บทที่ 1 ประวัติที่มาและประเภทของนาฏศิลป์ไทย

๕๓ เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101) ชั้นประถมศึกษาปีที่ 3 ดนตรีใช้วงดนตรีพื้นเมืองอีสาน ประกอบด้วย โปงลาง แคน พิณ พิณเบส กลอง ยาวอีสาน ฉาบใหญ่ ฉาบเล็ก กรับ เพลงที่ใช้ประกอบการแสดง ได้แก่ เพลงเซิ้งโปงลาง สถานที่แสดง แสดงได้ทุกสถานที่ไม่จำกัดเวที โอกาสที่แสดง ใช้แสดงได้ในโอกาสทั่วไป

๕๔ เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101) ชั้นประถมศึกษาปีที่ 3 บทสรุปประเภทของการแสดงนาฏศิลป์ไทย โขน เป็นนาฏกรรมชั้นสูง ที่มีการแสดงลีลาท่าทางต่าง ๆ ด้วยการรำ เต้นไปตามบท พากย์เจรจาของผู้พากย์และผู้เจรจาและตามทำนองเพลง ผู้แสดงจะสวมหัวโขน กำเนิดของโขนมีผู้สันนิษฐานดังนี้ 1. โขนเกิดจากการเล่นชักนาคดึกดำบรรพ์ โดยนำวิธีแสดงจากการแบ่งฝ่ายเทวดา และฝ่ายอสูร 2. โขนเกิดจากการแสดงหนังใหญ่ เป็นมหรสพของไทยโบราณมีการพากย์ เจรจา การขับร้อง การเต้น และรำ ทำท่าตามบทพากย์ 3. โขนเกิดจากการเล่นกระบี่กระบอง โดยนำศิลปะการต่อสู้มาประดิษฐ์กับท่าเต้น การแต่งกาย จะแบ่งออกเป็นฝ่ายยักษ์ ฝ่ายลิง ฝ่ายพระ ฝ่ายนาง แต่ละฝ่าย แต่งกายยืนเครื่อง ความงามจะลกหลั่นตามฐานะของตัวละคร ตัวละครสำคัญแต่งกาย คล้ายคลึงกัน จะต่างกันที่สีของเครื่องแต่งกายและลักษณะของหัวโขน โขนแบ่งออกเป็น 5 ประเภท ได้แก่ 1. โขนกลางแปลง เป็นการแสดงบนพื้นดิน ไม่มีเวที นิยมแสดงตอนยกทัพ 2. โขนนั่งราว เป็นการแสดงบนโรง ซึ่งมีราวพาดไว้ตามความยาวของโรง 3. โขนหน้าจอ เป็นการแสดงบนเวทีกลางแจ้งหนังใหญ่ 4. โขนโรงใน เป็นการแสดงโขนที่ผสมผสานกับละครใน 5. โขนฉาก เป็นการแสดงโขนที่มีการสร้างฉากประกอบ ละคร หมายถึง การแสดงที่ผูกเรื่องเป็นตอน ๆ ตามลำดับ ประกอบไปด้วยดนตรี และบทร้องตามโอกาส ละครสะท้อนให้เห็นถึงขนบธรรมเนียม ประเพณี ศิลปวัฒนธรรม ของชาติ ค่านิยม สภาพความเป็นอยู่นั้น ๆ ประเภทของละครไทย 1. ละครรำ 1.1 ละครรำแบบดั้งเดิม ได้แก่ ละครชาตรี ละครนอก ละครใน 1.2 ละครรำแบบปรับปรุง ได้แก่ ละครดึกดำบรรพ์ ละครพันทาง ละครเสภา 2. ละครรำที่พัฒนาการขึ้นใหม่ 2.1 ละครร้อง ใช้การร้องเป็นหลักในการดำเนินเรื่องและบอกกิริยาอาการ 2.2 ละครพูด ใช้ในการพูดดำเนินเรื่องแสดงท่าทางประกอบคำพูดอย่างสามัญ 2.3 ละครสังคีต ดำเนินเรื่องด้วยบทพูดและบทร้อง

๕๕ เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101) ชั้นประถมศึกษาปีที่ 3 ระบำ หมายถึง การรำตั้งแต่ 2 คนขึ้นไปเน้นความพร้อมเพรียงในการแสดง เป็นหลัก ใช้ดนตรีประกอบการร่ายรำ จะมีเนื้อร้องหรือไม่มีเนื้อร้อง 1. ระบำที่เป็นแบบแผนดั้งเดิม ระบำที่เป็นแบบแผนดั้งเดิมหรือระบำมาตรฐาน คือ ระบำที่ประกอบด้วย ท่ารำ บทร้องและเพลงหน้าพาทย์ตามแบบนาฏศิลป์ เป็นระบำที่มีมาแต่โบราณใช้เป็น มาตรฐานในการฝึกหัดและการแสดง การแต่งกายของระบำมาตรฐานส่วนใหญ่จะแต่งกาย แบบยืนเครื่อง 2. ระบำที่ประดิษฐ์ขึ้นใหม่ 2.1 ระบำที่ประดิษฐ์ขึ้นจากระบำที่เป็นแบบแผน โดยอาศัยรูปแบบการแสดง ลีลาท่ารำ ทำนองดนตรี และเครื่องแต่งกายตามลักษณะเดิม เช่น ระบำกินรีร่อน ระบำกริชหมู่ เป็นต้น 2.2 ระบำที่ประดิษฐ์ขึ้นจากวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของชาวบ้านในภาคต่าง ๆ เช่น ระบำเก็บใบชาของภาคเหนือ ระบำร่อนแร่ของภาคใต้ ระบำชาวนาของภาคกลาง ระบำกะลาของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 2.3 ระบำที่ประดิษฐ์ขึ้นจากการเลียนแบบท่าทางของสัตว์ เช่น ระบำไก่ ระบำนก ระบำปลา ระบำเงือก ระบำครุฑ เป็นต้น 2.4 ระบำที่ประดิษฐ์ขึ้นเพื่อใช้ในโอกาสพิเศษทั้งรัฐพิธี และราษฎร์พิธี เช่น ระบำอาเซียน ระบำจีน-ไทยไมตรี ระบำลาว-ไทยปณิธาน ระบำพม่า-ไทยอธิษฐาน เป็นต้น 2.5 ระบำที่ประดิษฐ์ขึ้นเพื่อสอดแทรกในการแสดงโขน ละคร บางตอนให้เกิด ความสนุกสนานเพลิดเพลินและสวยงาม เช่น ระบำดอกบัว ระบำนพรัตน์ เป็นต้น 2.6 ระบำที่ประดิษฐ์ขึ้นจากโบราณสถาน เพื่อแสดงยุคสมัยที่มีมาแต่โบราณ เช่น ระบำโบราณคดี เป็นต้น รำ หมายถึง การแสดงที่มุ่งความงามของการร่ายรำ การรำนี้มีเนื้อร้องหรือไม่มีก็ได้ จุดมุ่งหมายเป็นการแสดงฝีมือในการร่ายรำ 1. รำเดี่ยว คือ การรำที่ใช้ผู้แสดงเพียงคนเดียว ได้แก่ รำฉุยฉายพราหมณ์ รำพลายชุมพล เป็นต้น 2. รำคู่คือ การรำที่ใช้ผู้แสดง 2 คน ลักษณะการรำคู่มี 2 ประเภท 2.1 รำคู่เชิงศิลปะการต่อสู้ คือ การรำเชิงศิลปะการต่อสู้ที่หวาดเสียว เช่น รำกระบี่กระบอง รำดาบ รำทวน รำกริช เป็นต้น

๕๖ เอกสารประกอบการเรียนการสอน กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ วิชานาฏศิลป์ (ศ 13101) ชั้นประถมศึกษาปีที่ 3 2.2 รำคู่ชุดสวยงาม คือ การรำที่มุ่งเน้นลีลาร่ายรำ เช่น รำรจนาเสี่ยงพวงมาลัย รำพระลอตามไก่ รำพระรามตามกวาง 3. รำหมู่คือ การรำที่ใช้ผู้แสดงตั้งแต่ 2 คนขึ้นไป เช่น รำโคม รำพัด รำสีนวล เป็นต้น ฟ้อน หมายถึง การแสดงที่เน้นความสวยงาม ลีล่าท่ารำอ่อนช้อยงดงามใช้กับ การแสดงทางภาคเหนือเป็นหลัก การแสดงพื้นเมือง หมายถึง การแสดงศิลปะท้องถิ่นของชาวบ้านที่มีรูปแบบ การแสดงง่าย ๆ ไม่ซับซ้อนเน้นความเป็นเอกลักษณ์เฉพาะท้องถิ่น ท่ารำ ลีลา และดนตรี สะท้อนถึงชีวิตความเป็นอยู่ของท้องถิ่นนั้น ๆ ตามขนบธรรมเนียมประเพณีวัฒนธรรม ที่ได้รับการสืบทอดต่อ ๆ กันมาจากบรรพบุรุษที่ได้คิดประดิษฐ์ท่ารำขึ้น จากพื้นฐาน ของชาวบ้านตามสภาพความเป็นอยู่ ประเภทของการแสดงพื้นเมือง แบ่งตามเขตพื้นที่ภูมิภาค แบ่งออกเป็น 4 ประเภท ได้แก่ 1. การแสดงพื้นเมืองภาคเหนือ จะมีลีลาท่ารำอ่อนช้อยแสดงให้เห็นถึงวิถีชีวิต ที่ยึดมั่นในขนบธรรมเนียมประเพณีที่สืบต่อกันมา มีการแสดงวัฒนธรรมด้านอาชีพ และศิลปะการป้องกันตัว 2. การแสดงพื้นเมืองภาคกลาง มีการแสดงที่เป็นการละเล่นพื้นเมืองตามทุ่งท้องนา และมีดนตรีเป็นเอกลักษณ์สำคัญของภาคกลางหลายประเภททั้งดีด สี ตี เป่า 3. การแสดงพื้นเมืองภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มีลักษณะเป็นของตนเอง แสดงเอกลักษณ์เฉพาะท้องถิ่น ท่วงท่าจริงจัง รวดเร็วแต่อ่อนช้อยแฝงไว้ด้วยความสนุกสนาน 4. การแสดงพื้นเมืองภาคใต้ มีเอกลักษณ์เป็นของตนเอง การแสดงมีลีลาท่ารำ ที่เน้นการเคลื่อนไหวของร่างกาย ดังนั้นจึงมีท่วงท่าที่จริงจังแข็งกร้าวแต่ก็ยังมีความอ่อนช้อย