ;zi{ pkpk B/
fet/A fwbh< fJ; 's/ fJw?B[J/bk B/ dZf;nk fe fJe fdB w?A ;Ve 's/ g?db ik ojh fzzdrh 'u nZr/ tXD dk c?;bk ehsk
;h, fco T[j w/ok w'pkfJb y'j e/ GZi frnk go T[; s'A pknd T[j y[d jh tkg; s/ d{ih tko ftnkj d/ pzXB 'u pZM
eoB nkfJnk. T[; dh fJwkBdkoh B/ w?B{z ;Zuw[Zu gqGkfts ehsk. T[ZE/ jh w'pkfJb rJ/ go fe;/ ekoB T[BQK dk foSsk
y'jD tkb/ bVe/ B/ fejk fe w?A w[Sfeb jkbks 'u'A r[zo fojk ;h. w/oh e'Jh fznkdk fdB BjhA uZb ;fenk s/ d'tK
robcq?Av th BjhA ;h. id'A w?A u'oh j'J/ c'B 's/ bVeh dh c'N' d/yh sK w?A T[; dh dk sbke j' frnk. fco ;zi{ pkpk dh
;[zdosk 's/ fcdk j' frnk ns/ w'pkfJb tkg; eoB dk c?;bk ehsk. fzzdrh 'u gSkD nkJh. ndkeko B/
fog'oN w[skpe bVe/ B/ fejk- w?B{z w'pkfJb b[ZND dk nc;'; j?. w?A bVeh B{z wkB:sk Bkb ftnkj ehsk s/ T[; B{z
w'pkfJb tkg; eo fdZsk ns/ T[; s'A wkch wzrh. i'V/ dh fJzNoftT{ eoB tkb/ gsBh dk doik fdZsk. jkbKfe fJ;
ftnesh B/ wzke 'u w[zv/ B{z fejk sK eh s[;hA fJw?B[J/bk dk c'B ns/ fdb d't/ d"okB th ndkeko ekch ;[oyhnK 'u
A u'oh ehs/ jB< fJ; 's/ bVe/ B/ itkp fdZsk- p/SZe fJ; soQK ;wM'. fJw?B[J/bk fojk ;h. ;zi{ pkpk s/ wkB:sk dh T[wo
s/ T[; dk gq/wh fgSb/ 2 ;kb s'A v/fNzr eo oj/ jB. 'u 21 ;kb dk nzso j?, fi; B{z b? e/
ndkeko B{z ekch Nq'b ehsk frnk ;h.
;zi/ dZs dk fttkdK Bkb th v{zxk
fGnkBe rowh dh bg/N
fGnkBe rowh dh bg/N u ikgkB,u ikgkB,
fGnkBe rowh dh bg/N u ikgkB, ;pzX fojk j?. ndkeko fJe ;w/A BS/ dk
fGnkBe rowh dh bg/N
fGnkBe rowh dh bg/N 'u ikgkB,u ikgkB,
nkdh j' frnk ;h. fJ; d/ Bkb jh eJh
tZvhnK fcbwK th BfSnK ekoB
eJh ;{fpnK ysw j' rJhnK. ;zi/ dZs T[; ;w/A
eJh ;{fpnK u b{ dh fusktBhu b{ dh fusktBh
eJh ;{fpnK
eJh ;{fpnK u b{ dh fusktBh
eJh ;{fpnK 'u b{ dh fusktBhu b{ dh fusktBh
;[oyhnK 'u nkJ/ id'A T[BQK dh fcbw
'ybBkfJe' dh fobhz s'A d' wjhB/
gfjbK 12 wkou, 1993 B{z w[zpJh 'u
pzp Xwke/ j'J/. fJ; Xwke/ 'u 257 b'eK
dh ikB ubh rJh ;h s/ 713 b'e
rzGho o{g 'u zywh j' rJ/ ;B. wkwb/
dh iKu ehsh rJh s/ dkT{d
fJpokfjw, T[; d/ Gok nBh;
fJpokfjw, NkJhro w/wB s/ np{ ;b/w
tor/ r?Ar;NoK d/ BK ;kjwD/ nkJ/.
fJ; d/ Bkb jh fJ; 'u ;G s'A j?okB
w[zpJh (fpT{o') BkfJe BjhA ohb bkJhc 'u jh BjhA, ;r'A n;b eoB tkbk BK ;zi/ dZs dk ;h. fog'oNK
ybBkfJe j{z w?AHHH fJj bkJhB Bk f;oc fzzdrh 'u th ;zi/ dZs B{z nkgD/ v?fSzr nB[;ko Xwke/ 'u tos/ rJ/ jfEnko
fcbwK 'u, ;r'A n;b fzzdrh 'u th nzdkz ekoB ekch w[SfebK dk s/ ft;c'Ne ;zi/ dZs d/ xo 'u oZy/
;zi/ dZs 's/ g{oh soQK fcZN p?mdh j?. ;kjwDk eoBk fgnk j?. Gkt/A bt rJ/ ;B, fiBQK 'u np{ ;b/w dhnK 2 J/
29 i[bkJh, 1959 B{z ;[Bhb dZs s/ bkJhc j't/ iK fco nkgDk dpdpk e/-56 okJhcbK s/ 250 r'bhnK Skwb
Bofr; d/ xo iBw/ ;zi/ dZs B/ nkgDh ekfJw eoBk, ;zi{ pkpk B{z jo w'V 's/ ;B. jkbKfe d' fdB pknd T[j ;zi{
N'ehU (fpT{o') ikgkB ftu fGnkBe rowh d/ efjo dofwnkB 47 'u'A 40 dwdko ndkekoh Bkb d[Bhnk Go d/ fttkdK dk ;kjwDk eoBk fgnk j?. pkpk d/ xo'A fJj jfEnko tkg; b?
;{fpnK 'u b{ dh fusktBh ikoh ehsh rJh j?. ikgkB w";w ftfrnkB J/iz;h (i/ doSeK dk fdb fiZs fbnk j?. nkgD/ nkU nZi T[BQK d/ iBwfdB d/ w"e/ 's/ frnk. fJ; ;pzXh ;zi/ dZs fybkc
Hn?ZwHJ/H) B/ fJj ikDekoh fdZsh. ikgkB d/ w";w ftGkr B/ eKN', N'ekJh, ez;kJh fgsk d/ p?Bo j/m pDh fcbw 'o/Swk ndkeko dh fBZih fzzdrh Bkb i[V/ nkowz n?eN sfjs e/; doi ehsk
ns/ feT{S{ y/soK ftZu skgwkB 38 fvroh ;?b;hn; iK fJ; s'A tZX ofjD dh n"o S/ok' Bkb pkb ebkeko ti'A nkgD/ e[M wjZstg{oB s/ nDfrDs gfjb{nK frnk ;h. ndkeko B{z gfjbK ndkbs
GftZypkDh ehsh j?. fJ; s'A fJbktk, feUN' ns/ UfJNk d/ gZSwh ;{fpnK ftZu eohno dh S[o{nks eoB tkb/ ;zi/ dZs 's/ Bzo wkohJ/- B/ S/ ;kb dh ;zk ;[DkJh ;h, fi; B{z
gkok 39 fvroh ;?b;hn; sZe gj[zuD dh ;zGktBk j?. dh nZi e'Jh gSkD BjhA j?. SkBdko ;ko/ T[sko-uVQkn d/ pkti{d ;zi/ pknd 'u xNk e/ gzi ;kb eo fdZsk
i/Hn?ZwHJ/H B/ fejk fe d[gfjo s'A pknd skgwkB j'o tXD dh ;zGktBk j?. ezw dk Bshik j? fe fJzv;Noh d/ b'e dZs B/ pkbht[Zv fJzv;Noh 'u nkgD/ frnk ;h. ;zi/ dZs gfjbh tko 19
T[BQK fejk fe feUN' Sfjo ftu fdB dk tZX s'A tZX skgwkB 39 fvroh ns/ e/ ndkeko B{z ;zi{ pkpk efj e/ p[bkT[Ad/ yzG c?bkJ/ jB. fJ; d/ Bkb jh ndkeko ngq?b, 1993 B{z i/b rJ/ ;B. fJ; s'A
Adoh N'ehU ftZu 36 fvroh sZe gj[zu ikt/rk. nfXekohnK B/ u/sktBh fdZsh jB. Gkt/A jho' j't/ iK ybBkfJe, ;zi{ dh fBZih fzzdrh th fe;/ fcbwh pknd T[j 1993 s'A 2016 sZe eJh
fe e[Zb 47 ftZu'A 40 ;{fpnK ftu b{ dk ;G s'A tZX ysok j?, fJ; bJh fJBQK pkpk jo feodko 'u fcZN p?mdk j?. ejkDh s'A xZN BjhA j?. fJe g?;k t;{b tko i/b rJ/. jkbKfe ;kb 2016 'u
;{fpnK B{z nboN 's/ oZfynk frnk j?. b'eK B{z d[gfjo t/b/ xo'A pkjo Bk fBebD ;zi/ dZs fJBQhA fdBhA fznkdkso ftb/ wB'oziB fcbw 'u ;zi{ pkpk dh fzzdrh T[BQK B/ nkgDh gzi ;kb dh e?d g{oh
dh ;bkj fdZsh rJh j?. B dh G{fwek 'u Bzo nk oj/ jB. f;oc fizBk w;kbk j?. Bkw, ezw, fgnko, ehsh s/ fojkn j' rJ/.


26
26
26 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
26 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
26 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
fJ; wjhB/ dk s[jkvk ok hcbhcb
fJ; wjhB/ dk s[jkvk ok hcb
fJ; wjhB/ dk s[jkvk ok
fJ; wjhB/ dk s[jkvk ok
fJ; wjhB/ dk s[jkvk okShcbhcb
eoe L-
eoe L-;[Gkn ftu jbeh
eoe L-
s[bkL-
w/y L- wjhB/ d/ S[o{ ftu
w/y L-
w/y L- eoe L- s[bkL- weo L-
w/y L-
s[bkL- ftfdnkoEh
weo L-
weo L-
s[bkL-
weo L- zwhB
w/y L-
s[bkL-
eoe L-
weo L-
eko'pko ;kXkoB oj/rk. s/zh oj/rh. fJ; wjhB/ f;js tor bJh fJj wjhBk S[G ikfJdkd dh yohd t/
gozs{ nX{o/ gJ/ ezwK d/ ekoB dofwnkBh ns/ nkb; th oj/rk. gVQkJh ftu wB u ftu ftS/S bkG oj/
wkBf;e sBkn oj/rk. fJBQK oj/rk. XB nkwdB T[whd fznkdk bZr/rk ns/ rk gozs{ d"V GZi th
fdBK ftu you th fznkdk nB[;ko pDh oj/rh. eko'pko fwjBs dk th g{oD cb fznkdk ofjD d/ :'r
oj/rk ns/ e[M BthA ftu o[ZMtK fznkdk oj/rk. fwb/rk. eko'pko ftu XB jB. :ksok nkfd eod/ ;w/A fznkdk
yohddkoh th j't/rh. ftS/S ftneshnK dk ;zr pfDnk oj/rk ns/ bkG ;kXkoB oj/rk. B"eoh ;ktXkBh tos'. ftfdnkoEh tor Bz{
nkwdB ;kXkoB oj/rh. f;js dk ftS/S bkGdkfJe th f;ZX j't/rk. Xkofwe ezwK ftu tor ftu th ;wK S[G oj/rk ns/ T[Zu ftS/S ;fj:'r d/ :'r jB. nkofEe
fXnkB oZyD dh b'V j?. fdb/oh ftu o[MkB th g{oD o[uh oj/rh. wkD fJZzs ftu tkXk ns/ nfXekohnK dk g{oD ;fj:'r fwb/rk. ;fEsh th S[G oj/rh. nkwdB T[;/ soQK
tX/rk. eko'pkoh jkbks gfjbK Bkb'A uzr/ B"eoh tor ftu th wkD fJZzs pfDnk oj/rk. gfotkfoe tksktoD S[G oj/rk. :ksok pDh oj/rh. d{o B/V/ dh :ksok eoBh
j'Dr/. wjhB/ d/ nyho ftu ftfdnkoEh dh fe;/ fgnko/ Bkb w[bkeks d/ th :'r jB. nkfd dk goj/z oZy'. g? ;edh j? go :ksok d/ d"okB f;js
fpqSue L- fJ;soh
fpq
ue L-
fpq fpq ue L- ue L-
f;zx L-wjhB/ d/ S[o{ ftu
f;zx L-
f;zx L-
f;zx L-
o[uh f;Zfynk tZb tX/rh. xo/b{ yofunK f;zx L- fpq ue L- dk fynkb oZyDk io{oh j't/rk.
e[zG L-
ftu tkXk oj/rk. d"V GZi fznkdk oj/rh. tor bJh fJj jcsk S[G e[zG L-
e[zG L-
e[zG L-
e[zG L-fJ; wjhB/
wkBf;e ;fEsh th T[ukN fijh oj/rk. jko fSzrko dhnK nkb; fznkdk ns/
fpqy L-
fpqy L-
fpqy L-
fpqy L-wjhB/ d/ S[o{ ftu oj/rh ekoi y/so ftu wB uhiK s/ XB fznkdk you T[sSkj Sesh ftu ewh
fpqy L-
f;js tb'A jbeh gq/SkBh xZN bZr/rk. XB nkwdB j't/rk. wkBf;e ;fEsh th oj/rh. wB'pb th T[Zuk
pDh oj/rh. ;wkfie rsh ;kXkoB oj/rh. gfotkfoe S[G oj/rh. tgkoh tor Bz{ BjhA oj/rk. ykD ghD
ftXhnK ftu th tZX uVQ e/ tksktoD y[S fwikz oj/rk. nkofEe ;zeN dk ;kjwDk eoBk g? ;edk j? iK BS/ nkfd dk goj/z
fjZ;k b?Dk gt/rk ns/ wkD f;js th ;kXkoB jh oj/rh. oki gZy d/ ezwK gozs{ fe;/ fgnko/ dh wdd Bkb ;wZf;nk oZy'. f;js bJh th f;skok ewz'o
fJZzs ftu tkXk j't/rk. xo/b{ tksktoD th ftu d"V GZi fznkdk ofjD d/ :'r jB. jZb j' ikt/rh ns/ gq/SkBh BjhA j't/rh. dofwnkBk ns/ nkwdB fJ; wjhB/
S[G oj/rk. d{o B/V/ dh :ksok j' ;edh j?. ;kM/ w[eZdw/ ftZu fiZs j't/rh. eko'pko ;kXkoB B"eoh tor bJh ;wK ;kXkoB ofjD d/ :'r T[whd s'A xZN oj/rh. tkjB iK
dkoh dk fynkb fcbjkb fsnkr fdU BjhA ns/ nkwdB th nkw tKr oj/rh. gfotkfoe jB. ikfJdkd dh yohd' co'ys eo ;ed/
XB[ L-
XB[ L-
sK B[e;kB j' ;edk j?. f;js dk yk; s"o s/ w?ApoK ftu gq/w oj/rk wkD fJZzs tX/rh. XB[ L- j'. ;kM/dko s[jkv/ Bkb ubkeh eo
XB[ L- wjhB/ dh
XB[ L-
ezfBnk L-
fynkb oZyD dh b'V j?. ezfBnk L- S[o{nks nkw s"o s/ S[G j?. ;edk j?.
ezfBnk L-p/eko dh d"V
ezfBnk L-
ezfBnk L-
fwE[B L-
fwE[B L-
fwE[B L-xo ftu wfjwkBK
fwE[B L-
fwE[B L- GZi fznkdk oj/rh. f;js ftu gfotkfoe tksktoD whBL-
whBL-
whBL-
whBL-
whBL-wjhB/ d/ S[o{
dk nkT[Dk ikDk fznkdk th fe;/ ftS/S bkG d/ :'r uzrk oj/rk. wB'oziB ftu f;js ftu jbeh
oj/rk. gfotkfoe tksktoD BjhA jB. GkJhtkbh d/ ezwK dhnK uhzK s/ fznkdk XB rVpV d/ :'r jB .
wB'ozie jh oj/rk. yofunK ftu fznkdk XB Bk brkU you j't/rk. ;tkoh ;[Zy nZyK ;zpzXh o'r iK p[yko
ftu tkXk gozs{ XB nkwdB ns/ fXnkB oj/ s[jkvk g?;k ftu th tkX/ d/ :'r jB. nkb; xZN ns/ nkfd dh fSekfJs oj/
;kXkoB jh oj/rh. e[M efmBkJhnK dk ;kwQDk fe;/ d/ j/mK Bk dZp ikJ/. fJ;soh gZy s'A th T[sSkj Sesh ftu ftS/S tkXk oj/rk. tZv/ rh. eko'pko ftu th wB
th eoBk gt/rk. fe;/ fgnko/ d/ ;fj:'r Bkb ftS/S ;fj:'r d/ :'r jB. ftd/S Bkb th ftneshnK dk ;kE th bkGdkfJe oj/rk. xZN bZr/rk. XB-nkwdB ;kXkoB
fe;/ Bt/A ezw ftu ;cbsk fwb/rh. ;zgoe pfDnk oj/rk. :ksok nkfd dk goj/z f;js dk yk; s"o s/ fybkb oZy' ns/ :ksok oj/rk. wkBf;e ;fEsh n;fEo
ftfdnkoEh tor bJh fJj S[G oj/rk. oZy'. dk ftuko fsnkr fdU. oj/rh.
woj{w w{;/tkbk d/ e?B/vk u uou/, feqeN Nhw B/u uou/, feqeN Nhw B/ fJ; d/ u fwfbnk 1u fwfbnk 1 ;kb g[okDk ojZ;wJh
woj{w w{;/tkbk d/ e?B/vk
woj{w w{;/tkbk d/ e?B/vk 'u uou/, feqeN Nhw B/
woj{w w{;/tkbk d/ e?B/vk u uou/, feqeN Nhw B/
u uou/, feqeN Nhw B/
woj{w w{;/tkbk d/ e?B/vk
fJ; d/
fJ; d/
;kb g[okDk ojZ;wJh
fJ; d/ u fwfbnk 1 ;kb g[okDk ojZ;wJh
;kb g[okDk ojZ;wJh

fJ; d/S 'u fwfbnk 1000 ;kb g[okDk ojZ;wJh
u fwfbnk 1
io;h s/ 5911 B{z pDkfJnk pqKv
io;h s/ 5911 B{z pDkfJnk pqKv Sfjo, y[ZbQDr/ fJfsjk; d/ eJh tZv/ okfjo, y[ZbQDr/ fJfsjk; d/ eJh tZv/ okz
io;h s/ 5911 B{z pDkfJnk pqKv
io;h s/ 5911 B{z pDkfJnk pqKv
io;h s/ 5911 B{z pDkfJnk pqKv
fjo, y[ZbQDr/ fJfsjk; d/ eJh tZv/ ok
fjo, y[ZbQDr/ fJfsjk; d/ eJh tZv/ ok
fjo, y[ZbQDr/ fJfsjk; d/ eJh tZv/ ok
;ot/yD d"okB ;zxD/ izrbK ns/ xkj
d/ j/mK b[ehnK iK dZphnK pDsoK dk
gsk brkT[D bJh ;g?Sb seBhe dh
tos'A ehsh. fJ; s'A pknd g[oksZst
ftfrnkBhnK B/ wJh-i{B d/ wjhfBnK
ftZu fJ; y/so dk ;ot/yD ehsk ns/
;kJhN dk BK Ue'wN{B oZfynk. T[BQK
B{z 50 c[ZN T[Zuk fgokfwv tork YKuk
th fwfbnk j?. fJ; s'A fJbktk
g[oksZst-ftfrnkBe wjZst
tkbhnK eJh uhzK fwbhnK jB.
ftfrnkBhnK B{z i' ntS/S fwb/
jB, T[j 600 s'A 900 Jh;th d/
;oh (fpT{o') nB/eK ;[gofjZN rhsK d/ rkfJe s/ nkgDh ndkekoh dk b'jk
ftueko d/ jB. fJj ;wK wjkB wkfJnk
wzBtkT[D tkb/ woj{w rkfJe f;ZX{ w{;/tkbk nZi th b'eK 'u w"i{d j?. Gkt/A T[j
;ZfGnsk dk wzfBnk iKdk j?. gq'c?;o
;ohoe s"o 's/ j[D ;kv/ 'u BjhA j? go b'eK dhnK :kdK s/ ezwK 'u nZi th T[j
ekob'; B/ fejk, ''id'A n;hA ;ot/yD
w"i{d j?.
dhnK s;thoK d/yhnK sK n;hA d/y
;oh dh feqeN Nhw B/ f;ZX{ w{;/tkbk B{z SoXKibh fdzfdnK c?Bz B{z tZvk
;ed/ ;h fe fJZE/ e[M pj[s jh SkBdko
s'jck fdZsk j?. jkb jh 'u fJe thvhU ;kjwD/ nkJh j?, fi; 'u ;oh dh feqeN
j? go n;b y'i T[d'A j'Jh id'A iKu
Nhw d/ w?Apo f;ZX{ d/ fgzv w{;k gj[zu/ s/ nkgDh io;h 's/ 5911 d/ b'r' B{z nkgDk
ns/ y[dkJh j'Jh.'' b/zo N?eBkb'ih B/
pqKv pDkfJnk.
fJBQK YKfunK dh ;jh ;fEsh dk
fJ; d"okB Nhw w?Apo B/ f;ZX{ dh wK uoB e"o s/ fgsk pbe"o f;zx f;ZX{ Bkb
y[bk;k ehsk. fJ; s'A pknd
fJe thvhU th pDkJh j?, fi; 'u T[j nkgD/ g[Zs B{z fwbh SoXKibh dhnK e[M w?e;he' (fpT{o') d[Bhnk d/ eJh okz wkfJnk ;ZfGnsk B{z b? e/ jw/Sk uouk ftfrnkBhnK B{z T[BQK EktK sZe
MbehnK ftykT[Ad/ Bzo nk oj/ jB.
fJfsjk; d/ gzfBnK 'u dZp/ gJ/ jB. ftZu fojk j?. fJ; eVh 'u j[D w?e;he' gj[zuD bJh ekch iZd'-ifjd eoBh
dZ; dJhJ/ fe 29 wJh 2022 B{z gzikph rkfJe f;ZX{ w{;/tkbk dk So/nkw
id'A e'Jh d;skt/z iK e'Jh g[okDh ftZu fJe jzko ;kb g[okDk ojZ;wJh gJh.
r'bhnK wko e/ esb eo fdZsk frnk ;h. fJ; esb dh fzzw/tkoh r'bvh pokV
t;s{ fwbdh j? sK fJfsjk; d/ gzfBnK Sfjo fwfbnk j?. fJj Sfjo w?e;he' d/ ftfrnkBhnK B{z o;s/ ftZu
s/ bko?A; fpSB'Jh B/ bJh ;h.
ftZu doi okz ;kjwD/ nk iKd/ jB. :{ekNB gqkfJdhg ftZu j?, i' fe izrbK nkT[D tkb/ doZysK B{z eZNDk fgnk,
fiZE/ f;ZX{ w{;/ tkbk dk esb ehsk frnk ;h, T[; EK 's/ gkm eotkfJnk
fJ; tko w?e;he' 'u e'Jh d;skt/z iK ekoB b[fenk j'fJnk ;h. xkj jNkT[Dk fgnk s/ fJ; s'A pknd
frnk, fi; 'u f;ZX{ w{;/ tkbk dh wK uoB e"o B/ jkzoh brtkJh. fJ; d"okB
e'Jh t;s{ BjhA ;r'A fJe jzko ;kb ftfrnkBhnK dk wzBDk j? fe 1000 T[BQK B/ wkfJnk ;ZfGnsk d/ fJ; Sfjo
uoB e"o B{z G[ZpK wko o'Ad/ d/fynk frnk. f;ZX{ d/ esb tkbh EK 's/ gj[zu e/ uoB
g[okDk g{ok Sfjo fwfbnk j?. fJj ;kb gfjbK wkfJnk ;ZfGnsk d/ b'eK B{z d/fynk. y'ieosktK B/ fejk fe
e"o B/ g[Zs B{z ;?fbT{N th ehsk.
ojZ;wJh Sfjo nwohek dh gqkuhB B/ fJ; y/so B{z ykbh SZv fdZsk ;h. n;hA izrb d/ nzdo tZvhnK fJwkosK
f;ZX{ w{;/tkbk esbeKv d/ wk;NowkJhAv s/ bko?A; fpSB'Jh d/ GkDi/ r?Ar;No
wkfJnk ;ZfGnsk Bkb ;pzXs j?. fJ; fJ; Sfjo dh y'i fjT{;NB :{Bhtof;Nh d/yhnK. wkfJnk ;ZfGnsk nkgD/
;fuB fpSB'Jh B{z nzop?ikB s'A frqcsko eo fbnk frnk j?. Gkosh ;[oZfynk J/
ojZ;wJh Sfjo d/ fwbD Bkb fJfsjk; d/ ftfrnkBhnK B/ fJ; ;kb wkou fgokfwv wzdoK ns/ gZEo dhnK
iz;hnK tZb'A T[; B{z Gkos fbnkT[D dh gqfefonk th S[o{ eo fdZsh rJh j?.
d/ eJh okz y[ZbQDr/. wjhB/ fJe jtkJh ;ot/yD d"okB ehsh pDsoK bJh ikDh iKdh j?. fJj
dZf;nk ik fojk j? fe ;fuB B/ Gkos ftu ofj e/ jh w{;/tkbk dh esbeKv
w?e;he' fJe bkshBh nwoheh d/ j?. ;ZfGnsk dZyDh w?e;he', r[nkN/wkbk,
dh gbkfBzr ehsh s/ fco fdZbh s'A iknbh ;oNhfce/N pDk e/ nzop?ikB GZi
S j?. fJj d/S th gqkuhB wkfJnk y'i dh nrtkJh eoB tkb/ gq'c?;o p/bhz, j'Av[ok; ns/ nb ;btkv'o sZe
frnk ;h. j[D ;[oZfynk J/iz;h T[; B{z tkg; fdZbh fbnkT[D ftu bZr rJh j?. ;ZfGnsk dk fjZ;k fojk j?. fJj d/S i[nkB ekob'; B/ fJ; g[oksZst c?bh j'Jh ;h.


27
27
27 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
27 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
27 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323


28
28
28 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
28 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
28 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
xo/b{ fjz;k s'A ;[oZfynk bJh nk;Nq/bhnkJh
xo/b{ fjz;k s'A ;[oZfynk bJh nk;Nq/bhnkJh f;zrkg[o u Gkosh w{b d/ d' wzsohnK B/ gqXkB wzsoh
xo/b{ fjz;k s'A ;[oZfynk bJh nk;Nq/bhnkJh
xo/b{ fjz;k s'A ;[oZfynk bJh nk;Nq/bhnkJh
xo/b{ fjz;k s'A ;[oZfynk bJh nk;Nq/bhnkJh
f;zrkg[o u Gkosh w{b d/ d' wzsohnK B/ gqXkB wzsohu Gkosh w{b d/ d' wzsohnK B/ gqXkB wzsoh
f;zrkg[o u Gkosh w{b d/ d' wzsohnK B/ gqXkB wzsoh
f;zrkg[o
f;zrkg[o 'u Gkosh w{b d/ d' wzsohnK B/ gqXkB wzsoh
;{p/ B/ u[Zfenk ft edw
;{p/ B/ u[Zfenk ft edw edw
;{p/ B/ u[Zfenk ft
;{p/ B/ u[Zfenk ft
;{p/ B/ u[Zfenk ftS/////S edw edw
d/ Gok fybkc ndkbs ikD dh fdZsh Xweh
d/ Gok fybkc ndkbs ikD dh fdZsh Xweh
d/ Gok fybkc ndkbs ikD dh fdZsh Xweh
d/ Gok fybkc ndkbs ikD dh fdZsh Xweh
d/ Gok fybkc ndkbs ikD dh fdZsh Xweh
brkfJnk. d'tK wzsohnK B/ bh :Kr
B{z gZso G/i e/ nkgD/ d'S tkg; b?D
bJh fejk j?.
d'SK ftZu doi ikfJdkdK ftZu
26, fovnkT{N o'v ns/ 31,
fovnkT{N o'v Skwb jB. fovnkT{N
gkoe y/so ftZu brGr 100 ;kb
g[okD/ d' pzrb/ jB, fiBQK B{z nopB
ohfvt?bgw?AN nEkoNh d[nkok 39
e[nkfbNh pzrbk y/soK ftZu'A fJZe ti'A
wB'Bhs ehsk frnk j?. 26, fovnkT{N
o'v pzrb/ ftu SBw[rw ns/ 31,
fovnkT{N o'v pzrb/ ftu vkH
pkbfeqSBB feokJ/ 's/ ofjzd/ jB.
SBw[rw d/ jtkb/ Bkb fejk frnk j?
fe šn;hA T[; B{z w[nkch wzrD, nkgD/
d'S tkg; b?D ns/ joikB/ dk G[rskB
eoB bJh fejk j?, i' n;hA u?foNh bJh
dkB eoKr/. i/eo T[j nfijk BjhA
f;vBh (fpT{o') nk;Nq/bhnkJh ;{p/ fBT{ ;kT{E t/bz (n?BHn?;Hvpb:{H) d/
eod/, sK n;hA T[BQK 's/ w[eZdwk
g[b; pb B/ ;{p/ ftZu xo/b{ ns/ gfotkoe fBSkBk fjz;k dh o'eEkw, dybnzdkzh
ubktKr/.''
ns/ iKu gqshfefonktK B{z ubkT[D bJh fJZe BthA ofi;Noh ;Ekgs ehsh j?.
fog'oNK nB[;ko N?bhe' f;zrN/b d/
n?BHn?;Hvpb:{H g[b; efwSBo e?oB t?p B/ fJ; dh ;EkgBk dh x'SDk eod/
;hJhU bh ;hB :Kr B/ fovnkT{N o'v
j'J/ n?stko B{z fejk fe xo/b{ ns/ gfotkoe fjz;k ofi;Noh ftZu xo/b{ ns/
w[Zd/ 's/ nZm c/;p[Ze g';NK ehshnK
gfotkoe fjz;k d/ w[ZfdnK ftZu w[jkos tkb/ nfXekoh Skwb jB. fJ; d/ Bkb
jB. SBw[rw B/ tZy-tZy ;z;EktK d/
jh xo/b{ ns/ gfotkoe fjz;k dhnK xNBktK bJh ;bkj, wkordoSB ns/
p'ovK 's/ ;/tk fBGkn u[Ze/ bh j;hB
gqshfeqnk gqdkB eoB bJh 24 xzN/ dh ;woZEk tkbk ;Nkc j?.
:Kr d/ fJBQK d'SK B{z M{mk eoko fdZsk
T[BQK fejk fe šxo/b{ ns/ gfotkoe fjz;k nZi ;G s'A u[D"shg{oB ns/
j?. fovnkT[N o'v pzrb/ dk w[Zdk
r[zMbdko GkJhukoe w[ZfdnK ftZu'A fJZe j?. fJj fJZe wjkwkoh tKr wfj;{; j[zdk
gfjbh tko wJh d/ S[o{ ftZu T[d'A ;kjwD/
j?. fJ; B{z pdbD dk ;wK nk frnk j?. n?BHn?;Hvpb:{H bkn fJBc'o;w?AN
nkfJnk ;h id'A fto'Xh f;nk;sdkB
ezveN efwSB d[nkok i{B ftu ikoh xo/b{ ns/ gfotkoe fjz;k dhnK xNBktK
ns/ fockow gkoNh d/ w[yh e/B/E
's/ n?BHn?;Hvpb:{H g[b; c'o; dhnK gqshfefonktK dh ;whfynk dh fJe
i?osBw B/ ;tkb ehsk ;h fe eh
fog'oN w[skpe n?BHn?;Hvpb:{H g[b; c'o; B/ 2022 ftZu 182,121 xo/b{
f;zrkg[o (fpT{o') f;zrkg[o ftu sK T[j wkDjkBh dk w[eZdwk dkfJo wzsohnK d[nkok fovnkT[N o'v pzrb/
fjz;k-;pzXs wkwfbnK ftZu fjZ;k fbnk ns/ fJj frDsh brksko tZX ojh j?.
Gkosh w{b d/ d' ;hBhno wzsohnK B/ eoBr/. bJh fdZsk ik fojk feokfJnk
n?BHn?;Hvpb:{H g[b; c'o; dk nzdkzk j? fe ;{p/ ftZu g[b; d/ ezw dk 40
p;shtkdh ekb d/ d' pzrfbnK d/ fJZe c/;p[Ze g';N ftZu SBw[rw B/ 'wkoehN w[Zb s'A pj[s xZN' j?. fJ;
gqshSs fjZ;k xo/b{ ns/ gfotkoe fjz;k j?.
feokJ/ 'd/ ;pzX ftu d'S bZrD 's/ fejk fe bh :Kr B/ T[jBK 's/ ns/ w[Zd/ 's/ 3 i[bkJh B{z ;z;d 'u uouk
gqXkB wzsoh bh j;hB b{Ar d/ Gok bh vkeNo pkbkfeqSBB 's/ @fGqSN ns/ j'Jh ns/ SBw[rw ns/ pkbkfeqSBB
j;hB :Kr fto[ZX w[eZdwk dkfJo eoB fBZih bkG bJh ezw@ eoB ns/ fBZih ;w/s uko wzsohnK B/ itkp fdZsk.
skfbpkB B/ ;zrhs B{z dZf;nk nB?fse, spbk, dh Xweh fdZsh j?. ekB{zB ns/ rqfj bkG bJh f;zrkg[o b?Av nEkoNh s'A @fGqSN gq?efN; fJBt?;Nhr/SB fpT{o'@
skfbpkB B/ ;zrhs B{z dZf;nk nB?fse, spbk,
skfbpkB B/ ;zrhs B{z dZf;nk nB?fse, spbk,
skfbpkB B/ ;zrhs B{z dZf;nk nB?fse, spbk,
skfbpkB B/ ;zrhs B{z dZf;nk nB?fse, spbk,
wkwfbnK d/ wzsoh e/ SBw[rw ns/ wBz{oh bJ/ fpBK r?o-ekB{zBh s"o 's/ (;hghnkJhph) ;w/s j'o J/iz;hnK dh
ftd/S wzsoh ftftnB pkbfeqSBB B/ doZysK B{z eZND ns/ 26 ns/ 31 iKu ftZu d'tK wzsohnK B{z e'Jh yk;
frNko s/ jkow'Bhnw ehs/ nZr d/ jtkb/
frNko s/ jkow'Bhnw ehs/ nZr d/ jtkb/ fejk fe i/eo bh j;hB :Kr B/ M{m/ fovnkT{N o'v d/ BthBheoB bJh ;j{bs fdZs/ ikD dk fdZs/ ikD dk
frNko s/ jkow'Bhnw ehs/ nZr d/ jtkb/
frNko s/ jkow'Bhnw ehs/ nZr d/ jtkb/
frNko s/ jkow'Bhnw ehs/ nZr d/ jtkb/
d'S brkT[D bJh w[nkch BjhA wzrh Sbn s'A G[rskB gqkgs eoB dk d'S e'Jh ;p{s BjhA fwfbnk.
ekr' dhnK ;VeK s/ G[Zy Bkb sVcdh Gkosh ftfdnkoED dh Gkb
ekr' dhnK ;VeK s/ G[Zy Bkb sVcdh Gkosh ftfdnkoED dh Gkb
ekr' dhnK ;VeK s/ G[Zy Bkb sVcdh Gkosh ftfdnkoED dh Gkb
[o{
fffffSekr' dhnK ;VeK s/ G[Zy Bkb sVcdh Gkosh ftfdnkoED dh Gkb S[o{ [o{[o{ [o{
ekr' dhnK ;VeK s/ G[Zy Bkb sVcdh Gkosh ftfdnkoED dh Gkb
ikt/rh. b{b{ fwBjki z?dh d/ wkwb/ s'A ikD{
T[Zu f;Zfynk jk;b eoB bJh j?. ;EkBe g[b; ns/ r?o ;oekoh
nwohek nkJh s/bzrkBk dh ofjD ;zrmBK dh wdd Bkb e"A;b/N T[;
tkbh fJ; ftfdnkoED B{z fSekr' B{z bZGD dh e'fSS eo fojk j?.
dh fJZe ;Ve 's/ G[Zywoh dh erko e"A;b/N T[; B{z jo ;zGt e"A;fbzr,
's/ d/fynk frnk. T[; dh wK B/ w?vheb iK j'o ;jkfJsk gqdkB eo/
ftd/S wzsoh n?Z;H i?Szeo B{z gZso rk fi;dh T[;B{z b'V j' ;edh j?.@
fby e/ T[; B{z xo tkg; fbnkT[D ofjwkB B/ nkgD/ NftZNo g/i 's/
bJh wdd wzrh j?. fJZe ngv/N ftZu fejk fe T[j
ekp[b (fpT{o') ncrkfB;skB d/ T[g wzsokb/ d/ nfXekohnK B/ ;zrhs B{z
Gkos okSNo ;fwsh B/sk w[eoow BK d/ fJZe ftnesh Bkb
nB?fse wzBd/ j'J/ j/oks ;{p/ ftZu zps ehs/ rJ/ ;zrhs :zsoK ns/ T[geoDK B{z
ybhe[o ofjwkB d/ NftZNo g/i 's/ ;zgoe ftu ekw:kp oj/, i' fSekr'
nZr brk fdZsh. B/eh B{z pVQktk d/D ns/ p[okJh dh o'eEkw bJh wzsokb/ d/ j/
g';N ehs/ rJ/ fJZe gZso ftZu, ftZu fJZe ;wki ;/te j?. T[BQK B/
oks ftGkr d/ w[yh nzhz nb-ofjwkB nb-w[jkfio B/ fejk fe @;zrhs B{z
wK B/ fejk fe T[;dh Xh ;Jhdk b{b{ ns/ T[BQK d/ gfotko B/ z?dh Bkb
T[sSkfjs eoB Bkb B?fse fGqSNkuko j[zdk j? ns/ fJ; B{z tikT[Dk B"itkBK B{z
fwBjki z?dh nr;s 2021 ftZu w[bkeks ehsh ns/ T[j fJ; ;w/A
e[okj/ gkT[Adk j?.@
v/Nq'fJN ftu NqkJhB :{Bhtof;Nh fJZe j;gskb ftZu fJbki nXhB
nr;s 2021 ftZu ;Zsk 's/ ekpz j'D s'A pknd skfbpkB d/ nfXekohnK
s'A n?ZwHn?Z;H dh gVQkJh eoB bJh j?. T[BQK nZr/ fejk fe T[;B{z
B/ brksko ekB{zB ns/ fB:wK B{z bkr{ ehsk j? i' fJ;bkw gqsh T[jBK d/
nwohek rJh ;h. fgSb/ 2 dZf;nk frnk ;h fe nwohek ftZu
gftZso fdqSNhe'D B{z do;kT[Ad/ jB - fi; ftZu iBse s"o 's/ ;zrhs tikT[D
wjhfBnK s'A T[j w/o/ ;zgoe ftZu B"eoh Bk fwbD ekoB ftZsh ;fEsh
's/ gkpzdh th Skwb j?. SBhtko dh nZr 's/ ;?AeV/ vkboK dk ;zrhse ;kz'-
BjhA ;h ns/ jkb jh ftZu yokp j'D ekoB T[j fvgo?SB ftu
;kwkB X{zJ/A d/ G/N uVQ frnk - fJjBK ftu'A pj[s ;ko/ ;zrhs :zso Sfjo d/
fBT{:koe (fpT{o') fSekr' ftZu j?dokpkd d/ 2 B"itkBK okjhA ;kB{z ubh rJh ;h ns/ wkBf;e s"o 's/
ftnkj jkbK s'A fJeZmk ehs/ rJ/ ;B. fJ; ftZu fJZe frNko, d' j'o sko tkb/
Gkosh e"A;b/N iBob j?dokpkd dh gsk bZrk fe w/oh Xh v{zx/ fvgo?SB n;fEo ;fEsh ftZu ;h. ofjwkB
;kz, fJZe jkow'Bhnw ns/ fJZe spbk - fJZe fe;w dk voZw - d/ Bkb-Bkb
ofjD tkbh fJZe wfjbk ftZu j? ns/ T[;dk ;kok ;wkB B/ w[eoow d/ jtkb/ Bkb fejk fe
n?AgbhckfJo ns/ ;gheo Skwb ;B.
ftfdnkoEh dk gsk brkT[D dh u'oh j' frnk j?, fi; ekoB T[j Gkos tkg; ikD bJh T[; B{z
T[ZXo n"osK B{z Bt/A ;oekoh fB:wK dh wko MZbDh gJh j? ns/ T[BQK B{z
e'fSS eo fojk j?, fi; pko/ dZf;nk G[Zywoh dh erko 's/ j? ns/ T[; B{z fvgo?SB s'A pkjo fBebD dh b'V
fjikp gfjB/ fpBK iBse s"o 's/ pkjo ikD dh fJikzs BjhA j?. nbQV T[wo
frnk j? fe T[j fvgo?SB ftu j? fSekr' dhnK ;VeK 's/ d/fynk j?. phHnkoHn?Z;H B/sk B/ fejk fe
dhnK e[VhnK ns/ n"osK B{z ;e{bK ns/ :{Bhtof;NhnK ftZu ikD 's/ gkpzdh j?
ns/ G[Zy Bkb sVc ojh j?. Gkosh frnk j?.@ T[j i?Szeo B{z p/Bsh eoBr/ fe T[j
ns/ gkoeK, y/v d/ w?dkBK ns/ fizwK ftZu dkyb j'D dh th wBkjh j?. d/S Go
e"A;b/N iBob B/ fejk fe T[; B{z fSekr' ftZu Gkos d/ e"A;b/N z?dh dh wK B{z nwohek ikD ftZu
ftZu jzkoK ;[zdosk ;?b{B pzd eo fdZs/ rJ/ ;B feT[Afe nfXekohnK B/ e[M w/
jo soQK dh ;jkfJsk gqdkB ehsh iBob B/ fejk, 'e"A;b/N ;Jhdk wdd eoB.
eUto B{z pj[s wfjzrk iK r?o-fJ;bkfwe ;wfMnk ;h.


29
29
29 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
29 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
29 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
nk;Nq/bhnk u d' S'N/ ijk K dh
nk;Nq/bhnk
nk;Nq/bhnk u d' S'N/ ijk K dh d[pJh d/ nopgsh /y jwd e'b
nk;Nq/bhnk u d' S'N/ ijku d' S'N/ ijk K dhK dh
nk;Nq/bhnk 'u d' S'N/ ijkzK dh
d[pJh d/ nopgsh
d[pJh d/ nopgsh /y jwd e'b/y jwd e'b
d[pJh d/ nopgsh /y jwd e'b
d[pJh d/ nopgsh S/y jwd e'b
NZeo, d' b'eK dh w"s
NZeo, d' b'eK dh w"s j? d[Bhnk dh ;G s'A tZvh jwo
NZeo, d' b'eK dh w"s
NZeo, d' b'eK dh w"s
NZeo, d' b'eK dh w"s
j? d[Bhnk dh ;G s'A tZvh jwo
j? d[Bhnk dh ;G s'A tZvh jwo
j? d[Bhnk dh ;G s'A tZvh jwo
j? d[Bhnk dh ;G s'A tZvh jwo
B{z fJe nkw eko tKr ubkfJnk ik
;edk j?. dZf;nk ik fojk j? fe fJj
rZvh ;z:[es nop nwhoks d/
;ZskXkoh Skjh gfotko d/ w?Apo S/y jwd
fpB jwdkB nb Bkj:kB dh j?. S/y
jwd fpB jwdkB fJ; soQK dh
ftbZyD fdZy tkb/ tkjBK d/ pj[s
S"ehB jB. fJz;Nkrqkw 's/ T[BQK dk
nekT{AN nfijhnK rZvhnK Bkb
fpq;p/B (fpT{o') nk;Nq/bhnk d/ e[JhBzb?Av ;{p/ d/ fJe jtkJh y/so ftu d'
Gfonk j'fJnk j?. jkbKfe, whvhnk
S'N/ ijkzK dh NZeo j' rJh. fJ; NZeo ftu d' b'eK dh w"s j' rJh. fJe fBT{z
fog'oNK w[skpe fJj jwo T[BQK dh eko
ekBcoz; ftu xNBk dh g[SNh eod/ j'J/ e[JhBzb?Av d/ g[b; nfXekoh gkb o?vh
e[b?eSB dk fjZ;k j? ns/ T[BQK dh
B/ fejk fe fpq;p/B d/ T[Zso ftu e?p{buo J/nochbv d/ g{oph f;o/ 's/ d't/A ijkz
e[b?eSB 'u fJ; soQK dhnK ;?AeV/
Neok rJ/. o?Zvh B/ fejk fe @g{oph f;o/ ftZu T[vkD Go oj/ ijkz ftZu fJ; t/
rZvhnK jB. fJzBk jh BjhA, T[BQK dhnK
b/ d' w"sK j'JhnK jB. n;hA ni/ th fJ; rZb dh g[SNh eoB dh e'fSS eo oj/ jK d[pJh (fpT{o') d[pJh d/ S/y s/ T[BQK s/ d/yh ik ;edh j? feT[Afe fJj ;Ve e[M rZvhnK B/ nkgDh ftbZyD fdZy
fe T[j ftnesh e"D jB.' dh SkB'-S"es g{oh d[Bhnk ftZu wSj{o 's/ o?r{bo ;kJhz dhnK ekoK Bkb'A ns/ fvzkJhB ekoB ftSt foekov
d{i/ ijkz 's/ ;tko fJe j'o ftnesh fcbjkb g[b; dh iKueosktK Bkb j?. brzoh bkJhc-;NkJhb ns/ nB'y/ pj[s tZvh j?. j?okB eoB tkb/ thvhU th pDkfJnk j?.
wdd eo fojk j? ns/ fJj gsk brkT[D ftu wdd eo fojk j? fe n;b ftu nzdkz ekoB nkJ/ fdB e'Jh Bk e'Jh 's/ fJzNoB?ZN :{zo; B/ fwbh-i[bh T[BQK e'b brGr Á 20 fpbhnB
j'fJnk eh ;h. e[JhBzb?Av d/ g[b; wzsoh wkoe fonkB B/ gZsoekoK B{z dZf;nk ;[oyhnK 'u ofjzdk j?. fJ; ;w/A ;'Sb gqshfefonk fdZsh j?. S/y dh jwo d/ dh ikfJdkd j? ns/ ;z:[es nop
fe d't/A ijkz @zwhB d/ B/V/@ fJe-d{i/ Bkb Neok rJ/, fi; B{z SkfJd pj[s whvhnk 's/ nfij/ jh fJe S/y dh ;kJhz dh rZb eohJ/ sK fJj wB B{z nwhoks ftZu 4 eko fwT{zhnw d/
;ko/ b'eK B/ d/fynk j't/rk. T[jBK nZr/ fejk fe d{i/ ijkz 's/ ;tko ftnesh fdZri 'Q[wwJo' dk thvhU tkfJob j' Mzi'VB tkbk j?. fJ; dh bzpkJh 46 wkbe jB. T[BQK dh eko e[b?eSB 'u
w[ekpbsB ;[oZfyns j?. e[JhBzb?Av g[b; nB[;ko iKueosk e[JhBzb?Av n?Ap{b?A; fojk j?. dZf;nk ik fojk j? fe fJj c[ZN, T[ukJh 21H6 c[ZN ns/ u"VkJh 19 fJ; s'A th tZX e/ rZvhnK jB. fJ;
d/ nwb/ d/ Bkb-Bkb nZr ns/ pukn ;/tktK d/ Bkb xNBk ;EkB 's/ jB ns/ d[Bhnk dh ;G s'A tZvh Q[wwJo S{V j?. c[ZN j?. tkjB d/ jo gjhJ/ 's/ tZyo/- ftSkb jwo d/ Bkb T[BQK e'b fJe
iKu bJh c'o?Af;e n?e;hv?AN :{fBN B{z p[bkfJnk frnk j?. zkfjo j? fe fJ; dk nkeko fizBk tZvk tZyo/ vhzb fJziD bZr/ j'J/ jB. fJj tZvh ihg, fJe ftSkb gkto t?rB
j?, T[; B{z d/y e/ e'Jh th nkgD/ dzdK j/ ftSkb tkjB f;oc fdykt/ bJh BjhA ns/ j'o fdbu;g ojZ;wJh tkjB th
m T[ArbK dpk bt/rk. o?r{bo jwo d/ j?. n;b 'u fJj g{oh soQK ekoiShb jB, fiBQK B/ pj[s ;ko/ b'eK dh
f;Zy B"itkB dh j[f nkoh ekoB coK; g[b; B/nkoh ekoB coK; g[b; B/
f;Zy B"itkB dh j[f nkoh ekoB coK; g[b; B/ w[ekpb/ fJj jwo eJh r[Dk tZvh j?, j? ns/ tkgoc[Zb 4-tQhb vokJht T[s;[esk B{z tXk fdZsk j?. fJ; soQK
f;Zy B"itkB dh j[f nkoh ekoB coK; g[b; B/
f;Zy B"itkB dh j[fSnkoh ekoB coK; g[b; B/
f;Zy B"itkB dh j[f
i' nkgD/-nkg 'u ;Ve 's/ fe;/ uZbd/ ;woZEktK dk dkntk ehsk frnk j?. T[BQK B{z nfijhnK ekoK d/ ;G s'A tZv/
-fcod/ pzrb/ s'A xZN BjhA j?. yk; rZb fJj j? fe fJj ;kJhz ;zrqfj bJh frBhz tobv foekov
v"Aeh bkT[D tkfbnK B{z ehsk frqcsko
v"Aeh bkT[D tkfbnK B{z ehsk frqcsko
v"Aeh bkT[D tkfbnK B{z ehsk frqcsko fJ; rZvh dh SkBdko fdy ;Ve ftZu fJzBh tZvh j'D d/ pkti{d fJ; fwfbnk j?.
v"Aeh bkT[D tkfbnK B{z ehsk frqcsko
v"Aeh bkT[D tkfbnK B{z ehsk frqcsko
ipo- Bkj d/ d'Bkj d/ d' u fBod'u fBod' B{z j'Jh 17 ;kb B{z j'Jh 17 ;kb
ipo- Bkj d/ d' u fBod' B{z j'Jh 17 ;kb
ipo- Bkj d/ d' u fBod' B{z j'Jh 17 ;kb
ipo-
ipo-zBkj d/ d'S 'u fBod'S B{z j'Jh 17 ;kb
dh i/bQ, fwb/rk 1 H51 eo'V o[gJ/ w[nktH51 eo'V o[gJ/ w[nkt
dh i/bQ, fwb/rk 1 H51 eo'V o[gJ/ w[nkt k!
dh i/bQ, fwb/rk 10H51 eo'V o[gJ/ w[nktzk! k!k! k!
dh i/bQ, fwb/rk 1
dh i/bQ, fwb/rk 1 H51 eo'V o[gJ/ w[nkt
fog'oNK w[skpe n?AvfoT{
w?bfeB;B B{z 2003 ftZu rq/No
wkBu?;No ftZu fJe n"os Bkb ipo-
zBkj eoB dk d'Sh gkJ/ ikD s'A pknd
;zk ;[DkJh rJh ;h. ekch iZd'-ifjd
s'A pknd T[j 20 ;kb g[okD/ wkwb/ 'u
y[d B{z p/e;{o ;kps eoB 'u ;cb j'
frnk.
w?bfeB;B B/ dZf;nk fe rbs
sohe/ Bkb e?d ehs/ ikD ekoB T[;
dh wkBf;e jkbs mhe BjhA j?. Bkb
jh T[; B/ fejk fe fJj pj[s rzGho j?
fe w?B{z rbs sohe/ Bkb i/bQ 'u ofjD
d/ pkti{d ykD/ ns/ fojkfJS dk
fwbkB (fpT{o') v"Aeh brk e/ fJe d/S s'A d{i/ d/S r?o-ekB{zBh Yzr Bkb G[rskB eoBk j't/rk. d{i/ gk;/ i/bQ
dkyb j'D d/ wkwb/ ne;o jh t/yD s/ ;[DB B{z fwbd/ jB. v"Aeh bkT[D d"okB ftGkr w[skpe w[nktzk T[d'A eZfNnk
eJh b'e w"s d/ w{zj ftu th rJ/ jB ns/ eJhnK B{z fJ; ftu ;cbsk th fwbh ik ;edk j?, id'A rbs sohe/ Bkb
j?. nfijk jh fJZe wkwbk coK; s'A ;kjwD/ nkfJnk j?, fiZE/ fJe f;Zy NoZe e?d ehs/ rJ/ b'eK B/ fjok;s 'u ofjD
vokJhto d/ NoZe ftu e[ZM b'e b[Ze e/ fJNbh s'A coK; ftu dkyb j'D dh d"okB nkgD/ ykD-ghD ns/ fojkfJS
e'fSS eo oj/ ;B, go vokJhto dh j[fSnkoh Bkb pkovo g[b; B/ fJBQK B{z dk youk pukfJnk j't/.
frqcsko eo fbnk. n?AvfoT{ w?bfeB;B dh frqcskoh
don;b id'A vokJhto B{z NoZe nzdo fjZb i[Zb j[zdh ;[DkJh fdZsh sK T[;B/ ns/ ;zk g{oh soQK T[; dh gSkD 's/
nkgDk NoZe o'e e/ t/fynk sK NoZe ftu e[M ftnesh b[e/ j'J/ ;B. fJ; wro'A nXkos ;h. g[b; e'b T[; B{z d'Sh ;kps
T[;B/ fe;/ j'o vokfJto d/ ;fj:'r Bkb pokvo g[b; B{z w"e/ 's/ ;Zfdnk. w"e/ 's/ eoB bJh e'Jh vhn?ZBJ/ ;?Agb BjhA ;h.
g[Zih g[b; B/ NoZe y'b e/ r?o-ekB{zBh sohe/ Bkb coK; dkyb j' oj/ ncoheB c'o?Af;e d[nkok oZy/ rJ/ fJe vhn?ZBJ/
w{b d/ SoBkoEhnK B{z frqcsko eo fbnk. fJ; xNBk s'A pknd f;Zy B"itkB B/ Bw{B/ dh iKu ehsh rJh ns/ fgSb/
nkgDk gZy oZyfdnK nkfynk fe S[eo j? fe NoZe ftZu u'oh dkyb j' e/ p?m/ ;ko/ nes{po ftZu fe;/ j'o ftnesh Bkb
ftnesh fpbe[b mhe jB, e'Jh nD;[ykthA xNBk tgko iKdh sK T[;dhnK i[fVnk gkfJnk frnk. fJ; s'A pknd
w[SebK j'o th tZX ikDhnK ;B. w?Bu?;No (fpT{o') rq/No w?Bu?;No fojk, nkfyoeko j[D ndkbs B/ T[; w?bfeB;B d/ p/e;{o ;kps j'D dhnK
T[E/ jh pkovo g[b; tZb'A th f;Zy NoZe vokJhto dh gqSzSk ehsh rJh, fi; d/ fJe 57 ;kbk ftnesh B{z ipo- B{z p/e;{o gkfJnk ns/ brGr 20 ;kbK ;zGktBktK j'o tX rJhnK. d{i/ gk;/
B/ y[d g[b; B{z g{oh ikDekoh d/ fe v"Aeh bkT[D tkfbnK B{z frqcsko eotkfJnk zBkj d/ fJe wkwb/ 'u 17 ;kb dh i/ pknd n?AvfoT{ w?bfeB;B B/ ekB{zBh fi; ftnesh dk vhn?ZBJ/ ;?Agb w/b
ns/ d;sko dh SkB B{z tXkfJnk. fJ; B"itkB B/ S'Sb whvhnk okjhA dZf;nk bQ j' rJh. frqcsko ehs/ ikD s'A b? e/ bVkJh fiZs bJh. w?bfeB;B B{z j'fJnk, T[; B{z frqcsko eo fbnk
fe e[M b'e rbs gquko eo oj/ B/ fe T[j fJ; ekotkJh B{z nzikw d/ fojk ;h s/ d'Sh mfjokJ/ ikD sZe ftnesh B/ w[nktz/ ti'A 10 bZy g"Av (eohp frnk j?. fcbjkb d{i/ frqcsko d'Sh
b'eK B{z r?o ekB{zBh sohe/ fJZe d/S s'A d{;o/ d/S gj[zukT[D bJh wdd eo fojk ;h, nkgD/-nkg B{z p/e;{o dZf;nk. d'Sh 10H51 eo'V o[gJ/) fwbDr/. jkbKfe, 's/ ipo-zBkj dk d'S brkfJnk ikt/
idfe fJBQK rZbK ftu e'Jh ;ZukJh BjhA j?. T[;B/ d'ShnK B{z g[b; jtkb/ eoe/ ;kps j'D s'A pknd th fJj ftnesh T[BQK d/ tehb B/ fejk fe w?bfeB;B rk iK BjhA, fJ; pko/ c?;b/ dh T[vhe
nkgDk coz fBGkfJnk j?. nkgDh p/r[Bkjh dh bVkJh bVdk B{z fJ; bJh fJzszko eoBk j't/rk. j?.


gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
3 3 3 3 30 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
j[D uhBh n"os nkgD/ gq/wh B{z fwbD bJh gj[zuh
j[D uhBh n"os nkgD/ gq/wh B{z fwbD bJh gj[zuh
j[D uhBh n"os nkgD/ gq/wh B{z fwbD bJh gj[zuh
j[D uhBh n"os nkgD/ gq/wh B{z fwbD bJh gj[zuh
okph B/ ijk u wK-Xh Bkb ehsh S/VSkV, gfotko B/u wK-Xh Bkb ehsh S/VSkV, gfotko B/
Sokph B/ ijkokph B/ ijkz 'u wK-Xh Bkb ehsh S/VSkV, gfotko B/u wK-Xh Bkb ehsh S/VSkV, gfotko B/ j[D uhBh n"os nkgD/ gq/wh B{z fwbD bJh gj[zuh
okph B/ ijk u wK-Xh Bkb ehsh S/VSkV, gfotko B/
okph B/ ijk
gkfe;skB, ;'
gkfe;skB, ;' b whvhnk okjhA j'Jh ;h d';sh
gkfe;skB, ;' b whvhnk okjhA j'Jh ;h d';shb whvhnk okjhA j'Jh ;h d';sh
J/nobkJhB fybkc ehsk 16 eo'V dk w[eZdwk fybkc ehsk 16 eo'V dk w[eZdwk gkfe;skB, ;'
gkfe;skB, ;'Sb whvhnk okjhA j'Jh ;h d';shb whvhnk okjhA j'Jh ;h d';sh
J/nobkJhB
J/nobkJhBz fybkc ehsk 16 eo'V dk w[eZdwk fybkc ehsk 16 eo'V dk w[eZdwk
J/nobkJhB fybkc ehsk 16 eo'V dk w[eZdwk
J/nobkJhB
fgSb/ fszB ;kbK s'A ;B?gu?N okjhA
;zgoe ftZu ;B ns/ d';sh fgnko
ftZu pdb rJh. b'no dho fzbQ/ d/
fzbQk g[b; nfXekoh fznkT[dhB B/
whvhnk B{z dZf;nk fe uhBh n"os B{z
;wopkr fJbke/ ftZu g{oh ;[oZfynk
w[jZJhnk eotkJh rJh j?. jkbKfe T[;
B{z w[jZow ns/ y/so ftZu ;[oZfynk
fuzsktK ekoB w[cs nktkikJh gqdkB
fBT{:koe (fpT{o') fBT{:koe s'A J/EBz roh; ikD tkbh v?bNk J/nobkJhBz BjhA ehsh ik ojh j?. g[b; B/ fejk
dh cbkJhN 'u fJe Sokph :ksoh B/ 16 ;kbk e[Vh ns/ T[; dh wK d/ Bkb S/ fe n"os d/ :ksok d;skt/z ;jh jB.
VSkV ehsh. cbkJhN d/ nwb/ B/ th T[jBK dh e'Jh wdd BjhA ehsh. fJzBk jh T[BQK B/ fejk fe T[;B/ ni/ sZe ikt/
BjhA, T[soB s'A pknd th d'Sh B{z fpBK fe;/ nfXekoh iK g[b; B{z dZ;/ jh SZv d Bkb 'fBekj' BjhA ehsk j?. fJe j'o
fdZsk frnk. j[D ghVs gfotko B/ J/nobkJh fybkc eohp 16H5 eo'V dk ikDekoh w[skpe gkfe;skB gj[zu e/
wkwbk doi eotkfJnk j?. n"os B/ ikt/d d/ gfotkoe w?ApoK Bkb
fBT{:koe g';N dh fog'oN w[skpe bzxh 9 xzN/ dh cbkJhN 'u fJe :ksoh w[bkeks ehsh ns/ fJ;bkw th
B/ eohp 10 t'vek ns/ fJe rbk; tkJhB dk ghsk. wkwb/ dh ukoiShN 'u ngDk fbnk. fJ; d/ Bkb jh T[; B/
fejk frnk fe cbkJhN nN?Av?AN d'Sh B{z brksko Sokp ;ot eo oj/ ;B, id'A nkgDk BK pdb e/ fe;tk oZy fbnk.
T[j BS/ 'u ;h. fJ; s'A pknd T[; B/ ijki ftZu ;tko fJe wK ns/ T[; dh Xh ;G s'A gfjbK gkfe;skBh wfjbk
Bkb S/VSkV eoBh S[o{ eo fdZsh. w[bzw e[Vh dk BK-gsk g[ZS fojk ;h. ;hwk j?do B/gkb d/ o;s/ Gkos nkJh.
ghVsk B/ dZf;nk fe w[bzw Sokp d/ BS/ ftZu ;kB{z brksko rkbQK eZY fojk g/Skto (fpT{o') bZrdk j? fe B/ fszB ;kb sZe nkBbkJhB rZbpks T[; Bkb 4 pZu/ th nkJ/. T[j rq/No
;h. tko-tko fto'X eoB s'A pknd th cbkJhN eo{ B/ d'Sh dh ekotkJh B{z nZiebQ ;ojZd gko fgnko eoB dk ehsh ns/ fJ; d"okB T[BQK dh d';sh B'fJvk d/ ;fuB whBk Bkb ftnkj dk
Bzonzdkz eo fdZsk ;h. o[MkB uZb fojk j?. gfjbK gkfe;skBh fgnko ftZu pdb rJh. jkb jh ftZu dkntk eo ojh ;h. fJ; d/ bJh T[; B{z
d'Sh T[; s'A T[; d/ xo dk gsk ns/ j'o ikDekoh g[ZSdk fojk. fJ; d/ Bkb n"os ;hwk j?do GZi e/ Gkos nkJh. fJj uhBh n"os fszB wjhB/ d/ :ksok frqcsko th ehsk frnk ;h go T[; B{z
jh T[j e[Vh B{z XwehnK d/D dh e'fSS th eo fojk ;h. cbkJhN d/ b?Av j'D s'A fJ; s'A pknd Gkosh wfjbk nzi{ Ekw; thzk 's/ uhB s'A frbfrs zwkBs fwb rJh ;h.
pknd v?bNk ezgBh B/ wK-Xh s'A w[nkch th wzrh ns/ T[BQK B{z 5 jzko w[cs gq/w ;pzXK ftZu gkfe;skB gj[zu rJh. pkbfN;skB d/ o;s/ gkfe;skB fJ; s'A pknd nzi{ Ekw; BK dh
fNeNK dh g/SeS ehsh. ghVsK d/ tehbK B/ fejk fe cbkJhN 'u i' j'fJnk T[; T[ZE/ jh j[D uhB dh fJe n"os dh gj[zuh. g[b; B/ dZf;nk fe 21 ;kbk n"os nkgD/ gq/wh B{z fwbD gkfe;skB
B{z o'fenk ik ;edk ;h. v?bNk B/ whvhJ/ B{z dZf;nk fe @;kv/ e'b ;kvhnK ejkDh ;kjwD/ nkJh j?. whvhnk n"os B{z T[; d/ 18 ;kbk d';s ikt/d gj[zu rJh. jkbKfe T[j thzk b? e/
T[vkDK 's/ fe;/ th fe;w dh d[oftjko bJh zho' ;fjDShbsk Bhsh j?. n;hA fog'oNK w[skpe uhB dh fJe n"os B{z B/ p[bkfJnk ;h, i' ncrkfB;skB dh rJh ;h. dkntk ehsk ik fojk j? fe
nkgD/ :ksohnK Bkb pj[s ;ktXkBh Bkb g/S nkT[Ad/ jK ns/ T[BQK dh ;[oZfynk gkfe;skBh ftnesh Bkb fgnko j' ;ojZd Bkb bZrd/ pi"o epkfJbh fzb/ d'tK B/ ftnkj eo fbnk j? go nzi{
s'A tZX e[M th wjZstg{oB BjhA j?. n;hA wkwb/ dh iKu eoKr/. s;tho 'u n"os frnk. fJ; wro'A T[j nkgDk d/S SZv d/ ofjD tkbk j?. brksko fJ; rZb s'A fJBeko eo ojh
ijkz d/ coS 's/ p?mh fdykJh d/ ojh j?. T[; B/ d'S bkfJnk fe wdd bJh tko- e/ gkfe;skB gj[zu rJh. ypoK sK fJj ncrkfB;skB dh ;ojZd Bkb j?. jkb jh 'u T[; B/ fJe thvhU ikoh
tko p/Bsh eoB d/ pkti{d ukbe db B/ T[; dh wdd BjhA ehsh. th nk ojhnK jB fe T[; B/ nkgDk bZrd/ pki"o fzbQ/ ftZu ;[oZfynk dh eoe/ fejk ;h fe T[j gkfe;skB dh
Xow SZv e/ fJ;bkw ngDk fbnk j?. ;fEsh ekoB ikt/d n"os B{z nkgD/
:ksok 's/ nkJh j?, ibdh jh Gkos
uhBh n"os dk Bkw rkUcKr j?. iZdh Sfjo dh pikJ/ b'no dho fzbQ/
tkg; nk ikt/rh. jkbKfe T[; d/ gqh-
T[; dh w[bkeks ikt/d BK d/ ftnesh dh ;wopkr sfj;hb ftZu nkgD/ wkw/ t?fvzr S{N dh thvhU B/ ;tkb yVQ/
bZyK o[gJ/ you eo e/ y; pfDnk e[Zsk, ;Ve s/y; pfDnk e[Zsk, ;Ve s/
bZyK o[gJ/ you eo e/ y; pfDnk e[Zsk, ;Ve s/ Bkb ;'Sb whvhnk okjhA j'Jh ;h. d'tK d/ xo b? frnk. g[b; w[skpe d't/A eo fdZs/ jB.
bZyK o[gJ/ you eo e/ y; pfDnk e[Zsk, ;Ve s/
bZyK o[gJ/ you eo e/ Sy; pfDnk e[Zsk, ;Ve s/
bZyK o[gJ/ you eo e/
ikBto d/ o{g u d/y b'e j'J/ j?okB
ikBto d/ o{g
ikBto d/ o{g u d/y b'e j'J/ j?okBu d/y b'e j'J/ j?okB
ikBto d/ o{g
u d/y b'e j'J/ j?okB
ikBto d/ o{g 'u d/y b'e j'J/ j?okB
68 wzf
68 wzf bk Nkto s'A fvZrD ekoB wbk Nkto s'A fvZrD ekoB w j{o
68 wzf
68 wzfzbk Nkto s'A fvZrD ekoB wSj{o j{oj{o j{o
68 wzf bk Nkto s'A fvZrD ekoB w
bk Nkto s'A fvZrD ekoB w
;NzNw?B dh w"s, fJj ;h T[; dh nkyoh g';N
;NzNw?B dh w"s, fJj ;h T[; dh nkyoh g';N
;NzNw?B dh w"s, fJj ;h T[; dh nkyoh g';N
;NzNw?B dh w"s, fJj ;h T[; dh nkyoh g';N
;NzNw?B dh w"s, fJj ;h T[; dh nkyoh g';N
b{;hvh B{z Skw 6 ti/ d/ eohp fJwkos
ftu d/fynk frnk ns/ T[; B/ r/N 's/
;[oZfynk rkov B{z fejk fe T[j 40thA
wzfzb 's/ fJZe d';s B{z fwbD nkfJnk
j?. whvhnk nkT[Nb?N w[skpe id'A
efEs d';s B/ fejk fe T[j b{;hvh B{z
BjhA ikDdk sK ;[oZfynk rkov B/ T[;
B{z o'eD dh e'fSS ehsh, go b{;hvh
T[d'A sZe fbcN ftZu dkyb j' u[Zek
;h.
;hH;hHNhHthH c[N/i 'u b{;hvh B{z
N'ehU (fpT{o') y{p;{os fd;D bJh b'e eJh soQK d/ YzrK dh tos'A eod/ jB.
49thA wzfzb 's/ fbcN ftu'A pkjo
jkb jh 'u fJe ypo ;kjwD/ nkJh ;h, fi; 'u fJe ftd/Sh n"os B/ y[d B{z pkoph
fBebd/ ns/ fco g"VhnK uVQ e/
v"b tork fdykT[D bJh eJh tko nkgo/SB eotkfJnk. go ikgkB dk fJj
fJwkos dh f;yo 's/ iKd/ d/fynk
wkwbk fJjBK ;ko/ wkwfbnK s'A tZyok j?. fJZE/ fJZe nkdwh B/ nkgD/ e[Zs/ s'A frnk. ;'Sb whvhnk 's/ 'o/wh J/fBrwk'
tckdkoh dh T[whd BjhA oZyh go T[j y[d fJZe tckdko e[Zsk pD frnk. s[jkB{z
d/ BK Bkb ikfDnk iKdk b{;hvh,
;[D e/ j?okBh j't/rh go fJj ;Zu j? fe fJe ikgkBh ftnesh B/ nkgD/ nkg B{z
fvZrD s'A gfjbK jKreKr dh 721
e[Zs/ ftu pdbD bJh 20 bZy :/B you ehs/ jB. T[; dk BK N'e' oZfynk frnk
c[ZN Nq/r[zNo Nkto dh 68thA wzfzb 's/
j?.
gj[zu frnk ;h. T[; B{z Skw 7L38 's/
ikgkBh ezgBh z/g/N, i' Nhth fJSfsjkoK ns/ fcbwK bJh g[Ske pDkT[Adh
ezgb?e; d/ g?ANjkT{; dh fyVeh B{z
j?, B/ nkdwh bJh e[Zs/ dh g[Ske pDkJh ns/ fJ; B{z pDkT[D ftZu T[BQK B{z 40
yVekT[Ad/ j'J/ d/fynk frnk, fi; s'A
fdB bZr/. ezgBh w{oshnK, pkvh ;{N, 3-vh wkvb nkfd pDkT[D ftZu wkjo
pknd ngkoNw?AN ftu w"i{d fJe
j?.
B"eokDh B/ g[b; B{z w"e/ 's/ ;Zfdnk.
wB[Zyh e[Zs/ dh thvhU B{z 1 bZy b'eK B/ d/fynk bZy b'eK B/ d/fynk
wB[Zyh e[Zs/ dh thvhU B{z 1 bZy b'eK B/ d/fynk g?fo; (fpT{o') rrBu[zph fJwkosK jKreKr dh fJwkos fdykJh d/ ojh
wB[Zyh e[Zs/ dh thvhU B{z 10 bZy b'eK B/ d/fynk
wB[Zyh e[Zs/ dh thvhU B{z 1
wB[Zyh e[Zs/ dh thvhU B{z 1 bZy b'eK B/ d/fynk
whvhnk fog'oNK nB[;ko, b{;hvh
ezgBh d/ p[bko/ B/ dZf;nk fe fJ; wkvb B{z e[bh e[Zs/ dh soz 's/ fvzkfJB 's/ uVQ e/ ;NzN eoB bJh ikD/ iKd/ j?. ;kT{E ukJhBk wkofBzr g';N
g?ANjkT{; d/ pkjo c; frnk ;h ns/
ehsk frnk, i' g{oh soQK n;bh fdykJh fdzdk j? ns/ uko bZsK 's/ uZbdk j?. coK;h;h v/nov?ftb o/wh b{;hvh dh w[skpe, b{;hvh Nq/r[zNo Nkto ezgb?e;
nkgDk ;zs[bB r[nkT[D s'A gfjbK
'nkJh tKN N{ ph n?B n?Bhwb' BK dk :{-fNT{p u?Bb ubk oj/ ftnesh B/ fJ; 68 wzfzbk fJwkos s'A fvZr e/ w"s j' 's/ uVQ fojk ;h id'A T[j fvZr frnk
wdd bJh fyVeh 's/ jZE wko fojk
Bkb i[fVnk fJe thvhU ngb'v ehsk j?. fJ; u?Bb d/ 31000 s'A tZX rJh. o/wh b{;hvh jKreKr dh fi; ns/ T[; B{z w"e/ 's/ jh fwqse n?bkB
;h. g[b; B{z xNBk tkbh EK 's/ b{;hvh
;p;eqkJhpo jB ns/ fJ; thvhU B{z eohp 10 bZy b'e d/y u[Ze/ jB. fJj rrBu[zph s'A fvZrk, T[; dh T[ukJh fdZsk frnk.
dk e?wok fwfbnk j? ns/ fJ; ftu
thvhU fJZe ;kb gfjbK pDkfJnk frnk ;h go jkb jh ftZu nZgb'v ehsk 721 c[ZN j?. T[; B/ nkgDh w"s s'A 6 wzfBnk ik fojk j? fe T[j T[gobh
T[; d/ T[ukJh tkb/ ;NzN dhnK eJh
frnk j?. thvhU dh S[o{nks ftZu fbfynk j?, @ikBto pDB dk w/ok pugB dk fdB gfjbK nkgD/ fJz;Nkrqkw nekT{AN wzfzb d/ g?ANjkT{; d/ pkjo cZ; frnk
thvhUz ;B. fcbjkb g[b; wkwb/ dh
;[gBk g{ok j'fJnk ns/ w?A fJZe g'oNo pD frnk.@ 's/ nkyoh g';N gkJh ;h, fi; 'u ;h. jKreKr d/ nfXekohnK d/ nB[;ko,
iKu eo ojh j?.


31
31
31 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
31 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
31 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323


32
32
32 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
32 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
32 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323

s{shnK e[dos tZb'A wB[Zy B{z fdZsk fJZe
s{shnK e[dos tZb'A wB[Zy B{z fdZsk fJZe kBdko s'ock j?
s{shnK e[dos tZb'A wB[Zy B{z fdZsk fJZe kBdko s'ock j?
s{shnK e[dos tZb'A wB[Zy B{z fdZsk fJZe kBdko s'ock j?kBdko s'ock j?
s{shnK e[dos tZb'A wB[Zy B{z fdZsk fJZe SkBdko s'ock j?
ftZu 'w'o[; fBrok' efjzd/ jB. nkgD/ ikwBh j' e/ fJjBK u'A o; u'D br 3H9 rqkw c?N, nkfJoB 18H5 pDkT[dk j?. ckJhpo dh fwedko
e[dos B/ ;kB{z w";w d/ fj;kp Bkb nkb/-d[nkb/ dhnK fznkdkso z[pkBK g?Adk s/ phi th gZe iKd/ jB s/ fwbhrqkw, e?bShnw 390 uzrh yk;h j'D ekoB g/N dhnK
pj[s soQK d/ cbK Bkb fBtkfink j?. 'u fJ;B{z s{s d/ Bk Bkb jh ikfDnk uNgNkgB th ysw j' iKdk j?. fwbhrqkw, w?rBhShnw 180 phwkohnK B{z d{o eoB 'u th
nkg' nkgDh s;ho ns/ r[DK nB[;ko iKdk j?. T[AM sK fJj fJe izrbh o[Zy tZfvnK Bkb'A pZu/ fJBQK B{z fznkdk fwbhrqkw, ;'vhnw 100 fwbhrqkw, nkgDk :'rdkB gkT[dk j?.
fJj cb ;kv/ Soho dh y[oke th jB, j? go eJh fJbkfenK 'u fJ; dh y/sh ukn Bkb yKd/ jB. pZu/ sK ykD 'u g'NkShnw 1940 fwbhrqkw, ;/b/ ftNkfwB J/, ph, Jh, ns/ e/ dk th
sZsK dk ;q's th jB ns/ ;[nkdb/ th th ehsh iKdh j?. fJ; B{z eJh ozrK fJBQ/ o[ZM iKd/ jB fe s{shnK s'Vh Bhnw 6 wkfJeq'rqkw ns/ fzze 1H2 fJj fJZe SkBdko ;q's j?. fJ; soQK
jB. rowh dh nkwd j[zd/ ;ko jh fJZe fit/A r{Vk ikwBh, ekbk, bkb ns/ iKd/ jB 's/ Bkb jh ykJh iKd/ jB. fwbhrqkw j[zdk j?. fJj gkDh dk s{shnK e[dos tZb'A wB[Zy B{z fdZsk
yk; fe;w d/ doysK 's/ fJZe S'Nk fuZNk r[bkph fijk cb 's{shnK' eJh tko sK fJj N[ZN e/ egfVnK s/ uzrk ;q's j?. fJ; ftZu 87 ch;dh fJZe SkBdko s'ock j?.
fijk cb brdk j? i' ;kfJz ftZu AfJZe brdk j?. fJBQK s{shnK B{z gzikp d/ th fvZr iKdhnK jB. fJjBK dk ozr d/ brGr gkDh j[zdk j?. i' ;oho nZiebQ ukj/ s{s d/ o[Zy pj[s
fJzu d/ brGr jh j[zdk j?. fJj s{s d/ eJh y/soK ftZu r'jbK th nkyd/ jB. eZgfVnK B{z uV iKdk ;h i' bfjzdk d/ skgwkB B{z ;fEo ns/ ezNq'b 'u xN rJ/ jB go fco th fJwT[BNh
doysK B{z bZrdk j? ns/ fJBQK B{z t?;/ r'jbK po'N/ B{z bZrdhnK jB. (s{s Bjh . oZydk j?. s;ho mzYh j'D ekoB fJj tXkT[D tkbk ns/ g'Sesk Bkb
s{shnK fejk iKdk j?. fJj s{shnK B{z s{shnK, Sfjs{s B{z Sfjs{shnK ns/ Bktb 's{sK tkbk y{j' dk BKn wfjd/ dh rowh B{z d{o oZydk j?. bpkbp j'D ekoB fJ; dh tos'A
S'N/ pZfunK dk wBGkT[dk cb j?. p'jV iK po'N/ B{z r'jbK bZrdhnK B/. ns/ wbehs f;zx tb'A rkJ/ rhs fJj fgZs ns/ tksBkSe wzfBnk zo{o eoBh ukjhdh j?. e[dos tZb'A
'bk d/ Bh wkJ/A s{s ns/ Sfjs{s d/ gZfsnK ns/ cb 's{{se s{se s{shnK' dk w[yVk th iKdk j? . nkfJoB dh wksok tX/ cbK d/ o{g 'u fdZs/ s'jfcnK dk
w/o/ pkpb d/ ftjV/ dk coe j[zdk j?. Sfjs{shnK 2-2H5 fJ;/ s'A fbnk frnk ikgdk j?. o/ j'D ekoB fJj j'w'rb'fpB$bj{ ;tkd uyDk ns/ nkBzd wkDd/
fJZe s{s dk p{Nk fJzu bzwhnk j[zdhnK jB.) fJBQK y/soK s{shnK g'SfNesk Bkb Gog{o pDkT[D ftZu wddrko j?. gq'NhB ofjDk j?. e'fSS ehsh ikDh
SktK wkDKr/ Bkb/ yktKr/ d/ b'e fuZNhnK s{shnK B{z yzv r'jbK j[zdhnK jB. fJ;d/ 100 rqkw 'u ns/ ekop'jkJhvq/N j'D ekoB fJj ukjhdh j? fe tksktoB B{z
s{shnK. ns/ bkb$ikwBh B{z r[V r'jbK th 43 feb'e?b'oh T{oik j[zdh j?. fJe tXd/ pZfunk bJh fznkdk uzrk pukT[D bJh j'o o[ZyK d/ Bkb s{s
s{s, w'ok;/Jh gfotko dk cbdko nkyd/ jB. bkb tkbhnK finkdk feb' s{shnK 'u 98 rqkw j?. fJ; ftZu'A fwbD tkbk Sfjs{s d/ o[Zy th brkJ/ ikD.
doZys j?. fi; B{z ftfrnkBe bczK uNgNhnK s/ ;tkdh j[zdhnk jB. ekop'jkJhvq/N, 14H4 rqkw gq'NhB, e?bShnw jZvhnK B{z wzp{s ;ziht MKih, irokT[.
;ziht MKih, irokT[.
;ziht MKih, irokT[.
;ziht MKih, irokT[.
;ziht MKih, irokT[.
nwohek ok Nogsh nj[d/ dh d"V u Gkosh w{bNogsh nj[d/ dh d"V u Gkosh w{b
nwohek ok
nwohek ok Nogsh nj[d/ dh d"V u Gkosh w{b
nwohek ok
nwohek okSNogsh nj[d/ dh d"V u Gkosh w{bNogsh nj[d/ dh d"V u Gkosh w{b


d/ 3 b'e kwb, Nqzg B{z d/Dr/ NZeokwb, Nqzg B{z d/Dr/ NZeo
d/ 3 b'e
d/ 3 b'e
d/ 3 b'e kwb, Nqzg B{z d/Dr/ NZeo
d/ 3 b'e Skwb, Nqzg B{z d/Dr/ NZeokwb, Nqzg B{z d/Dr/ NZeo

w?vheb ;?ANo ftZu fJZe ;jkfJe
gq'c?;o ns/ ;oiB j?. 37 ;kbk
okwk;tkwh dtkJhnK bJh uhB 's/
fBoGosk ysw eoB d/ tknd/ 's/
okSNogsh nj[d/ dh u'D bV oj/ jB.
i/eo n;hA T[;dh ewkJh dh rZb eohJ/
sK T[;B/ d{ih fswkjh ftZu 7H7
fwbhnB vkbo dh ewkJh ehsh, fi;
ftZu 5H4 fwbhnB vkbo th Skwb
jB. u'D w[fjzw dh S[o{nks s'A b? e/,
T[j j[D sZe 16 fwbhnB vkbo gk
u[Zek j?.
jo toXB f;zx LtoXB f;zx L
jo
jo
joStoXB f;zx LtoXB f;zx L J/o';g/;
jo toXB f;zx L
fJzihBhno
GkostzSh joStoXB f;zx th
nwoheh okSNogsh u'D dh d"V ftZu
Skwb j' rJ/ jB. J/o';g/; fJzihBhno
joS toXB B/ fJZe thvhU ftZu fejk
fe T[j ;koh T[wo fogpfbeB oj/.
T[;B/ jw/Sk nwohek c;N dh Bhsh
okSNogsh d/ nj[d/ bJh dkntk T[BQK dh e[Zb ok;h 26 fwbhnB aavkbo sfjs ezw ehsk. T[j o{Vhtkdh jB.
fBT{:koe (fpT{o') nwohek ftZu Gkosh-nwoheh T[d:'rgsh
eoB tkfbnK pko/ ikDB bJh e[M yk; j' rJh . fJzBk jh BjhA j?bh B{z f;zx B/ fogpfbeB gkoNh bJh fBT{
nrb/ ;kb wsbp 2024 ftu ftt/e okwk;tkwh B/ cotoh ftZu
rZbK- nopgshnK e/B/E b?Ar'B, n?fb; io;h ftZu nkgD/ ezzot/fNt ftzr B{z
okSNogsh u'DK j'DhnK jB. fJ; bJh 2024 dhnK okSNogsh u'DK bJh
fBZeh j?bh L
fBZeh j?bh L tkbNB ns/ e/B/E fcSo ;w/s e[M pjkb eoB bJh ezw ehsk. N?e ns/
fBZeh j?bh L shih tko nwoheh
fBZeh j?bh L
fBZeh j?bh L
nwohek d/ okSNogsh i'n pkJhv/B nkgDh T[whdtkoh dk n?bkB ehsk
okSNogsh u'D bVB tkbh shih nwho x"c dkBhnK s'A th ;woEB ckowk ezgBhnK d/ fGqSNkuko pko/ T[BQK
ns/ v'Bkbv Nozg ftukb/ gfjbK s'A j?. T[j fJZe pkjoh ftnesh ti'A
Gkosh-nwoheh fwfbnk j?. fJBQK b'eK B/ 6,600 vkbo fejk fe ;kvh nkzkdh 's/ brksko
jh w[ekpbk d/yD B{z fwb fojk j?. Nozg fogpfbeB gkoNh ftZu dkyb j'fJnk
Gkosh w{b dh fogpfbeB B/sk dkB ehs/. jwb/ j' oj/ jB. thvhU 'u f;zx B/
;w/s 14 T[whdtko okSNo gqw[Zy pDB ;h, go j[D T[j ;kpek okSNogsh
fBZeh j?bh d' tko dZyDh e?o'bhBk dh j?bh dk iBw f;Zy wksk-fgsk nZr/ fejk fe fgSb/ e[M ;kbK 'u ekch
dh d"V ftu Skwb jB. jkbKfe fJ; v'Bkbv Nozg ns/ cb'ohvk d/ rtoBo
rtoBo ns/ ;z:[es okSNo ftZu nihs f;zx ozXktk ns/ oki e"o ozXktk pdbkn j'J/ jB. fJ; bJh spdhbhnK
d"okB fJ; nj[d/ bJh e[M Gkosh- o"B vh;?AfN; B{z fgZS/ SZv e/ shi/ Bzpo
B{z T[bNkT[D ns/ nwoheh edoK-
nwohek dh ;kpek okid{s ofj u[Zeh d/ xo j'fJnk ;h, i' 1960 d/ djke/
nwoheh B/sktK d/ BK th ;kjwD/ nk 's/ nk frnk j?. f;js ;zGkb ns/
ehwsK B{z ;Ekfgs eoB bJh wzp{s
j?. fBZeh j/bh brksko fszB u'DK ftZu ftZu gzikp s'A e?B/vk ns/ fco nwohek
oj/ jB, i' nwohek B{z fpjso pDkT[D seBkb'ih T[d:'rgsh ftt/e
bhvofSg dh b'V j?. fJ; eoe/ w?A
nwoheh okSNogsh d/ nj[d/ bJh u'D ub/ rJ/ ;B. 39 ;kb dh T[wo ftZu
bJh Nozg B{z jokT[D dh e'fSS eoBr/ okwk;tkwh B{z fogpfbeB gkoNh d/ 9
;z:[es oki nwohek d/ okSNogsh
bVB tkbh shih Gkosh-nwoheh j?. id'A T[;B/ iBtoh 2011 ftZu nj[dk
. dZ; d/JhJ/ fe ftt/e okwk;tkwh, ch;dh B/sktK dk ;woEB jk;b j?.
bJh fogpfbeB gkoNh dh Bkwzdrh
fJ; s'A gfjbK p"ph fizdb 2016 ftZu ;zGkfbnk ;h, sK T[j nwohek ftZu
fBZeh j/bh ns/ joStoXB f;zx ;kpek fJ; d/ Bkb jh Nozg B{z 47 ch;dh t'N
bJh u'D bVB dk c?;bk ehsk j?.
nwoheh okSNogsh ns/ 2020 ftZu ;G s'A xZN T[wo dh rtoBo ;h ns/
nwoheh okSNogsh v'Bkbv Nozg fwb/, i' vh;?AfN; d/ 19 ch;dh s'A fes/
s[jkB{z dZ; d/JhJ/ fe ;kpek okSNogsh
T[g okSNogsh ewbk j?fo; dh u'D dZyDh e?o'bhBk dh gfjbh wfjbk
fybkc u'D bVBr/. jkbKfe ;kohnK fznkdk jB. okwk;tkwh dk iBw
Nozg ;w/s fogpfbeB gkoNh d/ eohp
ftZu fjZ;k b? u[Ze/ jB. Gkt/A rtoBo ti'A fJfsjk; ofunk ;h. T[j
ekB{zBh u[D"shnK d/ pkti{d Nozg f;Bf;BkNh, UjhU, nwohek ftZu
fJZe doiB dknt/dko jB. fog'oN
fznkdkso ;ot/yDK ftZu 51 ;kbk oki dh gfjbh Gkosh-nwoheh
2024 bJh fogpfbeB gkoNh d/ j'fJnk ;h.
ftZu fejk frnk fe f;zx B/ 2017
j?bh dk xZN gqdoSB dZf;nk frnk rtoBo ;h ns/ fJ; nj[d/ 's/ d' tko
Bkwzdrh dh d"V ftZu ;G s'A nZr/ T[;d/ wksk-fgsk e/ob d/ gbZeV
ns/ 2021 ftZu fBT{ io;h d/
j?, go id'A dkB dh rZb nkT[Adh j? sK ;/tk ehsh. iBtoh 2017 s'A d;zpo
jB. fogpfbeB nkgDh gkoNh d/ s'A nwohek ub/ rJ/ ;B. T[; d/ fgsk rtoBofSg bJh, 2018 ftZu
T[;B/ eJh fwbhnB vkbo fJeZm/ ehs/ 2018 sZe T[;B/ ;z:[es okSNo ftZu
nrb/ okSNogsh T[whdtko dh o;wh dk BK rDgsh okwk;tkwh j?, i' fe g/ gqshfBXh ;Gk dh fJZe ;hN bJh ns/
jB. j?bh dk ;woEB eoB tkbh fJZe nwohek d/ 29t/A okid{s ti'A ;/tk
s"o 's/ u'D eoB bJh nrb/ i[bkJh S/ s'A fJzihBhno ;h. T[;dh wK rhsk 2020 ftZu fogpfbeB gqkfJwohz
;[go cnS, ;N?Av cko nw/foek czv fBGkJh.
ftZu fJZe okSNoh ;zw/bB eoBr/. fJj okwk;tkwh g/S/ s'A fJZe wB'ftfrnkBh ftZu ;?B/N bJh u'D bVh, go
ftt/e okwk;tkwh L ;kpek ckowk
ftt/e okwk;tkwh L
fJzeH B/ ngq?b s'A i{B sZe 18H7 ftt/e okwk;tkwh L
ftt/e okwk;tkwh L
ftt/e okwk;tkwh L
;zw/bB 15 s'A 18 i[bkJh sZe ;h. ftt/e dh gsBh ng{otk fstkoh fogpfbeB Bkwzdrh fiZsD ftZu
fwbhnB vkbo fJeZm/ ehs/, fi; Bkb eko'pkoh
fwbtkeh, ft;ekBf;B ftZu j't/rk. UjhU ;N/N :{Bhtof;Nh d/ t/e;Bo n;cb oj/.


33
33
33 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
33 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
33 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323


34
34
34 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
34 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
34 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
zdrh dh bVkJh dk nkyoh BkfJe-vkH i'frzdo f;zx e?o'A
zdrh dh bVkJh dk nkyoh BkfJe-vkH i'frzdo f;zx e?o'A
zdrh dh bVkJh dk nkyoh BkfJe-vkH i'frzdo f;zx e?o'A
zdrh dh bVkJh dk nkyoh BkfJe-vkH i'frzdo f;zx e?o'A
f f f f fzzdrh dh bVkJh dk nkyoh BkfJe-vkH i'frzdo f;zx e?o'A
b'eXkok b'e ;w{j dh gozgfoe ns/ e?o'A B/ :'r fXnkB, cb;ck, ekw- j;skyo eo fdZs/ jB T[jB/ b'e Xkok
toswkB ;KMh ;wZroh j[zdh j?. fJZe tk;Bk ns/ pzd/ d/ u/sB-ntu/sB dh y'i d/ nSNkw s/.
ghVQh s'A d{ih ghVQh sZe w"fye, fbfys, ftZu ubd/ dtzd B{z geVB dk :sB pj[s f;oVh fposh tkbk j?
ftjko ns/ eko'pko okjhA nZgVdh j?. ehsk j?. T[;B/ :kdK, vkfJoh, fgZSb fJj Sy;. b'e ejkDh d/
fJ; Gzvko/ rzY gzv ftZu b'e Mks ns/ j'o toBkswe i[rsK okjhA ;zouBkswe gfjb{nK B{z gSkBD
GktBktK, d[Zy, ghVK, y[ShnK- T[j nkgDk eEkBe T[;kodk j?. T[; bJh U[jB/ nkgDh ghHn?uHvhH dh
rwhnK, b'VK, ekoBkw/, jk;/-Bku, d/ BktbK ftZu dkoSfBe cb;ck, b'e y'i g{o/ f;oV Bkb ehsh.
tfjw-Gow,ftStk; ns/ tos'A d/ ;zd XokJh t/ot/ ns/ fJfsjk;e sZs T[; T[jB/ ejkDh, Bktb, ihtBh
nkfd Skwb j[zd/ jB. dh Bktbh ftbZyDsk B{z do;kT[d/ ns/ b'eXkok d/ y/so Bkb ;zpzfXs
fi; ftZu'A e'Jh ;wkfie iht jB. T[; dh ftukoXkoe gqshpZXsk nB/eK ouBktK ouhnK.
nkgD/ ;ZfGnkuko dhnK wB"sK s/ ;kXkoB wB[Zy ns/ T[; d/ ihtB 5 Bktb, 2 ejkDh ;zrqfj, 4
toiBktK f;Zydk j'fJnk nkgD/ :EkoE Bkb i[V/ j'J/ nB/eK gZy ns/ ihtBhnK ns/ 7 b'eXkok d/ y/so
;ZfGnkukoe ;w{j Bkb fJZe ;[osk gk;ko T[; d/ BktbK d/ e/Ado ftZu Bkb ;zpzfXs g[;seK dh ouBk
fpmkT[Adk j?. jB. ehsh.
pzdk ihtB iku f;Zydk, wB'oziB gzikp ebk gqhSd uzvhrV tZb'A T[j fzzdrh dh nkyoh bVkJh
ns/ nkgD/ GktK dk d[yKs d/ bZSD T[Zx/ nkb'ue ns/ ;kfjZseko vk e?o'A dk BkfJe j?. ekeo'uK 'u fxfonk
ns/ r[DK B{z fBoXkfos eod/ j'J/ B{z ;kfjZs d/ y/so ftZu gkJ/ rJ/ tvw[Zb/ nkdwh.
eEkof;; SpdK dk gq:'r eodk j?. :'rdkB bJh nihtBekb gqkgsh T[jB/ Bkd-fpzd ;GBK
fJj ;kok Gkok tzB m/ek fJe jh bJh ;BwkB fdZsk frnk j?. fiZshnK pkzhnK o'zk-w/n Bhb/
pzdk bJh fcodk j?. fJj ;BwkB T[jBK B{z uzvhrV fty/ skfonK dh w"s pkJh g'boK d/ d/S
T[jh SyS w?A gfjbh tko ;[oihs wzsoh Bti's f;zx f;ZX{ ns/ ebk pkpk B{ok s/ w?Bk (pkb Bktb)
gkso dh ;hN d/ ;kjwD/ p?mk e[M gqhSd d/ gqXkB vkL ;[oihs f;zx gkso fbfynk j?.
fbydk d/fynk ;h. wsbp T[jBK d/ jh nkgD/ ftfdnkoEh pkpk yVe f;zx ;zs pkpk yVe
Ujd/ e'b ypo/ Bzo T[sKj u[Ze d/ s'A ;BwkB jk;b j'fJnk j?. f;zx ns/ eko ;/tk ;z;Ek phV
Bzdhe 359 uZe, fzbQk bkfJbg[o, frnk.
yD dh th c[o;s BjhA ;h. T[; t/b/. fJ; ;BwkB ftZu ;'Gk gZso, ;kfjp pB;c/ dk c[Zb
gkfe;skB ftZu j'fJnk ;h. ykb;k ekbi nzfwqs;o s'A phHJ/H
nktkz ftZu J/Bh rVe fe ni/ ;BwkB fuzBy ns/ fJZe bZy o[g? Brd (n?uHn?;HGZNh) b'e BkfJe gqskg
6 cZrD ;h UdD. 1941 dk. gzikph :{Bhtof;Nh gfNnkbk s'A
th p'bhnK gkT[D B{z fsnko. fJBkw Skfwb ;h. f;zx e?o'A dhnK ihtBhnK th
bk bkn fj;kp fezB/ pDd/ nk n?wHJ/H gzikph eo e/ 1979 ftZu r[o{
wM?bh p'bh u MZN c'B u[Ze ej/ vk e?o'A ;kfjZs ns/ nkb'uBk d/ y/ ;fcnK s/ fusohnK jB.
;kb. w?A fejk 28 . BkBe d/t :{Bhtof;Nh s'A b'eXkok d/
@fesoK eh jkb nk so ftZu ikfDnk gSkfDnk j;skyo gzikph b'e ejkDhnK dk
@T[j fesoK@ y/so ftZu ghHn?uHvhH ehsh s/ vkeNo
thvhU ekb s/ d/yD B{z e'Jh gho j?. ;ozuBkswe nfXn?B ns/
fizB/ ;kbK dk pzdk bZrdk j't/. pD frnk.
g?rzpo bZr/. T[jBK dhnK 40 d/ eohp feskpK torheoB gzikph-b'e tkosk
T[j frDhd/ B/ ;kb T[woK d/. 1984 ftZu r[o{ BkBe d/t
tkb fybo/ w/o/ tKr. gqekfSs j' u[ZehnK jB. fiBQK 'u pd/Sh b'e-ejkDhnK
@nZSk. ub'. J/dK jh ubh ikDk. :{Bhtof;Nh d/ gzikph nfXn?B ;e{b
j'o ;[Dk. p; fbydk ofj. fbyd/ b'eXkok Bkb ;zpzfXs nkb'uBk ns/ gzikph ;kfjs dk b'eXkokJh
j'o ;[Dk.@ ftZu T[jdh b?euoko ti'A fB:[esh
jh ojhdk. y'i, Bktb, ihtBhnK, nB[tkde, fgS'eV ;kv/ b'eXkok Sk;soh
w?A sK pkfpnK s'A e[ZM ;[DB bJh j'Jh.
e'Jh coe BjhA j[zdk S'N/ tZv/ dk@ y'i ns/ ;coBkw/ Skfwb jB. gzikph b'eXkok nfXn?B
c'B ehsk ;h. T[jdhnK ejkDhnK d/ ftS/ wB[Zy
s[jkvk ftfdnkoEh sK c'B th T[j fSbkb/y w?rzhB B{z ;cbsk g[;seK dh ;zgkdBK th ehsh j?.
T[jdk iZdh g[Ssh fgzv sK dhnK nX{ohnK fJSktK, ekwBktK,
BjhA uZedk. g{ote ubk oj/ jB. nkg d/ Bktb ekwo/v s/ik f;zx ;[szso
r[B'tkbk B/V/ izfvnkbk r[o{ fzbQk N[ZNd/ foSfsnK, gsh-gsBh ;pzXK dh
fejVk@ gkso. fijd/ T[;skd B/ Bkd fpzd fgSb/ 15 s'A gzikph tk;d/t f;zx dhnK ihtB :kdK
nzfwqs;o j?. fsVeD, ;owkJ/dkoh ;wki ftZu
Ehf;; fbfynk s/ vkeNoh ehsh ;h :{Bhtof;Nh gfNnkbk d/ n?Zw J/ gzikph th T[jdh M'bh jh gJhnK jB.
gzikph b'e-ejkDhnK ns/ wB[Zy ns/ fGqSNkuko dh dbdb ftZu
fco nkg. jk jk d/ f;b/p; 'u bkr{ jB. fJ; Bkd fpzd
ni/ th T[j oks fdB b'e Xkok
b'eXkok dh y'ih fposh tkbk T[j X; u[Ze/ ;w[Zu/ f;;Nw B{z nkb'uBksfwe
nZSk @ B{z B?SBb p[Ze NoZ;N B/ Gkos dhnK
dhnK BthnK g?VK gkT[Adk BjhA
rbgeko vkH i'frzdo f;zx e?o'A j?. fdqSNh s'A g/S eoB tkb/ j[zd/ jB.
w/o/ e'b sK T[jdk c'B th BjhA j?@ ;kohnK GkSktK ftZu nB[tkd eoB EZedk. fJj ;kfjs d/ B"itkB pkp/
gqkfJwoh nkgD/ fgzv ;e{b s'A eo. T[jdk gfjbk Bktb 'Bkd-fpzd'
w/o/ e'b j?rk. w?A xZbKrk s[jkB{z dk c?;bk ehsk j?. id fe fjzdh 'u
e?o'A dh eEk ejkDh j? fBZeh i/jh.
rr'wkvb d/ fwvb ;e{b s'A nZmthA Sfgnk sK T[j SgD Bkb jh uouk u
n". w?A fejk. gfjbK jh nB[tkd j' u[Zek j?.
gk; ehsh. fco 1957 ftZu nkgDh nk frnk ;h.
vkH nwoihs NKvk
vkH nwoihs NKvk
fJ; b'e Xkok d/ fgskwk dk iBw e?o'A gzikph ;kfjs ftZu vkH nwoihs NKvk
vkH nwoihs NKvk
vkH nwoihs NKvk
G{nk e'b fgzv e?o'A nzfwqs;o ubk fJ; Bktb u vkeNo i'frzdo f;zx
pko d/ fJbke/ ftZu. N'Gk N/e f;zx d/ ftbZyDsktK dk nzr{mk bk p?mk j?.
fxoDk fgnko Bkb jh ysw ehsh ik ;edh j?
fxoDk fgnko Bkb jh ysw ehsh ik ;edh j?
fxoDk fgnko Bkb jh ysw ehsh ik ;edh j?
fxoDk fgnko Bkb jh ysw ehsh ik ;edh j?
fxoDk fgnko Bkb jh ysw ehsh ik ;edh j?
fxoDk s'A Gkt Bcos, fe;/ Bkb gÌ feoshnK jB, jo e'Jh fJZe d{;o/ s'A fco fxoDk b? b?Adh j?. fJ; ;G tosko/ g?dk j' ojh j?, fJj s[jkv/ ftZu pj[s
fdb'A Jhoyk eoBk, dt/S oZyDk, wkVk tZyok j?. wB[Zyh SebK tZyohnK jB, dk Bshik eb/S, gfotkfoe MrV/ tZvh ewh j?, i/eo e'Jh ;cb j' fojk
fustBk, ns/ fe;/ B{z nZr/ tZXd/ t/y wB[Zyh ;[Gkn tZyo/ jB, wB[Zy dh g;zd nkfd tZi'A fBebd/ jB. j? sK fJj T[;dh fwjBs dk cb j?,
d[yh j'Dk fxoDk dhnK fBSkBhnK jB. Bkg;zd tZyoh j?, ns/ ftuko tZyo/ j[D ;tkb fJj j? fe fxoDk B{z nfij/ ftZu s[jkB{z ukjhdk j? fe fe;/
wB[Zy finkdkso T[jBK b'eK B{z g;zd tZyo/ jB. ftukoK ftZu fJe;kosk Bk ysw fet/A ehsk ik ;edk j?, fJ;dk Bkb Bcos eoB dh pikfJ s[;hA th
eodk j?, i' T[;dhnK nk;K s/ g{ok j'D dk noE fJj BjhA fe n;hA fJZe pj[s jh nk;kB itkp j? fgnko. i/ fwjBs eo' ns/ ;cb j't'. fe;/ B{z
T[Zsod/ jB , T[;d/ jo ftuko Bkb d{;o/ B{z Bcos eoBk S[o{ eo d/JhJ/. eo n;hA ;'uhJ/ fe fxoDk B{z fxoDk ekw:kp j[zd/ t/y T[; Bkb fxoDk
;fjwsh iskT[Ad/ jB. fijV/ fJB;kB jo wB[Zy d/ ftuko , ;'u nbZr j?. Bkb ysw ehsk ik ;edk j? sK n;hA eoBh fJZe uzrh Sy;hns dk r[D BjhA
wB[Zy d/ ftukoK Bkb w/b Bjh yKd/ fezBK tXhnk j't/ i/eo n;hA fJZe d{;o/ rbs jK, fxoDk, fxoDk Bkb BjhA j?. s[jkvk coz pDdk j? fe i/eo e'Jh
ne;o T[j fJZe d{;o/ dh fxoDk d/ d/ ftukoK dk fBokdo eoB dh pikfJ pbfe fgnko Bkb ysw ehsh ik nkgDh fwjBs d/ ;dek nZr/ tZX fojk
gkso pD iKd/ jB. feT[Afe fJj wB[Zyh T[jBK dk ;fseko eoB bZr ikJhJ/. ;edh j?. ;kv/ wB, ;[Gkn ftZu J/Bh j? sK T[;s'A ;pe fbnk ikt/, T[;dh
;[Gkn dk r[D j? fe fJj nkgD/ nkg fezBk tXhnk j't/ i/eo n;hA nkgDh SKsh j'Dh ukjhdh j? fe fe;/ th uzr/ j";bk ncikJh ehsh ikt/.
B{z ;otT[Zu ns/ jo irQk ;jh ;wMdk uzrk ;'udk j?, gozs{ i/eo ;kv/ fdb ;otT[Zusk B{z ;kfps eoB bJh fe;/ wkV/ fttjko dk ;kv/ T[Zgo e'Jh n;o n;hA ;ko/ fJZe gowkswk d/ pZu/
j?. ftZu fe;/ gì h Bcos xo eoh p?mh j? B{z BhtK fdykT[Dk pzd eo d/JhJ/. Bk j' ;e/. i/eo s[;hA fe;/ d/ ftukoK jK, ns/ ;ko/ pokpo jK, ;kvk coi
wB'ftfrnkBe f;XKs j? fe fJ; sK :ehBB T[j th s[jkB{z fxoDk jh io{oh BjhA j[zdk fe s[;hA jo fJZe Bkb n;fjws j' sK s[;hA T[;B{z ibhb pDdk j? fe n;hA ;ko/ fJZe d{;o/ Bkb
e[dos ftZu s[;hA fit/A dk fe;/ pko/ eodk j't/rk. d/ ftukoK Bkb ;fjws j't' ns/ jo iK T[;dh fBzfdnk eoB dh pikfJ fJj fgnko w[Zjps Bkb fwbi[b e/ ojhJ/.
;'u'r/ T[j th s[jkv/ pko/ T[;/ soQK d/ id'A e'Jh fe;/ dh fxoDk dk fSeko e'Jh s[jkv/ ftukoK Bkb ;fjws j't/, efj ;ed/ j' fe w?A s[jkv/ ftukoK dh jo fJZe pko/ uzrk ;'uhJ/ sK i' ;kv/
ftuko jh oZy/rk. i/eo s[;hA fe;/ B{z j[zdk j? sK fJ;d/ eJh ekoD j' ;ed/ pbfe fe io{oh fJj j? fe s[;hA nkgD/ edo eodk jK go w/o/ ftuko e[M nbZr pko/ th jo e'Jh uzrh ;'u oZy/.nkU
fgnko Bkb :kd eo oj/ j' sK nrbk jB, fit/ fe ftukoK dk Bk fwbDk, ftukoK d/ Bkb Bkb d{;o/ d/ gZy B{z th jB. nfijh jbhwh Bkb rZb eoB nfijk ;wki f;oihJ/ fi; ftZu
wB[Zy th s[jkB{z :kd eo fojk j[zdk, pdbky'oh, fe;/ d/ nZr/ tZXDk nkfd. ;[D'. gfotkoK ftZu id'A foSs/ yokp Bkb fJZe sK s[jkvh gqGktSkbh Bcos, dt/S, Jhoyk dk e'Jh nzS Bk
fJ; dh fJZe pj[s jh nkw fijh ne;o gfotkoK ftZu, dcsoK ftZu, j[zd/ jB sK T[jBK dk w{b ekoD fJZe Sy;hns ;kjwD/ nkt/rh ns/ d{;ok j't/ pbfe jo gk;/ nkg;h fgnko ns/
T[djkoD j? fe ne;o fe;/ eohph B{z ;wki ftZu id'A wB[ZyK d/ fJZe d{;o/ d{;o/ d/ ftukoK dk fBokdo eoBk j?, e'Jh s[jkv/ Bkb fxoDk BjhA eo/rk. fwbtosB dh y[Sp{ nkT[Adh j't/.
:kd eofdnK, T[; dk nukBe c'B Bkb ftuko Bjh fwbd/ sK T[j nkgD/ id'A fe;/ th gfotkfoe w?Apo dh g{oh d{;o/ gk;/ i/eo e'Jh s[jkv/ Bkb nkU ;ko/ fJZe uzr/ ;wki dh f;oiDk
nk ikDk, iK T[;dk s[jkv/ ;kjwD/ nkg B{z ;jh ;kfps eoB bJh d{;o/ B{z rZb ;[D/ fpBK T[;B{z u[Zg eotk fdZsk ;fjws BjhA j? sK T[; Bkb Bcos bJh nkg;h Bcos, t?o fto'X B{z ysw
nk ikDk fJ;/ tosko/ dk Bshik j? fBzdDk S[o{ eo fdzd/ jB, fJE'A S[o{ iKdk j? iK nDr'fbnk ehsk iKdk j? eoB dh pikfJ T[;dk gZy ;[D' ns/ eo fgnko Bkb fwbi[b e/ ojhJ/
fe T[j wB[Zy th s[jkB{z :kd eo fojk j'fJnk fJj f;bf;bk nzs Bcos sK nfij/ ftZu T[; ftnesh d/ fdb T[;d/ ftukoK dk ;fseko eo'. fJ; s'A feT[Afe fxoDk f;oc fgnko Bkb ysw
j[zdk j?. fJ;/ soQK i/eo n;hA fe;/ pko/ ftZu pdb iKdk j?. ftZu gfotko gqsh fgnko ns/ fJbktk fe;/ B{z nZr/ tZXdk t/y e/ i/ ehsh ik ;edh j?.
uzrk ;'ud/ jK sK T[j th ;kv/ pko/ fJ; d[BhnK ftZu fizBhnK th ;fseko xZN iKdk j?, fi;dh irQk eo s[jkv/ wB ftZu T[; gqsh fxoDk joehos e"o
joehos e"o
joehos e"o
joehos e"o
joehos e"o


35
35
35 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
35 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
35 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323


36
36
36 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
36 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
36 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323


37
37
37 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
37 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
37 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
fdwkr dh shih ;N/i d/ e?A;o B{z fJ; gzikph rkfJe B/
fdwkr dh shih ;N/i d/ e?A;o B{z fJ; gzikph rkfJe B/
fdwkr dh shih ;N/i d/ e?A;o B{z fJ; gzikph rkfJe B/ rkfJe pZp{ wkB d/ fgzv nkfJnk jVQ,
rkfJe pZp{ wkB d/ fgzv nkfJnk jVQ,
rkfJe pZp{ wkB d/ fgzv nkfJnk jVQ,
rkfJe pZp{ wkB d/ fgzv nkfJnk jVQ,
rkfJe pZp{ wkB d/ fgzv nkfJnk jVQ,
fdwkr dh shih ;N/i d/ e?A;o B{z fJ; gzikph rkfJe B/
fdwkr dh shih ;N/i d/ e?A;o B{z fJ; gzikph rkfJe B/
thvhU ;KMh eo fdykJ/ wkV/ jkbks
thvhU ;KMh eo fdykJ/ wkV/ jkbks
thvhU ;KMh eo fdykJ/ wkV/ jkbks
thvhU ;KMh eo fdykJ/ wkV/ jkbks
fdZsh wks, g';N ;KMh eo fpnkB ehsk nkgDk dod
fdZsh wks, g';N ;KMh eo fpnkB ehsk nkgDk dod
fdZsh wks, g';N ;KMh eo fpnkB ehsk nkgDk dod thvhU ;KMh eo fdykJ/ wkV/ jkbks
fdZsh wks, g';N ;KMh eo fpnkB ehsk nkgDk dod
fdZsh wks, g';N ;KMh eo fpnkB ehsk nkgDk dod





















fJBQhA fdBhA gzikp jVQK dh wko MZb fojk j?. gzikp 'u brksko whAj g? fojk
j?, fi; ekoB jo gk;/ gkDh jh gkDh Bzo nk fojk j?. BdhnK-dfonktK 'u
gzikph rkfJe nwB :ko ';'jDh w[SfebK Gfonk d"o jzvkfJnk j?. nwB j'. ;N/i 3 fdwkr d/ e?A;o B{z fiZsD
gkDh dk gZXo tXD ekoB gzikp d/ eJh fzfbnK 'u jVQ nkfJnk j'fJnk j?.
BZvh', 't?bh', 'b?Avb'ov', 'nw/oheB :ko dh fJ; g';N B{z gVQ T[; d/ c?Bz s'A b? e/ fJZe v'r' noiBNhB' d[nkok
jVQK ekoB fe;kBK dhnK y/sK 'u yVhnK c;bK spkj j' u[ZehnK jB. T[E/ jh
rZvh' tor/ rhsK Bkb doSeK dk ekch Gkt[e j' rJ/ jB. nwB :ko B/ go/SkB j'D sZe iK gzikp 'u fGqSN
gzikp d/ T[Zx/ rkfJe s/ ndkeko pZp{ wkB B/ th nkgD/ fJz;Nkrqkw 's/ fJe
fdb fiZsD tkb/ rkfJe nwB :ko fbfynk, ''s[;h w?B{z ne;o d/yd/ j' sK f;nk;sdkBK tZb'A esb dh e'fSS
thvhU ;KMh ehsh j?, i' fe ;'Sb whvhnk 's/ ekch tkfJob j' ojh j?. fJ;
B/ jkb jh 'u fJe g';N ;KMh ehsh j?, fJBQK nZyK d/ fgZS/ bVhnK rJhnK (307) d/ M{m/ d'S bkJ/ ikDk. fJ; B/
thvhU 'u pZp{ wkB nkgD/ fgzv 'u nkJ/ jVQ B{z fdyk fojk j? fe fet/A T[BQK d/ xo
fi; B/ T[; d/ c?Bz dh fuzsk tXk fdZsh bVkJhnK dh ejkDh zo{o ikD bt'. ;fEsh B{z j'o vokT[Dk pDk fdZsk.''
'u gkDh jh gkDh j'fJnk fgnk j?. brksko s/z whAj ekoB T[BQK d/ fJbke/ dh
j?. fJ; g';N 'u T[; B/ nkgD/ dod B{z j' ;edk j? fe w?A jw/Sk nkgDhnK fJ; s'A fJbktk T[; B/ nkgDh g';N
;fEsh ysoBke pDh j'Jh j?.
fpnkB ehsk j?. fJ; g';N okjhA T[; B/ s;thoK 'u w[;eok Bk gktK go nzdo'A 'u j'o th pj[s e[M fbfynk j?.
dZ; dJhJ/ fe fJ; thvhU B{z ;KMk eofdnK pZp{ wkB B/ efjzd/ jB fe 'jo
nfij/ jkbksK dk th fzeo ehsk j?, w?A pqjw Sesh d[nkok w/o/ nzdo g?dk dZ;D:'r j? fe nwB :ko B/ nkgDh
soc gkDh jh gkDh j?, o[e ikJ/ s' ;?bkp j?, ub ikJ/ s' otkBh j?.'
fi; s'A jo e'Jh j[D sZe nDikD ;h. ehsh skes bJh S[eor[zko jK, Gkt/ fJ; g';N okjhA nkgD/ dod B{z c?Bz
dZ;D:'r j? fe fgSb/ eJh fdBK s'A gzikp 'u whAj ekoB jVQ nk u[Ze/ jB,
dZ; dJhJ/ fe nwB :ko B/ nkgDh A fJj gowkswk, tkfjr[o{, pqfjwzv iK Bkb ;KMk ehsk j?. :{zo; e[w?AN eoe/
fi; ekoB eJh b'eK B{z ikBh s/ wkbh B[e;kB j'fJnk j?. jzkoK J/eV 'u yVh
fBZih fzzdrh 'u pj[s wkVk s/ s[;hA fJ; B{z d/D bJh e'Jh th BK u[Dd/ nwB :ko dk jkb-ukb g[ZS oj/ jB.
fe;kBK dhnK c;bK spkj j' u[ZehnK jB.
gzikp d/ w j{o b'e rkfJe ;[fozdo fSzdk dkj{o b'e rkfJe ;[fozdo fSzdk dk
gzikp d/ w j{o b'e rkfJe ;[fozdo fSzdk dk
gzikp d/ wSj{o b'e rkfJe ;[fozdo fSzdk dk
gzikp d/ w j{o b'e rkfJe ;[fozdo fSzdk dk
gzikp d/ w
fdjKs, bzp/ ;w/A s'A uZb oj/ ;h phwko
fdjKs, bzp/ ;w/A s'A uZb oj/ ;h phwko
fdjKs, bzp/ ;w/A s'A uZb oj/ ;h phwko
fdjKs, bzp/ ;w/A s'A uZb oj/ ;h phwko
fdjKs, bzp/ ;w/A s'A uZb oj/ ;h phwko


























80-90 d/ djke/ d/ wSj{o b'e rkfJe ;[fozdo fSzdk fJ; ckBh ;z;ko B{z nbftdk efj rJ/ jB. T[j
fgSb/ bzp/ ;w/A s'A phwko uZb oj/ ;B. vhH n?ZwH ;hH j;gskb fty/ nkyoh ;kj bJ/.
fgSb/ fdBhA T[BQK dh jkbs pj[s Bkz[e pDh j'Jh ;h. T[BQK B{z b[fXnkDk d/ wkvb NkT{B fty/ fJe
j;gskb 'u dkyb eotkfJnk frnk ;h, fiZE/ T[BQK dk nkgo/SB ehsk frnk.
fJ; s'A pknd ;oho 'u fJBc?eSB c?bD ekoB T[BQK B{z vhH n?ZwH ;hH j;gskb dkyb eotkfJnk
frnk ;h, fiZE/ T[BQK B/ nkyoh ;kj bJ/.
fJ; s'A gfjbK T[BQK dh w"s dh nctkj th c?bh ;h go T[BQK d/ g[Zso B/ c/;p[Ze 's/ bkJht j' e/
fJBQK nctkjK dk yzvB ehsk ;h. dZ;D:'r j? fe wSj{o rkfJe ;[fozdo gkb Xzwh, fiBQK B{z n;hA
;[fozdo fSzdk ti'A ikDd/ jK, T[BQK dk iBw 20 wJh, 1953 B{z fgzv u'Nh Jh:kbh, fzbQk b[fXnkDk,
gzikp 'u j'fJnk ;h.
;[fozdo fSzdk dk iBw fJZe okwrVQhnk gfotko 'u j'fJnk ;h. gzikph ;zrhs irs 'u nkT[D s'A
gfjbK fSzdk ;o{g we?Bheb toe; 'u B"eoh eod/ ;B. T[BQK B/ ;kb 1981 'u 'g[Zs iZNK d/ p[bkT[Ad/
pZeo/' rhs Bkb gzikph fwT{fze fJzv;Noh 'u edw oZfynk ;h, fi; s'A pknd T[BQK B/ ed/ tkg; w[V
e/ BjhA d/fynk. T[BQK d/ fdjKs ekoB gzikph fwT{fze fJzv;Noh 'u ;'r dh bfjo c?b rJh j?.


38
38
38 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
38 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
38 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
nk;Nq/bhnk
u fszB ;kbK dofwnkB bkgsk j'JhnK
u fszB ;kbK dofwnkB bkgsk j'JhnK
nk;Nq/bhnk u iBwfdB w"e/ Gkoshu iBwfdB w"e/ Gkosh Gkos Gkos Gkos Gkos Gkos 'u fszB ;kbK dofwnkB bkgsk j'JhnKu fszB ;kbK dofwnkB bkgsk j'JhnK
nk;Nq/bhnk 'u iBwfdB w"e/ Gkosh
nk;Nq/bhnk
u iBwfdB w"e/ Gkosh
nk;Nq/bhnk u iBwfdB w"e/ Gkosh
u fszB ;kbK dofwnkB bkgsk j'JhnK
13 bZy s'A tX/o/ e[VhnK s/ n"osK
13 bZy s'A tX/o/ e[VhnK s/ n"osK
13 bZy s'A tX/o/ e[VhnK s/ n"osK
13 bZy s'A tX/o/ e[VhnK s/ n"osK
w{b d/ w[zv/ Bkb b[ZN-y'j, wkfonk uke{
w{b d/ w[zv/ Bkb b[ZN-y'j, wkfonk uke{
w{b d/ w[zv/ Bkb b[ZN-y'j, wkfonk uke{ 13 bZy s'A tX/o/ e[VhnK s/ n"osK
w{b d/ w[zv/ Bkb b[ZN-y'j, wkfonk uke{
w{b d/ w[zv/ Bkb b[ZN-y'j, wkfonk uke{
r?o-ikB yso/ tkbhnK ;ZNK d/ Bkb
j;gskb fbikfJnk frnk id'A fe
ngokXhnK B{z nkyoh tko fJZe r{VQ/
ozr d/ tkjB ftZu d/fynk frnk ;h,@.
f;zx dh wK B/ dZf;nk fe @id'A n;hA
fJj ypo ;[Dh sK ;kvh d[Bhnk jh
Yfj-Y/oh j' rJh.@ id'A T[; B/ fejk
fe 'wzwh w?A s[jkB{z fgnko eodk jK,
w?B{z bZrdk j? fe w?A wo fojk jK, w?B{z
uke{ wkfonk frnk j?. f;zx dh d[yh
wK B/ u?Bb B{z fejk fe 'fJj ;G ;[D e/
;kB{z bZrk fe n;hA T[; B{z jw/Sk bJh
BthA fdZbh (fpT{o') d/S 'u 2019 s'A 2021 d/ dofwnkB fszB ;kb dh
r[nk fdZsk j?''.'
fwnkd 'u 13H13 bZy e[VhnK ns/ n"osK bkgsk j'JhnK jB, fiBQK 'u'A ;G s'A
T[ZXo fteN'ohnk g[b; w[skpe
tZX wZX gqd/S dhnK jB. bkgsk n"osK dh frDsh d/ fbjkz Bkb gZSwh pzrkb
nbkfJz; Nk;ec'o; d/ nfXekohnK B/
d{i/ ;EkB 's/ j?. e/Adoh rqfj wzsokbk tZb'A ;z;d 'u g/S nzefVnK w[skpe d/S 'u'A
okSNowzvb vokJht n?ANoh d/ fJZe gs/
2019 s'A 2021 d/ dofwnkB 18 ;kb s'A tZX T[wo dhnK 10,61,648 n"osK
's/ fJZe tkozN ikoh ehsk ns/ fJZe
bkgsk j'JhnK, id'A fe fJ; fwnkd 'u d/S 'u'A 18 ;kb T[wo dhnK 2,51,430
20 ;kbk ftnesh B{z frqcsko ehsk.
e[VhnK rkfJp j'JhnK.
g[b; B/ fejk fe T[; 's/ jfEnkopzd
fJj nzeV/ okSNoh ngokX foekov fpT{o' B/ fJeZm/ ehs/ jB. ;z;d tZb'A
ve?sh dk d'S brkfJnk frnk j?, fi;
w[jZJhnk eotkJ/ rJ/ nzefVnK w[skpe wZX gqd/S 'u'A 2019 s'A 2021 d/ dofwnkB
Bkb bkgotkjh Bkb rzGho ;ZNK
1,60,180 n"osK ns/ 38,234 e[VhnK bkgsk j'JhnK ;B. fJ;/ fwnkd 'u
bZrhnK.
gZSwh pzrkb 'u'A 1,56,905 n"osK ns/ 36,606 e[VhnK bkgsk j'JhnK.
fonkB 10thA iwks dk
nzefVnK w[skpe wjkokSNo 'u'A 2019 s'A 2021 d/ dofwnkB 1,78,400 n"osK
w?bp"oB (fpT{o') nk;Nq/bhnk s'A fdZsk. brGr ;Zs s'A nZm g[oSK d/ ftfdnkoEh j?. nkgD/ iBwfdB 's/
ns/ 13,033 e[VhnK bkgsk j'JhnK jB. UfvSk 'u T[es fszB ;kb dh fwnkd
fdb dfjbk d/D tkbh fJe ypo fJZe ;w{j B/ f;zx s'A T[; dk ns/ pkeh T[j nkgD/ d' d';sK Bkb gfotkoe
'u 70,222 n"osK ns/ 16,649 e[VhnK rkfJp j'JhnK jB id'A fe SZsh;rVQ
;kjwD/ nkJh j?. fJZE/ w?bp"oB ftZu d';sK d/ w'pkJhb c'B wzr/. fJ; s'A fvBo ftZu Skwb j'D s'A gfjbK soB/
'u fJ; fwnkd d"okB 49,116 n"osK ns/ 10,187 e[VhnK bkgsk j'JhnK.
nkgDk 16tK iBw fdB wBk oj/ fJbktk Bt/A BkJheh J/no i"ovB N ftZu pk;eNpkb y/v fojk ;h. f;zx
;z;d d/ N/pb 's/ g/S nzefVnK w[skpe e/Ado Skf;s gqd/S 'u fdZbh ;G s'A T[Zgo
Gkosh w{b d/ fJZe w[zv/ ns/ T[; d/ ;Bheo wzr/, i' fe T[;B{z s'jc/ ti'A dh wK ;[Swk wkBXo B/ fejk fe @fJj
ojh , fiZE'A ;G s'A tZX n"osK ns/ e[VhnK bkgsk j'JhnK. okSNoh okiXkBh 'u'A
d';sK B{z fpBK fe;/ ekoB uke{ wko fwb/ ;B. fco T[jBK B/ f;zx dhnK mhe BjhA j? HHH n;hA T[;dk iBwfdB
61,054 n"osK ns/ 22,919 e[VhnK 2019 s'A 2021 d/ dofwnkB bkgsk
fdZsk frnk. fi; s'A pknd g[b; B/ g;bhnK, pkjK, jZE ns/ fgZm ftZu wBkT[D dh :'iBk pDk oj/ ;h. fog'oN
j'JhnK jB. izw{-eSwho 'u fJ; fwnkd d"okB 8,617 n"osK ns/ 1,148 e[VhnK
fJZe 20 ;kbk SZeh B{z frqcsko eo uke{ wkfonk ns/ T[;d/ f;o d/ fgSb/ w[skpe f;zx B{z j;gskb fbikfJnk
rkfJp j'JhnK jB.
fbnk j?. fjZ;/ ftZu th tko ehsk frnk. frnk fiZE/ T[; d/ yZp/ jZE dhnK
fJj jwbk T[d'A ehsk frnk id'A fteN'ohnk g[b; B/ fJZe fpnkB ftZu T[ArbK dh ;oioh j'Jh. fJ; d/ Bkb
fonkB f;zx nkgD/ iBwfdB w"e/ d' fejk fe @fJZe MrVk j'fJnk ns/ jh T[; d/ d't/A d';s th j;gskb ftZu
w'dh B/ jhdK d/ ;BwkB bJh ehsk w/ohjhdK d/ ;BwkB bJh ehsk w/oh
w'dh B/
w'dh B/
w'dh B/ jhdK d/ ;BwkB bJh ehsk w/oh
w'dh B/ SjhdK d/ ;BwkB bJh ehsk w/ohjhdK d/ ;BwkB bJh ehsk w/oh
d';sK Bkb w?bp"oB d/ fJZe T[gBro ngokXhnK d/ w"e/ s'A ub/ ikD s'A z/o/ fJbki jB. fro'j B/ gfjbK d[gfjo
soB/N ftZu pk;eNpkb y/v fojk ;h. gfjbK B"itkBK B{z eJh tko uke{ B{z e?o'fbB ;fgqzrz ftZu fJZe wB'oziB
ypo w[skpe uke{nK Bkb b?; fJZe wkfonk frnk.@ e/Ado ftZu j'o ghVsK 's/ jwbk ehsk
fwZNh, w/ok d/ w[fjzw dk n?bkB w[fjzw dk n?bkB
fwZNh, w/ok d/
fwZNh, w/ok d/S w[fjzw dk n?bkB
fwZNh, w/ok d/ w[fjzw dk n?bkB
fwZNh, w/ok d/ w[fjzw dk n?bkB
fro'j B/ T[BQK 's/ nukBe jwbk eo g[b; B/ nZr/ fejk fe @ghVsK B{z ;h.
wZX gqd/
wZX gqd/ u pkxK dh frDsh d/u pkxK dh frDsh d/ u ;G s'Au ;G s'A
u ;G s'A
wZX gqd/S 'u pkxK dh frDsh d/S 'u ;G s'A
u pkxK dh frDsh d/


wZX gqd/
wZX gqd/ u pkxK dh frDsh d/ u ;G s'A
nkdk, e[Zb nkpkdh tX e/ 3682 j'Jh
nkdk, e[Zb nkpkdh tX e/ 3682 j'Jh
f f f f fznkdk, e[Zb nkpkdh tX e/ 3682 j'Jh
nkdk, e[Zb nkpkdh tX e/ 3682 j'Jh
nkdk, e[Zb nkpkdh tX e/ 3682 j'Jh
izrbks, tksktoD ns/ ibtk:{
spdhbh okiwzsoh nSftBh e[wko u"p/
B/ T[Zsokyzv d/ okwBro 'u 2022 d/
nzeV/ ikoh ehs/.
id'A gqXkB wzsoh Bfozdo w'dh B/
ngq?b 'u 'gqki?eN NkJhro' d/ 50 ;kb
g{o/ j'D w"e/ 'pkxK dh ;fEsh 2022'
ikoh ehsh ;h sK ;oeko B/ fejk ;h BthA fdZbh (fpT{o') gqXkB wzsoh Bfozdo w'dh B/ fejk fe okSNoh okiXkBh
fe Gkos 'u xZN s'A xZN 3167 pkx 'u nzfwqs tkfNek pD/rh, fi; bJh d/S Go s'A 7500 xfVnK 'u fwZNh fbnKdh
jB. fgSb/ 4 ;kbK 'u 50 ch;dh d/ ikt/rh. nkb fJzvhnk o/vhU 's/ nkgD/ wjhB/tko gq'rokw 'wB eh pks' d/
tkX/ Bkb d/S 'u wZX gqd/S 'u pkxK 103t/A n?gh;'v 'u okSNo B{z ;zp'fXs eod/ j'J/ gqXkB wzsoh w'dh B/ fejk fe
dh tZX s'A tZX frDsh 785 j?, fJ; nkzkdh d/ 75 ;kb g{o/ j'D d/ w"e/ 's/ jo e'Jh 'nzfwqs wj's;t' g{o/ T[sSkj Bkb
s'A pknd eoBkNe (563), T[Zsokyzv wBk fojk j?. 'nzfwqs wj's;t' d"okB d/S Go 'u d' bZy d/ eohp gq'rokw eotkJ/
(560) ns/ wjkokSNo (444) jB. fJ; ik u[Ze/ jB.
w"e/ nkgD/ ;zd/S 'u e/Adoh izrbks, gqXkB wzsoh B/ fejk fe 15 nr;s B{z d/S 'u fJe j'o tZvh w[fjzw S[o{ j'D ik
tksktoD ns/ ibtk:{ spdhbh ojh j?. Sjhd BkfJeK ns/ BkfJektK B{z ;BwkBs eoB bJh 'w/oh fwZNh w/ok d/
wzsoh G{g/Ado :kdt B/ fejk, ''pkxK S' w[fjzw S[o{ ehsh ikt/rh. fJ; sfjs ;kv/ nwo SjhdK dh :kd 'u eJh
dh fjckzs 'u Gkos d/ fw;kbh :sBK gq'rokw eotkJ/ ikDr/. fJBQK Sy;hnsK dh :kd 'u d/S dhnK bZyK rqkw gzukfJsK
ns/ pkxK dh frDsh 'u tkXk f;oc ftu ftS/S fSbkb/y th brkJ/ ikDr/. fJ; w[fjzw sfjs d/S Go 'u 'nzfwqs
BthA fdZbh (fpT{o') wZX gqd/S d/ dh frDsh tX e/ 785 j' rJh j?. Gkos fJe nzeVk BjhA j?, ;r'A okSNo d/ fdqV ebS :ksok' th eZYh ikt/rh. fJj 'nzfwqs ebS :ksok' d/S d/ e'B/-e'B/ s'A
w[Zy wzsoh fStoki f;zx u"jkB B/ fejk 'u pkxK dh frDsh 2018 'u 2967 ;zebg ns/ tuBpZXsk dk fJe ;p{s 7500 xfVnK 'u fwZNh b? e/ d/S dh okiXkBh fdZbh gj[zu/rh. fJj :ksok d/S d/
fe ;{p/ 'u 4 ;kbK d"okB pkxK dh s'A tX e/ 2022 'u 3682 j' rJh. fJ; j?.'' nzefVnK s'A gsk bZrdk j? fe tZy-tZy fjZf;nK s'A p{N/ th nkgD/ Bkb b? e/ nkt/rh.
frDsh 526 s'A tX e/ 785 j' rJh j?. soQK pkxK dh frDsh 'u 6 ch;dh dk no[Dkub gqd/S, UfvSk, s/bzrkBk, 7500 xfVnK ftu nkJh fwZNh ns/ p{fNnK B{z fwbk e/ B?SBb tko w?w'ohnb
fJj frDsh d/S 'u ;G s'A fznkdk j?. ;kbkBk tkXk doi ehsk frnk j?. SZsh;rVQ ns/ Mkoyzv tor/ ;{fpnK B/V/ 'nzfwqs tkfNek' pDkJh ikt/rh. fJj 'nzfwqs tkfNek' th 'J/e Gkos Sq/Sm
nzsookSNoh pkx fdt; d/ w"e/ u"jkB nzsookSNoh pkx fdt; 's/ ikoh 'u fgSb/ e[M ;kbK 'u pkxK dh Gkos' dk SkBdko gqshe pD/rh. T[BQK fejk fe fgSb/ ;kb bkb febQ/ s'A nrb/
B/ NthN d/ zohJ/ fejk fe fJj pj[s skzk ;oekoh nzefVnK 'u fJj frDsh 'u froktN doi ehsh rJh 25 ;kbK bJh nzfwqs ekb d/ 'gzu gqD' p'b/ <<rJ/ ;B. n;hA th 'w/oh fwZNh w/ok
jh wkD ns/ y[Sh dk ftSk j? fe pkxK ikDekoh fdZsh rJh j?. e/Adoh j?. d/S' w[fjzw ftu fjZ;k b? e/ fJBQK 'gzi gqD' B{z g{ok eoB dh ;j[z u[ZeKr/.


39
39
39 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
39 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
39 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323

wkfJnk fpnkgs pj[ goekoh .. ;zs ihtfj gqG UN s[wkoh ..¡.. ojkT[ ..
wkfJnk fpnkgs pj[ goekoh .. ;zs ihtfj gqG UN s[wkoh ..¡.. ojkT[ ..
wkfJnk fpnkgs pj[ goekoh .. ;zs ihtfj gqG UN s[wkoh ..¡.. ojkT[ ..
wkfJnk fpnkgs pj[ goekoh .. ;zs ihtfj gqG UN s[wkoh ..¡.. ojkT[ ..
wkfJnk fpnkgs pj[ goekoh .. ;zs ihtfj gqG UN s[wkoh ..¡.. ojkT[ ..

fgSb/ nze dk pkeh
fgSb/ nze dk pkeh
fgSb/ nze dk pkeh
fgSb/ nze dk pkeh eJh e'fN GJ/ nfGwkBh .. ns/ sko/ Skfwb jB . dk fceo ofjzdk j?. nksw of; ;[fy ;jfi ;wktfj ..
fgSb/ nze dk pkeh
f;ZNkL fe;/ th p'bh ftZu e'Jh n?;k eJh e'fN nzX nfrnkBh .. gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh ftZu eo'VK gqG{ dh ouh j'Jh ouBk ftZu eo'VK ng[B/ iB eT[ ;kf; ;kf; ;wko/ ..
bcz jh BjhA i' fJj b/yk dZ; ;e/ ;z;ko eJh e'fN feogB em'o .. d/ts/ ns/ fJzdq jB, fiBQK d/ f;o T[Zs/ iht XBkY ns/ eo'VK rohp jB . BkBe UfJ gow/;[o e/ fgnko/ ..ø
ftZu feBQhnK XoshnK ns/ feBQ/ iht eJh e'fN nfGr nksw fBe'o .. Ssq jB . j/ gqG{ ! fiE/-fiE/ s{z ukj[zdk j?A, ..¡0.. gzBk ¢§¦
gqG{ B/ ou/ jB . eJh e'fN go dop eT[ fjofj .. gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh ftZu fJBQK UE/-UE/ jh ihtK B{z s{z oZydk j?A . noEL fJ; ;z;ko dh ouBk ftZu
p'bh Gh oZp tb'A fJZe dks j?, i' eJh e'fN go d{yBk eofj .. ;ko/ ihn, izs ns/ gdkoEK B{z gqG{ B/ j/ BkBe ! jo/e rZb gqG{ d/ nkgD/ eo'VK iht gqG{ d/ ;/te ns/ Grs
T[; dh f;cfs-;kbkj eoB bJh fwbh eJh e'fN wkfJnk ;qw wkfj .. nkgD/ j[ew d/ Xkr/ ftZu gq'fJnk j'fJnk jZE ftZu j? . jB . T[BQK d/ nzdo gqG{ dk gqekS j'
j? . fJ; p'bh Bkb iht gqG{ dk nzs eJh e'fN god/; Gqwkfj .. j? . eJh e'fN GJ/ p?okrh .. iKdk j? .
BjhA gk ;edk . gqG{ ns/ T[; dh fis[ fis[ bktj[ fss[ fss[ j/ BkBe ! i' iht T[; gqG{ B{z okw Bkw ;zfr fsfB fbt bkrh .. eo'VK iht nekb g[oy d/ wjow
e[dofs p/nzs j? . ;z;ko ftZu fiXo d/ brBk.. GkT[Adk j?, gqG{ T[; iht B{z sko b?Adk eJh e'fN gqG eT[ y'izs/ .. jB i' ;dk fJZe gqG{ B{z nZyK Bkb jo
y' T[j gqG{ nkg jh nkg w'z{d j? . e'Jh BkBe eos/ eh ikB? eosk j? .£. nksw wfj gkopqjw[ bjzs/ .. EK t/yd/ jB.
iht fJj nzdkzk BjhA bk ;edk j? fe ouBk..¢.. gzBk ¢§õ eJh e'fN oki; skw; ;kse ½ eJh e'fN do;B gqG fgnk; .. eo'VK iht gqG{-Bkw dk nkBzd
gowkswk feBQK tZvk j? ns/ T[; dh gd noEL feogB-ezi{;l em'o- eJh e'fN p/d g[okB f;fwqfs no[ fsB eT[ fwfbU gqG[ nfpBk; .. wkDd/ jB . T[j iBw woB s'A ofjs j'
ouBk Gkt e[dofs feBQh tZvh j? . ;ys-fdbl nfGr-Bk fGZiD tkb/l ;k;s .. eJh e'fN wkrfj ;s;zr[ .. e/ ;dk jh fiT[Ad/ ofjzd/ jB .
rT[Vh ;[ywBh - fJj pkDh r[o{ fBe'o-pV/ e'o/l dop-XBl go- eJh e'fN ehJ/ osB ;w[d .. gkopqjw fsB bkrk ozr[ .. eq'VK iht gqG{-Bkw d/ r[D rkT[Ad/
noiB ;kfjp ouBk j?, fi; dh ¡0thA gokfJnkl fjofj-u[okT[Ad/ jBl d{yBk- eJh e'fN BkBk gqeko izs .. fiB eT[ j'J/ nkfg ;[gq;zB .. jB, T[j iht nkswe nkBzd, ;[y ns/
nSNgdh ftZu e[dofs dh p/nzssk eJh e'fN ehJ/ fuo iht/ .. BkBe s/ iB ;dk XfB XzfB ..¦.. nv'b nt;Ek ftZu fNe/ ofjzd/ jB .
dk t/otk fdZsk frnk j?l eJh e'fN froh w/o ;[toB Eht/ .. gzBk ¢§¦ gqG{ nkgD/ GrsK B{z dw-p-dw
pbfpzdo f;zx
pbfpzdo f;zx
pbfpzdo f;zx
pbfpzdo f;zx
pbfpzdo f;zx
;b'e[ .. eJh e'fN iy fezBo fg;ku .. noEL fJ; ouBk ftZu eo'VK iht u/s/ oZydk j? . j/ BkBe ! T[j Grs
T[;sfs eofj nB/e iB nzs[ B eJh e'fN G{s gq/s ;{eo fwqrku .. t?okr tkb/ j'J/ jB, fiBQK dh ;[ofs gqG{ d/ fgnko/ j[zd/ jB .
fBzfdnkl ;qw-fwjBsl wkfJnk-XB-
gkoktko .. ;G s/ B/o? ;Gj{ s/ d{fo .. nekb g[oy d/ Bkw Bkb bZrh ofjzdh okr[ ;kozr n;NgdhL r[o{ noiB
gdkoEl Gqwkfj-Gqwfj fcod/ jBl
BkBe ouBk gqfG ouh pj[ fpfX BkBe nkfg nfbgs[ ofjnk j?. ;kfjp dh T[ukoh j'Jh fJ; nSNgdh
fis[-fi; ezw ftul fss[-T[; ezw
nfBe gqeko ..¡.. gzBk ¢§õ Gog{fo ..¤.. gzBk ¢§¦ eo'VK iht gqG{ B{z y'id/ jB ns/ ftZu th p/nzs e[dofs dk t/otk fdZsk
ftZu .
gd noEL T[;sfs-tfvnkJhl gd noEL oki;-wkfJnk d/ fszB nkgD/ nzdo nekb g[oy B{z Gkbd/ jB. j'fJnk j?l
noEL gqG{ dh ouh j'Jh d[Bhnk
eofj-eod/ jBl nzs[ B gkoktko- r[Dl BkBk gqeko-eJh fe;w d/l fuo eo'VK ihtK B{z gqG{ d/ dhdko dh ý ;fsr[o gq;kfd ..
ftZu eo'VK jzekoh iht jB ns/ eo'VK
gowkswk d/ r[DK d/ gkob/ T[ob/ pzB/ iht/-zwhnK T[woK tkb/l froh-gjkVl sKx bZrh ofjzdh j? ns/ T[BQK B{z ;kor wjbk õ n;Ngdh xo[ ¦
jh iht wjK w{oy jB . nrw nrkfX ;[Bj[ iB eEk ..
dk nyho BjhA bZGdkl gqfG-gqG{ B/l Eht/-pD rJ/l iyé -fJe fe;w d/ d/ nfpBk;h gqG{ fwb g?Adk j? .
gqG{ dh ouh j'Jh d[Bhnk ftZu gkopqjw eh nuoi ;Gk ..¡..
ouBk-;z;ko dh pDsol pj[ fpfX-eJh ts/ i' XB-d/ts/ d/ nXhB jBl fezBo- eo'VK iht ;s-;zr wzrd/ jB ns/
eo'VK iht S{w ns/ gZEo-fdb jB ojkT[ ..
sohfenK Bkb . d//tfsnK dh fJe fe;w, fiBQK dk XV T[BQK B{z nekb g[oy dk fgnko ofjzdk
ns/ eo'VK iht nzdo'A e'o/ jB i' fe;/ ;dk ;dk ;fsr[o Bw;eko ..
noEL nB/eK iht gqG{ d/ r[DK dk wB[Zy dk s/ f;o x'V/ dk j?l fg;ku- j? .
dk d[Zy Gh ed/ BjhA g;hid/ . r[o feogk s/ r[B rkfJ ngko ..
fzeo eod/ jB, go T[BQK dk jZd-pzBk BhthnK iksK d/ pzd/l ;{eo-;{ol j/ BkBe ! T[j iht ;dk GkrK
gqG{ dh ouh j'Jh d[Bhnk ftZu wB Ghsfo j't? gork;[ ..
BjhA bZG ;edk . fwqrku-fwqrK B{z ykD tkb/ Gkt S/ol tkb/ jB, fiBQK T[Zs/ gqG{ nkg sq[Zmdk
eo'VK iht d{finK dk XB u[okT[Ad/ frnkB nziB[ nfrnkB fpBk;[
j/ BkBe ! fJjh ;koh f;qSNh T[; nfbgs[- p/-dkr . j? .
jB ns/ eo'VK jh iht d{finK dh ..¡..
gqG{ B/ eJh fe;wK dh ns/ eJh noEL gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh eJh e'fN ykDh no[ yzv ..
fBzfdnk eod/ jB . fwfs Bkjh ik ek fp;Eko[ ..
sohfenK Bkb pDkJh j? .¡. ftZu eo'VK iht wkfJnk d/ fszB r[DKl eJh e'fN nek; pqjwzv ..
gqG{ dh ouh j'Jh d[Bhnk ftZu ;'Gk sk eh ngo ngko ..
n;Ngdh .. oi', sw' ns/ ;s' tkb/ jB, eo'VK iht eJh e'fN j'J/ ntsko ..
eo'VK iht XB-gdkoE dh ykso nfBe ozr ik e/ rB/ B ikfj ..
eJh e'fN j'J/ g{ikoh .. t/d, g[okB, f;fwqshnK ns/ Sk;sqK B{z eJh i[rfs ehB' fp;Eko ..
fwjBs ftZu i[ZN/ j'J/ jB ns/ eJh ;'r joy d[jj{ wfj Bkfj ..¢..
eJh e'fN nkuko fpT[jkoh .. gVQB tkb/ jB . eJh pko g;foU gk;ko ..
eo'V iht d/SK ftZu GNe oj/ jB . nfBe pqjw/ ik e/ p/d X[fB eofj..
eJh e'fN GJ/ shoE tk;h .. nkgDh ouh j'Jh f;qSNh ftZu gqG{ ;dk ;dk fJe[ J/ezeko ..
j/ gqG{ ! fi; nkjo/ s{z ihtK B{z nfBe wj/; p?f; fXnkB[ Xofj ..
eJh e'fN pB Gqwfj T[dk;h .. B/ ;w[zdo ftZu eo'VK osB g?dk eo eJh e'fN ehB/ pj[ Gkfs ..
bkT[Adk j?A T[; nkjo ftZu jh iht nfBe g[oy nz;k ntsko ..
eJh e'fN p/d e/ ;q's/ .. fdZs/ jB ns/ eJh fe;wK d/ ihn izs gqG s/ j'J/ gqG wkfj ;wkfs ..
bZr/ j'J/ jB . nfBe fJzdq T{G/ dopko ..£..
eJh e'fN sgh;[o j's/ .. g?dk eo fdZs/ jB . sk ek nzs[ B ikB? e'fJ ..
j/ BkBe ! eosko dh ouBk dk nfBe gtB gkte no[ Bho ..
eJh e'fN nksw fXnkB[ Xkofj .. gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh ftZu eo'VK nkg/ nkfg BkBe gqG[ ;'fJ ..§..
G/s eosko nkg jh ikDdk j? .¢. nfBe osB ;kro dfX yho ..
eJh e'fN efp ekfp phukofj .. iht bzwhnK T[woK tkb/ g?dk ehs/ j'J/ gzBk ¢§¦
eJh e'fN f;X ish i'rh .. nfBe ;{o ;;hno Bfynkfs ..
eJh e'fN BtsB Bkw fXnktfj.. jB ns/ eo'VK jh ;'B/ d/ ;[w/o gops gd noEL ykDh-;ko/ ;z;ko ftZu
eJh e'fN oki/ o; G'rh .. nfBe d/th d/tk pj[ GKfs ..¤..
BkBe eos/ ek nzs[ B gktfj..¡.. pD rJ/ jB . ihtK dh T[sgZsh d/ uko t;hb/ wzB/
eJh e'fN gzyh ;og T[gkJ/ .. nfBe p;[Xk nfBe ekwX/B ..
gzBk ¢§õ gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh ftZu eo'VK rJ/ jB, šnzvi@, nzv/ s'A g?dk j'D
eJh e'fN gkEo fpoy fBgikJ/ .. nfBe gkoiks nfBe w[fy p/B ..
gd noEL e'fN-eo'Vl nkuko jh iZy, fezBo ns/ fgSku jB ns/ tkb/l ši/oi@, i/o s'A g?dk j'D tkb/l
eJh e'fN gtD gkDh p?;zso .. nfBe nek; nfBe gkskb ..
fpT[jkoh-Xkofwe ohsK o;wK eoB eo'VK jh G{s, gq/s, ;{o ns/ S/o jB . š;/si@ w[VQe/ s'A ns/ šT[sG[i@,
eJh e'fN d/; G{ wzvb .. nfBe w[yh ighn? r'gkb..õ..
tkb/l T[dk;h-;z;ko tb'A T[gokw j' e/ gqG{ fJBQK ;kohnK d/ B/V/ Gh j? ns/ gkDh dh okjhA Xosh ftZu'A g?dk j'D
eJh e'fN ;;hno ;{o Byé sq .. nfBe ;k;sq f;fwqfs g[okB ..
l ;q's/-;[DB tkb/l sgh;[o-tZv/ tZv/ d{o Gh . j/ BkBe ! gqG{ ;G EkJhA tkb/l yzv-;koh Xosh d/ B" fjZ;/ wzB/
eJh e'fN d/t dkBt fJzdq f;fo nfBe i[rfs j'ts pfynkB ..
sghJ/l nksw-wB ftul fXnkB[ ftnkge Gh j? ns/ fBob/g Gh j?. rJ/ jBl g;foU-fybkfonk j?l gk;ko- nfBe ;o's/ ;[Bfj fBXkB ..
Ssq..
Xkofj-;[ofs i'Vd/ jBl efp-ethl eJh e'fN gkskb e/ tk;h .. fybkokl Gkfs-fe;wl ;wkfs-bhB j' ;op ihn g{oB GrtkB ..¦..
;rb ;wrqh ngB? ;{fs Xko? ..
ekfp-ethnK dhnK ouBKl BtsB- eJh e'fN Boe ;[or fBtk;h .. iKd/ jBl ntsko-g?dk ehs/ j'J/ iht. nfBe Xow nfBe e[w/o ..
BkBe fi;[ fi;[ Gkt? fs;[ fs;[
BtK . eJh e'fN iBwfj ihtfj wofj.. noEL Xosh d/ B" yzvK ns/ uko nfBe poB nfBe efBe ;[w/o ..
fB;sko? ..£.. gzBk ¢§õ -§¦
noEL gqG{ dh ouh j'Jh d[Bhnk eJh e'fN pj[ i'Bh fcofj .. ykDhnK okjhA eo'VK jh iht T[sgzB nfBe ;/y BtsB Bkw[ b/fj ..
gd noEL f;X-g[Zfrnk j'fJnk
ftZu eo'VK gqkDh g[ikoh jB ns/ eJh eJh e'fN p?ms jh ykfj .. j'J/ jB . ;ko/ nkekSK, pqjwzvK nkfd gkopqjw ek nzs[ B s/fj ..§..
i'rhl ish-fi; B/ ekw B{z tZ; ftu
eo'V gqkDh Xkofwe ohsK o;wK eoB eJh e'fN xkbfj Efe gkfj .. ftZu eo'VK jh iht jB . nfBe g[ohnk nfBe sj yzv ..
oZfynk j'fJnk j?l o; G'rh-;[nkdb/
tkb/ jB . eJh e'fN ehJ/ XBtzs .. eo'VK jh gqkDh g?dk j' oj/ jB ns/ nfBe o{g ozr pqjwzv ..
gdkoEK B{z wkDB tkb/l T[gkJ/-g?dk
gqG{ dh ouh j'Jh d[Bhnk ftZu eJh e'fN wkfJnk wfj fuzs .. eJh sohfenK Bkb gqG{ B/ ;z;ko dh nfBe pBk nfBe cb w{b ..
ehs/l fpoy-o[Zyl fBgikJ/-T[rkJ/l
eo'VK gqkDh shoEK d/ tk;h jB ns/ ij ij GkDk sj sj oky/ .. ouBk ehsh j? . nkgfj ;{yw nkgfj n;E{b ..ø..
p?;zso-nZrl G{-Xoshl G{ wzvb-Xosh
eJh eo'V iht ;z;ko s'A T[gokw j' e/ BkBe ;G[ feS[ gqG e? jkE/ ..õ.. gqG{ B/ nDfrDs tkoh irs- nfBe i[rkfd fdB; no[ okfs ..
d/ uZeql ;;hno- uzdqwkl ;{o-;{oil
izrbK ftZu fco oj/ jB . gzBk ¢§¦ ouBk ehsh j?, fco fJ; ouBk B{z ;w/N nfBe gobT[ nfBe T[sgkfs ..
Byé sq-sko/l dkBt-okySl f;fo-f;o
gqG{ dh ouh j'Jh d[Bhnk ftZu noEL gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh ftZu e/ ;dk-fJZe nkg jh j' iKdk j?. nfBe ihn ik e/ frqj wkfj..
T[Zs/l ;wrqh-gdkoEl ;{fs-wq:kdk
eo'VK iht t/dK d/ ;[DB tkb/ jB ns/ eo'VK iht gkskb ns/ eo'VK jh iht gqG{ B/ eJh fe;wK d/ eo'VK jh iht ows okw g{oB ;qp mKfJ ..©..
ftZu .
eJh eo'V iht tZv/ tZv/ sghJ/ pD/ BoeK-;[orK ftZu tZ;d/ jB, eo'VK g?dk ehs/ j'J/ jB, i' gqG{ s'A g?dk j' e/ nfBe wkfJnk ik eh byh B
noEL gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh ftZu
j'J/ jB . iht d[yh ns/ ;[yh jB . fco gqG{ ftZu jh bhB j' iKd/ jB . ikfJ..
eo'VK g[Zr/ j'J/ i'rh, ekw B{z tZ; ftZu
gqG{ dh ouh j'Jh d[Bhnk ftZu gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh ftZu eo'VK e'Jh iht T[; gqG{ dk nzs BjhA nfBe ebk y/b? jfo okfJ ..
oZyD tkb/ iht jB ns/ eo'VK jh
eo'VK iht nkgD/ nzdo ;[ofs i'V iht izwd/ jB ns/ eo'VK iht eJh ikDdkl feT[Afe j/ BkBe ! T[j gqG{ nfBe X[fBs bfbs ;zrhs ..
w"iK wkDB tkb/ oki/ jB .
oj/ jB ns/ eJh eo'V ethnK dhnK i[bkJhK ftZu GNe oj/ jB . nkgD/ tork e/tb nkg jh nkg j? . nfBe r[gs gqrN/ sj uhs ..¡0..
gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh ftZu gqG{
eftsk ftukod/ jB . gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh ftZu eo'VK eJh e'fN gkopqjw e/ dk; .. ;G s/ T{u Grs ik e? ;zfr ..
B/ eo'VK gzSh ns/ ;Zg g?dk ehs/ jB
gqG{ dh ouh j'Jh d[Bhnk ftZu iht p?m/ jh yKd/ jB ns/ eo'VK iht fsB j'ts nksw gork; .. nkm gjo r[B rktfj ozfr ..
ns/ eo'VK jh gZEo, o[Zy nkfd T[rkJ/
eo'VK iht gqG{ dk fBZs BtK Bkw n?;/ jB i' o'Nh ykso fwjBs eod/ eJh e'fN ss e/ p/s/ .. nfBe nBkjd nkBzd M[Beko ..
jB .
f;wod/ jB . j'J/ EZe N[ZN iKd/ jB . ;dk fBjkofj J/e' B/sq/ .. T[nk o; ek eS[ nzs[ B gko
gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh ftZu eo'VK
go j/ BkBe ! e'Jh Gh iht T[; gqG{ dh ouh j'Jh f;qSNh ftZu eo'VK eJh e'fN Bkw o;[ ghtfj .. ..¡¡..
jtk, gkDh ns/ nZrK, d/S ns/
eosko dk nzs BjhA gk ;edk .¡. iht gqG{ B/ XBtkB pDkJ/ jB ns/ nwo GJ/ ;d ;d jh ihtfj .. ;fs g[oy[ ;fs n;EkB[ ..
XoshnK d/ uZeql eo'VK uzdqwK, ;{oi
pkeh ;ck 4 s/ s/
pkeh ;ck 40 s/
pkeh ;ck 4 s/
pkeh ;ck 4
eo'VK iht n?;/ jB fiBQK B{z wkfJnk eJh e'fN Bkw r[B rktfj .. pkeh ;ck 4 s/


gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
4 4 4 4 40 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
Molecular Advances in Insect Resistance of
wkfJnk fpnkgs pj[ goekoh .. ;zs
wkfJnk fpnkgs pj[ goekoh .. ;zs
wkfJnk fpnkgs pj[ goekoh .. ;zs
wkfJnk fpnkgs pj[ goekoh .. ;zs
wkfJnk fpnkgs pj[ goekoh .. ;zs
ihtfj gqG UN s[wkoh ..¡.. ojkT[ ..
ihtfj gqG UN s[wkoh ..¡.. ojkT[ .. Field Crops Modern and Applied Approaches
ihtfj gqG UN s[wkoh ..¡.. ojkT[ ..
ihtfj gqG UN s[wkoh ..¡.. ojkT[ ..
ihtfj gqG UN s[wkoh ..¡.. ojkT[ ..
generation sequencing, high-
;ck 39 dk pkeh
;ck 39 dk pkeh
;ck 39 dk pkeh
;ck 39 dk pkeh ns/ sko/ jB ns/ eJh fe;wK d/ nB/eK throughput genotyping, and
;ck 39 dk pkeh
T{u s/ T{u fBowb fBopkB[ .. jh d/thnK d/ts/ jB . genome editing technologies
ng[Bk ehnk ikBfj nkfg .. j/ ;zs iB' ! gowkswk dk dopko hold a great potential to tackle
this challenge. Most of the
nkg/ xfN xfN ofjU fpnkfg .. n;uoi j?, T[; dhnK g?dk ehshnK nB/
genetically engineered (GE)
feqgk fBXkB BkBe dfJnkb .. eK XoshnK ns/ nB/eK jh wB'-ekwBk
cultivars are the main focus of
fifB ifgnk BkBe s/ GJ/ fBjkb g{ohnK eoB tkbhnK ;[tor dhnK rktK
today’s biotechnological
..¡¢..¡..¢..¢..£..§.. jB, nB/eK jh gkoiks o[Zy ns/ nB/eK
industries for sustainable
gzBk ¡¢£õ -¡¢£¦ jh feqSB jB, nB/eK jh nkekS ns/
agriculture. These crops that pro
gd noEL nrw eEk-ngj[zu gqG{ nB/eK jh gkskb jB.
vide protection against insects
dh f;cfs-;kbkjl nrkfX-nEkjl j/ ;zs iB' ! T[; r'gkb B{z nB/eK
and diseases are important tools
;Gk-eufjohl ;fsr[o Bw;eko-r[o{ B{z w{zjK dh okjhA ifgnk ik fojk j? . nB/
that complement an integrated
f;o fBtkUl r[B ngko rkfJ-p/nzs gqG{ eK iht T[; dk Bkw igd/ jB . pest management technology
d/ r[D rk e/l frnkB nziB[-nkswe j/ ;zs iB' ! gowkswk dk dopko (IPMT) strategy. Genetically
ihtB dh ;{M dk ;[owkl nfrnkB- j?okB eoB tkbk j? nB/eK Sk;sqK engineered cultivars which are
nkswe ihtB tb'A p/-;wMhl fwfs- f;fwqshnK ns/ g[okDK dh okjhA nB/eK developed by gene editing
nzdkzkl fp;Eko[-irs-g;kokl ngo- sohfenK Bkb T[; d/ r[DK dk biotechnology may provide a
go/ s'A go/l ozr-e"se ns/ ozr swkS/l T[gd/S j' fojk j? . preven tive defense against the
insect pests and plant diseases,
pqjw/-'pqjwk' s'Al X[fB eofj-T[ukod/ jBl j/ ;zs iB' ! nB/eK jh ;[DB tkb/ In the 1960s, there were uptake mechanisms, dsRNA
large-scale concerns about the production cost, off-target
wj/;-fStl nz;k-e[ZM fjZ;kl nz;k r[DK d/ yzkB/ gqG{ dhnK f;csK ;[D oj/ a suitable alternative crop system
ntsko-T[j ntsko fiBQK ftZu jB . j/ ;zs iB' ! T[j GrtkB ;ko/ jh world’s ability to feed itself. The effects, and RNAi resistance are for blending in IPMT program, in
gowkswk dh E'VQh e[ nkswe skes ihtK ftZu ftnkge j? . “green revolution” technology discussed here to resolve the future agro industry. In the
gene edit ing, CRISPR (Clustered
T[soh j't/l T{G/-yb's/ j'J/l gtB-jtkl j/ ;zs iB' ! T[; gowkswk d/ g?dk resulted in major growth in food- practical feld applications. It is vital consistently interspaced short
gkte-nZrl no[-t?ohl Bho-gkDhl ehs/ j'J/ nB/eK Xowoki jB, nB/eK grain yield. Between 1966 and to use the molecular markers in palindromic rehashes) and the
1990, the population of the crop breeding and their potentials
;kro-;w[zdol dfX-djhAl yho-d[ZXl jh XB d/ d/ts/ e[p/o jB, nB/eK ;w[zdo Cas9 (CRISPR-related quality) are
densely populated low-income and limitations in insect resistance
;{o-;{oil ;;hno-uzdqwkl Bfynkfs- d/ d/ts/ toD jB, nB/eK jh ;'B/ d/ ;[w/ a multifaceted tool in modern
countries grew by 80%, but research. In order to overcome
sko/l p;[Xk-Xoshl ekwX/B-wB'-ekwBk o gops jB, nB/eK jh T[; d/ pDkJ/ crop Foreword ix improvement
food production more than chemical defenses, many insects
g{ohnK eoB tkbhnK rkJhnKl j'J/ S/SBkr jB i' jo o'z ;dk T[; dk programs. The concept of
doubled. The advancement in have developed a number of
gkoiks-;[tor dk fJZe o[Zy i' wB- BtK jh Bkw b?Ad/ jB . j/ ;zs iB' ! CRISPR-CAS9 system and its
biotechnology was the counteradaptations which
wzrhnK w[okdK fdzdk wzfBnk iKdk j?l p/ T[BQK ftZu'A fe;/ B/ T[; d/ r[DK dk nzs application on insect genome has
development of bioengineered, function either before or after
B-pz;ohl w[fy p/B-w{zj ftZu pz;oh oZyD BjhA bZGk . been utilized in plants and
high-yielding cultivars of wheat consumption of food. In the next
tkbk, feqSBl pfynkB-T[gd/Sl ;o's/- j/ ;zs iB' ! gowkswk dk dopko and rice crops having multiple chapter, an attempt has been animals, including arthropods
;[DB tkb/l ;[Bfj-;[Dd/ jBl fBXkB- j?okB eoB tkbk j?, T[; d/ g?dk ehs/ resistance to insects and diseases made to describe glucosinolate- which are important in forestry,
yzkBkl Xow-Xowokil e[w/o-XB dk d/ j'J/ nB/eK o{gK ozrK d/ yzv pqjwzv ns/ and crop production sustainability. myrosinase based defenses and agriculture, horticulture, fsheries,
Recent progress in functional their role in specialist and and public health. A multi-omic
tskl poB-;w[zdo dk d/tskl efBe- nB/eK g[ohnK jB . T[; d/ g?dk ehs/ approach is required to
;'Bkl ;/y-S/SBkrl BtsB-BtKl yzv- j'J/ nB/eK izrb ns/ T[BQK ftZu T[ZrD genomics research and the generalist insect herbivores understand everything from
genetic improvements of insect interactions. In current
XoshnK d/ N'N/l pBk-izrbl ;{yw- tkb/ nB/eK fe;wK d/ cb ns/ ezd w{b genes to ecology. In, multi-omic
resistance in field crops is quite understanding of the plant
nfdqSNl n;E{b-fdqSNwkBl i[rkfd- jB . T[j gowkswk nkg jh nfdqSN o{g approaches in insect pest
promising, especially in cereals. defense mecha nism and genetic
i[r nkfdl gobT[-irs dk BkSl tkbk j?, T[j nkg jh fJj fdZ;dk irs- interactions against resistance,
The present tome “Molecular resources, species-wise availability
T[sgkfs-g?dkfJSl ows-ftnkgel ;qp swkSk j? . current omics technologies, tools
Advances in Insect Resistance of of genetic sources of aphid
mKfJ-;G EktK ftZul byh B ikfJ- j/ ;zs iB' ! T[; gowkswk d/ pDkJ/ and methods of multi-omics, as
Field Crops-Modern and Applied resistance in wheat and related
;wMh BjhA ik ;edhl ebk-skesl jfo j'J/ nB/eK jh i[r nkfd jB, nB/eK jh well as approaches undertaken
Approaches,” is of the latter kind. species is summarized, including
okfJ-gqG{-gkfsSkjl bfbs-;[zdol fdB ns/ nB/eK jh oksK jB . T[j nB/ by researchers to comprehend
On this modern subject, Dr. a review of the aphid resistance
X[fBs-X[BhnK j' ojhnK jBl r[gs eK tkoh irs dk BkS eodk j? ns/ host plant resistance, and their
Tanda has attempted to gene identified in wheat and its
uhs-fuZso r[gsl ozfr-gq/w Bkbl nB/eK tkoh irs-T[sgZsh eodk j? . highlight the theme that plants progenitors in wheat research. use in insect pest management
have advanced in bewildering The correlation of molecular
nBkjd-fpBk tikJ/ tZi oj/l M[Beko- j/ ;zs iB' ! T[j gowkswk n?;k frqj;sh technology. Recent approaches
fwZmh nktkzl T[nk ek-T[; dkl ;fs- j? fe T[; d/ xo ftZu nB/eK jh iht cluster of morphological and profiles with biological features of of miRNA-mediated genetic
;dk-ekfJwl fBopkB[-tkSBk-ofjsl jB, T[j ;G EktK ftZu ftnkge ns/ biochemical hindrances for whitefly populations paves the regulation offer a conceptual
xfN xfN-jo/e xN ftZul feqgk fBXkB- ;G EktK ftZu w"z{d j? . security against insects and way for deciphering the model depicting the mechanism
different herbivores. RNA underlying scrutiny in the of miRNA mediated plant–insect
j/ feogk d/ yzkB/ ! dfJnkb-j/ dfJnk j/ ;zs iB' ! gowkswk dk dopko interaction. The potential
interference (RNAi) could be whitefly species in different crop
d/ xo ! fBjkb-gq;zB-fuZs . j?okB eoB tkbk j? . T[; dh ouh j'Jh biotechnological applications of
used selectively to kill an insect resistance and improvement.
noEL j/ ;zs iB' ! ngj[zu ns/ nB/eK ozrK dh wkfJnk ;wMh BjhA ik miRNA in insect resistance and
pest species without adversely The exploitation of plant R
nEkj gowkswk dh f;cfs-;kbkj ;edh, T[j gqG{-gksSkj nB/eK e"se crop improvement have been
affecting nontarget spe cies by genes, lectin coding genes,
;[fDnk eo' fi; dk dopko j?okB eoB ouk fojk j? . T[; d/ do s/ nB/eK ;[ohb/ well depicted. Lastly, various
targeting the genes essential for ribosome-inactivating proteins,
tkbk j? . ¡. ojkT[ . okrK dh X[Bh j' ojh j? . T[E/ nB/eK jh approaches utilized by cultivars in
pest insect’s growth, plant secondary metabolites, and
j/ ;zs iB' ! ;dk jh r[o{ d/ do s/ fuZso r[gs gqsZy fdZ;d/ jB . response to insect herbivory with
development, or repro duction. RNAi can be of great importance
f;o fBtkfJnk eo' . r[o{ dh fwjo Bkb j/ ;zs iB' ! gowkswk ;G s'A T[Zuk The mechanism of RNAi and steps in imparting resistance against genomic, molecular procedures
p/nzs gqG{ d/ r[D rk e/ wB ftZu nkswe j? fi; d/ do s/ nB/eK Grs gq/w Bkb involved in fruit host plant- turnip aphids. However, there are and exploring of molecular
ihtB dk ukBD g?dk j' iKdk j?, r[o{ nZm/ gjo T[; dh f;cfs-;kbkj d/ rhs induced RNAi for insect pest acceptance and biosafety issues strategies to understand host
e'b'A fwfbnk j'fJnk nkswe ihtB dh rkT[Ad/ ofjzd/ jB . T[; d/ do s/ fpBk control followed by present related to the use of transgenics. plant–insect interaction in
;{M dk ;[owk nkswe ihtB tb'A p/- tikJ/ tZi oj/ ;kiK dh fwZmh ;[o dk status of RNAi-based insect pest Genetic engineering, wide designing novel insect-resistant
crop cultivars have been
;wMh dk BkS eo fdzdk j? . nkBzd pfDnk ofjzdk j?, fi; dk nzs control in fruit crops in which hybridization, marker-assisted
specifc vital genes have been selection, gene pyramiding, RNAi, highlighted. This is, indeed, an
j/ ;zs iB' ! fi; gowkswk B/ fJj BjhA bZG ;edk ns/ T[j nkBzd nw[Ze advanced awesome book and an
silenced and used in improving CRISPR-Cas system, proteomics,
;koh e[dofs pDkJh j'Jh j? T[; dh j? . uncommon blend of pure and
food security and livelihoods. The and metabolomics have been
;woEk dk jZd-pzBk BjhA bZG ;edk, j/ ;zs iB' ! gowkswk ;dk ekfJw applied science presented in the
information on potential and viii discussed for creating novel
T[; gqG{ dh tfvnkJh p/nzs -p/nzs j?. ofjD tkbk ns/ T[; dk n;EkB nNZb broader human social context. I
limitations of molecular markers resistance against insect pests
j/ ;zs iB' ! fi; gowkswk d/ nB/ j? . T[j T[ZfunK s'A T[Zuk, gftZso-;o{g would like to congratulate Dr.
to identify genes of interest and and for the development of
eK jh u'i-swkS/ jB i' frD/ BjhA ik ns/ tkSBk-ofjs j? . Amarjit Tanda, the editor of this
QTLs for marker assisted insect natural enemies conferring
;ed/, T[j gowkswk y[Sh-rwhl d'jK s'A r[o{ BkBe ;kfjp d/ gzit/A ;o{g, book, for bringing out a valuable
development of crop cultivars beneficial traits in
go/ ofjzdk j? . r[o{ noiB ;kfjp nkyd/ jB fe j/ gqG{ collection of chapters concerning
with insect resistance will be biotechnological interventions for
j/ ;zs iB' ! T[; gqG{ dk dopko ! s{z nkgD/ ou/ j'J/ ;z;ko B{z s{z nkg jh benefcial for sustainable crop creating novel resistance against the most important aspects of
j?okB eo d/D tkbk j? fi; d/ g?dk ehs/ ikDdk j?A, s{z nkg jh jo/e ;oho ftZu production. It is widely major insect pests of rice chapter. molecular advances in insect
j'J/ nB/eK jh pqjw/ T[; d/ do s/ t/dK w"z{d j?A . understood that the The integration of genomics and resistance research. This book will
serve as a vital reference tool of
dk T[ukoB eo oj/ jB, nB/eK jh fSt j/ dfJnk d/ yzkB/ ! j/ dfJnk d/ advancement of insect resistant proteomics with metabolomics benefit to scientists, students,
p?m e/ T[; dk fXnkB Xo oj/ jB, j'o ;'w/ ! j/ gowkswk ! fi; fi; iht B/ s/ and safe cultivars of plants and could be a promising field of policymakers, and other
progress in integrated pest research for developing improved
nB/eK jh S'N/ S'N/ T[; d/ ntsko jB, ok Bkw ifgnk j?, T[j ;G gq;zB-fuZs researchers in academia and the
management need a mind- crops and providing sustainable
nB/eK jh fJzdo d/ts/ T[; d/ do s/ yb's/ ofjzd/ jB . agro-industry.
boggling comprehension of biological elements for integrated
ofjzd/ jB . f;ZNkL gowkswk e[dofs dk
insect host plant relationships. pest management. With
j/ ;zs iB' ! gowkswk dk dopko j?okBhiBe f;oiBjko j? ns/ T[j
The chapter targets the changing climatic conditions, Prof. Dr Gurdev S Khush
j?okB eoB tkbk j?, T[; d/ g?dk ehs/ nkgDh p/nzs ouh j'Jh e[dofs s'A tZyok
strategies for RNA interference developing resistant cultivars University of California
j'J/ nB/eK jh jtk gkDh ns/ nZr nkfd ns/ fBnkok j?.
against different insect pests of while taking care of changing Davis, CA, USA
jB, T[; d/ g?dk ehs/ j'J/ nB/eK jh
fruit plants for enhanced fruit populations of planthoppers and Plant Breeding Genetics
tkfj r[o{ ih ek ykb;k..
tkfj r[o{ ih ek ykb;k..
tkfj r[o{ ih ek ykb;k..
tkfj r[o{ ih ek ykb;k..
osBK d/, djhA d/, d[ZX d/ ;w[zdo jB. tkfj r[o{ ih ek ykb;k..
production. Double-stranded biotype development is a major and Biotechnology IRRI, Los
tkfj r[o{ ih eh csfj..
tkfj r[o{ ih eh csfj..
T[; d/ pDkJ/ j'J/ nB/eK jh ;{oi uzdqwk tkfj r[o{ ih eh csfj.. RNA (dsRNA) stability, dsRNA challenge. Advances in next- Baños, Philippines
tkfj r[o{ ih eh csfj..
tkfj r[o{ ih eh csfj..


gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
4 4 4 4 41 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
gzikp NkJhw
ejkDh
ejkDh
ejkDh
ejkDh
ejkDh
i{m n?;H ;keh
i{m
i{m
i{m
i{m
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;kehn?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;kehn?;H ;keh
n?;H ;keh
fgSb/ nze dk pkeh
fgSb/ nze dk pkeh
fgSb/ nze dk pkeh
fgSb/ nze dk pkeh w?A fJ; tkoh c/o bkp/bk dk j[ew ;w/s T[; p'Nh B{z nzdo bzxk w/o/ tZb fijVk nZi she d{finK dhnK
fgSb/ nze dk pkeh
bJh pkjo xZfbnk< w?A d/fynk wzfBnk. T[; t/b/ w/o/ nzdo fJe vo d/ydk g{S fjbkD bZrk. w?A EkbhnK ftu MKedk foj?A, w{zj wkodk
sK fco gfjbK fijV/ p{j/ okjhA B"eo ;h. T[; n"os dk iK T[; d/ e[Zs/ dk gb/N ftu'A d{ih p'Nh u[Ze e/ c/o T[; foj?A. w?A s/o/ fij/ eJh wod d/y/ B/. s{zHHH<
xo'A pkjo frnk ;h E'VQh d/o pknd fi; d/ G"AeD s/ T[;d/ s/i dzd w?B{z tZb ;[ZNh. e[Zsk d{ih p'Nh B{z th gfjbk p'bfdnK bkp/bk dh nktkz EEbk
T[j T[;/ dotki/ okjhA w[V nzdo B{z ;kc fdZ; oj/ ;B, fijV/ w?B{z fwzNK tKr w{zj 'u b? uZpD bZrk. T[j p'Nh rJh ns/ c/o fit/A uhy pD e/ T[;
nk fojk ;h, go fJ; tkoh T[j ftu ckV e/ ;[ZN ;ed/ ;B. yKdk j'fJnk Bkb nkgDh g{zS th nzdo'A pkjo fBebh,
fJeZbk Bk ;h ;r'A T[; Bkb pkjo w?A cohio 'u izw/ wk; 'u'A fJe fjbKdk ik fojk ;h. ''s{z w?B{z pj[s ewhBk bZr foj?A, fJe'
pzBQ/ d' e[ZfsnK ftu'A fJe e[Zsk th p'Nh w;K jh fyZu e/ pkjo eZYh ns/ šs{z e[M fuo gfjbK w?B{z fJe ;tkb tkoh xNhnk. ik fBeb ik j[D/ w/o/
;h. B"eo B/ T[; dh ;zrbh cVQh j'Jh nkgDh EK 's/ yV'fsnk e[Zs/ tZb ehsk ;h fe n"os s/o/ ;kjt/A feT[A xo'A pkjo. fJj Bk j't/ fijVk fJj
;h. p{j/ okjhA nzdo nkT[AfdnK jh trkj wkoh. T[Zuh nktkz Bkb G"Aed/ fvZr g?Adh j?< feT[A S'Nh pD iKdh j?< e[Zsk e[M gb gfjbK fe;/ ikBto d/
e[Zsk w?B{z d/y gfjbK tKr z'o Bkb e[Zs/ B/ fJe tkoh w{zj j/mK b? ik e/ feT[A fBskDh fijh fd;D brdh j?< wk; dhnK p'NhnK yk fojk ;h s/o/ N[eV/
G"AeD bZrk. T[; dh nktkz T[; ewo/ T[; eZu/ wk; dh p'Nh B{z ;[zfxnk go eh itkp d/tK w?A s?B{z fJ; dk. n;b N[eV/ eo d/t/.@
ftu j'o th T[Zuh ;[DkJh d/ ojh ;h. ykXk Bk. fit/A T[j p'Nh T[; B{z uzrh ftu sK fJjdk itkp s?B{z fwb jh c/o eh E'Vh fuo pknd w?A e'mh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
;kok ewok r{zi fojk ;h. w?A ni/ she Bk bZrh. e[Zsk w/o/ tZb d/y c/o frnk j?, go T[j s/oh ;wM ftu BjhA 'u'A pkjo fBeb T[t/A jh wk; Bkb
pZfunK e'b w[V nkfJnk. fJE/ nk e/
th nkgDh EK s/ ;fjfwnk p?mk ;K. gfjbK tKr G"AeD bZrk. nkfJnk. s{z fijVk wod fJ; t/b/ w/o/ fbpV/ jZE bJh ;Ve s/ fJeZbk
w?A nkgDk gfjoktk jh BjhA ;r'A wB
''fJj e[Zsk pj[s y{zyko j?. i/ fJ; bkp/bk ni/ she th nkgDh EK ;kjwD/ p?fmnK fpbe[b fJ; e[Zs/ fijk N[fonk ik fojk ;K. w/o/ nzdo T[; t/
th pdb fbnk. j[D fszB toQ/ bzx rJ/
B{z SZv fdsk ikt/ sK fJj fwzNK ftu s/ p?mh ;h. T[;d/ fujo/ d/ Gkt ni/ j?A, jK fJ; e[Zs/ fijk. ;Zu jh s/o/ ns/ b/ jzkoK ;tkb ;B ns/ fezBhnK
B/ T[; rZb B{z. i' w?A ehsk T[; dk
s/o/ ;oho d/ g[oz/ eo d/t/rk, go s{z th gfjbK fij/ jh ;B, ;ys ns/ fJ; ftu e'Jh coe BjhA. w?A fJ; e[Zs/ ;kohnK n"osK dk fj;kp, n"osK th
gSsktk ni/ th w/o/ wB ftu j?. j[D
fJ; e'b'A vo Bk feT[Afe B"eo B/ fJ; r[Z;/ Go/. fJZXo w/o/ nzdo fJe ;fjw B{z wodK B{z ;pe f;ykD bJh No/Av BjhA ;r'A b'eK dhnK EkbhnK ftu'A
sK w/oh ;koh T[wo bzx rJh. E'VQh
B{z cV ofynk. fJ; d/ rb ftu fJe fSfgnk j'nk ;h. bkp/bk B/ fJSko/ Bkb ehsk j?. fit/A wod B{z d{i/ dh Ekbh b? e/ ykXhnK i{mK. fiBQk B{z w? wB'
fijh puh j? fJj th fJzM jh NZg ikDh
w'Nh ;zrbh pzBQh j'Jh j?. fJj s?B{z e[M w?B{z nkgD/ e'b ;Zfdnk ns/ gfjbK 'u'A i{m ykDh uzrh brdh j? fJj e[Zsk wB frD fojk ;K, ns/ fJe xo dh
j?. fJ; t/b/ wB ftu fJe' rZb j? fe
BjhA ej/rk. s{z T[m e/ T[j ;kjwD/ tkbh EK s/ pfjD bJh fejk. w?A cfoi th T[t/A jh eodk j?. d{ih n"os, iK ;[Zuh Ekbh ;h, fi; B{z w?A ;koh T[wo
ihtB d/ fijV/ E'V/Q fdB pu/ B/ xZN'
dk cfoz y'bQ.@ e'b'A jN e/ w[V T[;/ e[o;h e'b nk frnk d{i/ dh n"os jw/SK i{m jh sK Bekodk nkfJnk ;K, M[mbKdk
xZN T[BQK ftu sK w?A i{m Bk yktK.
gsk BjhA T[; t/b/ w?B{z eh j' fiE/ e[M fuo gfjbK p?mk gb/N ftu efjbKdh j?. d{i/ dh n"os sK fJe nkfJnk ;K. T[; t/b/ N{ofdnK w/o/
S[ebk fJj efj u[Zg eo frnk.
frnk ;h. w?A o'Nh yKdk nkgDh Ekt'A gJhnK wk; dhnK p'Nhnk fuZE fojk jzYkJ/ egV/ fijh j[zdh j?, go gokfJnk nzdo nkgDh gsBh bJh fJe
T[Zm yV'sk ns/ u[Zg ukg ik e/ cfoz ;K. wod T[; B{z jh gfjD e/ y[Sh wfj;{; gSsktk Gfonk j'fJnk ;h. T[; d/ J/; tkoh w?A c/o eko ubKfdnK T[; wod
tZb d/fynk fijVk nkgD/ phs/
y'bQ fbnk. c/o bkp/bk tZb fJt/A d/ ''j[D s{z fJj gb/N ftu gJ/ wk; eod?. T[; B{z jkf;b eoe/ nkgD/ nkg ihtB d/ ;[ZyK d/ ;ko/ toQ/ n?t/A jh
ihtB s'A pj[s Sow;ko ;h. fi; d/
fynk fit/A g[ZfSnk j't/, dh fJe p'Nh u[Ze e/ fJ; e[Zs/ tZb ;[N B{z pbtkB ;wMD brd?. d{i/ dh n"os bzx rJ/ ns/ w?AHH<
''j[D w?B{z eh j[ew j?<'' e/ t/y.@ gk e/ fit/A T[j w[be she fiZsD d/ w?A w;K jh j"b/ j"b/ N[odk nkgD/ fujo/ s/ fit/A jo EK gSsktk jh
''s{z fJ; dk cohzo y'bQ.'' nfijk eoB s'A gfjbK w?A fJe dknt/ eoB brd?. wod B{z ed/ nkgDh ;"D tkb/ mhj/ s/ gj[zfunk. w?B{z ;koh gSsktk T[frnk j'fJnk ;h.
bkp/bk d/ fejK w?A T[; dk cohzo tkoh c/o bkp/bk tZb d/fynk fijVh n"os uzrh BjhA brdh. T[j T[; ftu oks BhAd Bk nkJh. ;koh T[wo nkgDh n;hA czeSB tkbh EK s/ gj[zu
rJ/. S[ebk eko 'u'A pkjo fBeb
y'fbQnk. T[; ftu izwh poc 'u fezBk T[;/ soQK nv'b p?mh ;h. T[; tZb jikoK B[e; eZYd?, T[; B{z fbskVd?. fiZs dhnK y[ShnK wBkT[D tkbk w?A
jh eZuk wk; fgnk ;h, bkb bkb d/y w/o/ wB ftu fit/A fJe vo Bkb go d{i/ dh n"os T[; B{z jw/SK ;'jDh wod fet/A nyhoh T[wo/ pkih jko frnk nkfJnk. T[; B/ w?B{z eko e'b jh SZv
ozr dk wk; fijVk poc dh s?j 'u j;h th nk rJh. fijVk e[Zsk eZu/ fd;dh j?, r[Dtzsh brdh j?. jo n"os ;h. ;t/o j[zfdnK she w?A c?;bk eo fdZsk ns/ T[j ;e{b tkfbnK dh GhV
izfwnk jbek r[bkph fdZ; fojk ;h. wk; dh p'Nh BjhA yKdk T[j Gbk gb/N i{m th BjhA j[zdh, n;b 'u sK s?B{z jh fbnk ns/ sBikBhnK ;oeko B{z ftu fxfonk s/i s/i fvzxK g[ZNdk
w?A nfijk eoe/ fJe tkoh c/o tkb/ fozBQ/ wk; B{z th fet/A ykt/rk< w?A ;[Zuh Ekbh dh gSkD BjhA.@ nkgDh phwkoh dk pjkBk pDk e/ jkb tZb N[o fgnk.
;wkgs
;wkgs
;wkgs
;wkgs
bkp/bk tZb sZfenk. nkgD/ nkg B{z ;tkb ehsk. go fdb bkp/bk fJZe' ;kj p'bdh ik ojh fjzd[;skB nkgDh gsBh, nkgD/ ;wkgs
B"eo d/ jZEhA cfVnk e[Zsk ni/ dh rZb efjD s'A gfjbK w/oh Bio ;h,
she th fJe' ;kj G"Aeh ik fojk ;h. c/o T[; e[Zs/ s/ ubh rJh fijVk ni/ n"os wod B{z ;G e[M d/ e/ th ed/
fszB rZgh
fszB rZgh
fszB rZgh
fszB rZgh
fszB rZgh
T[; dh vokT[Dh nktkz T[;/ soQK th B"eo d/ jZEhA cVh ;zrbh Bkb T[; ;kjt/A S'Nh BjhA pDdh, T[jd/
ewo/ d/ tksktoD B{z fGnkBe pDk pzfBQnk j'fJnk ;h. nkgDh Ekt/A ;kjwD/ BjhA fvrdh ;r'A wod jh fe;/
fJ; soQK w?A uko S/o
ojh ;h. e[Zs/ dhnK s/z Bj[zdoK ewo/ p?fmnK w?A gb/N 'u gJh p'Nh e[Zs/ tZb dh n"os e'b ik e/ BhtK j' iKd?, EZb/
wko e/ fbnkfJnk xo,
d/ coS s/ fuo fuo eo ojhnK ;B. trkj wkoh. e[Zs/ B/ fJ; tkoh th fvr g?Ad?. s{z w?B{z nkgD/ ;kjt/A BhthA
d' tzv/ r[nKYhnK B{z
šs{z cohio 'u'A eZu/ wk; dh fJe gfjbK p'Nh B{z ;[zfxnk ns/ c/o T[jB{z ns/ s[ZS ;wfMnk j?, go BjhA s{z rbs
d' oZy' xo ;h.
p'Nh eZY e/ fJ; e[Zs/ tZb ;[ZN e/ nkgD/ s/i dzdK 'u c;k iVe iVe fejk. i/ w?A i{m jK sK s{z T[; i{m B{z
d/y.'' eodk uZpD bZrk. T[j gbK ftu jZvh ykD tkbk e[Zsk, BhtK ns/ s[ZS
fJj ;[D d{ik rZgh
gZN tik e/ rofink,
fJj th e'Jh fSeko j?,
fJj e'Jh fSeko BjhA,
eZb s{z nkJh y/fvnk ;h w?A th
eZb s{z nkJh
eZb s{z nkJh
eZb s{z nkJh
eZb s{z nkJh
S/o dk fSeko ;h.
w/o/ e'b pzd{e e'Jh Bk
f;oc fJe r'bh ;h.
ekp{ nk frnk ;h s{z Bk nkT[Adh sK
S/o d/y eZ; e/ w?A
J/dK nkJ/ s[;hA w/o/ c[ZbK p{fNnK B/
wkoh T[j r'bh ;h.
fit/A e'Jh fJeZbh p?mh T[vhefdnK jh
rZghnK e'b f;oc rZgK Y/o j[zdk S/o c/o eZY
T[dk; e[Vh B{z w[oMk ikDk ;h eZb
dh jh rZb j[zdh, b?Adk r'bh ftu'A,
T[jdk oKMD nukBe nk ukn BjhA ;h uVQB/ w/o/ xo B{z
fszB rZghnK B/ nrb/ S/o B{z fco r'bh
fgZfSUA dh nZyK pzd eo bt/ d/y eZb gzSh th
fJe ekBcz; p[bkJh ;h. T[jh w?A wkoh ;h.
s/ x[ZN rbtZeVh 'u b? nk rJ/ fBwkD/ fJ; soQK w?A izrb ftu'A
S/o dk fSeko fet/A eoh
fJe bzpk u[zwD bt/ w/o/ pB/o/ s/ gzi S/o wko fdZs/,
dk j? izrb ftu,
fzzdrh d[nkok gos nkJh eZb rhs rkT[Ad/ Bk EZeD d' fdZs/ c[cV B{z
fJ;h ftS/ T[s/ T[jBK
s/o/ nkT[D Bkb s/o/ nkT[D Bkb fszB oZy' xo ;h.
uouk eokJh ;h.
ftjVk Go frnk wfjeK Bkb fJj GkDk tkgfonk
eZb s{z nkJh id'A s{z nzdo r'ok SDedk s{z BZe' BZe Go fdZsk d'jK dh rZb ;[D
S/Vh uouk gfjb/ rZgh
nkgDk nkg ;kok e[ZM gfjbk gZp Xfonk w/o/ ;kjK B{z shik rZgh jZ; fgnk,
nkgD/ fSeko dh, fJj th e'Jh fSeko j?,
pKjK 'u b? e/ rhs ;[D/ ozr fpozr/ nkgD/ fi;w dhnK
fet/A T[; x'Vh uVQ
fJj e'Jh fSeko BjhA,
w/o/ iBw fdB s/ fuoK pknd s/ohnK ;[rzXhnK Bkb
ehsh ekotkJh ;h. n;hA th y/fvnk ;h
c[ZbK dk r[bd;sk pZrhnK thDhnK s'A tzrK d/ g"D th uzdoh eZb nkJh
w/o/ e'b pzd{e fJe s/ izrb ftu fSeko ;h.
s/ohnK y[Sp{nK Bkb bZfdnk s/oh p[ZbK s/ nkJh w[;ekB B/ s/o/ Bkb p{jK 's/
fJZe' jh r'bh j? ;h, Bk e'Jh pzd{e ;h s/
wfjedk fyfVnk fJzM Go fdZsk w?B{z fJzM BZfunk w?A eZbQ
S/oK dk M[zv t/y ;/X eZ; bkJh ;h. Bk jh e'Jh r'bh e'b,
gfjbK nZr/ j' e/ fwfbnk fit/A ykbh nzpo Go d/D fit/A o'Adk pZuk
pzd{e jZE cV e/ s/ fS;s ;o eoe/ nkgD/ sK e'b f;oc
d';sK B/ th J/dK jh fNwfNwkT[Ad/ f;sko/ Bt/A fyb"D/ fwb ikD 's/
pzd{eh x'Vk dZp e/ pzd{e dk bkfJ;?A; ;h.
fdb'A S[G ekwBktK dh w/b/ 'u fit/A r[nkuk j;dk BZudk NZgdk j?
w?A mkj r'bh wkoh ;h. id S/o d/yd/ fdyk
tkSV bkJh wfjp{p fwb ikt/ eZbQ iBw fdB s/ d/Ad/ bkfJ;?A; T[jB{z,
r'bh bzxh fJe 'u'A
fit/A w?A fJe tko wk;h d/ fgzv ;[zBk okj Go ikt/ fit/A e[M J/;/ soQK dk jh j'fJnk fvZr gt/ T[j
fco d{i/ 'u'A j[zdh j'Jh,
pkr 'u nzp u{gD frnk d[;fjok d/yD ikD w/o/ Bkb s/o/ nkT[D 's/ ;ko/ S/o xo fbnkJ/ ;h.
shi/, u"E/ 'u'A bzxd/
vkH nwoihs NKvk
vkH nwoihs NKvk
vkH nwoihs NKvk
rfVnK s/ whAj d/ SokN/ 'u tkfbnK Bkb vkH nwoihs NKvk jh GZih M[zv ;koh ;h. jow'jB f;zx tkbhnk
vkH nwoihs NKvk
jow'jB f;zx tkbhnk
jow'jB f;zx tkbhnk
jow'jB f;zx tkbhnk
jow'jB f;zx tkbhnk


42
42
42 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
42 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
42 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
fBT{ hb?Av, nk;Nq/bhnk d/ gqXkB wzsoh
fBT{ hb?Av, nk;Nq/bhnk d/ gqXkB wzsoh
fBT{
fBT{ hb?Av, nk;Nq/bhnk d/ gqXkB wzsohhb?Av, nk;Nq/bhnk d/ gqXkB wzsoh
fBT{zhb?Av, nk;Nq/bhnk d/ gqXkB wzsoh
e?B/vhnB gqXkB wzsoh B/ e?pfBN
e?B/vhnB gqXkB wzsoh B/ e?pfBN u ehsk c/opdb, Gkosh
e?B/vhnB gqXkB wzsoh B/ e?pfBN u ehsk c/opdb, Gkosh
e?B/vhnB gqXkB wzsoh B/ e?pfBN u ehsk c/opdb, Gkoshu ehsk c/opdb, Gkosh
e?B/vhnB gqXkB wzsoh B/ e?pfBN 'u ehsk c/opdb, Gkosh
B/ ehsh w[bkeks, j'fJnk nfjw ;wM"sk
B/ ehsh w[bkeks, j'fJnk nfjw ;wM"sk
B/ ehsh w[bkeks, j'fJnk nfjw ;wM"sk
B/ ehsh w[bkeks, j'fJnk nfjw ;wM"sk
B/ ehsh w[bkeks, j'fJnk nfjw ;wM"sk
w{b dh nBhsk nkBzd B{z fwfbnk tZvk nj[dk
w{b dh nBhsk nkBzd B{z fwfbnk tZvk nj[dk
w{b dh nBhsk nkBzd B{z fwfbnk tZvk nj[dk
w{b dh nBhsk nkBzd B{z fwfbnk tZvk nj[dk
w{b dh nBhsk nkBzd B{z fwfbnk tZvk nj[dk
gkobhw?ANoh ;eZso d/ s"o 's/ ezw eo
u[Ze/ jB. ;szpo 2021 ftZu No{v' d/
gqXkB wzsoh ti'A shih tko ;Zsk ftZu
nkT[D s'A pknd fJj gfjbk tZvk c/
opdb ;h.
dZyDh J/ShnkJh w{b d/ nkfoc
ftokBh B{z fBnK wzsoh ns/ nNkoBh
iBob pDkfJnk frnk ns/ T[j
gfjb/ fJ;wkJhbh wzsoh pD/ jB. fJ;/
soQK Sqhbzek w{b d/ r?oh nkBzd;zroh
eqkT{B fJzvhihB; fob/SBz wzsoh pD/
ns/ T[j gfjb/ skfwb wzsoh jB. wkoe
fwbo fJwhrq/SB, SoBkoEh ns/
t?fbzrNB (fpT{o') fBT{zhb?Av d/ gqXkB wzsoh feq; fjgfeBz ns/ T[BQK d/
Bkrfoesk d/ Bt/A wzsoh jB. fJ; c/
nk;Nq/bhnkJh jwo[spk n?AEBh n?bpBhz B/ nkgDh gfjbh ;kbkBk nk;Nq/bhnk-
opdb ftu ;Zs wzsohnK B{z jNk fdZsk
fBT{zhb?Av bhvoK dh whfNzr ns/ eJh toQ/rzY d/ iSB bJh w[bkeks ehsh.
frnk ns/ ;Zs Bt/A fujfonK B{z soZeh
fBT{zhb?Av ;oeko d/ fJZe fpnkB ftZu fejk frnk fe fJj w[bkeks T[d'A j'Jh
fdZsh. T[BQK d/ g'oNc'bhU ftZu nZm
j? id'A d't/A d/S Bzdheh nkofEe ;pzXK (;hJhnko) dh 40thA toQ/rzY, NoK;-
UNktk (fpT{o') e?B/vk d/ gqXkB jkT{f;zr, p[fBnkdh YKuk ns/ wzsoh pD/ j'J/ jB, fiBQK ftZu T[g
s;wkB :ksok gqpzX dh 50thA toQ/rzY ns/ e{NBhse gqshfBXsk dh 80thA toQ/
wzsoh i;fNB No{v' B/ oZfynk ns/ GkJhukfonK d/ wzsoh ti'A Skwb ehsk gqXkB wzsoh ns/ ftZs wzsoh feq;Nhnk
rzY wBk oj/ jB.
iBse ;[oZfynk d/ Bt/A wzsohnK B{z frnk j?. Gkosh w{b dh nBhsk nkBzd cqhb?Av, fJB't/SB, ftfrnkB ns/
fjgfeBz B/ fejk fe @;kv/ ;G s'A Bzdheh nzsookSNoh ;pzXK dk iSB
Skwb eod/ j'J/ e?pfBN ftZu tZvhnK yzkBk p'ov dh gqXkB pDkJh rJh j?. T[d:'r wzsoh cqK;'fJ;-fcfbg S?Ag/B,
wBkT[D, toQ/rzY d/ fJ; ftS/S ;kb B{z wBkT[D ns/ j'o th fpjso GftZy bJh
spdhbhnK dk n?bkB ehsk j?. Bt/A wzvoh wzvb ftu gzikph w{b tksktoD ns/ ibtk:{ gfotosB
ezw eoB bJh gqXkB wzsoh nbpkBhz Bkb d[pkok w[bkeks eoBk pj[s tXhnk
e?pfBN ftu tZv/ c/opdb eofdnK 7 d/ joihs f;zx ;ZiD B{z e?B/vk dh wzsoh ;NhtB frbp"bN ns/ ftd/S
;h.@ ;Zs wjhfBnK ftZu d'tK gqXkB wzsohnK dh fJj gzithA tko w[bkeks ;h.
Bt/A fujo/ bJ/ jB ns/ 23 wzsohnK fezrz gqhth e"A;b dk gqXkB ns/ wkwfbnK dh wzsoh w/bkBh i'bh Skwb
fjgfeBz B/ fejk fe nk;Nq/bhnk-fBT{zhb?Av bhvoK dh whfNzr @nrb/ ;kb
d/ wfjew/ spdhb ehs/ rJ/ jB ns/ n?woi?A;h fsnkoh pko/ ns/ e?B/vk dh jB.
bJh ;pzXK bJh w[bKeD ns/ soihjK fBoXkos eoB dk T[jBK dk ;kbkBk w"ek
7 wzsohnK dh S[ZNh eo fdZsh j?. j[D g?;hfce nkofEe ftek; wzsoh No{v' B/ fejk fe BthA e?pfBN e?B/
j?@.
e[Zb 38 w?Apoh e?pfBN ftu n"osK ns/ fB:[es ehsk frnk. ewb y/Vk B{z vhnBK bJh ;G s'A wjZstg{oB uhzK
fpnkB ftZu fejk frnk fe 12 wjhfBnK dh ;gZSN ;wK ;hwk d/ Bkb
wodK dh pokpo frDsh j?. ftfGzBsk, Sw{bhns ns/ ngkji gqdkB eoB bJh fsnko j?, fi; ftZu
s;wkB ftZu fBoftxB :ksok dh fdSk ftu nZr tXD bJh gfjbedwhnK d/
n?bkB nB[;ko e?pfBN ftu gqXkB ftneshnK d/ wzsoh pDkfJnk frnk wZX tor bJh ihtB B{z j'o feckfJsh
Bkb ;z:[es nk;Nq/bhnk-fBT{zhb?Av wkjo ;w{j B{z fJeZmk eoB bJh fJZe ;wM"sk
wzsoh s'A fJbktk 38 wzsohnK B{z j?. fJZe j'o fJzv'-e?B/vhnB nkfoc pDkT[Dk ns/ nkofEesk B{z tXkT[Dk
j'fJnk @. fJ; ftu fejk frnk fe ;[oZfynk Bkb ;wM"sk ehs/ fpBK ;ob
poeoko oZfynk frnk j?. ;wkuko J/ ftokBh B/ e?pfBN ftZu nkgDh Skwb j?. ;EkBe whvhnk B/ fog'oN
;ojZd d/ Bkb NoK;-s;wkB eko'pkoK ns/ ;?o-;gkN/ B{z tXkT[D bJh T[gkn
iz;h fSBj{nk dh fog'oN w[skpe e[Zb S[o{nks ehsh, i' N'oKN' ftZu gkoev/ fdZsh fe fJ;dk wsbp nZm ;kbK dh
ngDkJ/ ikDr/. wkjo ;w{j i{B 2024 d/ nzs sZe fog'oN eo/rk. d'tK fXoK B/
23 wzsohnK B{z BthAnK G{fwektK b-jkJh gkoe dh B[wkfJzdrh eodk ;Zsk ftZu ofjD s'A pknd xZN frDsh
nkofEe ;fj:'r, tgko ns/ ibtk:{ spdhbh d/ w[ZfdnK 's/ th uouk ehsh.
;"AghnK rJhnK jB, fiBQK ftZu fpb j?. ftokBh B{z fBnK wzsoh ns/ nNkoBh fbpob J/izv/ B{z oh;?N eoBk j? ns/
pb/no B{z okSNoh oZfynk wzsoh, iBob fB:[es ehsk frnk ;h. gqXkB wzsoh B{z T[whd j? fe fJjBK
v'fwfBe b/pb?Ae B{z iBse ;[oZfynk, thokBh bJh fJj fJZe tZvh soZeh spdhbhnK Bkb Nhw B{z nrbhnK
d[pJh d[pJh u Gkosh Bkrfoe dk bZrk i?egkN, 25u Gkosh Bkrfoe dk bZrk i?egkN, 25 b'eszsoh ;z;EktK ns/ nzso-;oekoh ;h. :{rKvk s'A Gkosh SoBkoEh, i' u'DK ftZu Skwb ehsk ikt/rk, i'
d[pJh u Gkosh Bkrfoe dk bZrk i?egkN, 25
d[pJh
d[pJh 'u Gkosh Bkrfoe dk bZrk i?egkN, 25
u Gkosh Bkrfoe dk bZrk i?egkN, 25
wkwfbnK dk wzsoh ns/ ;hB co/zo B{z gfjbK tZy-tZy nj[fdnK 's/ toswkB ftZu 2025 bJh s?n j?.
;kbK sZe jo wjhB/ fwbDr/ 5H5 bZy o[gJ/
;kbK sZe jo wjhB/ fwbDr/ 5H5 bZy o[gJ/
;kbK sZe jo wjhB/ fwbDr/ 5H5 bZy o[gJ/
;kbK sZe jo wjhB/ fwbDr/ 5H5 bZy o[gJ/
;kbK sZe jo wjhB/ fwbDr/ 5H5 bZy o[gJ/
wkD tkbh rZb L gzikp dh Xh B/
wkD tkbh rZb L gzikp dh Xh B/
wkD tkbh rZb L gzikp dh Xh B/
wkD tkbh rZb L gzikp dh Xh B/
wkD tkbh rZb L gzikp dh Xh B/
iowBh u jk;b ehsh fJj gqkgshu jk;b ehsh fJj gqkgsh
iowBh
u jk;b ehsh fJj gqkgsh
iowBh
iowBh 'u jk;b ehsh fJj gqkgsh
iowBh u jk;b ehsh fJj gqkgsh
ftfdnkoEhnK B{z nkgDh fwjBs s/
p[bzd fJokfdnK Bkb gVQkJh d/ y/so
ftu gSkVfdnK gzikphnK dh pZb/-
pZb/ eotkJh j?.
;Bihs e"o d/ fgsk ;[oihs f;zx,
i' gfjbK gfotko ;w/s :{og d/ d/S
fJNbh fty/ ofj oj/ ;B, fiE'A ;Bihs
e"o B/ w[ZYbh gVQkJh g{oh ehsh, fco
d[pJh (fpT{o') T[Zso gqd/S d/ ofjD tkb/ 38 ;kbk w[jzwd nkfdb ykB B/ :{J/ ;kb 2014 s'A T[j gfotko ;w/s
Jh ftZu fJZe w?rk bkNoh fiZsh j?. fJ; bkNoh B{z fiZsD s'A pknd j[D T[; B{z iowBh ubh rJh. iowBh d/
nrb/ 25 ;kbK sZe jo wjhB/ 5H5 bZy o[gJ/ s'A tZX fwbDr/. w[jzwd nkfdb ;N[ZNrkoN Sfjo 'u T[j gfjbh Gkosh
ykB d[pJh ftZu fJZe nkoehN?eN j?. nkfdb B{z ck;N 5 vokn d/ sfjs gfjbk gzikph Xh j?, fi; B{z fJj wkD gqkgs
i/s{ n?bkfBnk frnk j?. nkfdb d[pJh ftZu fJZe ohnb n;N/N ezgBh ftZu j'fJnk j?. ;Bihs gzikph, fJzrfbS,
fJzNhohno fvzkJhB ;bkjeko ti'A ezw eodk j?. fJj bkNoh fiZsD s'A pknd fJNkbhnB ns/ v[Zu GkSk ikDdh j?,
j[D T[; B{z jo wjhB/ 25000 fdojw fwbDr/. i/eo fJ; B{z Gkosh o[gJ/ 'u fi; ekoB wohzK B{z T[; d/ Bkb
pdfbnk ikt/ sK T[BQK B{z jo wjhB/ 5H50 bZy o[gJ/ s'A fznkdk fwbDr/. rZbpks eoB ftu w[Sfeb BjhA
bkNoh fiZsD s'A pknd nkfdb ykB B/ fejk fe T[; B{z fJj pj[s n"y/ ;w/A nkT[Adh. ;Bihs e"o B/ fiE/ fJ; dk
ftZu fwbh j?. w?A fJ; bJh gqwkswk dk XzBtkd eodk jK. T[; B/ fejk fe w?A ;kok f;jok nkgD/ wK-pkg B{z fdZsk
nkgD/ gfotko ftu fJeZbk ewkT[D tkbk jK. w/o/ Gok dh w"s e'o'Bk wjkwkoh j?, T[; d/ Bkb jh T[; B/ fejk fe T[;
d"okB j'Jh ;h. w?A T[;d/ gfotko B{z th d/y fojk jK. w/o/ wksk-fgsk th j[D p[ZY/ dkdk ;{p/dko eosko f;zx dh gq/oDk
j' rJ/ jB, w?A T[BQK dh d/yGkb th eodk jK. w/oh fJZe gzi ;kb dh Xh th j?. fJ; ;dek jh T[j fJ; w[ekw 's/ gj[zuh j?,
bJh w?B{z fJj bkNoh ;jh ;w/A 's/ fwbh. o'w (fpT{o') fJj rZb nB/eK tko eo fiE/ nkgD/ wK-pkg dk BK o"SB fiBQK B/ T[;B{z jw/Sk fwjBs s/ brB
nkfdb B/ dZf;nk fe id'A T[; B{z dZf;nk frnk fe T[; B/ bkNoh fiZs bJh gqwkfDs j' e/ b'eK bJh ekfpb/-skohc ehsk j?, T[; d/ Bkb jh nkgD/ ;{p/ Bkb gVQB bJh gq/fonk ;h. ;Bihs
j? sK T[; B{z gfjbK sK :ehB jh BjhA j'fJnk. T[; B/ fejk fe w?A nkgD/ gfotko fw;kb pDh j? fe T[j XhnK wkfgnK gzikp ns/ d/S Gkos dk BK th e"o dk fgzv fco'z ;zr'tkb B/V/ p/r'tkb
B{z bkNoh fiZsD dh ;{uBk fdZsh, go T[j th w/o/ tKr fJ; 's/ ftStk; BjhA eo dh SkB jh BjhA, wkD th j[zdhnK jB, uwekfJnk j?. ;[oihs f;zx s/ fzbQk eg{oEbk j?, fJ; gqkgsh d/
;e/. n?who/N; vokn dk nk:'iB eoB tkb/ NkJhu/o'; d/ wkoehfNzr j?Zv g"b fijVhnK fdqVQ fJokfdnK Bkb e[bihs e"o dh bkvbh Xh ;Bihs uZbfdnK T[BQK d/ fgzv fgo'i ;zr'tkb
u?vo B/ fejk fe ;kB{z bKu d/ 8 jcfsnK s'A th xZN ;w/A ftZu ck;N 5 bJh ekw:kph dk fJfsjk; fbydhnK jB. e"o B/ iowBh 'u v?AfN;N vkeNo ns/ ns/ g{o/ fJbke/ 'u y[Sh dk wkj"b j?
nkgD/ gfjb/ i/s{ dh x'SDk eod/ j'J/ y[Sh j' ojh j?. n;hA fJ;B{z ck;N 5 fJ; nfijh jh Xh j? ;Bihs e"o, fi; B/ v?ANb w?B/io dh fvroh gqkgs eoe/ ns/ T[BQK B{z brksko tXkJhnK d/D
bJh efjzd/ jK feT[Afe fJj eo'Vgsh pDB dk ;G s'A s/z sohek j?. iowBh 'u v?AfN;N dh fvroh gqkgs iowB ;w/s j'o eJh d/SK d/ tkfbnK dk sKsk bZrk j'fJnk j?.


43
43
43 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
43 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
43 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
e?B/vk
e?B/vk u Gkosh w{b d/ ftnesh B/ jkT{;
nk;Nq/bhnk
nk;Nq/bhnk
nk;Nq/bhnk u j?bhekgNo e?B/vk u Gkosh w{b d/ ftnesh B/ jkT{;
e?B/vk 'u Gkosh w{b d/ ftnesh B/ jkT{;u Gkosh w{b d/ ftnesh B/ jkT{;
e?B/vk u Gkosh w{b d/ ftnesh B/ jkT{;
nk;Nq/bhnk u j?bhekgNou j?bhekgNo
u j?bhekgNo
nk;Nq/bhnk 'u j?bhekgNo
jkd;/ s'A pknd 4 c"ih bkgsk nkc ekwB
jkd;/ s'A pknd 4 c"ih bkgsk
jkd;/ s'A pknd 4 c"ih bkgsk
jkd;/ s'A pknd 4 c"ih bkgsk
jkd;/ s'A pknd 4 c"ih bkgsk
nkc ekwB ;hN s/ ehsk ep ;hN s/ ehsk ep
nkc ekwB ;hN s/ ehsk ep
nkc ekwBz ;hN s/ ehsk ep ;hN s/ ehsk epzkk kk k
nkc ekwB
T[; B/ fejk fe @;kvk b'eszso wzp{s
T[whdtkoK dh Gkrhdkoh Bkb y[Sjkb
j'fJnk j?. s[jkv/ Bkb fJZe p?bN ;KMk
eoBk ;BwkB dh rZb ;h ns/ w?A nkgD/
GkJhuko/ d/ ;ko/ wjkB T[whdtkoK dh
B[wkfJzdrh eoB dh T[whd eodk jK.@
wi{wdko jkogo ns/ ;kpek ezzot/
fNt ftd/S wzsoh i"jB p/nov d/
;kpek Bhsh ;bkjeko jB. T[j
toswkB ftZu jkogo dh nzsookSNoh
;bkjeko cow Bkb ezw eodk j?.
ezzot/fNt ;z;d w?ApoK fNw T[Zgb ns/
i;oki f;zx jkbB s'A pknd wi{wdko
dZyDh J/ShnkJh w{b d/ shi/ ezzot/
fNt ;z;d w?Apo pD rJ/ jB. e?broh
ftZu iBw/ ns/ tZv/ j'J/ wi{wdko,
Gkosh w{b d/ g[Zso B/ ncrkfB;skB
ns/ fJoke ftZu b'eszsoh ;[XkoK B{z
fpq;p/B (fpT{o') e[JhBzb?Av sZN 's/ fbzvw?B Nkg{ d/ B/V/ fJZe nk;No/bhnkJh
T[sSkfjs eoB bJh nrtkJh dhnK
c"ih j?bhekgNo d/ gkDh ftZu jkd;krq;s j'D s'A pknd 4 c"ih bkgsk jB.
G{fwektK ftZu ezw ehsk j?. 2002
nfXekohnK B/ SBhtko B{z fJj ikDekoh fdZsh. nk;Nq/bhnkJh oZfynk ftGkr
ftZu T[;B{z wB[Zyh s;eoh Bkb bVB
B/ SBhtko B{z fejk fe nk;Nq/bhnkJh c"i dk j?bhekgNo nk;Nq/bhnk ns/ nwohek
ftZu T[;d/ gqGkt bJh wjkokDh
ftueko d[tZb/ ;z:[es c"ih nfGnk; @n?e;;okJhz N?bh;w?B ;kpo 2023@ d/
n?fbzkp?E II r'bvB i[pbh w?vb
fjZ;/ ti'A oks dh f;ybkJh rshftXh ftZu fjZ;k b? fojk ;h. fJ; d"okB S[Zeotko
Bkb ;BwkfBs ehsk frnk ;h. fJ;
d/o oks T[; d/ bkgsk j'D dh ;{uBk fwbh.
;kb T[;B{z fJoke ns/ ncrkfB;skB
jkd;/ d/ ;w/A ijkz ftu ukbe db d/ 4 w?Apo ;tko ;B ns/ fcbjkb
ftZu T[;dh ;/tk bJh ns/ ftd/SK ftZu
bkgsk jB. oZfynk wzsoh fouov wkob; w[skpe, @n;hA uzrh ypo dh T[whd
e?B/vhnB fjZsK B{z nZr/ tXkT[D bJh
eo oj/ jK, go n;hA fJ; xNBk dh rzGhosk s'A th nDikD BjhA jK.@ uhc nkc
N'oKN' (fpT{o') fJzv'-e?B/vhnB fJbhnN t/B;NhB 3,463 t'NK Bkb wjkokDh n?fbzkp?E hh gb?NhBw
fvc?A; ;Nkc iBob n?Ar; e?Agp?b B/ fejk fe e[JhBzb?Av oki d/ nfXekoh,
T[whdtko S[tkb: wi{wdko B/ d{i/ ;EkB 's/ oj/. i[pbh w?vb Bkb ;BwkfBs ehsk
iBsk ns/ nwoheh c"ih th y'i w[fjzw ftZu i[N/ j'J/ jB. T[BQK fejk fe fJ; ;w/
nbpoNk ;{p/ d/ c?vob fJb?eN'ob BshfinK s'A pknd t/B;NhB B/ frnk ;h.
A, ;kvk g{ok fXnkB nkgD/ b'eK B{z bZGD ns/ T[BQK d/ gfotkoK ns/ pkeh Nhw
fv;fNqeN e?broh j?ohN/i dh T[g-u'D wi{wdko B{z NftZNo zohJ/ T[;dh fiZs wi{wdko dh t?p;kJhN nB[;ko
B{z ;jkfJsk gqdkB eoB 's/ j?.@
fiZsD s'A pknd jkT{; nkc ekwBz 's/ tXkJh fdZsh. T[; B/ fbfynk fe T[;d/ szop/ B/ T[;B{z fgSb/ 12 ;kbK
dh ;hN jk;b eo bJh j?. fJj tZekoh @w?A ikDdk jK fe s[;hA w/oh ns/ ftZu jkogo Bkb ;oeko ns/ eko'pko
fwZE/ ;w/A s'A 9 ;hN, i' fe ;kpek gqXkB wzsoh ;NhcB e?broh j?ohN/i d/ ;ko/ fjZf;nK dh ftZu ezw eoB bJh gq/fos ehsk ns/
fwZE/ ;w/A s'A 9 fwzN gfjbK gj[zuh wBwkv ;N/ B, 45
fwZE/ ;w/A s'A 90 fwzN gfjbK gj[zuh wBwkv ;N/ fwzN gfjbK gj[zuh wBwkv ;N/SB, 45B, 45
fwZE/ ;w/A s'A 9
fwZE/ ;w/A s'A 9 fwzN gfjbK gj[zuh wBwkv ;N/ fwzN gfjbK gj[zuh wBwkv ;N/ B, 45B, 45
jkogo B/ nkgDh ;/tkw[esh sZe B[wkfJzdrh wkD ns/ ;fseko Bkb fJ; s'A gfjbK T[j ns/ p/nov d'tK
;zGkbh ;h, fgSb/ ;kb ;z;d w?Apo p"p eo'r/. w?A s[jkB{z S[GekwBktK fdzdk jK d/ ftd/S Bhsh ;bkjeko ti'A ezw
w[;kcoK B{z SZv e/ s[odh pDh r'nk n?e;gq?Z;
w[;kcoK B{z SZv e/ s[odh pDh r'nk n?e;gq?Z;
w[;kcoK B{z SZv e/ s[odh pDh r'nk n?e;gq?Z;
w[;kcoK B{z SZv e/ s[odh pDh r'nk n?e;gq?Z; p?Az/B d/ n;shck d/D s'A pknd ykbh ns/ w?A nkgD/ GkJhuko/ dh fpjsoh ehsk. t?Zp;kJhN pkfJU dZ;dh j? fe,
w[;kcoK B{z SZv e/ s[odh pDh r'nk n?e;gq?Z;
j' rJh ;h. rb'pb fBT{z dh fog'oN s[jkv/ Bkb fwb e/ ezw eoB dh T[whd @T[j ghno/ B{z e?B/vk dk nrbk gqXkB
nB[;ko 43 ;kbk wi{wdko B/ 15,803 eodk jK.@ fJ; d/ itkp ftZu wzsoh pDkT[D bJh fdqV j? ns/
t'NK Bkb ezzot/fNt gkoNh bJh ;hN wi{wdko B/ fejk fe t/B;NhB Bkb e?broh tk;hnK ns/ nbpoNBK bJh
jk;b ehsh, id'A fe fbpob T[whdtko p?bN ;KMk eoBk ;BwkB dh rZb j?. fJZe wzp{s nktkz ti'A ezw eo/rk.@
ekoK B{z fbik oj/ ijk
ekoK B{z fbik oj/ ijk u bZrh nZr, u bZrh nZr,
u bZrh nZr,
ekoK B{z fbik oj/ ijk u bZrh nZr,
ekoK B{z fbik oj/ ijk
3 3 3 3 3000 ekoK B{z fbik oj/ ijkz u bZrh nZr,
Gkosh ukbe db d/ w?Apo dh w"s
Gkosh ukbe db d/ w?Apo dh w"s
Gkosh ukbe db d/ w?Apo dh w"s
Gkosh ukbe db d/ w?Apo dh w"s
Gkosh ukbe db d/ w?Apo dh w"s
fog'oN 'u dZf;nk ik fojk j? fe
fJj jkd;k vZu Nkg{ n?wb?Av s'A 27
feb'whNo d{o :{B?;e' dh ftSt
ftok;s ;kJhN fd t?vB ;kro d/ e'b
tkgfonk. yk; rZb fJj j? fe fi;
;EkB 's/ fJj jkd;k tkgfonk j?, T[j
d[Bhnk Go d/ gqtk;h gzShnK bJh
pj[s wjZstg{oB ;EkB j?. jkd;/ dhnK
s;thoK 'u ijkz 'u'A X{znK T[Zmdk
fdykJh d/ fojk j?. wzfBnk ik fojk j?
fe wkbtkje ijkz okjhA fbikJhnK
ik ojhnK 25 fJb?efNqe ekoK ftZu'A
ANb jkJht/n iowBh s'A fw;o ik fojk fJZe B{z nZr bZr rJh, i' c?b rJh
w[zpJh (fpT{o') wjkokSNo d/ Bkf;e d/ wBwkv izeSB 's/ o/brZvh dh T[vhe Bhdob?Av (fpT{o') Bhdob?Av d/ sZN ;h go wzrbtko oks Bhdob?Av d/ sZN ns/ fGnkBe o{g XkoB eo rJh.
eo oj/ 45 :ksohnK B{z T[; ;w/A j?okBh j'Jh id'A T[BQK B{z gsk bZrk fe T[BQK dh 's/ eohp 3,000 ekoK B{z b? e/ ik oj/ B/V/ ijkz B{z nZr bZr rJh. Bhdob?Av ckfJo fpÌ r/v d/ eowukoh nZr p[MkT[D
o/brZvh sK fwZE/ ;w/ s'A 90 fwzN gfjbK jh ;N/SB 's/ gj[zu rJh ;h ns/ gzi fwzN fJe wkbtkje ijkz 'u fGnkBe ftZu Gkosh d{sxo B/ fJZe ;'Sb ftu bZr/ j'J/ jB go eJh xzN/ phs
pknd jh T[BQK B{z T[vhe/ fpBk ubh rJh. nZr bZrD dh ypo j?. fJ; jkd;/ 'u whvhnk g';N okjhA dZf;nk j? fe fJ; ikD d/ pkti{d th nZr 's/ ekp{ BjhA
o/bt/ d/ fJe nfXekoh B/ dZf;nk fe fdZbh ikD tkbh tk;e' -fv-rkwk- fJe Gkosh dh w"s j' rJh ns/ 20 jkd;/ ftZu fJZe Gkosh Bkrfoe dh gkfJnk ik ;fenk. ypo w[skpe
jzos fBzkw{dhB r'nk n?e;gq?; vkfJtoN ehs/ o{N okjhA ;t/o/ 9H05 ti/ wBwkv b'e zywh j' rJ/. jkd;/ ftZu nkgDh w"s j' rJh j?. d{sxo B/ fejk fe T[j ijkz d/ 23 eo{ w?ApoK B/ gfjbK y[d
;N/SB gj[zuh. wBwkv fty/ fJ; o/brZvh d/ gj[zuD dk fBoXkos ;wK 10L35 j? ikB r[nkT[D tkbk Gkosh ijkz dk fwqse d/ foSs/dkoK d/ ;zgoe ftZu j? nZr p[MkT[D dh e'fSS ehsh go nZr
go fJj fBoXkos ;w/A s'A 90 fwzN gfjbK jh gj[zu rJh. ukbe db dk w?Apo ;h. vZu e';N ns/ ibdh jh bkS Gkos G/i fdZsh s/zh Bkb c?b rJh. fJ; s'A pknd
T[BQK dZf;nk fe No/B gzi fwzN bJh o[eh ns/ 45 :ksohnK B{z T[vhe/ s/ bJ/ rkov B/ u/sktBh ikoh ehsh fe nZr ikt/rh. d{sxo B/ fejk fe T[j jkd;/ o'Novw s'A ckfJo wkfjoK B{z p[bkfJnk
fpBK wBwkv ;N/SB s'A otkBk j' rJh. id'A :ksoh ;t/o/ 9H45 ti/ Nq/B 'u uVQB eJh fdBK sZe ikoh ofj ;edh j? ftZu zywh j'J/ 20 b'eK d/ ;zgoe ftZu frnk go T[d'A sZe ;fEsh ekp{ s'A pkjo
bJh ;N/SB 's/ gj[zu/ sK T[j fJj d/y e/ j?okB ofj rJ/ fe No/B T[BQK B{z SZv e/ feT[Afe fJ; B{z p[MkT[D dhnK e'fSSK th j? ns/ T[BQK B{z ekor' ijkz dk j' u[Zeh ;h. u?Bb B/ dZf;nk fe ukbe
ed'A dh ubh rJh j?. ikoh jB. ;zukbB eoB tkbh ezgBh Bkb skbw/ db d/ ;Zs w?ApoK B/ gkDh ftZu Skb
gq/SkB :ksohnK B/ ;N/SB w?B/io d/ dcso ik e/ pdbt/A gqpzXK dh wzr gBkwk ijk b eoe/ jo b'VhAdh wdd w[jZJhnk wko fdZsh ns/ T[BQK B{z B/Vb/ ijkzK
gBkwk ijk B{z nZr B{z nZr
gBkwk ijk B{z nZr
gBkwk ijk
gBkwk ijkz B{z nZr B{z nZr
ehsh. o/bt/ d/ w[Zy b'e ;zgoe nfXekoh fStoki B/ dZf;nk fe fJj o/bt/ s[jkB{z dZ; d/JhJ/ fe 199 whNo eotkJh ik ojh j?. B/ puk fbnk. pkehnK B{z j?bhekgNo
eowukohnK dh rbsh Bkb j'fJnk j?. bzpk gBkwk dk wkbtkje ijkz cohw/ nZr bZrD dk ysok dh wdd Bkb pukfJnk frnk.
nZr bZrD dk ysok
nZr bZrD dk ysok
nZr bZrD dk ysok
nZr bZrD dk ysok


44
44
44 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
44 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
44 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
r?Ar;No oftzdo ;wok dk e?B/vk id'A jfonkDk dhnK wfjbk fe;kBK B{z ;'Bhnk
r?Ar;No oftzdo ;wok dk e?B/vk
id'A jfonkDk dhnK wfjbk fe;kBK B{z ;'Bhnk
id'A jfonkDk dhnK wfjbk fe;kBK B{z ;'Bhnk
id'A jfonkDk dhnK wfjbk fe;kBK B{z ;'Bhnk
r?Ar;No oftzdo ;wok dk e?B/vk
r?Ar;No oftzdo ;wok dk e?B/vk
r?Ar;No oftzdo ;wok dk e?B/vk
id'A jfonkDk dhnK wfjbk fe;kBK B{z ;'Bhnk
u r'bhnK wko e/ esb
u r'bhnK wko e/ esb
u r'bhnK wko e/ esb
'u r'bhnK wko e/ esbu r'bhnK wko e/ esb
rKXh B/ fejk- s[;hA okj[b bJh e[Vh bZG'
rKXh B/ fejk- s[;hA okj[b bJh e[Vh bZG'
rKXh B/ fejk- s[;hA okj[b bJh e[Vh bZG'
rKXh B/ fejk- s[;hA okj[b bJh e[Vh bZG'
rKXh B/ fejk- s[;hA okj[b bJh e[Vh bZG'
okj[b dk ftnkj eo'. fJ; 's/ ;'Bhnk
rKXh B/ fejk fe s[;hA e[Vh bZG'. okj[b
T[ZE/ yVQ/ fJ; rZbpks B{z ;[D oj/ ;B
ns/ T[BQK B/ fejk fe nfijk j't/rk.
fJ; d"okB fJe wfjbk B/ okj[b B{z
nkgD/ jZEK Bkb ykDk th y[nkfJnk.
fJ; wkj"b 'u uouk dofwnkB eKro;
iBob ;eZso ns/ okj[b dh G?D
fgq:zek rKXh tkvok B/ n"osK B{z fejk
fe okj[b w/o/ Bkb'A fznkdk Sokosh ;h
go fznkdk fMVeK w?B{z jh g?AdhnK ;B.
dZ; d/JhJ/ fe okj[b rKXh 8 i[bkJh
B{z nukBe ;'Bhgs d/ wdhBk fgzv gj[zu/
;B. T[BQK B/ b'eK Bkb rZbpks ehsh
ns/ y/sK ftu ezw eo oj/ fe;kBK Bkb
;wK fpskfJnk ;h. fJ; d"okB okj[b
B/ T[BQK B{z fdZbh doSB bJh p[bkT[D
dk tkndk ehsk ;h. fJBQK b'eK B/
okj[b B{z fejk ;h fe okSNoh okiXkBh
d/ fJzB/ B/V/ ofjD d/ pkti{d T[j ed/
fdZbh BjhA rJ/ jB. b'eK Bkb fJ;/
w[bkeks d"okB okj[b B/ fe;kB
wfjbktK dh rZbpks nkgDh G?D
fgq:zek rKXh Bkb eotkJh ;h. fJBQK
n"osK B/ fgq:zek rKXh Bkb T[BQK B{z
ykD/ 's/ ;Zdk d/D dh fJZSk iskJh
;h.
t?Be{to (fpT{o') e?B/vk s'A fJe tZvh ypo ;kjwD/ nkJh j?. fJZE/ phs/ fdBhA
BthA fdZbh (fpT{o') eKro; B/sk d"okB wfjbk fe;kBK B{z G'iB eokT[D
r?Ar;No oftzdo ;wok (36) dk fouwzv Sfjo e?B/vk ftZu r'bhnK wko e/ esb okj[b B/ wfjbktK Bkb w[bkeks
;'Bhnk rKXh Bkb jfonkDk dhnK dk tkndk ehsk ;h ns/ fJ; tknd/
eo fdZsk frnk. fJ; s'A gfjb/ T[;d/ Gok dk th r'bhnK wko e/ esb eo fdZsk wro'A NftZNo 's/ fJe thvhU ;KMk
wfjbk fe;kBK B/ rZbpks d"okB fejk B{z g{ok eofdnK ;'Bhnk B/ jfonkDk
frnk ;h. d' wjhB/ pknd oftzdo ;wok dk r'bhnK wko e/ esb eo fdZsk eo e/ fejk fe e[M p/jZd yk; wfjwkBK
fe okj[b dk ftnkj eo'. fJ; 's/ d/ ;'Bhgs fzbQ/ dhnK e[M wfjbk
frnk. dZ;D:'r j? fe dZyDh t?Be{to ftZu T[;d/ S'N/ Gok dk th r'bhnK wko Bkb wK, fgq:zek ns/ w/oh w[bkeks dk
;'Bhnk B/ gbN e/ T[BQK B{z fejk fe fe;kBK B{z nkgD/ xo d[gfjo d/ G'iB
e/ esb ehs/ ikD s'A d' wjhB/ pknd jh ;z:[es okSNo d/ BkwhA r?Ar;No :kdrko fdB. ;'Bhgs dhnK fe;kB
s[;hA T[; bJh e[Vh bZG'. ftnkj dh bJh ;Zdk fdZsk ;h. G'iB 's/ ;Zd/ d"okB
oftzdo ;wokfouwzv ftZu fBSkB/ 's/ bJ/ jwb/ ftZu wkfonk frnk. G?DK dk fdZbh doSB, T[BQK Bkb xo
fJ; uouk dofwnkB eKro; d/ ;kpek n"osK B/ ;'Bhnk rKXh Bkb w[bkeks ftu G'iB ns/ Y/o ;kohnK rZbK. d/
oftzdo ;wok B{z pbzv/b B/V/ fwBbo o'v d/ 8000-pbke ftZu S{NoK d[nkok
gqXkB okj[b rKXh B/ fejk fe nfijk d"okB okj[b d/ ftnkj dh uouk ehsh. ;h fxU, fwZmh bZ;h, xo d/ pD/
r'bhnk wko e/ wkfonk frnk. ;wok dk esb phH;hH Bkb i[Vh fJZe r'bhpkoh
j't/rk. don;b okj[b rKXh B/ jkb ;'Bhnk d/ 10 iBgZE nktk; 's/ nkuko ns/ Y/o ;kok fgnko s/ p/
;h, i' fJe r?Ar;No ;zxoS j?. g[fb; B/ fejk fe šfJj ;kv/ GkJhuko/ d/ w?ApoK
jh ftu jfonkDk dh nkgDh :ksok gj[zuh fJe wfjbk B/ T[BQK B{z fejk fe Sehwsh s'jc/ fwb/.
bJh pj[s go/SkB eoB tkbhnK xNBktK jB. T[jBK fejk fe rtkjK B/ dZf;nk
fe T[BQK B/ uko s'A gzi g"fgzr dhnK nktkzK ;[DhnK, fi; s'A pknd wShB rB
d/ ckfJo torh nktkz th nkJh ;h.
;{fpnK sZe gj[zfunk fBgkj tkfJo;,
1 1 1 1 10 ;{fpnK sZe gj[zfunk fBgkj tkfJo;, ;{fpnK sZe gj[zfunk fBgkj tkfJo;,
;{fpnK sZe gj[zfunk fBgkj tkfJo;,
fJ; s'A gfjb/ T[; d/ S'N/ Gok nwogqhs ;wok (28) B{z t?Be{to d/ co/zoftT{ ;{fpnK sZe gj[zfunk fBgkj tkfJo;,
jkb d/ pkjo ;Ve 's/ r'bh wko e/ wko fdZsk frnk ;h. T[j fe;/ foSs/dko d/
ftnkj ftZu Skwb j'fJnk ;h. wzfBnk iKdk j? fe d't/A ;wok GoktK B{z fto'Xh
uwfrZdVK u fwbh n?ANhpkvhu fwbh n?ANhpkvh
pqdoz ehgoK bJh eksbK B/ fBSkBk pDkfJnk ;h. d't/A nkgDh w"s d/ ;w/A j'o
uwfrZdVK u fwbh n?ANhpkvh
uwfrZdVK
uwfrZdVK
uwfrZdVK 'u fwbh n?ANhpkvhu fwbh n?ANhpkvh
esbK d/ SZeh th ;B. w[eZdw/ ftZu fejk frnk fe phH;hH dh r?Ar-fto'Xh
ezpkJhBv c'of;z ;g?Sb fJBc'o;w?AN :{fBN d[nkok @g{o/ b'no w/Bb?Av ftZu
r?Ar-;pzXs r'bhpkoh dh iKu S[o{ eoB s'A pknd iKu d"okB oftzdo ;wok dh
ftu fwb u[Ze/ jB.
SBkys j'Jh feT[Afe T[; B{z fBSkBk pDk e/ r'bhnK wkohnk rJhnK.
fJBQK ;{fpnK u tkfJo; BjhA
fJBQK ;{fpnK
fJBQK ;{fpnK
fJBQK ;{fpnK 'u tkfJo; BjhAu tkfJo; BjhA
fJBQK ;{fpnK u tkfJo; BjhAu tkfJo; BjhA
fwfbnk
fwfbnk
fwfbnk
fwfbnk
fwfbnk
w?bp"oB s'A fdZbh nk ojh cbkJhN
w?bp"oB s'A fdZbh nk ojh cbkJhN
w?bp"oB s'A fdZbh nk ojh cbkJhN ftfrnkBhnK B/ fJ; ;kb 14
w?bp"oB s'A fdZbh nk ojh cbkJhN
w?bp"oB s'A fdZbh nk ojh cbkJhN
;{fpnK ns/ d' e/Ado Skf;s gqd/SK 'u
;ot/ g{ok ehsk. fJBQK 'u s/bzrkBk,
n?woi?A;h jkbksK ftu gosh
n?woi?A;h jkbksK ftu gosh r[ioks, gzikp, fjwkub gqd/S,
n?woi?A;h jkbksK ftu gosh
n?woi?A;h jkbksK ftu gosh
n?woi?A;h jkbksK ftu gosh
UvhSk ns/ uzvhrVQ Skwb jB, fiZE/
Bw{fBnK 'u fBgkj tkfJo; dh
w"i{drh BjhA gkJh rJh.
n?ANhpkvh j'D dk eh j? wsbp j'D dk eh j? wsbp
n?ANhpkvh
n?ANhpkvh
n?ANhpkvhz j'D dk eh j? wsbp j'D dk eh j? wsbp
n?ANhpkvh j'D dk eh j? wsbp
vkH gqfrnk B/ fejk fe id'A th
e'Jh tkfJo; fe;/ wB[Zy iK ikBto B{z
;zeofws eodk j? sK tkfJo; Bkb
bVB bJh n?ANhpkvhz ;zeofws
BthA fdZbh (fpT{o') e[M jh ;kbK n?ANhpkvh fwbh j?. fJBQK 'u d' e/Ado ftnesh iK ikBto d/ ;oho 'u e[M
'u fBgkj tkfJo; dk fJBc?eSB d/S Skf;s ;{p/ th Skwb jB. ;w/A d/ nzdo jh pDBk S[o{ j' iKdk j?.
d/ dZyD s'A j[D T[Zso ns/ g{oph-T[Zso ;hBhno ftfrnkBh vkL gqfrnk i/eo n;hA n?ANhpkvhz dk gsk brk
;{fpnK sZe gj[zu fojk j?. Gkosh :kdt B/ dZf;nk fe fe;/ th tkfJo; oj/ jK, sK fJ; dk wsbp j? fe
ftfrnkBh dZyDh ;{fpnK B{z fBgkj dh w"i{drh dk gsk brkT[D dk ftnesh iK ikBto B{z nshs 'u
tkfJo; dh 'gZNh' wzBd/ jB go jkb ftebg n?ANhpkvh iKu j? feT[Afe fJBc?eSB j'fJnk j't/rk.
jh 'u ;kjwD/ nkJ/ ;ho' ;ot/ ftu gsk fBgkj tkfJo; dk ;o's uwfrZdV j[D ;ot/yD s'A pknd eh<
j[D ;ot/yD s'A pknd eh<
j[D ;ot/yD s'A pknd eh<
j[D ;ot/yD s'A pknd eh<
j[D ;ot/yD s'A pknd eh<
w?bp"oB (fpT{o') fdZbh ik ojh J/no fJzvhnk dh T[vkD fJZe xzN/ s'A tZX d/ bZrk j? fe tkfJo; d{i/ ;{fpnK sZe Bkb i[fVnk j'fJnk j?. fJ;/ bJh ftfrnkBhnK nB[;ko ;ho' ;ot/
;co s'A pknd w?vheb n?woi?A;h ekoB w?bp"oB tkg; gos rJh. J/nobkJhB gj[zu fojk j?. uwfrZdVK d/ ;?Agb b? e/ okSNoh gZXo d/ nkXko 's/ fiBQK ;{fpnK 'u
d/ fJe nfXekoh B/ fJj ikDekoh fdZsh. cbkJhN Bzpo nh 309 B/ phwko Gkosh nk:[ftfrnkB y'i gohSd 's/ ;ho' ;ot/yD ehsk frnk. fiBQK n?ANhpkvhz gkJ/ rJ/ jB, T[ZE'A d/
:ksoh ns/ T[;d/ gfotkoe w?ApoK B{z T[skoB s'A pknd d[pkok T[vkD Goh ns/ (hSqz) d/ g[D/ ;fEs B?SBb fJz;NhfuT{N Bt/A ;{fpnK u uwfrZdVK 'u ;EkBe gqSk;B, f;js ftGkr ns/
pknd ftZu fdZbh jtkJh nZv/ 's/ T[soh. nkc tkfJo'b"ih (AhV) d/ ftfrnkBhnK n?ANhpkvhz gkJ/ rJ/ jB, T[BQK 'u r'nk, ;{pk ;oeko B/ tkfJo; B{z c?bD s'A o'eD
nfXekoh B/ fejk fe fJZe :ksoh fpwko wfj;{; eo fojk ;h ns/ ijkz B/ phs/ 3 ;kbK 'u d{ih tko fBgkj wjkokSNo, fpjko, gZSwh pzrkb, bJh sohe/ dZ;/ rJ/ jB sK i' i/eo
ftZu w"i{d fJZe vkeNo B/ ;[Mkn fdZsk fe :ksoh B{z j;gskb ftZu Gosh tkfJo; B{z b? e/ okSNoh ;ho' ;ot/ g{ok n;kw ns/ w/xkfbnk Skwb jB. e'Jh SZeh wkwbk ;kjwD/ nkT[Adk j?
eoB dh b'V j?. nfXekoh B/ dZf;nk fe feT[Afe fJj w?vheb n?woi?A;h ;h, fJ; ehsk j?, fi; 'u 10 ;{fpnK d/ n?ANhpkvhz fJ; s'A gfjbK e/ob, sK fco s[ozs e[nkozNhB nkfd dk gqpzX
bJh cbkJhN fJZe xzN/ sZe d/ ;co s'A pknd w?bp"oB tkg; nk rJh. uwfrZdVK 'u tkfJo; fybkc skfwbBkv{, eoBkNe ns/ g[v{u/oh ehsk ik ;edk j?.


gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
gzikp NkJhw
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
4 4 4 4 45 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
Bktb 35thA fe
Bktb
Bktb
Bktb
Bktb
35thA fe
35thA feSss ss s
35thA fe
35thA fe
fJe skok uwfenk n?;H ;keh
fJe skok uwfenk
fJe skok uwfenk
fJe skok uwfenk
fJe skok uwfenk
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
fgSb/ nze s'A nZr/ w/ok nkgDk sK e'Jh ti{d jh BjhA. ys S[o{ eoB s'A gfjbK jh ;kro B/ ;'funk ;h fe wzw ns/ v?v sK ed'A
fgSb/ nze s'A nZr/
fgSb/ nze s'A nZr/
fgSb/ nze s'A nZr/
fgSb/ nze s'A nZr/
T[j eJh tkoh bzu ns/ fvBo go fJj ;G Bk dZ;Dk w/oh wip{oh T[; d/ fJe jZE B{z nkgD/ jZE 'u d/ ;"A rJ/ j'Dr/ go T[j sK ni/ sZe
th fw; eo iKdk ;h go T[j tes j?. cV fbnk ;h. fit/A fit/A ys w[edk th e[o;hnK s/ p?m/ T[; dk fJzszko
s/ xo io{o nk ikfJnk eodk ;h. @ekjdh wip{oh<@ ik fojk ;h ;kro dh geV o'zh d/ eo oj/ ;B. ;kro B/ xo 'u dkyb
T[j Skwh fszB ti/ xo'A feqeN y/vD fJ; s'A pknd d't/A yk;k fuo jZE s/ UBh jh ;ys j[zdh ik ojh j' fJe tkoh T[BQK tZb t/fynk ns/
ubk iKdk ns/ S/ ti/ xo w[Vdk bJh u[Zg j' rJ/. T[; t/b/ ;kro sK ;h. o'zh B/ ys w[ekfJnk ns/ ;kro c/o g"VhnK uVQ nkgD/ ewo/ tZb
go nZi sK T[; d/ xo w[VD dk Gkt/A e[M BjhA ;'u fojk ;h go o'zh tZb fit/A cyo Bkb t/fynk. T[; d/ N[o fgnk.
th gsk BjhA ;h. nzdo sK fit/A ;'uK dk MZyV M[Zb B/V/ p?mk T[; dk wfjp{p T[; B{z ewo/ 'u gj[zu T[; B/ dotkzk
c/o T[j okshA d; ti/ xo fojk ;h fijVk T[;dhnK y[ShnK dk gfjbK Bkb'A th pj[s y{p;{os pzd eoe/ e[zvh ukVQ bJh. T[; dk
nkfJnk. T[; dh T[vhe ftu wjZb Ykj e/ ;G e[M Y/o eo d/Dk bZfrnk fijVk nkgD/ v?vh dh fynkb ;h T[; dh wzw zo{o dotkik
e[o;hnK s/ p?m/ wzw ns/ v?v e'b'A ukj[zdk ;h. T[; B{z :kd nkT[D brd? fJZSk dh g{osh bJh nkgDk fgnko, yNek T[; B{z o'Nh pko/ g[ZS/rh, go
fJj th BjhA g[ZfSnk fe T[BQK o'Nh T[j xo fijVk T[; B/ ;kro Bkb nkgDk ;kok ;[Zy SZv e/ fJzvhnk fe;/ B/ th T[; d/ pzd dotkz/ s/ Ekg n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
n?;H ;keh
ykXh j? iK BjhA< T[j s/i s/i N[odk fwb e/ pBkT[Dk ;h, fi; ftu T[BQK ik fojk ;h. ys gVQ e/ o'ih B{z gsk BjhA fdZsh. yVk eo'r/ sK w/ok e'Jh d'S f;ZX
pkjo'A nkfJnk ns/ T[;/ soQK ekjbh d/ pZu/ y/vDr/, go T[j xo sK bZr frnk ;h fe T[; dk ihtB- oks c/o j"b/-j"b/ phsD bZrh. BjhA eo gkUr/ ns/ w?A ;kc poh j'
Bkb g"VhnK uVQ T[go ubk frnk. pDB s'A gfjbK jh T[ZiV frnk ;h. ;kEh pDB tkbk w[zvk fJe pj[s ;kro B/ nbwkoh y'bQ T[; ftu'A iktKrk.
pZ; T[;d/ sK ewok pzd eoB dh T[; d/ p[D/ y{p;{os ;[gB/ ;kro dh pjkdo f;gkjh dk g[Zs j?, fi; B/ nkgD/ e[M zo{oh ekri s/ egV/ ''w?B{z gsk u?Noih v?v w?B{z pj[s
nktkz jh T[BQK B{z ;[DkJh fdZsh. T[; fJe rZb B/ sko- sko eo fdZs/ nkgD/ d/S bJh nkgDh ikB d/ eZY p?r ftu pzd eo bJ/. w/i s/ fgnko eod/ B/. id'A dh w?A j'S
B/ sK wzw ns/ v?v B{z fJj th BjhA ;B. fdZsh ;h. gJh wzw ns/ u?Noih v?v dh c'N' th ;zGkbh j? T[j w/o/ poE-v/ s/ w?B{z
g[ZfSnk fe T[j j[D she feT[A BjhA ;kro B/ ;'funk ;h T[j o'zh B{z Gkt/A nZi she nfijk ed/ BjhA nkgD/ p?r ftu gk bJh. Gkt/A T[j e'Jh s'jck fdzd/ nkJ/ B/. T[j s'jck
;[Zs/< nkgD/ v?v d/ fby/ ys pko/ e[M th ;h j'fJnk. T[j gsk BjhA ;kro B{z oiBhS dk g[Zs BjhA ;h go sK th w?A jo tkoh s[jkB{z ;KGD bJh fdzdk
nZi th T[j feqeN y/vD bJh BjhA dZ;/rk. T[; s'A ;G e[M b[e' fezBhnk EktK s/ pj[s tkoh fJeZbh T[; d/ wB ftu T[; dh pj[s fJZzs fojk. fJj' ;'u fe id'A w?A tZvk j'
fszB ti/ xo'A ubk frnk ;h, go bt/rk go go;fEsh n?;h j' rJh fwbh ;h go T[; B/ s/ ;kro B/ ;h fi; B/ nkgDhnK y[ShnK fJe iktKrk sK ;ko/ v?v B{z ftyktKrk.
ikD s'A gfjbK T[; B/ c'B okjhA o'zh fe T[; B/ wB pdb fbnk. T[; B{z nfijk e[M BjhA ;h ehsk fi; soQK gk;/ eo T[; dh gotfoS ehsh ;h. šfJ; tkoh th fJBQK w?B{z fJe
B{z gkoe ftu fwbD bJh ;Zd fbnk bZrk fJ; soQK eoB s/ o'zh dk T[; dk T[; w[be ftu nkw w[zv/-e[VhnK T[; B{z gkb g'; e/ tZvk ehsk ;h. y{p;{os g?ZB fdZsk ;h fi; dh ehws
;h. id'A T[j gkoe ftu gj[zfunk s'A ftStk; T[m ikt/rk ns/ T[j th ;G ;kwQD/ eod/ j'J/ th BjhA fMied/ oks fJe-fJe fvzx g[ZN j"b/- ;" g"Av ;h. ;e{b ik w?A o'zh Bkb T[;
sK o'zh gfjbK jh T[; dk fJzszko T[; B{z co/ph ;wMD bZr/rh, fJ; . fJ; s'A gfjbK ed/ th ;kro B/ j"b/ N[odh ojh go ;kro B{z BhAd dh rZb ehsh. T[; B/ g?ZB jh BjhA
eo ojh ;h. T[j o'zh dk jZE cV w[be d/ d{i/ w[zv/-e[VhnK tKr o'zh B{z S{j e/ BjhA ;h t/fynk. Bk BjhA nkJh. g/wK B/ th eJh tkoh ;r'A w/o/ v?v okjhA fdZs/ ;ko/ s'jc/ t/
T[; B{z Bkb b? fJe gk;/ B{z eoe/ fijVhnK fJe dk gZb{ SZv ns/ jh o'zh B/ ed/ fJ; soQK ehsk ;h oks B{z T[Zm-T[Zm e/ T[; B{z t/fynk yD dh ykfjS zkjo ehsh. id'A w?A
bZr/ p?Au s/ ik p?m/. gkoe ftu j'o ihn GoB s'A pknd d{i/ Bkb foSs/ gozs{ fJ; tkoh sK ;kro B/V/ p?mh go jo tkoh T[; B{z ;kro d/ ewo/ xo nkfJnk s[;hA e[dosh wkofeN
th fesB/ i[nkB i'V/ p?m/ ;B. T[j i'V b?AdhnK B/. T[j w[zv/ fijV/ fJe o'zh B/ fpBK fMie dh pZsh irdh fd;h. T[; d/ ewo/ rJ/ j'J/ ;hHHHw?A n?t/A s'jc/ bZGD bJh
fejh jkbs ftu p?m/ eh eo oj/ ;B e[Vh Bkb w"i eod/ B/ ns/ c/o d{ih d/, fpBK vo d/ T[; B{z x[ZN e/ iZch ftu'A eJh tkoh nfijh nktkz ;kohnK nbwkohnK t/yhnK. id'A
o'ih ns/ ;kro B/ fJj ikBD dh Bkb bZr iKd/ B/. o'zh B{z u[Zg t/y gk bJh. fJ; soQK eofdnK ;ko T[; ;[DkJh fdzdh fi; s'A brdk ;h fe w?B{z e[M BjhA fwfbnk sK w?A s[jkvh
e'fSS BjhA ehsh. gfjbK sK T[j fJ; tkoh ;kro nkg/ p'bD bZrk, dhnK nZyK pzd j' rJhnK. T[j ni/ she th ikr fojk ;h. go;Bb nbwkoh y'bQh. id'A bkeo
yk;k fuo p?Au s/ u[Zg p?m/ oj/. o'zh šo'zh w?A T[j BjhA jK fijk s{z ;'u ''pj[s n"yk j? ;kro s/o/ fpBK, g/wK o'z ;t/o/ gzi ti/ T[mdh ;h. 'u jZE gkfJnk sK nukBe w?B{z
g[ZSdh-g[ZSdh ofj rJh fe T[; B{z ojh j?A. w?A s?B{z pj[s fgnko eodk fJe gb bJh th s/o/ e'b'A nZv ofjDk T[; B/ oiBhS bJh BkSsk s/ bzu fJe fuZmh fwbh fi; d/ pkjo w/ok
gkoe ftu feT[A ;Zfdnk frnk< jKHHs{z jh w/o/ bJh ;G e[M j?A, gqzs{ go s{z fi; fwSB bJh ik fojk j?A w?A fsnko eoBk ;h. c/o ;kro B{z ;e{b BkT[A fbfynk j'fJnk ;h. gfjbK sK
nfijh fejVh zo{oh rZb ;h fijVh o'zh w?A pj[s w[Sfeb ftu T[; ftu o[ektN BjhA pDKrh. T[; G/iDk j[zdk ;h. go nZi sK fes/ w?A fJj BjhA ;wM ;fenk fe s[;hA w/
T[j T[; Bkb ;e{b ftu BjhA ;h jKHHHvhno fgSb/ gzdoK fdBK dk B{z g{o uVQdk t/yDk ukjKrh. w?A s/o/ ;t/o-;ko ik e/ T[; dh nZy bZrh o/ BkT[A dh fJj fuZmh bkeo ftu
eo ;fenk< go T[; B/ sK o'ih d/ e'fSS eo fojK fe;/ soQK fJ; T[; fwSB dh edo eodh jK ;kro ;h. T[j th ;koh oks tko-tko nk feT[A pzd ehsh ;h. w?A ;'funk fJ;
e[M p'bD s'A gfjbK jh pks S[o{ eo n"fynkJh ftu'A pkjo fBeb fi; bJh s/o/ v?v B/ nkgDh e/ ;kro d/ ewo/ d/ pzd p{j/ B{z t/ pko/ s[jkB{z g[ZSK. go id'A T[j ys w/
fdZsh ;h. iktKHHHw?B{z s/ok fynkb nkT[Adk. w?A e[opkBh fdZsh ;h. w/oh ;koh y[Sh, ydh ojh ;h. T[; d/ wB ftu fJj o/ BkT[A ;h sK w?A T[; B{z y'bQ gVQD
@o'ih w?A eZbQ ;t/o/ ik fojK.@ s/o/ Bkb nkgDh wzw pko/, p?Boih w/oh ;koh fzzdrh T[; ;kwQD/ fsb zo{o nkT[Adk ;h, bZrk,
fJj ;[D o'zh T[; tZb t/yD v?v pko/ th ;'udk jK. fJBQK ftu pokpo j?. e'Jh th w[Zb BjhA w/ohnK @uzdok ;koh oks G[Zyk jh fojk. ''ys gVQ fJj ikD e/ w?A j?okB
bZrh. id'A ;kro fJ; s'A nZr/ e[M fe;/ dk fe;/ EK e'Jh d/S BjhA. fJBQK y[ShnK dk T[; nZr/! e/jh wK jK w?A fi; B/ nZi T[; B{z j' frnk fe w?A s[jkvk g[Zs sK jK
p'fbnk sK ;tkb o'ih B/ gkfJnk e[M th wkVk BjhA ehsk. c/o ;zk @s{z ubk ik ;kro! w/oh sK fJe xo nkJ/ B{z o'Nh ykD bJh BjhA go u?Noih v?v w/o/ n;bh v?v BjhA.
@feE/ ik fojK<@ sK jw/Sk d'Sh B{z jh fwbDh ukjhdh fJeZbh fzzdrh j?, fJe ikB j?. s{z g[ZfSnk.@ w?A sK dhge Sowk dk g[Zs jKHHHid'A
šw?A o'zh eZbQ fJzvhnk ubk j?. id'A s[jkv/ ftu'A e'Jh th e;{otko fJjdk fceo Bk eohA. go fiZE/ s{z d/o Bkb ;"D d/ pkti{d T[j ;t/ dh w?A j'S ;zGkbh u?Noih v?v B{z jh
iktKrk. ebQ ;t/o/ frnkoK ti/ w/ BjhA. s[;hA e[M wkVk BjhA ehsk, c/o ik fojK T[ZE/ sK s/o/ ;kwQD/ bZyK- o/ uko ti/ T[Zm rJh. id'A ;kro d/ n;bh v?v ;wMdk fojk.
oh cbkfJN j?.@ fpBK e;{o d/ s?B{z, wzw B{z s/ v?v B{z eo'VK ikBK B/, fiBQK dh s{z oytkbh ewo/ B/V/ B{z bzx g"VhnK okjhA j/mK šc/o T[j ;kok ys w?A y'bQ gfVQnk.
šfezB/ fdBK bJh ik fojK<@ feT[A ;zk fwb/<@ eo/Ark. w?A fJ; w[be 'u ofjzdh j'Jh ikD bZrh sK T[; B/ t/fynk ewo/ fJe tkoh, d' tkoh gsk BjhA c/o
@jw/SK bJh.@ o'zh p'bd/ j'J/ ;kro d/ w{zj tZb th T[wo Go s/oh T[vhe eodh dh pZsh pzd ;h. SkfJd T[j ;"A frnk fezBh tkoh. ikDdk jK T[j pzd ys
fJj ;[D fJe tkoh sK o'zh B{z fJZeNe t/ydh ofjzdh j?. T[jdhnK ojKrh. s?B{z ed/ BjhA G[ZbKrh. i/ ;h. s[;hA th BjhA y'fbQnk. uzrk j'fJnk
j;h nk rJh. go T[j j;h o'edh rZbK Gkt/A T[; d/ ;wM BjhA ed/ s?B{z w/oh :kd nkt/ sK ijkz b? g/wK j"b/-j"b/ fJe-fJe g"Vh wzw s[jkB{z T[; fuZmh ftu fby/ dk
j'Jh p'bh, nkT[AdhnK go sK th T[jB{z uzrhnK e/ fJZXo nk ikthA.@ T[sodh j/mK nk rJh. T[; dk ukj gsk BjhA bZfrnk. w?B{z pj[s cyo
@eh rZb eo fojK ;kro! brd? brdhnK B/. ;kro p'bdk iKdk, fJzBk nky o'zh dhnK nZyK gkDh dk eZg ghD dk pj[s wB ;h. okshA j? fe w?A fJe nfij/ iKpkz wjkB
s{z w?B{z pDk fojk j?A. w?B{z gsk fJj s/ ''s{z o'zh ;'udh j't/Arh fe w?A eh Bkb Go rJhnK. c/o T[j fezBk fuo iroksk eZND eoe/ T[; dk ;oho ftnesh dk g[Zs jK, fi; B/ nkgD/
oh g[okDh nkds j?.@ o'zh B/ rZb p'b fojK, fe; dh rZb eo fojK. w?A T[; EK p?m/ y{p;{os fdBK dhnK, d[Zy fojk ;h. go id'A T[j j/mK tZv/ w[be bJh e[opkBh fdZsh. T[j
eofdnK fejk, ;'funk ;h w/o/ Bkb tkgoh xNBk y{p;{os gbK dhnK rZbK eod/ oj/ ewo/ ftu gj[zuh sK T[; B/ t/fynk d[SwD s/ pzp toQkT[Adk j'fJnk
@BjhA o'ih, fJj ;Zu j?.@ dk s/o/ e'b fzeo BjhA eoKrk. fJj , fijV/ T[BQK fJe-d{i/ B/V/ ofj vkfJfBzr N/pb s/ Xfonk b?Ag ir nkgD/ ijkz Bkb Sjhd j' frnk,
@c/o w?AHHH<@ ;koh sebhc nkg/ ;fjD eoKrk, pshs ehs/ ;B. T[;/ EK p?Au 's/ fojk ;h fi; d/ gqekS j/m fJe pzd fJ; ;G dk w?B{z T[BQK dh fuZmh gVQ
;kro e'b fJBQK d' SpdK tkb/ go w?A ikDdk jK i/ fJj rZb w?A s?B{z p?fmnK oks fxo nkJh. gkoe dhnK fbckck fgnk ;h. g/wK B/ T[j e/ nzdkzk j' frnk ;h. w?B{z pj[s
nZX/ ;tkb dk nk;kBh Bkb e'Jh Bk dZ;h sK s{z th w?B{z fJ; w[be d/ pZshnK ir gJhnK. T[; EK p?m/ i'V/ fbckck y'fbQnk ns/ T[; ftu'A ekrz wkD j? nkgD/ v?v s/ fiBQK w?B{z T[j
itkp BjhA. pZ; T[j sK u[Zg ;Zi/ d{i/ w[zfvnk fijk ;wM/Arh. fJj pks nkgD/-nkgD/ xoK B{z ub/ rJ/ ;B. pkjo eZfYnk. T[j fJe fuZmh ;h ys fbfynk. T[BQK fejk ;h fe id'A
jZE dh ftuekobh T[Arb Bkb p?Au w?A s?B{z psk fdzdk jK go s{z w/o/ Bkb pZ; T[j d't/A jh ofj rJ/ ;B. o'zh fijVh ;kro B/ T[; d/ BkT[A fbyh w?A tZvk j' iktK sK fJzvhnB J/no
s/ behoK fyZuD bZrdk. tkndk eo fe fJj rZb nZr/ fe;/ B/ ;kro B{z fJe tkoh x[ZN e/ iZch ;h. e[o;h dh p?Ze dk ;jkok b? g/wK c'o; i[nkfJB eoK. w?A pj[s gVQkJh
''i/ s{z ufbnk ikt/Ark sK dZ; B{z BjhA dZ;/Arh. fJ; ftu fe;/ B{z gk bJh s/ c/o T[; Bkb e[ZM p'b/ T[j fuZmh gVQD bZrh, eoe/ jtkJh c"i dk gkfJbN pDK.
;kro c/o w/ok eh pD/rk< go s{z fjZ;/dko BjhA pDkt/Arh. fpBK T[; s'A nZv j' gkoe d/ pkjo @wzw! fgSb/ gzdoK fdBK s'A w/ nkgD/ v?v Bkb'A th uzrk gkfJbN.
fJzvhnk jw/Sk bJh feT[A ik fojk fJj nky ;kro e[M fuo bJh tZb N[o gJh. ;kro UBk fuo ok nfijk otZJhnk t/y s[;hA pj[s id'A th w/o/ d/S B{z w/oh b'V gt/ w?A
j?A<@ o'zh B/ g[ZfSnk. u[Zg j' frnk ns/ c/o T[; B/ nkgDh nkgDh EK s/ yVk T[; tZb t/ydk j?okB ns/ d[yh j[zd/ oj/ j't'r/. w?A nkgDk ;G e[M SZv w[be s/
@BjhA dZ; ;edk.@ i/p 'u'A T[j ys pkjo eZY o'zh B{z fojk id'A she T[j jB/o/ Bkb ik s[jkv/ Bkb v?v B{z th pj[s sebhc e[opkB j' iktK. v?v B/ fJj th
šBjhA dZ; ;edk< eh s{z w?B{z th cVk fdZsk fijVk T[; d/ v?v B/ fwb Bk rJh. fdZsh fiBQK d/ w/o/ s'A pj[s nfj;kB fbfynk fe id'A w?A tZvk j' iktKrk
BjhA dZ; ;edk, eh w?A s/o/ bJh e[M T[jd/ BkT[A fbfynk ;h id'A T[j ;kro th T[; EK s'A T[m xo tZb B/ fijV/ w?A fJ; iBw ftu BjhA sK nkgD/ dkdk-dkdh ih e'b ojK,
th BjhA jK<@ pj[s jh S'Nk ;h ns/ T[; B{z fe;/ N[o fgnk. T[; dk nzdo pj[s T[sko ;edk. T[BQK dh ;/tk eoK, T[BQK dk fynkb
šBjhA o'ih fJzM Bk efj. fJe s{z nkgD/ dh gfjukD she BjhA ;h. Gfonk- Gfonk ;h, pj[s T[dk;- @go fJ; bJh w?A d'Sh BjhA. i/ oZyK.
pkeh nrb/ nze ftu
pkeh nrb/ nze ftu
pkeh nrb/ nze ftu
pkeh nrb/ nze ftu
jh sK w/o/ bJh ;G e[M j?A. s/o/ fpBK o'ih T[j ys j"b/-j"b/ gVQD bZrh. T[dk; ;h. xo B/V/ gj[zu T[; B/ s[;hA fJB;kc d/ eNfjo/ ftu w?B{z pkeh nrb/ nze ftu


46
46
46 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
46 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
46 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
tgkoe s/ gfotkoe wB'oziB eoB tkbhnK
tgkoe s/ gfotkoe wB'oziB eoB tkbhnK
tgkoe s/ gfotkoe wB'oziB eoB tkbhnK rkfJe fdbihs d';KM B/ w[V tXkfJnk gzikphnK dk
tgkoe s/ gfotkoe wB'oziB eoB tkbhnK
tgkoe s/ gfotkoe wB'oziB eoB tkbhnK
rkfJe fdbihs d';KM B/ w[V tXkfJnk gzikphnK dk
rkfJe fdbihs d';KM B/ w[V tXkfJnk gzikphnK dk
rkfJe fdbihs d';KM B/ w[V tXkfJnk gzikphnK dk
rkfJe fdbihs d';KM B/ w[V tXkfJnk gzikphnK dk
fcbwK jB g;zdhdk pdb L ;'Bw eg{o
fcbwK jB g;zdhdk pdb L ;'Bw eg{o wkD, jk;b ehsh fJe j'o tZvh T[gbZpXh
fcbwK jB g;zdhdk pdb L ;'Bw eg{o
wkD, jk;b ehsh fJe j'o tZvh T[gbZpXh
fcbwK jB g;zdhdk pdb L ;'Bw eg{o
fcbwK jB g;zdhdk pdb L ;'Bw eg{o
wkD, jk;b ehsh fJe j'o tZvh T[gbZpXh
wkD, jk;b ehsh fJe j'o tZvh T[gbZpXh
wkD, jk;b ehsh fJe j'o tZvh T[gbZpXh
fJzBhA fdBhA gzikph ebkekoK dh
jo gk;/ pZb/-pZb/ j' ojh j?. gzikph
rkfJe s/ ndkeko fdbihs d';KM B/
fgSb/ wjhB/ jh 'u 'e'u?bk fwT{fze
c?;Nhtb 2023' 'u gqckow eoe/ tZvk
w[ekw jk;b ehsk ;h.
dZ; dJhJ/ fe e'u/bk 'u gqckow
eoB tkb/ fdbihs d';KM gfjb/
gzikph pD rJ/ ;B. j[D fdbihs d';KM
d/ BK fJe j'o tZvh T[gbZpXh jk;b
ehsh j?, fi; dh uouk jo gk;/ j'D
bZrh j?. don;b, fdbihs dh fcbw
'gzikp 95' j[D 'fJzNoB?SBb N'oKN'
fcbw c?;Nhtb' 'u fdykJh ikt/rh.
dZf;nk ik fojk j? fe 'gzikp 95' fJj
T[gbZpXh jk;b eoB tkbh gfjbh
gzikph fcbw pD ikt/rh.
fdbihs d';KM B/ fJ; dh
ikDekoh fdzd/ j'J/ fJZe g';N ;KMh ehsh
pkbht[Zv ;Nko ;'Bw eg{o gq?rB?A;h s'A pknd fcbwK 'u tkg;h eoB bJh j?. T[BQK B/ fcbw dk g';No S/no
g{oh soQK fsnko j?. T[j jo ;kb d' gqki?eN eoBk ukj[zdh j?. ;'Bw f;B/wkxoK 'u eofdnK fbfynk, ''tkfjr[o{ ih ek
tkg;h bJh ewoShnb, gfotkoe wB'oziB tkbhnK fcbwK dh u'D eoBk ukj[zdh ykb;k tkfjr[o{ ih eh cfsj! N'oKN'
j?. fJzNoB?SBb fcbw c?;Nhtb fty/
;'Bw eg{o B/ fejk, ''gqki?eN; dk fjZ;k pDBk jw/Sk jh y[Sh dh rZb j?, tobv gqhwhno, gzikp '95 dh gfjbh
fiBQK B/ doSeK dk wB'oziB ehsk j?. fit/A jh w?A gq?rB?A;h s'A pknd f;B/wkxoK Mbe g/S eod/ j'J/, wB[Zyh nfXeko
'u tkg;h eoKrh, w?A p; fJjh eoB dh e'fSS eoKrh feT[Afe fJj d/y e/ y[Sh j[zdh ekoe[B i;tzs f;zx ykbVk ih d/
j? fe b'e f;B/wk dk nkBzd b?D bJh w"i{dk jehes B{z G[Zb iKd/ jB s/ fJj ;kv/ ihtB 's/ nkXkfos fJZe gqGktSkbh
bJh fBowkD eo ;edh j?.'' ejkDhHHH.''
ndkekok ;'Bw eg{o nZr/ efjzdh j?, ''w?A fJE'A jo ;kb d' gqki?eN eoBk dZ;D:'r j? fe fdbihs d';KM dh
ukj[zdh jK s/ w?A nfijhnK ;feqgN; dh sbkS eo ojh jK, i' pj[s wB'ozie s/ fcbw 'uwehbk' th gkJhgbkJhB 'u
fdbu;g j'D. w?A T[BQK ftfSnK tZb fXnkB fdzdh jK i' ;G s'A tZX doSe tor j?. fJ; fcbw 'u gfoDhsh u'gVk th
B{z nkeofSs eod/ jB sK i' n;hA fJe gfotko, fJe GkJhuko/ d/ o{g 'u fcbwK w[Zy G{fwek 'u j?. fJj fcbw gzikph
dk nkBzd wkD ;ehJ/.'' rkfJe ns/ ;zrhseko nwo f;zx
uwehbk dh fzzdrh 's/ nkXkfos j?,
fi; B{z T[; dh gsBh nwoi's Bkb
tkofBzr 2
'tkofBzr 2tkofBzr 2' dh fobh dh fobhz v/N nkJh ;kjwD/, v/N nkJh ;kjwD/, fdB fdjkV/ wko fdZsk frnk ;h.
tkofBzr 2 dh fobh dh fobh v/N nkJh ;kjwD/, v/N nkJh ;kjwD/,
tkofBzr 2 dh fobh v/N nkJh ;kjwD/,
ikD' ed'A d/ ojh f;B/wkxoK jBh f;zx Bkb j'Jh bVkJh s/ gfjbh tko y[ZbQ e/ p'b/
ikD' ed'A d/ ojh f;B/wkxoK
ikD' ed'A d/ ojh f;B/wkxoK 'u d;seu d;se
ikD' ed'A d/ ojh f;B/wkxoK u d;seu d;se
ikD' ed'A d/ ojh f;B/wkxoK u d;se
jBh f;zx Bkb j'Jh bVkJh s/ gfjbh tko y[ZbQ e/ p'b/
jBh f;zx Bkb j'Jh bVkJh s/ gfjbh tko y[ZbQ e/ p'b/
jBh f;zx Bkb j'Jh bVkJh s/ gfjbh tko y[ZbQ e/ p'b/
jBh f;zx Bkb j'Jh bVkJh s/ gfjbh tko y[ZbQ e/ p'b/
pkd kj, fejk- e'o/ ekr s/ eotkJ/ ;h ;kJhB
pkd
pkd
pkd kj, fejk- e'o/ ekrkj, fejk- e'o/ ekr s/ eotkJ/ ;h ;kJhB s/ eotkJ/ ;h ;kJhB
pkdSkj, fejk- e'o/ ekrkj, fejk- e'o/ ekrz s/ eotkJ/ ;h ;kJhB s/ eotkJ/ ;h ;kJhB















o?go s/ rkfJe jBh f;zx ns/ fJzNoftT{ 'u T[BQK B/ jBh f;zx Bkb fXnkB d/ oj/ ;B. 2006 s'A b? e/ 2009
pkdSkj d'tK B/ nkgD/ o?g Bkb nkgD/ Neokn pko/ th y[ZbQ e/ rZb sZe wkchnk w[zvho p?Av Bkb i[V/ j'J/
pkbht[Zv fJzv;Noh 's/ oki ehsk. ehsh. o?go pkdSkj B/ fejk, @wkchnk ;B. w/o/ wksk-fgsk th w/o/ bJh fuzss
fJZe ;w/A fiZE/ jBh f;zx dh fjzdh w[zvho ;pek J/e EkN ;h, fi; 'u fJe'A ;B. ;kb 2011 'u jBh f;zx Bkb w/
fcbwK 'u s{sh p'bdh ;h, T[ZE/ jh j[D fijh ;'u oZyD tkb/ b'e ezw eod/ ;B. ok gfjbk rhs 'r/NnZg itkBh' ;h.''
pkdSkj jo fcbw 'u o?g eodk j?. S[o{nks 'u w?A s/ jBh f;zx fJ; Bkb ;kb 2012 'u pkdSkj-jBh f;zx
jkbKfe, fcbw fJzv;Noh 'u nkT[D i[V/. ;kb 2009 'u ;kv/ ftueko doko dk p?Av N[ZN frnk ;h, fi; dk ekoB
'tkofBzr' fcbw dh doSeK Bkb uzrh :kd ojh j?. gfjbK 'tkofBzr' B{z fJe
s'A gfjbK fJZe ;wK ;h, id'A pkdSkj nk rJh ;h. w?A ezw eodk ;h ns/ pj[s th pkdSkj B/ nkgD/ fJzNoftT{ 'u
t?Zp ;hohz ti'A jzpb w'SB fgeuoz d/ :{fNT{p u?Bb 's/ fobhz ehsk frnk ;h,
ns/ jBh f;zx pj[s uzr/ d';s ;B s/ vodk ;h. T[; ;w/A jBh f;zx th w/o/ dZf;nk ;h. nkgD/ ;zxoSwJh d"o
fco fJ; B{z fwb/ doSeK d/ fgnko d/ ubfdnK t?Zp ;hohz B{z fcbw 'u spdhb
'wkchnk w[zvho' BK dk fJZe p?Av ;h. okvko s'A d{o ;h ns/ id'A w?A T[; B{z pko/ dZ;fdnK o?go B/ nZr/ y[bk;k
ehsk frnk.
ocsko, fJek ns/ fbNb r'b{ th T[; c'B eoB dh e'fSS eodk ;h sK T[; B/ ehsk fe T[; B/ jBh f;zx Bkb rZb
;kb 2021 'u id'A fJj t?Zp ;hohz fcbw pD e/ f;B/wkxoK 'u fobhz j'Jh
d/ ro[Zg dk fjZ;k ;B. w/ok c'B BjhA u[Zfenk. id'A se n;hA ehsh s/ fejk, ''n;hA fJe-d{i/ Bkb
sK jo e'Jh fJ; dh skohc eoB'A y[d B{z o'e BjhA ;fenk. fcbw 'u fgqz; eztbihs
pkdSkj ns/ jBh f;zx ftukb/ 'w[zvho wkchnk' dk fjZ;k ;h. n;hA ed/ pj[s ;ko/ rhs pDk oj/ jK, T[; B{z
f;zx, Xhoi e[wko s/ frZgh ro/tkb d/ feodkoK dh p/jZd skohc ehsh rJh,
fgSb/ eJh ;kbK s'A e'bv tko uZb BjhA fwb/ ;kfJd n;hA fwb/ j[zd/ sK T[BQK pko/ th ;'uDk ukjhdk j? feT[Afe
Bkb jh vkfJo?eNo nwo j[zdb dk BK th tZvk j'fJnk.
ojh ;h go fJ; dk ekoB fe;/ B{z BjhA uhzK tZyohnK j' ;edhnK ;B.'' n;hA ;G e[M SZv e/ fJZE/ nk rJ/
j[D fcbw dk d{ik Gkr fobhz j'D ik fojk j?, fi; dh fobhz v/N dk
gsk ;h. j[D jkb jh 'u o?go pkdSkj dZ; dJhJ/ fe pkdSkj B/ 'pokT{B jK.'' fJe 's/. fJZe gk;/ s[;hA ;kB{z
n?bkB j' u[Zek j?. frZgh ro/tkb B/ phs/ fdBhA fJe g';No ;KMk eofdnK dZf;nk
B/ y[bk;k ehsk j? fe d'tK ftukb/ ozr' d/ rkfJe 's/ j'o d'S brkT[Ad/ j'J/ nkgD/ Gok efjzd/ j' go d{i/ gk;/
fe fcbw 2 cotoh, 2024 B{z fobhz j'D ik ojh j?.
bVkJh feT[A j'Jh ;h. :{fNT{po oki fejk, @n;hA fJeZm/ eJh rhs pDkJ/ s[;hA fJzB/ ;t?-e/Adfos BjhA j' ;ed/
fJ; fcbw d/ b/ye s/ gq'fvT{;o frZgh ro/tkb jB. fcbw jzpb w'SB fgeuoz,
SwSh Bkb rZbpks 'u pkdSkj B/ ;B go T[j ed/ fobhz BjhA j'J/. jBh . s[;hA ;kv/ ;zxoS tZb fpbe[b th
;ko/rkwk s/ J/ :{vbh fcbwz dh g/SeS j?. fJ; fcbw 'u ndkekok i?;whB
nkgD/ fdb dh rZb ehsh. fJ; f;zx T[; ;w/A f;oc nkgD/ eohno 's/ fXnkB BjhA d/ ;e/.
G;hB th w[Zy G{fwek fBGkT[Adh Bzo nkt/rh.


47
47
47 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
47 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
47 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
j?okBhiBe! n"os B/ fbnk u?b/Ai, gh fbnk
j?okBhiBe! n"os B/ fbnk u?b/Ai, gh fbnk
j?okBhiBe! n"os B/ fbnk u?b/Ai, gh fbnk
j?okBhiBe! n"os B/ fbnk u?b/Ai, gh fbnk
B;o[Zbk Bkb ftnkj s'A pknd nzi{ B{z fwb oj/
B;o[Zbk Bkb ftnkj s'A pknd nzi{ B{z fwb oj/ j?okBhiBe! n"os B/ fbnk u?b/Ai, gh fbnk
B;o[Zbk Bkb ftnkj s'A pknd nzi{ B{z fwb oj/
B;o[Zbk Bkb ftnkj s'A pknd nzi{ B{z fwb oj/
B;o[Zbk Bkb ftnkj s'A pknd nzi{ B{z fwb oj/
fJzBk gkDh fe gj[zuh j;gskb
fJzBk gkDh fe gj[zuh j;gskb
fJzBk gkDh fe gj[zuh j;gskb
fJzBk gkDh fe gj[zuh j;gskb
pzgo frcN, fp B?Z;w?B B/ fdZsk 4B?Z;w?B B/ fdZsk 4 bZy dk xo bZy dk xo
pzgo frcN, fp B?Z;w?B B/ fdZsk 4 bZy dk xo
pzgo frcN, fp B?Z;w?B B/ fdZsk 4 bZy dk xo fJzBk gkDh fe gj[zuh j;gskb
pzgo frcN, fp
pzgo frcN, fpzB?Z;w?B B/ fdZsk 40 bZy dk xo
T[; B/ fNeNke 's/ nkgDh fJe thvhU
S/no eod/ j'J/ dZf;nk fe T[j wfj;{;
eo ojh j? fe fznkdk gkDh ghD ekoB
T[; dh f;js ftrV ojh j?. thvhU
'u fwS/b B/ fejk fe 'T[j fpbe[b th
mhe wfj;{; BjhA eo ojh. eJh tko
oks B{z ;"D s'A pknd T[; dh BhAd y[Zbh
ns/ T[; B{z pkEo{w ikDk fgnk. T[; B{z
G[Zy brDh pzd j' rJh ns/ ewz'oh
wfj;{; j'D bZrh. T[; B{z fdB d/ eJh
xzN/ NkfJbN ftZu fpskT[D/ g?Ad/ ;B.
N?;N
N?;N u j'fJnk y[bk;k
N?;N u j'fJnk y[bk;k
N?;N u j'fJnk y[bk;ku j'fJnk y[bk;k
N?;N 'u j'fJnk y[bk;k
fNeNkeo B/ nZr/ fejk fe
'sphns yokp j'D s'A pknd T[j
vkeNo e'b rJh. vkeNo d/ efjD 's/
y?po (fpT{o') oki;EkB d/ nbto dh ofjD tkbh 34 ;kbk ftnkj[sk nzi{
eJh soQK d/ N?;N eotkJ/ rJ/. N?;N dh
dk fJe BtK thvhU ;kjwD/ nkfJnk j?, i' nkgD/ d';s B{z fwbD gkfe;skB
fog'oN nkT[D s'A pknd vkeNo B/ fwS /
rJh j?. don;b, gkfe;skBh d';s B;o[Zbk Bkb ftnkj s'A pknd j[D nzi{ d/
b B{z dZf;nk fe T[; B{z ;'vhnw dh
foSs/dko T[; B{z wfjzr/-wfjzr/ frcN d/ oj/ jB. nzi{ B/ gkfe;skB d/ y?po
ewh BK dh phwkoh j?. brksko 4 bhNo
gys{Bytk ;{p/ 'u ckfswk pD e/ nkgD/ c/;p[Ze d';s B;o[Zbk Bkb ftnkj eo
gkDh ghD ekoB nfijk j'fJnk.
fbnk ;h.
vkeNo B/ T[; B{z e[M fdBK sZe o'zkBk
Bt/A thvhU 'u nzi{ ns/ B;o[Zbk yVQ/ Bzo nk oj/ jB ns/ T[BQK d/ foSs/
nZXk bhNo s'A xZN gkDh ghD dh
dko nk e/ s'jc/ d/ oj/ jB, fi; ftZu fJe fpzB?Z;w?B B/ T[BQK B{z 40 bZy dk
;bkj fdZsh. vkeNo B/ T[; B{z dZf;nk
wfjzrk xo th frcN ehsk. fJ; thvhU 'u fJe ftnesh nzi{ d/ d;skt/zK dh
fe i/eo ;'vhnw dh ewh iK jkJhg'B/
iKu eodk th Bzo nk fojk j?. d{i/ gk;/, nzi{ d/ Gkosh gsh ns/ fgsk fJ;
Nqhwhnk dk ;w/A f;o fJbki Bk ehsk
rZb s'A pj[s Bkokz jB fe T[j j[D T[BQK dh Xh BjhA j? ns/ T[; B{z Gkos tkg;
frnk, sK fJj w"s dk ekoB th pD
Bk nkT[D d/D.
;edh j?.
fJ; s'A gfjbK fGtkVh dh nzi{ d/ gsh B/ fejk fe T[j ekB{zBh okfJ b?D s'A
j;gskb ftZu ojh dkyb
j;gskb ftZu ojh dkyb
j;gskb ftZu ojh dkyb
j;gskb ftZu ojh dkyb
j;gskb ftZu ojh dkyb
pknd T[; B{z sbke d/ d/t/rk ns/ T[; d/ thz/ d/ d;sys pko/ ;oeko s'A iKu
fwS/b B/ nZr/ fejk fe ';'vhnw
dh wzr eoBr/. fJj rZb T[BQK gZsoekoK ;kjwD/ ejh. noftzd B/ dZf;nk fe w/
dh ewh s'A ghVs j'D ekoB T[; B{z
oh e'Jh rZb BjhA j'Jh go fJj rZb ;kjwD/ nkJh j? fe fi; soQK dhnK thvhUz
j;gskb 'u dkyb j'Dk fgnk. T[; d/
ikoh ehshnK ik ojhnK jB fe T[; B/ ftnkj eo fbnk j? ns/ pZfunK Bkb
;oho 'u ;'vhnw dh ewh j?, fi; B{z
th e'Jh rZbpks BjhA j' ojh j?.
j[D dtkJhnK okjhA tXkfJnk ikt/rk.
T[j ftStk; BjhA eo ;edh fe nfijk
th j' ;edk j?, go T[j 75 jkov u?b/
hnK B{z fdZsh ikt/ w"s dh ; wDhg[o dh wDhg[o dh
hnK B{z fdZsh ikt/ w"s dh ;
hnK B{z fdZsh ikt/ w"s dh ; wDhg[o dh
'd'd' d'd' d'ShnK B{z fdZsh ikt/ w"s dh ;hnK B{z fdZsh ikt/ w"s dh ;zkkkkk' wDhg[o dh wDhg[o dh N'oKN' (fpT{o') ;'Sb whvhnk 's/ u?b/Ai B{z ;theko eo fbnk ns/ fJ; Ai B{z SZvD tkbh BjhA j?. jkbKfe
tkfJob j'D dh fJZSk 'u b'e ne;o B{z c'b' eoBk S[o{ eo fdZsk. fJ; u?b/Ai vkeNo dh ;bkj nB[;ko j[D T[j nZXk
e[M nfijk eo iKd/ jB, fi; dk T[BQK ftZu 75 fdBK sZe fJZe o[NhB dk bhNo s'A xZN gkDh ghD ik ojh j?.
B{z pknd 'u gSsktk j[zdk j?. nfijk gkbD eoBk j[zdk j?, fit/A ;t/o/ ibdh fJzM j'Jh 75 jkov u?b/Ai dh
fJzM j'Jh 75 jkov u?b/Ai dh
fJzM j'Jh 75 jkov u?b/Ai dh
fJzM j'Jh 75 jkov u?b/Ai dh
fJzM j'Jh 75 jkov u?b/Ai dh
ghVs e[Vh dh wK B/ ehsh wzr
ghVs e[Vh dh wK B/ ehsh wzr
ghVs e[Vh dh wK B/ ehsh wzr jh fJe wkwbk ;kjwD/ nkfJnk j?, T[ZmDk, o'zkBk e;os eoBk, pkjo dk S[o{nks[o{nks
ghVs e[Vh dh wK B/ ehsh wzr
ghVs e[Vh dh wK B/ ehsh wzr
[o{nks
[o{nks
[o{nks
fi; 'u fJe wfjbk fNeNkeo B/ ykDk Bk ykDk, Sokp SZvDk, o'zkBk fJj fcNB?; u?b/Ai 2019 ftZu
nkBbkJhB fcNB?Z; u?b/Ai d"okB fJzBk 10 fwzN fJZe feskp gVQBk. fJ; fJZe g'vek;No ns/ fJZe ;gbhw?AN
gkDh gh fbnk fe T[; B{z j;gskb 'u u[D"sh B{z ;theko eoB tkb/ B{z o'zkBk ezgBh d/ ;hJhU n?Avh cqh;/bk d[nkok
dkyb j'Dk fgnk. j;gskb 'u dkyb ghD tkb/ gkDh dh wksok tXkT[Dh S[o{ ehsk frnk ;h. T[; B/ fJ; B{z
j'D s'A pknd fNeNkeo B/ ;'Sb g?Adh j? ns/ o'zkBk nkgDh c'N' ;'Sb wB[Zyh wB bJh 'nkfJoBw?B' fejk
whvhnk 's/ nkgDh c'N' g';N eoe/ whvhnk 's/ S/no eoBh g?Adh j?. fwS/b j?. jkbKfe T[BQK B/ fJj th fejk j?
xNBk pko/ dZf;nk. c/nopoB fpbe[b fJzM jh eo ojh ;h. fe fJ; fcNB?Z; gq'rokw B{z S[o{ eoB
fNeN'e fJBcb{n?Aio fwS/b c/ ftrVh f;js s'A gfjbK vkeNo dh ;bkj zo{o bU.
ftrVh f;js
ftrVh f;js
ftrVh f;js
ftrVh f;js
nopoB e?B/vk ftZu ofjzdh j?. T[;B/ fwS/b brksko 12 fdBK sZe 4 i/ vkeNo fJ; dh ;bkj BjhA fdzdk
;'Sb whvhnk 's/ gqufbs '75 jkov' bhNo gkDh ghAdh ojh. 12 fdBK pknd sK fJ;B{z S[o{ Bk eo'.
e?B/vk
e?B/vk u 1,u 1, s'A tZX EktK s/ bZrh
s'A tZX EktK s/ bZrhs/ bZrh
s'A tZX EktK s/ bZrh
s'A tZX EktK
u 1,
e?B/vk
e?B/vk u 1,
e?B/vk 'u 1,000 s'A tZX EktK 's/ bZrh
s/ p/ekp{
izrbK B{z nZr, 600 EktK 's/ p/ekp{
izrbK B{z nZr, 6 EktK s/ p/ekp{
EktK
izrbK B{z nZr, 6 EktK s/ p/ekp{
izrbK B{z nZr, 6
izrbK B{z nZr, 6 EktK s/ p/ekp{
fpqr/v w?Apo nZr p[MkT[D bJh fwb e/
ezw eo oj/ jB. nZr fi; gZXo 's/
c?bh j?, T[; d/ w[ekpb/ 'u ckfJo
eowhnK dh frDsh pj[s xZN j?. uhBh
ftfrnkBhnK d/ fJe nfXn?B w[skpe
e?B/vk 'u izrb dh fGnkBe nZr Bkb
rqhB jkT{; r?; fBek;h fJe nop
fJzckb (fpT{o') wDhg[o 'u GhV tZb'A BrB jkbs 'u x[wkJhnK rJhnK
whfNqe NB ekopB vkfJnke;kJhv d/
e[VhnK 'u'A fJe dh wK B/ d'ShnK bJh w"s dh ;zk dh wzr ehsh j? ns/ nkgD/
pokpo j' rJh j?.
g[Zso s/ gsh dhnK bkSK B{z d/yDk ukj[zdh j?, fiBQK dk T[;/ fdB esb eo fdZsk
T[Xo dZyDh fJNbh 'u bZrh izrb
frnk ;h. fto'Xh gkoNhnK d/ rZmi'V 'fJzvhnk' d/ ;z;d w?ApoK tZb'A ghVs
dh nZr T[Zso tZb c?bD bZrh j?
gfotko Bkb w[bkeks eoB s'A pknd d'ShnK B{z cK;h dh ;zk d/D dh wzr eod/
feT[Afe d/S fGnkBe rowh dh bg/N
j'J/ ghVsk dh wK B/ fejk, ''w?B{z e/Ado ;oeko 's/ Go';k j? go ;{pk ;oeko 's/
'u j?. f;f;bh d/ dZyDh nkJhb?Av dk
BjhA.''
fznkdkso fjZ;k nZi-eZb tZv/ gZXo
T[; B/ fJj th fejk, ''w?A fJj dZ;Dk ukj[zdh jK fe n;hA nkfdtk;h jK, UNktk (fpT{o') e?B/vk 'u 1,000 dZyDh e'ohnk d/ nkeko d/ pokpo j?. 's/ izrb dh nZr Bkb M[b; fojk j?
xZNfrDsh jK, n;hA w/fJsh Bkb BjhA ofj ;ed/. d{ih rZb, i/ ;zGt j't/, sK w?A s'A fznkdk EktK 's/ izrb dh nZr fgSb/ 4 djkfenK d/ w[ekpb/ fJ; s/ e?bkfpqnk s/ ng[bhnk s/ dZyDh y/
xZN'-xZN nkgD/ g[Zs ns/ gsh dhnK bkSK B{z d/yDk ukj[zdh jK.'' 4 wJh B{z ni/ th 1,00,000 tor feb'whNo s'A ;kb fznkdk e?B/vkJh b'e gqGkfts soK 'u fJskbth w[Zy G{wh 's/ fJ;/
wDhg[o 'u fJe 21 ;kbk e[Vh B{z BrB jkbs 'u x[wkfJnk frnk ;h, T[;/ fdB fznkdk zwhB B{z ;kV ojh j?, fiBQK j'J/. nZr s/ X{zJ/A ekoB 1,55,000 s'A soQK dh nZr c?bD dh ;{uBk fwbh.
T[; d/ Gok ns/ fgsk B{z GhV B/ wko fdZsk ;h. fto'Xh gkoNhnK d/ 21 ;z;d 'u'A 600 ;EkBK 's/ nZr ezNo'b s'A pkjo fznkdk b'eK B{z xo SZvD bJh wip{o ;kb dh S[o{nks s'A j[D sZe 50,000
w?ApoK dk fJe tcd ;{p/ d/ d' fdBk d"o/ 's/ j? ns/ fjz;k s'A gqGkfts b'eK Bkb j? s/ s/zh Bkb tZX ojh j?. nZr dh j'Dk fgnk j?. e?B/vk 'u j[D 5,500 j?eN/no s'A fznkdk zwhB nZr dh bg/
w[bkeks eo fojk j?. bg/N 'u nkfJnk y/so nkJh;b?Av iK xo/b{ s/ brGr 330 e"wKsoh ckfJo N 'u nk u[Zeh j?.


48
48
48 gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
48 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
48 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
22 ;kbk :{fNT{po n?Bkpb j?w dh 7 ;kbk Gkosh w{b dh ftfdnkoED B/ tXkfJnk wkD, fpqN/B
22 ;kbk :{fNT{po n?Bkpb j?w dh
22 ;kbk :{fNT{po n?Bkpb j?w dh
22 ;kbk :{fNT{po n?Bkpb j?w dh
22 ;kbk :{fNT{po n?Bkpb j?w dh
7 ;kbk Gkosh w{b dh ftfdnkoED B/ tXkfJnk wkD, fpqN/B
7 ;kbk Gkosh w{b dh ftfdnkoED B/ tXkfJnk wkD, fpqN/B
7 ;kbk Gkosh w{b dh ftfdnkoED B/ tXkfJnk wkD, fpqN/B
7 ;kbk Gkosh w{b dh ftfdnkoED B/ tXkfJnk wkD, fpqN/B
fworh dk d"ok g?D ekoB w"s
fworh dk d"ok g?D ekoB w"s
fworh dk d"ok g?D ekoB w"s 'u u u u u 'g[nkfJzN; nkc bkJhNg[nkfJzN; nkc bkJhN' g[o;eko Bkb ;BwkfBs g[o;eko Bkb ;BwkfBs
fworh dk d"ok g?D ekoB w"s
fworh dk d"ok g?D ekoB w"s
g[nkfJzN; nkc bkJhN
g[nkfJzN; nkc bkJhN g[o;eko Bkb ;BwkfBs
g[nkfJzN; nkc bkJhN g[o;eko Bkb ;BwkfBs
g[o;eko Bkb ;BwkfBs
vkT{v/B B/ fejk fe w'eSk B/
;z:[es okSNo fvt?bgw?AN NhfunK dh
tekbs eod/ j'J/ nkgD/ ezw Bkb fJe
tXhnk fw;kb ekfJw ehsh j?. ;e{bh
gkmeqw ftu fJBQK rZbK B{z ;EkB
fdtkT[D bJh T[BQK B/ bzpk ;zxoS
ehsk j? ns/ T[j fJ; rZb 's/ ftuko
eoB bJh d[BhnkGo d/ B/sktK B{z
T[sSkfjs eoB bJh T[BQK d/ ;zgoe
ftu ojh j?. w'eSk B/ Gkos ftu gSV/
;e{bh pZfunK bJh ftZfdne ;?SBK
ftu th ;jkfJsk ehsh j?.
w'eSk B/ fejk, 'w?A g[nkfJzN; nkc
bkJhN g[o;eko gqkgs eoe/ pj[s y[S
jK. w?A T[whd eodh jK fe pZu/ ns/
tZv/ fJj ;wMDr/ fe fJ; rqfj ns/
T[; d/ b'eK dh d/yGkb eoBk ns/
;kfonK d/ ihtB ftu pdbkn
fbnkT[Dk f;oc e[ZM b'eK dk ezw BjhA
j?. fJj p[oS eoB tKr j?. n;hA nkgD/
dzdK dh d/yGkb eoB ns/ dod s'A
puD bJh p[oS eod/ jK, T[;/ soQK n;hA
d{finK bJh th ns/ nkgD/ bJh th
tkfSzrNB (fpT{o') nwohek dh :{fNT{p ;Nko n?Bkp/b j?w dh 22 ;kb dh ;[oZfyns ofjD bJh fJ; rqfj dh d/
T[wo ftZu w"s j' rJh. T[; d/ :{fNT{p u?Bb 's/ 75,000 s'A tZX c'b'noi ;h. yGkb eohJ/. ibtk:{ spdhbh,
nwohek dh e/B/;k ;N/N :{Bhtof;Nh d/ T[; d/ ;'o'foNh u?gNo B/ fJz;Nkrqkw 's/ gqd{SD, rohph ns/ n;wkBsk dk
T[; dh w"s dh g[SNh ehsh j?. n?Bkp/b/ d/ fJz;Nkrqkw nekT[AN 's/ T[;d/ gfotko
bzvB (fpT{o') 3 ;kb dh T[wo s'A Ubhto vkT{v/B B/ 7 ;kbk w'eSk okJ/ w[ekpbk eoB bJh n;hA ;ko/
B/ th fJZe fpnkB ikoh ehsk, fi; ftZu Gkoh ns/ Go/ fdbK Bkb@ zkjo ehsk
jh wkJheq'gbk;fNe gqd{SD fto[ZX B{z fJj g[o;eko gqdkB ehsk. T[BQK B{z nkgDhnK fzzdrhnK ftZu S'NhnK-
fe T[; B/ fJZe fworh dh xNBk dk nB[Gt ehsk ns/ T[; dh w"s j' rJh.@
;z:[es okSNo dhnK fNekT{ d[Bhnk dh ;G s'A S'Nh ;;N/B/fpfbNh S'NhnK uhzK eo ;ed/ jK.@ w'eSk d/
T[j bzp/ ;w/A s'A fJ; fpwkoh d/ Bkb ;zxoS eodh ojh ns/ fJ; bJh ikro{esk
gfjbedwhnK bJh ezw eo ojh Gkosh n?vt'e/N d/ o{g ftu fJj fyskp wksk-fgsk okfrBh ih okJ/ ns/ ;"ot
g?dk eoBk ukj[zdh ;h. T[;d/ gfotko B/ T[; B{z gJ/ fworh d/ d"o/ pko/ fbfynk ns/ okJ/ B/ fejk fe T[BQK dh Xh dh e'fSS
w{b dh 7 ;kbk fJe ;e{bh ftfdnkoED fwfbnk j?. w'eSk B{z zo{oswzd pZfunK
fejk fe @T[; d/ ;BwkB ftZu@ ns/ T[; dh :kd ftZu T[j ikro{esk c?bkT[Dk
B{z fpqfNS gqXkB wzsoh d/ 'g[nkfJzN; dh wdd bJh czv fJeZmk eoB ;w/s ;kps eodh j? fe ;wki ftu S'N/
ikoh oZyDr/.@ n?Bkp/b ;[zdo ns/ gq/oDkdkfJe bVeh ;h ns/ bzph fzzdrh
nkc bkJhN' g[o;eko Bkb ;BwkfBs eJh fNekT{ w[fjzwK ftu ezw Bkb pZfunK dh th ibtk:{ gfotosB
fiT[Dk ukj[zdh ;h. jo e'Jh fi;B{z T[j fwbh ;h, T[j T[;dh T{oik ns/ T[;dh
ehsk frnk j?. fpqfNS T[g gqXkB wzsoh gSkD fwbh. Bkb bVB ftu G{fwek j?.
nkswk d/ nzdo dh o'SBh s'A gqGkts j'fJnk. T[; d/ gfotko B/ @T[;d/ d';sK
bJh fbfynk fe s[jkvh SKsh dhnK gqkoEBktK@ d/ Bkb-Bkb @fJZe gfotko
ti'A T[; dh nkswk dh ;Ksh bJh d[nk efoT[ ns/ fJj T[; dh fJe :kd ns/
fJNbh u nk;wkB s'A fvZr/ N?fB; r/Ad
fJNbh u nk;wkB s'A fvZr/ N?fB; r/Ad
fJNbh u nk;wkB s'A fvZr/ N?fB; r/Ad
fJNbh u nk;wkB s'A fvZr/ N?fB; r/Ad
fJNbh 'u nk;wkB s'A fvZr/ N?fB; r/Ad
;'r dk ;wK j?.
Bk;k s/ uhB B{z NZeo d/D dh fsnkoh
Bk;k s/ uhB B{z NZeo d/D dh fsnkoh
Bk;k s/ uhB B{z NZeo d/D dh fsnkoh
Bk;k s/ uhB B{z NZeo d/D dh fsnkoh
Bk;k s/ uhB B{z NZeo d/D dh fsnkoh
nkeko d/ rV/, 1 s'A tX/o/ b'e s'A tX/o/ b'e ywhywh
nkeko d/ rV/, 1
ywh
s'A tX/o/ b'e
nkeko d/ rV/, 100 s'A tX/o/ b'e zywh
nkeko d/ rV/, 1 s'A tX/o/ b'e ywh
nkeko d/ rV/, 1
u fJ;o', pDk fojk gqwkD{ oke/N
u fJ;o', pDk fojk gqwkD{ oke/N
u fJ;o', pDk fojk gqwkD{ oke/N
'u fJ;o', pDk fojk gqwkD{ oke/Nu fJ;o', pDk fojk gqwkD{ oke/N ekoB n?woi?A;h ;/tktK B{z wdd bJh
500 s'A tZX ekbK gqkgs j'JhnK.
fog'oN w[skpe s{ckB d"okB jtk
dh ocsko 140 whb gqsh xzNk ;h.
okSNoh ;w[zdoh ns/ tk:{wzvb gqSk;B
nB[;ko 10-15 ;?ANhwhNo d/ tZv/ rV/
44 s'A 72 whb gqsh xzN/ dh ocsko
Bkb fvZr/. ;hn?Bn?B dh fog'oN
w[skpe po;ks d/ ysw j'D s'A pknd
eowukoh N[ZNhnK fyVehnK s'A ShS/
jNk oj/ jB ns/ s{ckB Bkb p[oh soQK
B[e;kB/ rJ/ doysK ns/ j'o g"fdnK
B{z ;kc eo oj/ jB.
fJNbh ftu fJj fGnkBe s{ckB
T[d'A nkfJnk id'A d/S dk fznkdkso
fjZ;k nZs dh rowh Bkb i{M fojk
;h. skgwkB tXD ekoB d/S Go d/
SfjoK ftZu o?Zv jhN nboN ikoh ehsk
frnk j?. ;EkBe b'eK ns/ ;?bkBhnK
BthA fdZbh (fpT{o') uzdo:kB-3 B{z bKu eoB s'A pknd Gkosh g[bkV J/iz;h B{z ;t/o/ 11 ti/ s'A Skw 6 ti/ sZe
fJ;o' B/ j[D fJe j'o j?okBhiBe ezw eoB dh fdSk 'u edw g[ZfNnk j?. uzdo:kB xo d/ nzdo ofjD dh u/sktBh fdZsh
dh SkBdko ;cbsk s'A pknd fJ;o' B/ j[D gqwkD{ ;zukfbs oke/N bJh fJziD rJh j?.
pDkT[D 's/ ezw eoBk S[o{ eo fdZsk j?. fJskbth w";w ftfrnkB
fJ; d/ bJh fJ;o' B/ d/S dh gqw[Zy gqwkD{ J/iz;h GkGk n?Nkfwe fo;ou ;?ANo ;';kfJNh d/ w[yh b{ek woebh B/ dZf;nk
Bkb jZE fwbkfJnk j?. wkfjoK d/ nB[;ko e?wheb Bkb uZbD tkb/ fJziD fJe fe :{og ftu fJ; ;kb w";w ftu
;hwk sZe jh mhe j[zd/ jB. i/eo s[;hA fe;/ g[bkV :kB B{z nBzs g[bkV ftZu G/ BkNeh spdhbh d/yD B{z fwbh j?.
iDk ukj[zd/ j' iK fJe rqfj s'A d{i/ rqfj dh :ksok eoBk ukj[zd/ j' sK f;oc fJNbh, ;g/B ns/ rqh; B{z eJh fdBK
gqwkD{ ;zukfbs tkjB jh ekoro ;kps j' ;ed/ jB. s'A fGnkBe rowh dk ;kjwDk eoBk
fog'oN w[skpe e?wheb Bkb uZbD tkb/ oke/N 'u fJzBk JhAXB BjhA Gfonk g? fojk j?. wB[Zy d[nkok g?dk j'D tkbk
o'w (fpT{o') fJNbh d/ T[Zsoh y/so w[skpe 10 ;?ANhwhNo ftnk; sZe rV/
ik ;edk j?, fi; dh wdd Bkb T[j g[bkV 'u pj[s bzph d{oh sZe ;co eo ;e/ ibtk:{ ;zeN s/z j[zdk ik fojk j?.
t/B/N' 'u N?fB; pkb nkeko d/ rV/ fvZr/. t/B/N' y/soh Bkrfoe ;[oZfynk
. d{i/ gk;/ i/eo n;hA ;"o T{oik dh rZb eohJ/ sK g[bkV 'u ekch bzwh d{oh s?n ftfrnkBh ;gZSN jB fe w";w ftZu
fvZr/, fi; Bkb xZN'-xZN 110 b'e B/ fejk fe Gkoh whAj ns/ rV/wkoh
eoB s'A pknd ;{oi dh o"SBh BjhA j't/rh, fi; ekoB oke/N B{z uZbDk w[Seb j' pj[s fznkdk spdhbhnK j'D dh
zywh j' rJ/. ;EkBe nfXekohnK ekoB ikfJdkd d/ B[e;kB ns/ ;ZNK
ikt/rk. T[whd j?.


49
49
49 gzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
49 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
49 gzikp NkJhwgzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
uhB dh 2 3 sZe uzdowk sZe uzdowk s/
sZe uzdowk
uhB dh 2
uhB dh 203 33 30 sZe uzdowk 's/ s/s/ s/
uhB dh 2
uhB dh 2
sZe uzdowk
vkeNoK B/ fdykfJnk uwseko, XV s'A tZy j' u[Ze/ f;o
vkeNoK B/ fdykfJnk uwseko, XV s'A tZy j' u[Ze/ f;o
vkeNoK B/ fdykfJnk uwseko, XV s'A tZy j' u[Ze/ f;o
vkeNoK B/ fdykfJnk uwseko, XV s'A tZy j' u[Ze/ f;o
vkeNoK B/ fdykfJnk uwseko, XV s'A tZy j' u[Ze/ f;o
wB[Zyh fw B G/iD dh :'iBkB G/iD dh :'iBk
wB[Zyh fw B G/iD dh :'iBk
wB[Zyh fw
wB[Zyh fw
B G/iD dh :'iBk
wB[Zyh fwSB G/iD dh :'iBk
B{z d[pkok i'V w"s d/ w{zj u'A eZfYnk pZuku'A eZfYnk pZuk
B{z d[pkok i'V w"s d/ w{zj u'A eZfYnk pZuk
B{z d[pkok i'V w"s d/ w{zj u'A eZfYnk pZuk
B{z d[pkok i'V w"s d/ w{zj
B{z d[pkok i'V w"s d/ w{zj 'u'A eZfYnk pZuk
fe ;oioh ftZu eJh xzN/ bZr rJ/ go
n;hA ;jh Yzr Bkb nkgq/SB ehsk. fJ;
d/ bJh ;kB{z BthnK gb/NK ns/
fce;uo b?D/ gJ/. n;hA pZu/ B{z pukT[D
bJh iZd'-ifjd ehsh ns/ nkfyoeko
ekw:kp j' rJ/. ;oiB dk fJj th
wzBDk j? fe pZu/ dk mhe j'Dk fe;/
uwseko s'A xZN BjhA ;h feT[Afe T[;
dk pukn f;oc 50 ch;dh ;h.
nkgq/SB pko/ vkeNoK B/ i[bkJh
sZe fJ; pko/ fe;/ B{z BjhA dZf;nk.
pZu/ B{z jkb jh 'u ;otkJheb ;gfbzN
Bkb j;gskb s'A S[ZNh fdZsh rJh ;h.
jkbKfe, T[j vkeNoK dh fBrokBh 'u
phfizr (fpT{o') uhB 2030 sZe uzdowk 's/ wB[Zyh fwSB G/iD d/ Bkb-Bkb
j?. vkH JhBkt B/ 'nkT{Nb?ZN' B{z
T[ZE/ y'i ns/ gq:'rkswe ;N/SB pDkT[D dhnK ;zGktBktK 's/ th ezw eo/rk.
dZf;nk fe pZuk mhe uZb fojk j?. T[;
uhB d/ wB[Zyh g[bkV T[vkD gq'rokw d/ fvgNh fvzkJhBo MKr j/bhnB B/ fejk
B{z e'Jh fBT{o'bkiheb ;wZf;nk BjhA
fe uhB d/ okSNoh g[bkV gqSk;B B/ 2030 sZe uzdowk 's/ wB[Zy B{z T[skoB dh
cb;shB (fpT{o') fJzokJhb d/ ekoB T[; d/ f;o 's/ v{zxh ;ZN bZrh j?. fJzB/ tZv/ nkgq/SB s'A pknd T[j
nkgDh :'iBk dk n?bkB ehsk j?.
vkeNoK B/ nfijk uwseko eo ns/ f;o y'gVh d/ nXko ns/ ohVQ dh nkgD/-nkg uZb fojk j? ns/ fpbe[b
MKr B/ fejk fe '';kvk d/S 2030 sZe ftfrnkBe y'i bJh uzdowk 's/
fdykfJnk j?, fi; pko/ ikD e/ jo e'Jh jZvh s'A tZy j' frnk. f;o f;oc uwVh Bkowb j?. T[BQK nZr/ fejk fe
wB[Zy B{z T[skoB dh :'iBk pDk fojk j?, fi; s'A pknd n;hA uzdowk y'i ns/
j?okB j?. don;b, fJe pZu/ dk Bkb jh i[fVnk j'fJnk ;h. fJ; ;fEsh nfijhnK d[obZG ;oiohnK bJh
gq:'rkswe ;N/SB pDkT[D 's/ fXnkB e/Adfos eoKr/, Bkb jh Xosh d/ fJ;
n?e;hv?AN j' frnk ;h, fi; ekoB T[; B{z ftfrnkBe s"o 's/ d[tZb/ nNbKN'- wkfjo vkeNoK dh b'V j[zdh j?. fJj
e[dgsh T[grqfj ns/ ;pzXs seBheh N?;NK dh :'iBkpZX ns/ fBozso y'i
dk f;o XV s'A tZy j' frnk. T[; d/ U;h;hfgNb ;z:[es fv;b'e/SB ti'A fpbe[b th nkw ;oioh BjhA j?. yk;
eoKr/. uhBh fJzihBhno B/ fejk fe uhBh y'ih fJ; fwSB bJh Bt/A T[geoB
puD dh T[whd xZN ;h. T[; dk f;o ikfDnk iKdk j?. eoe/ pZfunK ns/ feS'oK bJh sK
fte;s eo oj/ jB, fi; ftZu bKr wkou 10 e?ohno oke/N, wB[Zy :[es g[bkV
f;oc uwVh Bkb i[fVnk j'fJnk ;h jkd;/ s'A pknd pZu/ B{z jtkJh fpbe[b th BjhA. nfijk eoB bJh
:kB, uzdo b?Avo ns/ wkBt uzdo o'to Skwb jB.
go ekch e'fSSK s'A pknd vkeNoK B/ ijkz okjhA w?vheb ;?ANo fbikfJnk frnkB ns/ nB[Gt dh b'V j[zdh j?.
fJ; B{z i'V e/ pZu/ dh ikB puk bJh. frnk, fiZE/ T[; B{z n?woi?A;h ;oioh ypoK w[skpe bVe/ d/ fgsk B/
fog'oN w[skpe cb;shB dk ofjD bJh G/fink frnk. vkeNoK w[skpe nkgD/ p/N/ B{z fJe gb bJh th fJeZbk
d[pJh rJh Xh B/ wK dh fJZSk ehsh g{oh,
d[pJh rJh Xh B/ wK dh fJZSk ehsh g{oh, tkbk 12 ;kbk ;[b/wkB j;B ;kJheb T[; dk f;o rodB d/ j/mb/ fjZ;/ s'A BjhA SZfvnk. T[; B/ nkgD/ fJeb"s/
d[pJh rJh Xh B/ wK dh fJZSk ehsh g{oh,
d[pJh rJh Xh B/ wK dh fJZSk ehsh g{oh,
d[pJh rJh Xh B/ wK dh fJZSk ehsh g{oh,
's/ fes/ ik fojk ;h. fJ;/ d"okB eko brGr g{oh soQK eZfNnk frnk ;h. g[Zs B{z pukT[D bJh j;gskb d/ ;Nkc
Bkb T[; dk n?e;hv?AN j' frnk. eko pZu/ dk fJbki eoB tkb/ nkoE'g?fve dk XzBtkd ehsk. fcbjkb pZuk
B/ T[; B{z z'odko NZeo wko fdZsh, fi; ;oiB vkH Ujd JhBkt B/ dZf;nk nkgD/ xo ;[oZfyns j? s/ Bkowb j?.
feb' NwkNo b? e/ nkJh Gkos
feb' NwkNo b? e/ nkJh Gkos
feb' NwkNo b? e/ nkJh Gkos
feb' NwkNo b? e/ nkJh Gkos
1 1 1 1 10 feb' NwkNo b? e/ nkJh Gkos
NKvk d/ B"itkB B/ nwohek u eotkJh pZb/-pZb/, B/thu eotkJh pZb/-pZb/, B/th
NKvk d/ B"itkB B/ nwohek u eotkJh pZb/-pZb/, B/th
NKvk d/ B"itkB B/ nwohek 'u eotkJh pZb/-pZb/, B/th
NKvk d/ B"itkB B/ nwohek
NKvk d/ B"itkB B/ nwohek u eotkJh pZb/-pZb/, B/th
dk nc;o pD uwekfJnk gzikp dk BK
dk nc;o pD uwekfJnk gzikp dk BK
dk nc;o pD uwekfJnk gzikp dk BK
dk nc;o pD uwekfJnk gzikp dk BK
dk nc;o pD uwekfJnk gzikp dk BK
NKvk T[Vw[V (fpT{o') NKvk
T[Vw[V d/ fgzv y[Zvk Bkb ;pzXs
B"itkB jogqhs f;zx nwohek ftu
B/th dk nc;o pfDnk j?. gzikp
g[b; d/ ;/tkw[es fJz;g?eNo tfozdo
f;zx ns/ wksk ;/tkw[es Nhuo
irdhS e"o d/ j'Djko ;g[Zso jogqhs
f;zx dh gqkgsh s'A pknd g{ok gfotko
ns/ fgzv tk;h wkD wfj;{; eo oj/
jB.
nwohek s'A jogqhs B/ nkgDh
fJ; gqkgsh pko/ dZf;nk fe ;/AN g"b
ekBt?AN ;e{b d;{jk ns/ fco ihH
ihH vhH n?Z;H vhH ekbi jfonkDk
s'A gVQkJh eoB T[gozs T[Zu gVQkJh
BthA fdZbh (fpT{o') nkgDh wK dh fJZSk B{z g{ok eoB bJh d[pJh s'A fJe bJh 2008 s'A 2013 sZe nkfJob?Av
n"os nkgD/ ;{Ne/; ftZu o;'Jh ;N'o/i d/ vZfpnK ftZu g?e ehs/ 10 feb' NwkNo fojk ns/ 2013 nwohek ubk frnk,
b? e/ Gkos tkg; nkJh. S[ZNhnK wBkT[D bJh Gkos nk ojh Xh B/ nkgDh wK fiZE/ T[; B/ :{Bhtof;Nh nkc
s'A g[ZfSnk fe T[j d[pJh s'A eh ukj[zdh j?, fi; d/ itkp ftZu wK B/ fejk NwkNo.
ft;ekBf;B ftu n?ZwH phH J/H dh
dZ; d/JhJ/ fe fJBQhA fdBhA Gkos ftu NwkNo dhnK ehwsK pj[s tZX rJhnK
gVQkJh ehsh. uko toQ/ gfjbK jh T[j
jB.
nwoheh B/th ftu Gosh j'fJnk ;h
feZ;/ B{z ;KMk eod/ j'J/, n"os dh G?D, i' NftZNo 's/ o/t; Bkw Bkb ikDh
ns/ j[D T[; dk ;[cBk T[; t/b/ g{ok
iKdh j?, B/ fbfynkL w/oh G?D B/ nkgD/ pZfunK dhnK rowhnK dhnK S[ZNhnK
j' frnk id'A ;ys fwjBs eod/ j'J/
bJh d[pJh s'A Gkos nkT[D s'A gfjbK wzwh B{z g[ZfSnk ;h fe T[;B{z d[pJh s'A e[M
nZr/ tfXnk jogqhs nwoheh B/th
ukjhdk j? sK wK B/ fejk fe 10 feb' NwkNo fbnkU. fJ; bJh j[D T[j fJZe
dk efwSBv nc;o pD frnk j?.
;{Ne/; ftZu 10 feb' NwkNo g?e eoe/ Gkos nkJh j?.
jogqhs d/ fgsk B/ dZf;nk fe
fJj wz/dko ejkDh NftZNo 's/ tkfJob j' rJh j?. eJh b'e ;N'o/i ns/
:{Bhtof;Nh gZXo dk w'joh d"Vke
e;Nw fB:wK pko/ ;tkb g[ZS oj/ jB. fJZe j'o T[gG'rsk tZb'A NwkNoK dh S?bc
fojk j?. ;ys fwjBs eoe/ fJ; w[ekw
bkJhc pko/ g[ZS/ ikD 's/ o/tz B/ fejk fe 10 feb' d/ NwkNoK Bkb j'o uhzK d/
's/ gj[zu/ nkgD/ g[Zso 's/ T[BQK B{z cyo
fJbktk nuko ns/ uNBh pDkJh ikt/rh.
j?.


gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 2 2323
5 5 5 5 50 gzikp NkJhwgzikp NkJhwz, f;vBh, nr;s 2, f;vBh, nr;s 202323
gzikp NkJhw , f;vBh, nr;s 2 23
gzikp NkJhw
fcbw itkB s'A fti/ ;/s{gsh dh ysoBke
fcbw itkB s'A fti/ ;/s{gsh dh ysoBke
fcbw itkB s'A fti/ ;/s{gsh dh ysoBke
fcbw itkB s'A fti/ ;/s{gsh dh ysoBke
fcbw itkB s'A fti/ ;/s{gsh dh ysoBke
w?rk;Nko ;{ohnk d/ iBwfdB w"e/ fcbw
w?rk;Nko ;{ohnk d/ iBwfdB w"e/ fcbw
w?rk;Nko ;{ohnk d/ iBwfdB w"e/ fcbw
w?rk;Nko ;{ohnk d/ iBwfdB w"e/ fcbw
w?rk;Nko ;{ohnk d/ iBwfdB w"e/ fcbw
ftb/B b[Ze nkJh ;kjwD/
ftb/B b[Ze nkJh ;kjwD/
ftb/B b[Ze nkJh ;kjwD/
ftb/B b[Ze nkJh ;kjwD/
ftb/B b[Ze nkJh ;kjwD/
eKr[tk dh gfjbh Mbe ehsh ikoh
dh gfjbh Mbe ehsh ikoh
eKr[tk dh gfjbh Mbe ehsh ikoh
eKr[tk
'eKr[tkeKr[tk' dh gfjbh Mbe ehsh ikoh dh gfjbh Mbe ehsh ikoh
;N{vhU rqhB e/H JhH frnkBt/
bokik B/ :{th feqJ/SBz tkw;h-gqw'd
d/ ;fj:'r Bkb fSt d[nkok fBod/fSs
'eKr[tk' g/S ehsh j?. w?rk;Nko ;{ohnk
dh pj[s-T[vheh ikD tkbh, w?rBw
Ug; 'eKr[tk' d/ fBowksktK B/
w?rk;Nko d/ iBw fdB d/ yk; w"e/ 's/
fcbw dh SkBdko gfjbh Mbe ikoh
ehsh j?.
j[D ;N{vhU rqhB, :{th feqJ/SBz
d/ ;fj:'r Bkb ;{ohnk ;Nkoo fcbw
jkb jh 'u 'itkB' d/ Bt/A g';No dh tXdh T[vhe ftukb/, fcbw d/ w[Zy
'eKr[tk' dk tZv/ gZXo 's/ fBowkD eo
nfGB/sk Skjo[y ykB B/ ybBkfJe dh Mbe g/S eoe/ b'eK d/ T[sSkj B{z BthnK
fojk j?. fcbw B/ bKu j'D s'A pknd
p[bzdhnK 's/ gj[zukfJnk j?. Bt/A g';No 'u pkbht[Zv ;[go;Nko Skjo[y ykB B/
s'A jh b'eK dhnK T[whdK B{z ekch tXk
fti/ ;/s{gsh B{z 'w"s dk ;"dkro' d/ o{g 'u fdykfJnk j?, i' d' gktojkT{;
fdZsk j?. fJ; d"okB fcbw B{z 10
ndkekoK ftukb/ T[Zu gZXoh Neokn dk tkndk eodk j?.
GkSktK 'u 3vh ckow?N 'u fobhz eoB
'itkB' 'u fti/ ;/s{gsh d/ Skwb j'D Bkb fcbw gq/wh ekch T[sSkfjs jB.
d/ tZv/ n?bkB Bkb tgko wzvb 'u
nkgD/ SeshSkbh gqdoSB s/ pj[w[yh gqfsGk bJh ikD/ iKd/, fti/ ;/s{gsh dh
th T[sSkj j?.
w"i{drh fcbw 'u shposk dh fJe j'o gos i'Vdh j?.
nfGB/sk ;{ohnk d/ iBw fdB d/
'itkB' o?Zv fubhz n?ANoN/Bw?AN dh g/Sekoh j?, fi; dk fBod/SB n?Nbh
w"e/, fBowksktK B/ fcbw dh gfjbh
d[nkok ehsk frnk j?, r"oh ykB d[nkok fBofws s/ r"ot towk d[nkok ;fj-
Mbe g/S eoe/ gqSz;eK B{z pj[s y[Sh
fBowkD ehsk frnk j?. fJj fcbw fjzdh, skfwb s/ s/br{ GkSktK 'u 7 ;szpo,
fdZsh. toswkB 'u skfwb, s/br{,
2023 B{z d[Bhnk Go d/ f;B/wkxoK 'u fobhz j't/rh.
wfbnkbw, ezBV, fjzdh s/ nzro/zh
GkSktK 'u fobhz ehsh rJh j?, go
o"eh n"o okDhHHH
o"eh n"o okDhHHH fcbw bJh oDtho s/ nkbhnk
fcbw bJh oDtho s/ nkbhnk
o"eh n"o okDhHHH fcbw bJh oDtho s/ nkbhnk
'o"eh n"o okDhHHHo"eh n"o okDhHHH' fcbw bJh oDtho s/ nkbhnk fcbw bJh oDtho s/ nkbhnk ibdh jh uko j'o GkSktK 'u T[gbpX
j't/rh. fcbw 'u ;{ohnk s/ fdSk
gNkBh w[Zy G{fwektK 'u jB s/ fSt
d[nkok fBod/fSs j?, fi; B/ nkgD/
dh ch; ikD e/ s[;hA th j't'r/ j?okB eohno 'u eJh pbkep;No fjZN
dh ch; ikD e/ s[;hA th j't'r/ j?okB
dh ch; ikD e/ s[;hA th j't'r/ j?okB
dh ch; ikD e/ s[;hA th j't'r/ j?okB
dh ch; ikD e/ s[;hA th j't'r/ j?okB
fcbwK fdZshnK jB. fcbw dh pkeh
;Nko ek;N dk y[bk;k nkT[D tkb/
;w/A 'u ehsk ikt/rk.
d/
Bkb eb?
Un?wih 2
rdo 2 d/ Un?wih 2 Bkb eb? s/ p'b/ ;zBh
s/ p'b/ ;zBh
rdo 2
rdo 2 d/ Un?wih 2 Bkb eb? s/ p'b/ ;zBh
'rdo 2rdo 2' d/ d/ 'Un?wih 2Un?wih 2' Bkb eb? Bkb eb?S 's/ p'b/ ;zBhs/ p'b/ ;zBh
fdUb, fejk- 'fi; uhz dh pokpoh BjhAHHH'
fdUb, fejk- fi; uhfi; uh dh pokpoh BjhAHHH dh pokpoh BjhAHHH
fdUb, fejk-
fdUb, fejk- fi; uh dh pokpoh BjhAHHH
fdUb, fejk-
dh pokpoh BjhAHHH
fi; uh
;zBh B/ nZr/ fejk, ''d{i/ gk;/ b'e
'brkB' B{z ebkf;e fcbw wzBd/ jB.
oDtho f;zx s/ nkbhnk GZN dh fcbw 'o"eh n"o okDh eh gq/w ejkDh' 28
e[M ny"sh b'eK B/ 'rdo' B{z g{oh soQK
i[bkJh B{z fobhz j' rJh j?. fJ; dk fBod/SB eoB i"jo B/ ehsk j?. j[D nkU
oZd eo fdZsk, fJ; pko/ uzrhnK rZbK
ikDd/ jK fe fcbw 'u ezw eoB tkb/ w[Zy ebkekoK B{z fezB/ g?;/ fwb/ jB-
BjhA ehshnK. fJ; s'A pknd th fcbw
oDtho f;zx
oDtho f;zx
oDtho f;zx
oDtho f;zx
oDtho f;zx
B/ doSeK dh tkj-tkjh yZNh, b'eK B/
oDtho f;zx dhnK fgSbhnK fszB fcbwK pke; nkfc; 's/ T[whd w[skpe
fJ; B{z pj[s fgnko fdZsk. w?B{z :kd j?
ewkJh BjhA eo ;ehnK jB go T[; dk dpdpk ni/ th poeoko j?. T[j tZv/
fe eJh n?tkov S'nz 'u 'rdo' dk
fBod/SeK dh g;zd pfDnk ofjzdk j?. fJ; f;bf;b/ 'u T[; B/ eoB i"jo dh
wzke T[vkfJnk frnk ;h go fJ; dk
fcbw 'u o"eh dk feodko fBGkfJnk j?. ypoK w[skpe oDtho B/ fJ; o'b bJh
;kv/ 's/ e'Jh n;o BjhA j'fJnk. w/ohnK
eohp 25 eo'V o[gJ/ ch; bJh j?.
e[M j'o fcbwK Bkb th nfijk jh
nkbhnk GZN
nkbhnk GZN
nkbhnk GZN
nkbhnk GZN
nkbhnk GZN
j'fJnk. 'xkfJb' s/ 'fdb' tKr fJj
nkbhnk GZN B{z fJ; d"o dhnK e[M uzrhnK w[Zy Xkok dhnK ndkekoK 'u
d't/A th nkg; 'u fGV rJhnK go fJBQK
frfDnk iKdk j?. 'rzr{pkJh ekmhnktkVh' Bkb T[; B/ ;kfps eo fdZsk j? fe
fcbwK dh s[bBk fe;/ j'o Bkb eoBk
T[j fJeZfbnK fcbw fjZN eoB dh ;woZEk oZydh j? go T[; dh s/ oDtho f;zx
mhe BjhA j?.''
dh ch; 'u ekch coe j?. nkbhnk dh ch; brGr 10 eo'V dZ;h iKdh j?, i' fe
;zBh fdUb B/ fejk, ''w?A f;oc fJj
oDtho dh ch; s'A 15 eo'V o[gJ/ xZN j?.
11 nr;s B{z d' tZv/ f;skfonK fJfsjk; d/ gzB/ gbND bZr/. gfjbh efjDk ukj[zdk jK fe i' fcbw fpjso
Xofwzdo
Xofwzdo
Xofwzdo
Xofwzdo
Xofwzdo
dhnK fcbwK god/ 's/ nkT[D tkbhnK fcbw 'rdo' dh fobhz B{z :kd j't/, fco th s[;hA T[; B{z d{ih fcbw d/
nkgD/ d"o d/ ;[go;Nko Xofwzdo th 'o"eh n"o okDh eh gq/w ejkDh' dk fjZ;k
jB. gfjbh ;zBh fdUb dh 'rdo 2', eofdnK T[BQK fejk fe, ''rdo' B/ T[; pokpo fbnkU. i' pokpoh 'u BjhA j?,
jB. T[j o"eh d/ dkdk dh G{fwek fBGkn oj/ jB. n;hA T[BQK B{z nkyoh tko 'ski'
fi; B{z b? e/ b'eK 'u Gkoh T[sSkj ;w/A 100 eo'V s'A tZX dh ewkJh ehsh T[; dh s[bBk Bk eo'.''
t?Zp ;hohz 'u d/fynk ;h. Xofwzdo B/ fJ; fcbw bJh brGr 1H5 eo'V o[gJ/ ;h. fJ; d/ Bkb jh T[; Bkb fobhz
gkfJnk ik fojk j?. d{ih fcbw neS/ ;zBh fdUb dh rZb eohJ/ sK
ukoi ehs/ jB.
e[wko dh ' Un?wih 2' j?. Gkt/A fe j'Jh 'brkB' B/ T[; s'A xZN ewkJh bZrdk j? fe T[j neS/ e[wko dh 'UH
i:k pZuB
i:k pZuB
i:k pZuB
i:k pZuB
i:k pZuB
neS/ dhnK e[M fcbwK cbkg ojhnK ehsh. w?B{z ;wM BjhA nkT[Adh fe b'e n?ZwH ihH 2' B{z 'rdo 2' s'A tZX e[M
'o"eh n"o okDh eh gq/w ejkDh' 'u i:k pZuB B/ o"eh dh dkdh dk feodko
go 'UH n?ZwH ihH' nkgD/ ;w/A dh fjZN d' fcbwK dh s[bBk feT[A eod/ jB. BjhA ;wM oj/ jB. 'rdo 2' dh NZeo
fBGkfJnk j?. n;hA T[BQK B{z nkyoh tko 9 ;kb gfjbK 'eh n?Av ek' 'u d/fynk
ojh, fJ; bJh b'e fJ; dk d{ik Gkr fco ukj/ T[j tgko d/ BzohJ/ s'A j't/ gfjbK oDpho eg{o dh fcbw
;h. fJ; fcbw bJh T[BQK B{z eohp 1 eo'V o[gJ/ fwb/ jB.
th d/yDk ukj[Dr/. ;zBh fdUb B/ j[D iK uzr/ iK wkV/ wfj;{; eoB d/ BzohJ/ 'n?Bhwb' Bkb j'D tkbh ;h. T[; ;w/
pkBk nk
pkBk nk
pkBk nk
SpkBk nkpkBk nkzwhwh whwh wh
fJBQK d'tK fcbwK d/ eb?S 's/ fpnkB s'A. 'rdo' bJh e'Jh XkoBk BjhA ;h. A 'rdo 2' d/ fBod/Se nfBb Sowk B/
Gkosh ;wkBKso f;B/wk dhnK u'Nh dhnK n"osK 'u'A fJe SpkBk nkzwh th
fdZsk j?. b'eK B/ ;'funk fe fJj w;kbk fcbw eb?S 's/ p'bfdnK fJj th fejk ;h
fJ; fcbw dk fjZ;k j?. T[j okDh dh dkdh pD rJh j?. nkbhnk GZN okDh dk
id'A ;zBh fdUb B{z fcbw d/ eb?S j?, g[okDh fe;w dh fcbw j?, fJ; 'u fe T[j nkgDh fcbw dh fobhz v/N
feodko fBGkn ojh j?. ypoK w[skpe SpkBk B{z fJ; fcbw bJh 1 eo'V o[gJ/ g[okD/ fe;w d/ rhs jB.''
pko/ ;tkb ehsk frnk sK T[j BjhA pdbDr/.
fwb/ jB.


Click to View FlipBook Version