BDL3023
SISTEM BUNYI BAHASA KADAZANDUSUN
SEMESTER 2 SESI 2021/2022
KUMPULAN KULIAH A
Tajuk: Kit Media
Disediakan Oleh:
NAMA: ELVE CABRERA YOSLIY
NO.MATRIK: D20201094569
NAMA PENSYARAH: DR. ROSLIAH KITING
SUANG:
i. SISTOM IJA'AN........................................................................3-6
ii. TUNI VOKAL..........................................................................7-10
iii. TUNI KONSONAN................................................................11-13
iv. DIFTONG..............................................................................14-15
v. SONGUI.................................................................................16
vi. KAPANATAKAN....................................................................17-21
vii. HARMONI VOKAL...............................................................22-26
KOLIMPUPUSON................................................................27
RUJUKAN.............................................................................28
Sistom Ija'an Tuni Vokal
Tuni Konsonan
Harmoni Sistom Diftong
Vokal Tuni
Kapanatakan Songui
Rati: Sistom Ija'an
Ralan toi ko' kooturan
koponuatan boros
momoguno pimato.
Pimato suang boros kadazandusun.
'
d-
b-
Pimato konsonan id Kadazandusun:
Haro duo nohopod om iso pimato konsonon id Boros
Kadazandusun.
Hopod om onom nopa nga pimato konsonan poinsandad.
Limo nopo nga pimato konsonon di noolos.
BDGHKLM N
P R S T VWY X
Pimato konsonan di noolos:
CF JQX
Pimato vokal id Kadazandusun:
Apat pimato vokal id BKD: Pimato vokal di noolos:
ai ou e
Apat vokal tanaru id iso tuni
Vokal tanaru dua misuai
salom sistem ija'an BKD: salom sistem ija'an BKD:
aa oo ai ao ia io ou ua
ii uu ui oi iu uo au
Tuni Vokal
Tumanud di Jacqueline Jiminit (2016), tuni vokal nopo nga tuni di kiotus om aasil soira
tongus nopo di lumabus mantad topos nga potilombus om aiso kaantob. Tuni do vokal
nogi nga lobi atalang om anaruko mantad tuni do konsonan om aasil maya
kopootusan. Mantad no dilo, kaban otus nopo nga oponsol kopio id kopoosilan tuni do
vokal. Suai ko kaban otus, kakamot artikulasi di suai nga kohompit nogi miagal do
munung, dila om kahad tolomok.
Dila nopo nga oponsol do papatantu kualiti do vokal. Koiyonon nopo do dilanga milo
huyadon do duo nintaban, asawat osiriba om gulu dohuri. Id nopo BKD, kiwaa limo
pimato vokal, ii nopo nga ‘a’, ‘i’, ‘o’, ‘u’ om ‘e’. Montok nopo do pimato vokal ‘e’ nga
oguno id boros noolos mantad boros suai.
Jadual Koponontuan Vokal Boros Kadazandusun:
gulu tanga dohuri
sawat i u
tanga e ә Vokal Dohuri
a
siriba Vokal dohuri nopo nga popohompit
kakamot artikulasi dila om kahad
Vokal Gulu Vokal Tanga tolomok.
Titik artikulasi nopo di kohompit nga
Haro duo vokal gulu id boros Vokal tanga nopo nga iso no. Vokal kahad tokodou. Vokal dohuri nopo nga
Kadazandusun, [i] om [a]. nopo dilo nga, [ә]. kiwaa oduo: [o] om [u].
Kakamot artikulasi nopo di kohompit Pimato vokal nopo diti ngapimato vokal
soira do polombus dotuni vokal gulu noolos om oguno montok boros noolos
nga dila, saiz liwang munung om mantad boros suai.
bontuk munung.
Titik artikulasi nopodi kohompit nga
kahad tokodou.
Vokal Gulu Okikip [i] Vokal Gulu: Gulu Tangga Dohuri
Poomitanan:
Vokal [i]
Tuni vokal [i] aasil soira pompod dila poinsawaton kumaa id boogian imuhau tinan uhupai
dumbangan do kabang. Kahad tolomok nopo nga poinsawatonkumaa
dohuri tatalanan om monompon do liwang todung. Tongus nopo nga
lumabus maya liwang todung miampai papatarok do kaban otus
Vokal Gulu Oliwang [a] Poomitanan:
Vokal [a] Gulu Tangga Dohuri
Vokal [a] nopo nga aasil soira poinsiriba’on o gulu dila di bobos tosiriba ama barait osiriba
id liwangkabang. Tanak tontorogukan om kahad tolomok nopo nga Gulu
poinsawaton mooimonompon liwang todung mantad kalabus i tongus
maya do liwang todung. Tongusnopo nga lumabus maya liwang munung
miampai potorokon o kaban otus.
Vokal Gulu Saparu Okikip [e] Poomitanan:
Vokal [e] Tangga Dohuri
kowoowoyoon nopo do munung nga poinlabi. Poinsawaton o dohuri e-mel efektif tauge
dila do nintangaakawas id kahad tolomok nga amu kopitopis di kahad
tolomok.
Vokal Tanga [ә] Vokal Tanga:
Poomitanan: Gulu Tangga Dohuri
-
Vokal [ә] universiti sosialisme
[univәriti] [sosialismә]
Poyonon o dila id lantai liwang kabang. Munung nopo
ngapoingukab nga au oliwas. Tongus maya liwang kabang montok
papaasil do tuni pimatovokal diti
Vokal Dohuri Saparu Okikip [o] Vokal Dohuri:
Poomitanan: Gulu Tangg
Dohuri
a
Vokal [o] om [u]
Poinsawaton o dohuri dila id titik di bobos akawas kumaa id kahad tolomok nga odop todok haro
amu gisom do kotopis. Tanak tontorogukan om kahad tolomok nopo nga
Vokal Dohuri Okikip [u] poinsawaton montok monompon do liwang todung mooi do au kalabus i tongus
maya do liwang todung. Tongus lumabus mantad topos lumabus maya liwang
kabang miampai papatarok do kaban otus. Munung nopo nga maan pobuluguo’.
Poinsawaton o dohuri dila id titik di saparu akawas kumaa id kahad tolomok nga ulok suang sulu
amu gisom do kotopis. Tanak tontorogukan om kahad tolomok nopo nga
poinsawaton montok monompon do liwang todung mooi doamu kalabus i tongus
maya do liwang todung. Tongus lumabus mantad topos om lumabus maya liwang
kabang miampai papatarok do kaban otus. Munung nopo nga maan pobuluguo’
Tuni Konsonan
Tuni konsonan nopo nga tuni boros di suai ko Haro duo nohopod om iso
mantad tuni vokal di kiotus toi ko’ aiso otus. pimato konsonon id Boros
Tuni nogi diti nga aasil soira tongus nopo id Kadazandusun. Hopod om onom
topos monorimo do kataadan toi ko’kokisasan nopa nga pimato konsonan
id boogian liwang kabang, tontorogukan toi poinsandad. Limo nopo nga
ko’ todung. Suai ko iri, konsonan nga haro o pimato konsonon di noolos.
kiotus om aiso otus nga manoyo ii do
kowoowoyoon do kaban otus, potorokon toi
ko' amu (Jacqueline Jiminit, 2015).
Pimato konsonan poinsandad Pimato konsonan
noolos
Bb B_b_ Dd D_ d_ Gg Hh Kk Ll Mm
Cc Ff Jj
Nn Pp Rr Ss Tt Vv Ww Yy Xx Qq Xx
Sistom tuni id koroitan konsonan b om d nopo nga:
Kiwaa duo
Kiwaa duo
koroitan tuni
koroitan tuni
pimato konsonan
pimato d i misuai
kopolombusan.
b i misuai
kopolombusan.
Pimato konsonan [b] Poomitanan Pimato konsonan [d] Poomitanan
b polombuson miampai au
- boros d polombuson miampai au
- doho
poloputon. - Siriba poloputon. - dila
- misudong
_b polombuson miampai
_- liabas _d polombuson miampai
_- bunga _- sondulu
poloputon. _- bamban poloputon. _- dokutul
Kopomogunaan nopo korotian montok pimato konsonan b om d nga :
_ _a. Tumanud kinasandado poingkuukuro o kopolombusan boogian
artikulasi.
b. Montok boros di noolos : Boros Malayu, Boros Inggiris om
suusuai.
_c. Polombuson o b miampai poloputon toi au poloputon id
kopitoningan do m om b, n om d.
d. Au tagal do gorisan o b om d mulong potu kopitoning o m om b
_om n om d montok boros poimbida.
_
Diftong
Diftong nopo nga piamungan do duo tuni vokal di polombuson id insan
kolobuson do pinuhobo. Aasil o tuni diftong soira osikap o tiso tuni vokal
do tumilombus so munsud kumaa vokal do suai.
Roitan nodi o diftong sebaagi do vokal munsud sabap soira papaasil do
tuni diftong miagal do /ai/, dila nopo nga miagal di popouni vokal /a/, nga
daamot dii, osikap tomod do munsud i dila do popouni vokal /i/. Ingkaa
nogi soira popouni diftong do suai.
Haro onom tuni diftong id Bahasa Kadazandusun miagal ko' ai, au, oi, ou,
ui om iu.
Poomitanan: au oi ou iu ui
karabau ongoi riou tikiu kugui
ai tumau salakoi unsikou sondiu nondui
sakai tulinau wonsoi bulou siliu tampui
saai sungoi bosou iliu tunui
labai kilau loboi kilou roliu songui
dahai anau loroi rapou kiriu susui
walai sahau
parai
Songui
Tuni songui nopo id Boros Kadazandusun nopo nga kolombus soira
kopitoning n om g (ng). katalangan id fonetik nopo nga kolombus soira
kopitoning guas dila om kahad. Kouniun nopo nga [n].
Poomitanan:
[n] = ngawi, sungu, bawang
Kapanatakan
Id salom boros Kadazandusun, haro piipiro
pimato di tatakon id korotian om ija’an dau' .
Tatakon pimato h soira sumusuhut
Tatakon o pimato u om
do tuni vokal o, i, om u. alanan do h.
Tatakon o pimato i om
Kalandayan do y om w.
alanan no do y.
Tatakon pimato h soira sumusuhut
Poomitanan:
do tuni vokal o, i, om u.
oh = oo
Tatakon o pimato h soira sumusuhut do tuni vokal o, i
noh = no
om u. doh = do
nuluh = nulu
Sundung potuu do ingkaa, koimbulai kawagu o pimato h
lisih = lisi
soira osugkuan dohuri. lobuh = lobu
ih = i
nuluh + on = nuluhon
lisi + on = lisihon
lobu + on = lobuhon
sulu + on = suluhon
Tatakon o pimato i om alanan no do y.
Poomitanan:
Nung haro boros di obontuk miampai momoguno diftong pakai + o' = pakayo'
ai, oi, ui om osugkuan id dohuri an, on toi ko’ o, tatakon sakai + an = sakaiyan
nodi i om alanan do y. salakoi + o' = salakayo'
ongoi + on = ongoiyon
Tatakon o pimato u om alanan do h. Poomitanan:
Nung kiwaa boros di owonsoi miampai momoguno
panau + on = panahon
diftong au, ou om iu montok proses ponugkuan dohuri,
sorou + on = sorohon
tatakon u om alanan no do h.
kiriu + on = kirihon
Poingkuro po nga, kiwaa nogi o boros di au koolon do h
imuhau + on = imuhawon
soira tatakon pimato u nga aalanan do pimato w. sahau + on = sahawon
Kalandayan do y om w. Poomitanan:
Au kopitoning o i, y, u om w. Kopitoning nopo nga baiyang = bayag
atatak o tiso siyud = siud
tayid = taid
puwa' = pua'
tuwa = tua'
tuwou = tuou
Harmoni Vokal
Harmoni vokal nopo nga tuni vokal id isoiso putul boros di kosuai toi koolon
o fitur sabap arahung di vokal mantad putul boros di suai (KPM, 2008).
Suai ko' iri, harmoni vokal nogi iso proses do mongolon do iso vokal mooi do
adadi miagal do vokal di poinsomok dau (Rita, & Emilda, 2010)
Harmoni vokal nopo id Boros Kadazandusun nga okito maya proses
ponungkuan boros guas. Ponugku nopo diti nga id gulu, dohuri, om ansipan.
Haro apat kowowoyoon do harmoni vokal.
Posugkuon Gulu goN:
Koolon o vokal id ponugku gulu o- dumadi do vokal /a/ nung
kopisungku no di boros guas i haro do vokal /a/.
Poomitanan: Boros di adadi
aanau
Posugkuon gulu o- + boros guas i kivokal /a/
o- + anau agayo
o- + gayo atahak
o- + tahak
Posugkuon dohuri -on:
Koolon o vokal /o/ id boros guas, do vokal /a/ soira onuan do ponugku dohuri -an.
Sundung do ingkaa, nga haro i' au koolon o vokal /o/ id boros guas, do vokal /a/
soira onuan do ponugku dohuri -an.
Poomitanan:
Posugkuon guas i kivokal /o/ + Posugkuon dohuri -an Boros di adadi
omot + -an amatan
boros + -an barasan
boli + -an bolian
Posugkuon Ansipan no-...-an:
Proses harmoni vokal id kotolu, id kawas, au oguni nung vokal /i/ toi ko' vokal /u/
posisipon id pialatan do ponungku pangansip o- om -an. Nga, haro i' koolon do vokal
/a/ id boros guas, do vokal /o/ soira onuan do ponungku pangansip o- om -an.
Poomitanan:
Posugkuon ansipan o-...-an + boros guas i kovokal /i/ om /u/ Boros di adadi
o- + sogit + -an osogitan
o- + kogut + -an okogutan
o- + rikot + -an orikatan
Posugkuon dohuri -on om -o:
Koolon o vokal /a/ id boros guas do vokal /o/ soira onuan do ponungku dohuri -on
om -o. Nga, haro nogi i' au koolon o vokal /a/ id boros guas, do vokal /o/ soira
onuan do ponugku dohuri -on om -o.
Poomitanan:
Posugkuon dohuri -on om -o + boros guas i kivokal /i/, /u/ om /a/ Boros di adadi
akid + -on aanau
amul + -o amulo'
akan +-on akanon
kolimpupuson
Sistom tuni nopo nga iso sabab di apangkal tomod salom boros
Kadazandusun. Iti buli monuduk tangaanak sikul ingkukuro
karaaralano montok mono'odoo tuni di kotunud suai ko
mingsingilo guno, komoyon, om karaaralano pomogunaan boros di
naasil. Doid sistom tuni diti nogi, pomogunaan bohogian tinan id
nokohompit poinlobi id bohogian tulu' irad kabang, munung,
kosumpakon id dila' om karaaralano nobusan sarup nogi apangkal
montok noilaan mo'oi tuni id naasil apatong miampai boros di
nopili.
Rujukan:
Bahagian Pembangunan Kurikulum. (2008). Puralan Boros Kadazandusun id Sikul. Kuala Lumpur:
Kementerian Pelajaran Malaysia.
Jacqueline Jiminit. (2016, April 8). Fonetik om Fonologi do Boros Kadazandusun. Academia.edu.
Retrieved June 12, 2022, from
https://www.academia.edu/24227599/FONETIK_OM_FONOLOGI_DO_BOROS_KADAZANDUSUN
Kementerian Pelajaran Malaysia (2008). Puralan Boros Kadazandusun. Putrajaya:
BahagianPembangunan Kurikulum.
Minah Sintian. (2021, July 15). Kogingohon Boros Kadazandusun Tomposio tokou / martabatkan keindahan
Bahasa Kadazandusun. Academia.edu. Retrieved June 12, 2022, from
https://www.academia.edu/49968255/Kogingohon_Boros_Kadazandusun_Tomposio_Tokou_Martabatk
an_Keindahan_Bahasa_Kadazandusun
Rita Lasimbang & Emilda Evon (2010). Rujukan Ringkas Aspek Linguistik Bahasa Kadazandusun. Kota
Kinabalu: Kandavai Books.