20000-1504-ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย-ศุภลักษณ์

หนังสือเลมนี้เรียบเรียงตามจุดประสงครายวิชา สมรรถนะรายวิชา และคำอธิบายรายวิชา หลักสูตรประกาศนียบัตรวิชาชีพ (ปวช.) พุทธศักราช 2562 ของสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ ศูนย์ส่งเสริมอาชีวะ ทักษะสร้างอนาคต ศ ส อ ä´Œ¼‹Ò¹¡ÒõÃǨ»ÃÐàÁÔ¹¤Ø³ÀÒ¾¨Ò¡Êӹѡ§Ò¹¤³Ð¡ÃÃÁ¡ÒáÒÃÍÒªÕÇÈÖ¡ÉÒ »ÃШӻ‚§º»ÃÐÁÒ³ ¾.È. 2562 ¤ÃÑ駷Õè 1 ËÁÇ´ÇÔªÒÊÁÃö¹Ð᡹¡ÅÒ§ ¡ÅØ‹ÁÇÔªÒÊѧ¤ÁÈÖ¡ÉÒ »ÃСÒÈÅӴѺ·Õè 464 20000 - 1504 สำนักพิมพศูนยสงเสริมอาชีวะ 89 ถ.มหรรณพ เสาชิงชา พระนคร กรุงเทพฯ 10200 โทร. 0-2224-1129, 0-2224-1197 ศูนย์ส่งเสริมอาชีวะ ทักษะสร้างอนาคต ศ ส อ ภูมิศาสตรและประวัติศาสตรไทย 9 786165 5 374 5 2 www.ssobooks.com หนังสือ 4 สี จำนวน หนา กระดาษ ปอนด ความหนา กระดาษปก แกรม กระดาษเนื้อใน แกรม 316 210 70 20000 - 1504 ÀÙÁÔÈÒʵÏáÅлÃÐÇѵÔÈÒʵÏä·Âศุภลักษณ แสนยาพันธุ, รัตนาภรณ หงาบุตร, ธีรนันทน ไกรเลิศศ ส อ ศูนย์ส่งเสริมอาชีวะ ทักษะสร้างอนาคตราคา 138 บาท ÈÖ¡ÉÒà¡ÕèÂǡѺÀÙÁÔÈÒʵÏàÈÃÉ°¡Ô¨ä·Â ÃкºÊÒÃʹà·È·Ò§ÀÙÁÔÈÒʵÏ ÇÔ¸Õ¡ÒÃÈÖ¡ÉÒ»ÃÐÇѵÔÈÒʵÏ »ÃÐÇѵÔÈÒʵϪҵÔä·Â áÅÐʶҺѹÊÓ¤ÑޢͧªÒµÔà¾×è͸Óç¤ÇÒÁ໚¹ä·ÂÍ‹ҧÂÑè§Â×¹ ธีรนันทน ไกรเลิศ ศุภลักษณ แสนยาพันธุ, รัตนาภรณ หงาบุตร, 138.- Thai Geography and History ÀÙÁÔÈÒʵÏ áÅлÃÐÇѵÔÈÒʵÏä·Â history61_front.indd 1 . 20 . . 2562 19:58:57

ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย รหัสวิชา : 20000 - 1504 ผู้เรียบเรียง : ศุภลักษณ์ แสนยาพันธุ์, รัตนาภรณ์ หง้าบุตร, ธีรนันทน์ ไกรเลิศ ส�ำนักพิมพ์ศูนย์ส่งเสริมอาชีวะ 89 ถ.มหรรณพ เสาชิงช้า พระนคร กรุงเทพฯ 10200 โทร. 0-2224-1129 โทรสาร. 0-2224-1197 พิมพ​ที่ : รัตนโรจน์การพิมพ์ 32/10 ต.บางขนุน อ.บางกรวย จ.นนทบุรี 11130 ผูพิมพโฆษณา 2562 ศูนยสงเสริมอาชีวะ ศ ส อ ทักษะสรางอนาคต ตรงตามจุดประสงค์รายวิชา สมรรถนะรายวิชา และค�ำอธิบายรายวิชา หลักสูตรประกาศนียบัตรวิชาชีพ (ปวช.) พุทธศักราช 2562 ของส�ำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ All Rights Reserved. สงวนลิขสิทธิ์​ตาม​พระราชบัญญัติ ห้ามคัดลอก ถ่ายเอกสาร พิมพ์หรือวิธี​ใด​วิธี​หนึ่ง ส่วนหนึ่งส่วนใด​ของ​หนังสือ​เล่ม​นี้​ก่อน​ได้รับอนุญาต Thai Geography and History พิมพ์ครั้งที่ 1 : 5,000 เล่ม (พ.ศ. 2562) ISBN : 978-616-553-745-2 ราคา : 138.- history61_front.indd 2 . 20 . . 2562 19:58:58

จุดประสงค์รายวิชา เพื่อให้ 1. รู้และเข้าใจเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ประเทศไทย ระบบสารสนเทศทางภูมิศาสตร์วิธีการศึกษา ประวัติศาสตร์และประวัติศาสตร์ชาติไทย และการธ�ำรงความเป็นไทยอย่างยั่งยืน 2. สามารถประยุกต์ใช้ความรู้เรื่องภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ในงานอาชีพและการด�ำรงชีวิต 3. ตระหนักในความส�ำคัญของประวัติศาสตร์ชาติไทย เพื่อธ�ำรงไว้ซึ่งสถาบันชาติศาสนา และ พระมหากษัตริย์ สมรรถนะรายวิชา 1. แสดงความรู้เกี่ยวกับภูมิศาสตร์ประเทศไทย ระบบสารสนเทศทางภูมิศาสตร์วิธีการศึกษา ประวัติศาสตร์และประวัติศาสตร์ชาติไทย และการธ�ำรงความเป็นไทยอย่างยั่งยืน 2. รวบรวมสารสนเทศทางภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ตามหลักการและกระบวนการ 3. ประยุกต์ใช้ความรู้ทางภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ในชีวิตประจ�ำวันและงานอาชีพ ค�ำอธิบายรายวิชา ศึกษาเกี่ยวกับภูมิศาสตร์เศรษฐกิจไทยระบบสารสนเทศทางภูมิศาสตร์วิธีการศึกษาประวัติศาสตร์ ประวัติศาสตร์ชาติไทย และสถาบันส�ำคัญของชาติเพื่อธ�ำรงความเป็นไทยอย่างยั่งยืน ค�ำอธิบายรายวิชา 20000-1504 ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย 2-0-2 (Thai Geography and History) history61_front.indd 3 . 16 . . 2562 10:53:05

ตารางกรอบสมรรถนะ ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย 1. ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ 2. เครื่องมือทางภูมิศาสตร์ และระบบสารสนเทศทางภูมิศาสตร์ 3. ภูมิประเทศของประเทศไทย 4. ภูมิอากาศของประเทศไทย 5. ภูมิศาสตร์เศรษฐกิจไทย 6. ประวัติศาสตร์และวิธีการศึกษาประวัติศาสตร์ 7. ความเป็นมาของชาติไทยและอาณาจักรโบราณ 8. ประวัติศาสตร์สมัยสุโขทัย 9. ประวัติศาสตร์สมัยกรุงศรีอยุธยา 10. ประวัติศาสตร์สมัยกรุงธนบุรี 11. ประวัติศาสตร์สมัยรัตนโกสินทร์ 12. สถาบันส�ำคัญของชาติและการธ�ำรงความเป็นไทย สมรรถนะประจ�ำหน่วยการเรียน หน่วยที่ แสดงความรู้เกี่ยวกับภูมิศาสตร์ประเทศไทยระบบสารสนเทศทาง ภูมิศาสตร์วิธีการศึกษาประวัติศาสตร์และประวัติศาสตร์ชาติไทย รวบรวมสารสนเทศทางภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ตามหลักการ และกระบวนการ ประยุกต์ใช้ความรู้ทางภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ในชีวิตประจ�ำวัน และการธ� และงานอาชีพ ำรงความเป็นไทยอย่างยั่งยืน history61_front.indd 4 . 16 . . 2562 10:53:05

ตารางวิเคราะห์มาตรฐานสมรรถนะรายวิชา หน่วยสมรรถนะสมรรถนะย่อยหน่วยการเรียนรู้ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1. ด�ำรงตนตามหลักธรรม ศีลธรรมจริยธรรม ศาสนพิธีของศาสนา ประยุกต์ใช้แบบอย่างการด�ำรงตนของศาสดาในการพัฒนาตนและสังคมปฏิบัติตาม หลักธรรมศีลธรรมและจริยธรรมทางศาสนาศาสนพิธีพิธีกรรมทางศาสนาที่ตนนับถือ บริหารจิตและเจริญปัญญาตามหลักปฏิบัติทางศาสนา 2.ด�ำรงตนเป็นพลเมืองดีประยุกต์ใช้หลักขนบธรรมเนียมประเพณีและค่านิยมที่ดีของสังคมไทยมาใช้ใน ชีวิตประจ�ำวัน ปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดีภายใต้การปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ ทรงเป็นประมุขและปฏิบัติตนตามกฎหมาย 3. ประยุกต์ใช้ข้อมูลทาง ประวัติศาสตร์การเมือง การธ�ำรงความเป็นไทย การอยู่ร่วมกันในสังคมไทย และประชาคมอาเซียน แสดงความรู้และใช้วิธีทางประวัติศาสตร์ในการศึกษาการเมืองการปกครองและ ความเป็นมาของชาติไทย ธ�ำรงไว้ซึ่งความเป็นเอกลักษณ์ของชาติไทยแสดงความรู้และปฏิบัติตนพร้อมกับ การเป็นประชากรของประชาคมอาเซียน 4.ใช้หรือประยุกต์ใช้ข้อมูล ทางภูมิศาสตร์และเศรษฐกิจ ของไทยและกลุ่มประชาคม อาเซียน แสดงความรู้และใช้วิธีการทางภูมิศาสตร์เพื่อการศึกษาและพัฒนาเศรษฐกิจสังคม สิ่งแวดล้อมของไทย วิเคราะห์เปรียบเทียบความแตกต่างของกิจกรรมทางเศรษฐกิจของไทยในแต่ละ ภูมิภาคกับกลุ่มประชาคมอาเซียน แสดงความรู้ใช้หลักการและกระบวนการสารสนเทศทางภูมิศาสตร์เพื่อการพัฒนา ที่ยั่งยืนในไทยและกลุ่มประชาคมอาเซียน แสดงความรู้วิเคราะห์บทบาทและความส�ำคัญของความร่วมทางเศรษฐกิจใน กลุ่มประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน 5.น�ำหลักปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียงไปใช้ ในชีวิตประจ�ำวัน แสดงความรู้และประยุกต์ใช้หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงในการด�ำเนินชีวิตวิเคราะห์ หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงเพื่อการเป็นพลเมืองดีตามกฎหมาย history61_front.indd 5 . 16 . . 2562 10:53:05

หนังสือเรียนวิชา ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทยรหัสวิชา20000-1504เล่มนี้จัดท�ำขึ้น เพื่อน�ำเสนอองค์ความรู้เกี่ยวกับภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ ตรงตามจุดประสงค์รายวิชา ค�ำอธิบายรายวิชา และสมรรถนะรายวิชา หลักสูตรประกาศนียบัตรวิชาชีพ พุทธศักราช 2562 ของส�ำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ เพื่อใช้เป็นแหล่งการเรียนรู้ และประกอบการจัดการเรียนการสอนวิชาภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย เนื้อหาแบ่งออกเป็น 12 หน่วย ประกอบด้วย ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์เครื่องมือทาง ภูมิศาสตร์และระบบสารสนเทศทางภูมิศาสตร์ ภูมิประเทศของประเทศไทย ภูมิอากาศของ ประเทศไทยภูมิศาสตร์เศรษฐกิจไทยประวัติศาสตร์และวิธีการศึกษาประวัติศาสตร์แนวคิดความเป็นมา ของชนชาติไทยและอาณาจักรโบราณ ประวัติศาสตร์สมัยสุโขทัย ประวัติศาสตร์สมัยกรุงศรีอยุธยา ประวัติศาสตร์สมัยกรุงธนบุรีประวัติศาสตร์สมัยรัตนโกสินทร์และสถาบันที่ส�ำคัญของชาติและ การธ�ำรงความเป็นไทยอย่างยั่งยืน โดยได้เรียบเรียงเนื้อหาเพื่อความเข้าใจง ่ายและเหมาะสมกับนักเรียนสายการศึกษา อาชีวศึกษา เพื่อเสริมสร้างทักษะความเข้าใจที่สมบูรณ์ ผู้เรียบเรียง ค�ำน�ำ history61_front.indd 6 . 16 . . 2562 10:53:05

สารบัญ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ 1 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 3 ความหมายของภูมิศาสตร์ 5 ความเป็นมาของวิชาภูมิศาสตร์ 5 ขอบข่ายเนื้อหาของวิชาภูมิศาสตร์ 7 โครงสร้างของวิชาภูมิศาสตร์ 9 ประโยชน์ของการศึกษาวิชาภูมิศาสตร์ 10 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 1.1 12 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 1.2 13 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 1.3 14 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 15 2 เครื่องมือทางภูมิศาสตร์ และระบบสารสนเทศทางภูมิศาสตร์ 17 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 19 แผนที่ (Map) 21 เครื่องมือทางภูมิศาสตร์ 29 เทคโนโลยีและระบบสารสนเทศในการศึกษาภูมิศาสตร์ 34 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 2.1 38 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 2.2 39 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 2.3 40 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 2.4 41 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 2.5 42 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 43 กิจกรรมเสนอแนะ 44 3 ภูมิประเทศของประเทศไทย 45 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 47 ที่ตั้งและขนาดของประเทศไทย 51 ลักษณะรูปร่างและพรมแดนของประเทศไทย 51 การแบ่งภูมิภาคทางภูมิศาสตร์ของประเทศไทย 53 history61_front.indd 7 . 16 . . 2562 10:53:05

ธรณีวิทยาประเทศไทย 56 ลักษณะภูมิประเทศของประเทศไทย 60 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 3.1 77 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 3.2 78 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 3.3 79 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 3.4 80 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 3.5 81 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 3.6 82 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 3.7 83 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 84 กิจกรรมเสนอแนะ 86 4 ภูมิอากาศของประเทศไทย 87 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 89 ปัจจัยภูมิอากาศในประเทศไทย 91 ลมและพายุในประเทศไทย 92 ฤดูกาลในประเทศไทย 97 อุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ในประเทศไทย 99 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 4.1 101 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 4.2 102 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 4.2 103 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 104 5 ภูมิศาสตร์เศรษฐกิจไทย 106 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 108 ความหมายของภูมิศาสตร์เศรษฐกิจ 112 ระบบเศรษฐกิจไทย 112 ทรัพยากรธรรมชาติของประเทศไทย 115 ประชากรของประเทศไทย 125 อิทธิพลภูมิศาสตร์ที่มีผลต่อกิจกรรมทางเศรษฐกิจไทย 128 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 5.1 137 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 5.2 138 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 5.3 139 history61_front.indd 8 . 16 . . 2562 10:53:05

กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 5.4 140 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 5.5 141 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 142 กิจกรรมเสนอแนะ 146 6 ประวัติศาสตร์และวิธีการศึกษาประวัติศาสตร์ 147 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 149 ที่มาของประวัติศาสตร์ 151 การบัญญัติศัพท์ 151 ความหมายของประวัติศาสตร์ 152 ความส�ำคัญของประวัติศาสตร์ 153 ลักษณะและประเภทของหลักฐานทางประวัติศาสตร์ 153 วิธีการศึกษาทางประวัติศาสตร์ 155 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 6.1 157 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 6.2 158 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 6.3 159 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 6.4 160 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 161 กิจกรรมเสนอแนะ 162 ใบงานที่ 1 163 ใบงานที่ 2 164 7 ความเป็นมาของชาติไทยและอาณาจักรโบราณ 165 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 167 แนวความคิดเกี่ยวกับคนไทยมาจากไหน 169 อาณาจักรโบราณในภาคต่าง ๆ ในดินแดนประเทศไทย 175 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 7.1 184 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 7.2 185 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 186 กิจกรรมเสนอแนะ 187 ใบงานที่ 1 188 ใบงานที่ 2 189 history61_front.indd 9 . 16 . . 2562 10:53:05

8 ประวัติศาสตร์สมัยสุโขทัย 190 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 192 สมัยสุโขทัย 194 ที่ตั้งและอาณาเขต 194 การแทรกแซงจากอยุธยา 195 การสิ้นสุดของอาณาจักรสุโขทัย 196 ความเจริญรุ่งเรืองของอาณาจักรสุโขทัย 197 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 8.1 200 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 8.2 201 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 8.3 202 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 203 กิจกรรมเสนอแนะ 204 ใบงานที่ 1 205 9 ประวัติศาสตร์สมัยกรุงศรีอยุธยา 206 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 208 สมัยอยุธยา 211 กรุงศรีอยุธยา 211 พระมหากษัตริย์ 215 การปกครอง 217 เศรษฐกิจของกรุงศรีอยุธยา 219 มาตราเงินที่ส� ำคัญในสมัยอยุธยา 220 พัฒนาการทางสังคมและการเมือง 222 ประชากรศาสตร์ 224 ความสัมพันธ์กับต่างประเทศ 227 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 9.1 229 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 9.2 230 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 9.3 231 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 232 กิจกรรมเสนอแนะ 234 ใบงานที่ 1 235 ใบงานที่ 2 236 history61_front.indd 10 . 16 . . 2562 10:53:05

10 ประวัติศาสตร์สมัยกรุงธนบุรี 237 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 239 สมัยธนบุรี 241 ประวัติศาสตร์ 241 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 10.1 247 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 10.2 248 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 10.3 249 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 250 ใบงานที่ 1 252 ใบงานที่ 2 253 11 ประวัติศาสตร์สมัยรัตนโกสินทร์ 254 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 256 สมัยรัตนโกสินทร์(สมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์) 258 การสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ 259 การรักษาสันติภาพ 260 การรวมเข้าเป็นหน่วยเดียวกัน 261 การพัฒนาประเทศให้ทันสมัย 262 การปฏิรูปประเทศ 262 การเปลี่ยนแปลงเข้าสู่ยุคใหม่ 264 การสิ้นสุดระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ 266 ประวัติศาสตร์สมัยรัตนโกสินทร์(พ.ศ. 2475) 267 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 11.1 284 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 11.2 285 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 11.3 286 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 11.4 287 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 288 กิจกรรมเสนอแนะ 290 ใบงานที่ 1 291 history61_front.indd 11 . 16 . . 2562 10:53:05

12 สถาบันส�ำคัญของชาติและการธ�ำรงความเป็นไทย 293 แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน 295 สถาบันชาติ 297 สถาบันศาสนา 298 สถาบันพระมหากษัตริย์ 300 การธ�ำรงความเป็นไทยอย่างยั่งยืน 303 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 12.1 308 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 12.2 309 แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน 311 กิจกรรมเสนอแนะ 313 บรรณานุกรม 314 history61_front.indd 12 . 16 . . 2562 10:53:05

ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 1 หน่วยที่1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ สาระส�ำคัญ ภูมิศาสตร์ (Geography) คือ วิชาที่ว่าด้วยเรื่องของการศึกษาและบรรยายเกี่ยวกับ พื้นดินพื้นโลกที่มีความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติกับสังคมที่ปรากฏในดินแดน ต่าง ๆ ของโลก วิชาภูมิศาสตร์จึงมีการเรียนรู้ศึกษามาอย่างยาวนาน โดยสามารถแบ่งขอบข่าย การศึกษาได้อย่างกว้าง คือ ภูมิศาสตร์กายภาพและภูมิศาสตร์มนุษย์ ที่มีระบบกระบวนการระเบียบวิธี ในการศึกษาอย่างเป็นระบบ เรื่องที่จะศึกษา 1. ความหมายของภูมิศาสตร์ 2. ความเป็นมาของวิชาภูมิศาสตร์ 3. ขอบข่ายเนื้อหาของวิชาภูมิศาสตร์ 4. โครงสร้างของวิชาภูมิศาสตร์ 5. ประโยชน์ของการศึกษาวิชาภูมิศาสตร์ จุดประสงค์เชิงพฤติกรรม 1. บอกความหมายของภูมิศาสตร์ได้ 2. อธิบายความเป็นมาของวิชาภูมิศาสตร์ได้ 3. อธิบายขอบข่ายเนื้อหาของวิชาภูมิศาสตร์ได้ 4. อธิบายโครงสร้างของวิชาภูมิศาสตร์ได้ 5. บอกประโยชน์ของการศึกษาวิชาภูมิศาสตร์ได้ history61_1.indd 1 . 15 . . 2562 22:11:00

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ 2 ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) ความหมายของ ภูมิศาสตร์ ความเป็นมาของ วิชาภูมิศาสตร์ ความรู้ทั่วไป เกี่ยวกับ ภูมิศาสตร์ ประโยชน์ของ การศึกษาวิชา ภูมิศาสตร์ โครงสร้างของ วิชาภูมิศาสตร์ ขอบข่ายเนื้อหาของ วิชาภูมิศาสตร์ ผังมโนทัศน์ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ history61_1.indd 2 . 15 . . 2562 22:11:00

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 3 ค�ำสั่ง จงเลือกค�ำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว 1. ข้อใดคือความหมายของวิชาภูมิศาสตร์ ก. วิชาที่ว่าด้วยเรื่องดิน ข. วิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับแผนที่ ค. วิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับมนุษย์และแผนที่ ง. วิชาที่ศึกษาถึงความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติกับสังคม 2. ปโตเลมี (Ptolemy) มีผลงานทางภูมิศาสตร์ที่ส�ำคัญคือข้อใด ก. แผนที่โลก ข. แผนที่อเมริกา ค. แผนที่ทวีปยุโรป ง. แผนที่อาณาจักรกรีก 3. ใครเป็นผู้พิสูจน์ว่าดวงอาทิตย์เป็นศูนย์กลางของระบบสุริยะ ก. คอเปอร์นิคุส (Copernicus) ข. กาลิเลโอ กาลิเลอิ (Galileo Galilei) ค. ปโตเลมี (Ptolemy) ง. อริสโตเติล (Aristotle) 4. ข้อใดคือขอบข่ายเนื้อหาของวิชาภูมิศาสตร์ ก. ภูมิศาสตร์มนุษย์ ภูมิศาสตร์กายภาพ ข. ภูมิศาสตร์กายภาพ ภูมิศาสตร์สังคม ค. ภูมิศาสตร์โลก ภูมิศาสตร์แผนที่ ง. ภูมิศาสตร์ชีวภาพ ภูมิศาสตร์สังคม 5. ภูมิศาสตร์กายภาพ (Physical Geography) เป็นวิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับสิ่งใด ก. ภูมิศาสตร์สัตว์ ข. ภูมิศาสตร์การเมือง ค. ภูมิศาสตร์ประชากร ง. ภูมิศาสตร์การตั้งถิ่นฐาน 6. ภูมิศาสตร์มนุษย์ (Human Geography) เป็นวิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับสิ่งใด ก. ภูมิศาสตร์ดิน ข. ภูมิศาสตร์สัตว์ ค. ธรณีวิทยา ง. ภูมิศาสตร์ประชากร แบบประเมินการเรียนรู้ก่อนเรียน history61_1.indd 3 . 15 . . 2562 22:11:00

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ 4 ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 7. ข้อใดคือโครงสร้างของวิชาภูมิศาสตร์ ก. ภูมิศาสตร์กายภาพ ภูมิศาสตร์ชีวภาพ ข. ภูมิศาสตร์มนุษย์ ภูมิศาสตร์สัตว์ ภูมิศาสตร์โลก ค. แผนที่ เครื่องมือ สารสนเทศ ระบบข้อมูล ง. ภูมิศาสตร์ระบบ ภูมิศาสตร์ภูมิภาค เทคนิคต่าง ๆ หลักปรัชญา 8. ข้อใดกล่าวให้ความหมายภูมิศาสตร์ภูมิภาค (Regional Geography) ได้ถูกต้อง ก. การแบ่งภาคของไทย ข. การศึกษาวัฒนธรรมแต่ละภาค ค. การแบ่งอาณาเขตของภูมิภาค ง. การแบ่งพื้นที่ออกเป็นส่วน ๆ ในการอธิบายผิวโลกที่มีมนุษย์อาศัยอยู่ 9. ข้อใดคือประโยชน์ของวิชาภูมิศาสตร์ ก. เข้าใจการอ่านแผนที่ ข. เข้าใจปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ ค. ทราบความแตกต่างของแต่ละภูมิภาค ง. ถูกทุกข้อ 10. หากเกิดธรณีพิบัติภัย นักเรียนสามารถศึกษาภูมิศาสตร์ด้านใดประกอบได้บ้าง ก. ธรณีวิทยา ข. อุตุนิยมวิทยา ค. ถูกเฉพาะข้อ ก. และ ข. ง. ภูมิศาสตร์ประชากร history61_1.indd 4 . 15 . . 2562 22:11:00

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 5 มนุษย์เป็นนักภูมิศาสตร์โดยธรรมชาติ เพราะเมื่อสมัยเราอยู่ในวัยเด็กมักจะเคยวาดภาพแผนที่ เกี่ยวกับบริเวณพื้นที่แคบ ๆ เช่น ห้องเล็ก ๆ หรือสวนหลังบ้าน การวาดแผนที่ การสร้างแผนที่หรือแปล ลายแทงเพื่อสะกดรอย เมื่อเติบโตขึ้นมีโอกาสได้พบเห็นสิ่งต่าง ๆ มากขึ้น ความคิดเกี่ยวกับความสัมพันธ์ กับพื้นที่จึงเปลี่ยนแปลงไปเรื่อย ๆ วิชาภูมิศาสตร์จึงเป็นผลิตผลจากธรรมชาติของมนุษย์ คือความอยากรู้ อยากเห็น ความต้องการส�ำรวจในพื้นที่ที่มิใช่ดินแดนของตน ความหมายของภูมิศาสตร์ ค�ำว่า ภูมิศาสตร์ (Geography) เกิดจากค�ำสองค�ำคือ ค�ำว่า “ภูมิ” หมายถึง แผ่นดิน, ที่ดิน และค�ำว่า “ศาสตร์” หมายถึง วิชาความรู้ ส่วน Geography มีรากศัพท์จากภาษากรีก คือ ค�ำว่า “Geo” หมายถึง โลก และค�ำว่า “Graphy” หมายถึง การบรรยายพรรณนา พจนานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ได้ให้ความหมายค�ำว่า “ภูมิศาสตร์” ไว้ว่า คือวิชาที่ศึกษาถึงความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติกับสังคมที่ปรากฏในดินแดนต่าง ๆ ของโลก จากการให้ความหมายข้างต้นสรุปได้ว่า ภูมิศาสตร์ (Geography) คือวิชาที่ว่าด้วยเรื่อง ของการศึกษาและบรรยายเกี่ยวกับพื้นดินพื้นโลกที่มีความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติ กับสังคมที่ปรากฏในดินแดนต่าง ๆ ของโลก ความเป็นมาของวิชาภูมิศาสตร์ วิชาภูมิศาสตร์มีมาตั้งแต่สมัยอารยธรรมกรีกที่เจริญรุ่งเรือง เมื่อประมาณ 2,000 ปีมาแล้ว โดยชาวกรีกได้รับความรู้จากชาวบาบิโลนและอียิปต์ นักปราชญ์ชาวบาบิโลนเป็นผู้รวบรวมข้อมูล เกี่ยวกับต�ำแหน่งของโลกและดวงดาวในสุริยจักรวาล ชาวอียิปต์มีความรู้ด้านคณิตศาสตร์ เรขาคณิต และดาราศาสตร์ ชาวกรีกได้รับความรู้ดังกล่าวจากพวกพ่อค้าชาวฟินิเชียนอีกทอดหนึ่ง นักปราชญ์ ชาวกรีกที่ให้ความสนใจปรากฏการณ์ธรรมชาติที่เกี่ยวข้องกับภูมิศาสตร์ เช่น อริสโตเติล (Aristotle : 384 – 322 ปีก่อนคริสต์ศักราช) ได้เสนอว่า โลกเป็นศูนย์กลางของจักรวาลและดาวดวงอื่น ๆ หมุนใน ลักษณะวงกลมรอบโลกโดยความเร็วแตกต่างกัน ภาพที่ 1.1 อริสโตเติล ที่มา : http://tpir53.blogspot.com/2011/02/aristotle-nicomachean-ethics_07.html history61_1.indd 5 . 15 . . 2562 22:11:00

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ 6 ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) อีราโทสเทเนียส (Eratostenes : ราว 300 ปีก่อน คริสต์ศักราช) เป็นนักปราชญ์ชาวกรีกคนแรกที่เรียกตนเองว่า นักภูมิศาสตร์ ได้คิดวิธีการทางภูมิศาสตร์ขึ้นใช้ค�ำนวณเส้นรอบโลก เขาเชื่อว่าโลกกลม ซึ่งระยะทางที่เขาค�ำนวณได้ใกล้เคียงกับที่วัดได้ ในปัจจุบัน ผลงานของเขาชื่อ จีออกราฟิคา (Geographika) เป็น หนังสือที่ใช้ค�ำว่าภูมิศาสตร์เป็นครั้งแรกของโลก ภาพที่ 1.2 อีราโทสเทเนียส ที่มา : http://biografias.wiki/eratostenes/ โคลดิอุส ปโตเลมาอุส (Claudius Ptolemaeus) หรือที่ คนส่วนใหญ่เรียกว่า ปโตเลมี (Ptolemy) เชื่อว่าโลกกลม เขาได้สร้าง แผนที่จ�ำนวนมาก ที่คนรู้จักกันดีคือ แผนที่โลก เมื่อราว ค.ศ. 150 เขาได้เขียนหนังสือเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ชื่อว่า จีออกราเฟีย (Geographia) ซึ่งรวบรวมสถานที่ต่าง ๆ ที่รู้จักกันดีในสมัยนั้น ภาพที่ 1.3 ปโตเลมี ที่มา : http://www.renaissanceastrology.com/electionalastrologycourse.html ในยุคฟื้นฟูศิลปวิทยาการในยุโรป ชาวยุโรปได้บุกเบิกดินแดนใหม่ วิชาภูมิศาสตร์ได้รับ ความสนใจอีกครั้งหนึ่ง มีการน�ำเทคนิคใหม่ ๆ มาท�ำแผนที่ นักวิทยาศาสตร์ที่สนใจเรื่องโลกและจักรวาล ที่ส�ำคัญ คือ คอเปอร์นิคุส (Copernicus) ชาวโปแลนด์ ได้พิสูจน์ว่าดวงอาทิตย์เป็นศูนย์กลางของ ระบบสุริยะ โลก และดาวเคราะห์อื่น ๆ หมุนรอบโลก ต่อมาในคริสต์ศตวรรษที่ 16 กาลิเลโอ กาลิเลอิ (Galileo Galilei) ชาวอิตาเลียน ได้ประดิษฐ์กล้องเพื่อส�ำรวจท้องฟ้าส�ำเร็จเป็นคนแรก ภาพที่ 1.4 แผนที่โลกของปโตเลมีเมื่อราว ค.ศ. 150 ที่มา : https://vinepair.com/wine-colonized-world-wine-history/ history61_1.indd 6 . 15 . . 2562 22:11:00

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 7 ภูมิศาสตร์สมัยใหม่เริ่มต้นเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 19 เมื่อ คาร์ล ริทเทอร์ (Carl Ritter) นักภูมิศาสตร์ชาวเยอรมัน ซึ่งได้รับ การยกย่องให้เป็นผู้ให้ก�ำเนิดภูมิศาสตร์สมัยใหม่ เขาได้ให้ความหมาย ของภูมิศาสตร์ว่า คือ “การศึกษารูปแบบของสิ่งต่าง ๆ และปรากฏการณ์ ที่เกิดขึ้น ณ ที่ใดที่หนึ่งบนผิวโลกและการเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันใน บริเวณนั้น” และตั้งแต่นั้นเป็นต้นมาก็มีการพัฒนาการเรียนการสอน วิชาภูมิศาสตร์ในระดับโรงเรียน และมหาวิทยาลัยจนถึงปัจจุบัน ส�ำหรับประเทศไทยมีการจัดตั้งสมาคมภูมิศาสตร์แห่งประเทศไทย โดยท�ำหน้าที่ เผยแพร่ความรู้วิชาภูมิศาสตร์ ส่งเสริมการศึกษา การค้นคว้า และการวิจัยในวิชาภูมิศาสตร์ทุกสาขา ส่งเสริมการแลกเปลี่ยนความรู้วิชาภูมิศาสตร์ทั้งภายในและระหว่างประเทศ ท�ำหน้าที่เป็นศูนย์กลาง ในการติดต่อประสานงานกับสมาคม องค์การทั้งภายในและระหว่างประเทศ และแลกเปลี่ยน ความรู้ความเข้าใจในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับภูมิศาสตร์ สมาคมภูมิศาสตร์แห่งประเทศไทยมีคณะกรรมการ บริหารสมาคม และมีสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เป็นองค์นายกกิตติมศักดิ์ ภาพที่ 1.5 คาร์ล ริทเทอร์ ที่มา : https://es.wikipedia.org/wiki/Historia_de_la_geograf%C3%ADa ภาพที่ 1.6 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี องค์นายกกิตติมศักดิ์สมาคมภูมิศาสตร์แห่งประเทศไทย ที่มา : http://www.tnews.co.th/contents/bg/307924 ขอบข่ายเนื้อหาของวิชาภูมิศาสตร์ หากศึกษาเพียงผิวเผิน หลายคนอาจจะเข้าใจว่าวิชาภูมิศาสตร์เป็นวิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับพื้นดิน และแผนที่เท่านั้น แต่วิชาภูมิศาสตร์เป็นการศึกษาที่เกี่ยวข้องกับความสัมพันธ์ของสิ่งแวดล้อมต่าง ๆ ที่อยู่รอบตัวของมนุษย์และเรื่องที่เกี่ยวข้องกับตัวของมนุษย์เอง โดยการศึกษาภูมิศาสตร์สามารถ แบ่งตามระบบของการศึกษาภูมิศาสตร์กายภาพ (Physical Geography) และภูมิศาสตร์มนุษย์ (Human Geography) ดังนี้ history61_1.indd 7 . 15 . . 2562 22:11:01

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ 8 ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 1. ภูมิศาสตร์กายภาพ (Physical Geography) เป็นวิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม ที่อยู่รอบตัวมนุษย์ เช่น ภูมิศาสตร์ดิน ภูมิศาสตร์สัตว์ ธรณีวิทยา อุตุนิยมวิทยา เป็นต้น ภาพที่ 1.7 Physical Geography ที่มา : http://chile.svetadily.cz/clanky/Torres-del-Paine-National-Park-patri-k-nejkrasnejsim-na-svete 2. ภูมิศาสตร์มนุษย์ (Human Geography) เป็นวิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับความเป็นอยู่ของ มนุษย์หรือสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้น เช่น ภูมิศาสตร์การตั้งถิ่นฐาน ภูมิศาสตร์การเมือง ภูมิศาสตร์ประชากร ภูมิศาสตร์วัฒนธรรม ภูมิศาสตร์เศรษฐกิจ เป็นต้น ภาพที่ 1.8 Human Geography ที่มา : http://geography.mrdonn.org/powerpoints/human-geography.html history61_1.indd 8 . 15 . . 2562 22:11:01

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 9 โครงสร้างของวิชาภูมิศาสตร์ 1. ภูมิศาสตร์ระบบ (Systematic Geography) ประกอบด้วยเนื้อหาสาระทางด้าน สภาพแวดล้อมหรือกายภาพ และบทบาทของมนุษย์ในการดัดแปลงปรับปรุงสภาพแวดล้อม ทั้งสอง ระบบย่อยนี้ต่างมีผลกระทบต่อกันและกันและแสดงออกมาให้เห็นทางด้านพื้นที่ ระบบกายภาพ เนื้อหาจะประกอบด้วยส่วนย่อยต่าง ๆ ที่รวมกันเป็นระบบ สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ เช่น โครงสร้างทางธรณี ลักษณะอากาศ ดิน พืชพรรณ ตลอดจนสัตว์ ต่าง ๆ ระบบมนุษย์ หรืออาจจะเรียกว่า ระบบสังคม หรือ ระบบวัฒนธรรม ก็ได้ ประกอบด้วย ปรากฏการณ์ที่เกี่ยวข้องกับมนุษย์และความเป็นอยู่ ตลอดจนปัจจัยต่าง ๆ ที่มนุษย์สร้างสรรค์ขึ้นมา ในพื้นที่หนึ่ง และกลายเป็นองค์ประกอบที่มีอิทธิพลต่อมนุษย์เอง เนื้อหาสาระจึงประกอบด้วย เรื่องราวต่าง ๆ เกือบทุกอย่างที่ไม่ใช่สภาพแวดล้อมธรรมชาติ เช่น ประชากร ระบบเศรษฐกิจ การอุตสาหกรรม การปกครอง เป็นต้น 2. ภูมิศาสตร์ภูมิภาค (Regional Geography) คือ การแบ่งพื้นที่ออกเป็นส่วน ๆ ใน การอธิบายผิวโลกที่มีมนุษย์อาศัยนั้น นักภูมิศาสตร์ใช้วิธีการแบ่งพื้นที่ออกเป็นขนาดต่าง ๆ กัน ตามเกณฑ์และวัตถุประสงค์ เกณฑ์ในการก�ำหนดพื้นที่นั้นมีหลายอย่าง โดยทั่วไปต้องรวมเอา ปัจจัยทางด้านกายภาพและวัฒนธรรมเข้าไว้ด้วยกัน นักภูมิศาสตร์นิยมแบ่งภูมิภาคออกตามระบบอากาศ เช่น ภูมิภาคเขตร้อนชื้น ภูมิภาคเขตอบอุ่น และภูมิภาคเขตทะเลทราย เป็นต้น หรือแบ่งภูมิภาค ตามกลุ่มวัฒนธรรม เช่น กลุ่มละติน-อเมริกัน หรือกลุ่มอาหรับ เป็นต้น แต่ที่นิยมกันมากคือการแบ่ง พื้นที่ศึกษาตามรูปแบบการปกครอง คือ ยึดเอาเนื้อที่ของประเทศต่าง ๆ เป็นเกณฑ์ เพราะสะดวก ในเรื่องข้อมูลภายในพื้นที่นั้น ในปัจจุบันได้มีการแบ่งภูมิภาคออกตามบทบาทหน้าที่เด่นของพื้นที่นั้น เช่น ภูมิภาคของเมืองหรือเขตที่เมืองมีอิทธิพลต่อบริเวณรอบนอกตลอดจนเขตบริการต่าง ๆ อันจัดเป็น ภูมิภาคขนาดเล็กแต่ก็มีประสิทธิภาพในการจัดพื้นที่ 3. เทคนิคต่าง ๆ (Techniques) เนื่องจากวิชาภูมิศาสตร์เกี่ยวกับการส�ำรวจและ การบันทึกข้อมูลลงในแผนที่มาช้านาน หลักการท�ำแผนที่ตลอดจนศิลปะในการจัดรูปแบบข้อมูลต่าง ๆ ลงในแผนที่กลายเป็นองค์ประกอบส่วนหนึ่งของภูมิศาสตร์ เทคนิคทางวิชาภูมิศาสตร์จึงเป็น การค�ำนวณสร้างโครงข่ายแผนที่ในลักษณะต่าง ๆ ออกมาใช้ตามวัตถุประสงค์ ในขณะเดียวกัน ก็รักษาคุณสมบัติของผิวโลกที่จ�ำลองไปไว้ในแผนที่ให้ใกล้เคียงความจริงที่สุดด้วย ปัจจุบันได้มีการผนวกเอาเทคนิคทางด้านปริมาณวิเคราะห์เข้ามาไว้ด้วย การรู้จักใช้ วิชาสถิติในลักษณะต่าง ๆ ประกอบกันกับคอมพิวเตอร์ ได้ช่วยปรับปรุงวิธีการทางภูมิศาสตร์ให้เป็น ที่เชื่อถือได้ยิ่งขึ้น เทคนิคประการสุดท้าย คือการน�ำความรู้ทางด้านภาพถ่าย ภาพถ่ายทาง อากาศ และโทรสัมผัสระยะไกล (Remote Sensing) มาช่วยการวิเคราะห์และตีความหมายพื้นที่ ท�ำได้สะดวกและรวดเร็วขึ้น ซึ่งเป็นที่ยอมรับกันทั่วไป history61_1.indd 9 . 15 . . 2562 22:11:01

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ 10 ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 4. หลักปรัชญา (Philosophy) เนื่องจากวิชาการทุกสาขาต้องมีแนวความคิด คือ ความเชื่อในสิ่งที่กระท�ำ มีหลักการยึดถือปฏิบัติ ภูมิศาสตร์เองก็มีแนวความคิดของวิชาเป็นแกน ข้อคิดอันเป็นแก่นสารของวิชานี้ในแต่ละสมัยถูกรวบรวมไว้เป็นกระจกส่องให้เห็นความเป็นมา ประวัติความเป็นมาของวิชาจึงครอบคลุมเนื้อหาดังกล่าว ในขณะเดียวกันประวัติแนวความคิด หรือปรัชญาของวิชาก็ค่อย ๆ เจริญงอกงามจากการสะสมเพิ่มพูนของแนวความคิดในแต่ละสมัย ส่วนวิธีการก็ได้รับการขัดเกลาปรับปรุงจนใช้เป็นมาตรฐาน ในการค้นคว้าศึกษาการสร้างทฤษฎี หรือกฎเกณฑ์เกี่ยวกับกิจกรรมของมนุษย์ และสภาพแวดล้อมในปัจจุบันกลายเป็นสิ่งส�ำคัญ ส�ำหรับวิชาภูมิศาสตร์ ประโยชน์ของการศึกษาวิชาภูมิศาสตร์ 1. เป็นผู้ที่มีความรู้และความเข้าใจในข้อเท็จจริงต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับมนุษย์และธรรมชาติ แวดล้อมว่ามีความสัมพันธ์ที่ส�ำคัญต่อกันอย่างไรบ้าง ตัวอย่างเช่น ประเด็นข้อสงสัยที่ว่า “เหตุใด พืชพรรณในแต่ละภูมิภาคจึงมีลักษณะเฉพาะที่แตกต่างกัน” หรือ “สภาพทางภูมิศาสตร์ส่งผลต่อ การตั้งถิ่นฐานของคนเราอย่างไร” 2. เป็นผู้มีทักษะในการน�ำความรู้ทางภูมิศาสตร์ไปใช้ให้เป็นประโยชน์ในการศึกษาท�ำความเข้าใจ และสามารถอธิบายหรือคาดการณ์ และเสนอแนะวิธีหลีกเลี่ยงหรือบรรเทาความรุนแรงจาก ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติที่เกิดขึ้นได้ 3. สามารถน�ำความรู้ ความเข้าใจทางภูมิศาสตร์ไปใช้เป็นพื้นฐาน และเป็นแนวทาง ในการน�ำมาใช้ศึกษาค้นคว้าความรู้ต่าง ๆ จนสามารถน�ำความรู้เหล่านั้นมาใช้อธิบายเกี่ยวกับ กระบวนการ ตลอดจนผลกระทบที่มีความสัมพันธ์กับปรากฏการณ์ทางธรรมชาติที่เกิดขึ้น 4. เป็นผู้ที่มีทัศนคติที่ดีต่อการอนุรักษ์และการใช้ทรัพยากรธรรมชาติได้อย่างเหมาะสม และเห็นความส�ำคัญของการรักษาสภาพแวดล้อมทั้งในระดับชุมชน ระดับประเทศ และระดับโลก 5. การน�ำความรู้มาใช้แก้ไขปัญหาวิกฤตการณ์ต่าง ๆ ที่เกี่ยวเนื่องทางภูมิศาสตร์ ปัญหา วิกฤตการณ์ต่าง ๆ ที่เกี่ยวเนื่องทางภูมิศาสตร์ในภูมิภาคต่าง ๆ ของโลก แบ่งปัญหาที่ส�ำคัญออกได้ 2 ลักษณะ ประกอบด้วย 5.1 ปัญหาที่เกี่ยวข้องกับวิกฤตการณ์ทางด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และปัญหาที่เกี่ยวข้องกับวิกฤตการณ์ด้านภูมิรัฐศาสตร์ การศึกษาเกี่ยวกับปัญหาอุณหภูมิเฉลี่ยของโลก ที่สูงขึ้นและผลกระทบต่าง ๆ เป็นการน�ำความรู้ทางด้านภูมิศาสตร์ในหลายสาขามาประยุกต์ใช้ เช่น อุตุนิยมวิทยา ภูมิศาสตร์อากาศวิทยา ตลอดจนการอ่านแผนที่และรูปถ่าย (map and photo reading) เพื่อใช้ในการวิเคราะห์และแปลผลในสิ่งที่เกิดขึ้น history61_1.indd 10 . 15 . . 2562 22:11:01

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 11 ภาพที่ 1.9 แผนที่ภาพถ่ายดาวเทียมอุตุนิยมวิทยาเพื่อวิเคราะห์สภาพอากาศ ที่มา : https://www.phitsanulokhotnews.com/2018/02/23/115625 5.2 ปัญหาที่เกี่ยวข้องกับวิกฤตการณ์ด้านภูมิรัฐศาสตร์ ในที่นี้หมายถึงปัญหาที่เกิดจาก สภาพพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมของรัฐ ทั้งที่เป็นปัญหาภายในประเทศและปัญหา ระหว่างประเทศ ปัญหาภายในประเทศที่เป็นปัญหาภูมิศาสตร์ เช่น ปัญหาการออกเอกสารสิทธิ์ ของหน่วยราชการให้แก่ประชาชน ปัญหาการรุกล�้ำที่ดินท�ำกินของประชาชนในพื้นที่เขตอนุรักษ์ เป็นต้น จากความส�ำคัญของการน�ำวิทยาการทางภูมิศาสตร์มาใช้ในการวางแผนหรือตัดสินใจ ในกิจกรรม การบริหารงานของหน่วยงานต่าง ๆ หรือแม้แต่ของรัฐบาลเองแสดงให้เห็นถึงความส�ำคัญ ของวิชาภูมิศาสตร์ที่น�ำมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจ�ำวันกับสภาพปัจจุบันได้อย่างชัดเจน history61_1.indd 11 . 15 . . 2562 22:11:01

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ 12 ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 1.1 ขอบข่ายเนื้อของวิชาภูมิศาสตร์ 1. ภูมิศาสตร์กายภาพ (Physical Geography) ........................................................................... .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... 2. ภูมิศาสตร์มนุษย์ (Human Geography) ................................................................................. .......................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................................... โครงสร้างของวิชาภูมิศาสตร์ 1. ภูมิศาสตร์ระบบ (Systematic Geography)........................................................................... .......................................................................................................................................................... 2. ภูมิศาสตร์ภูมิภาค (Regional Geography) ............................................................................ .......................................................................................................................................................... 3. เทคนิคต่าง (Techniques) ....................................................................................................... .......................................................................................................................................................... 4. หลักปรัชญา (Philosophy) ..................................................................................................... .......................................................................................................................................................... ค�ำสั่ง : จงอธิบายขอบข่ายเนื้อและโครงสร้างของวิชาภูมิศาสตร์ ภูมิศาสตร์ ขอบข่าย เนื้อหา โครงสร้าง ของวิชา history61_1.indd 12 . 15 . . 2562 22:11:01

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 13 กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 1.2 ค�ำสั่ง : จงประโยชน์ของการศึกษาวิชาภูมิศาสตร์ ประโยชน์ของ การศึกษาวิชา ภูมิศาสตร์ history61_1.indd 13 . 15 . . 2562 22:11:01

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ 14 ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) กิจกรรมท้ายหน่วยที่ 1.3 ค�ำสั่ง : จงท�ำเครื่องหมาย x (ผิด) หน้าข้อความที่ไม่ถูกต้อง และท�ำเครื่องหมาย / (ถูก) หน้าข้อความ ที่ถูกต้อง ..................1. “ภูมิศาสตร์” คือ วิชาที่ศึกษาถึงความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติกับ สังคมที่ปรากฏในดินแดนต่าง ๆ ของโลก ..................2. อริสโตเติลเป็นนักปราชญ์ชาวกรีกคนแรกที่เรียกตนเองว่านักภูมิศาสตร์ ..................3. คอเปอร์นิคุส (Copernicus) เป็นผู้พิสูจน์ว่าดวงอาทิตย์เป็นศูนย์กลางของระบบสุริยะ โลก และดาวเคราะห์อื่น ๆ หมุนรอบโลก ..................4. การศึกษาภูมิศาสตร์สามารถแบ่งตามระบบของการศึกษาได้ 2 ลักษณะ คือ ภูมิศาสตร์ กายภาพ (Physical Geography) และภูมิศาสตร์มนุษย์ (Human Geography) ..................5. ภูมิศาสตร์กายภาพเป็นวิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมที่อยู่รอบตัวมนุษย์ เช่น ภูมิศาสตร์ดิน การตั้งถิ่นฐานของมนุษย์ ธรณีวิทยา อุตุนิยมวิทยา เป็นต้น ..................6. ภูมิศาสตร์ภูมิภาค (Regional Geography) คือ การแบ่งพื้นที่ออกเป็นส่วน ๆ ใน การอธิบายผิวโลกที่มีมนุษย์อยู่อาศัย ..................7. นักภูมิศาสตร์นิยมแบ่งภูมิภาคออกตามระบบอากาศ เช่น ภูมิภาคเขตร้อนชื้น ภูมิภาค เขตอบอุ่น และกลุ่มละติน-อเมริกัน ..................8. การน�ำความรู้ทางภูมิศาสตร์ไปใช้สามารถอธิบายหรือคาดการณ์ปรากฏการณ์ ทางธรรมชาติที่เกิดขึ้นได้ ..................9. การเรียนรู้ภูมิศาสตร์ท�ำให้เกิดความเข้าใจในข้อเท็จจริงต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับมนุษย์ และธรรมชาติแวดล้อมว่ามีความสัมพันธ์ที่ส�ำคัญต่อกัน ................10. การน�ำความรู้ทางด้านภูมิศาสตร์ในหลายสาขามาประยุกต์ใช้ เช่น การออกเอกสารสิทธิ์ ของหน่วยราชการให้แก่ประชาชน ปัญหาการรุกล�้ำที่ดินท�ำกินของประชาขนในพื้นที่ เขตอนุรักษ์ history61_1.indd 14 . 15 . . 2562 22:11:01

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 15 ค�ำสั่ง จงเลือกค�ำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว 1. ข้อใดคือความหมายของวิชาภูมิศาสตร์ ก. วิชาที่ว่าด้วยเรื่องดิน ข. วิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับแผนที่ ค. วิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับมนุษย์และแผนที่ ง. วิชาที่ศึกษาถึงความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติกับสังคม 2. ปโตเลมี (Ptolemy) มีผลงานทางภูมิศาสตร์ที่ส�ำคัญคือข้อใด ก. แผนที่โลก ข. แผนที่อเมริกา ค. แผนที่ทวีปยุโรป ง. แผนที่อาณาจักรกรีก 3. ใครเป็นผู้พิสูจน์ว่าดวงอาทิตย์เป็นศูนย์กลางของระบบสุริยะ ก. คอเปอร์นิคุส (Copernicus) ข. กาลิเลโอ กาลิเลอิ (Galileo Galilei) ค. ปโตเลมี (Ptolemy) ง. อริสโตเติล (Aristotle) 4. ข้อใดคือขอบข่ายเนื้อหาของวิชาภูมิศาสตร์ ก. ภูมิศาสตร์มนุษย์ ภูมิศาสตร์กายภาพ ข. ภูมิศาสตร์กายภาพ ภูมิศาสตร์สังคม ค. ภูมิศาสตร์โลก ภูมิศาสตร์แผนที่ ง. ภูมิศาสตร์ชีวภาพ ภูมิศาสตร์สังคม 5. ภูมิศาสตร์กายภาพ (Physical Geography) เป็นวิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับสิ่งใด ก. ภูมิศาสตร์สัตว์ ข. ภูมิศาสตร์การเมือง ค. ภูมิศาสตร์ประชากร ง. ภูมิศาสตร์การตั้งถิ่นฐาน 6. ภูมิศาสตร์มนุษย์ (Human Geography) เป็นวิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับสิ่งใด ก. ภูมิศาสตร์ดิน ข. ภูมิศาสตร์สัตว์ ค. ธรณีวิทยา ง. ภูมิศาสตร์ประชากร แบบประเมินการเรียนรู้หลังเรียน history61_1.indd 15 . 15 . . 2562 22:11:01

หน่วยที่ 1 ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ 16 ภูมิศาสตร์และประวัติศาสตร์ไทย (Thai Geography and History) 7. ข้อใดคือโครงสร้างของวิชาภูมิศาสตร์ ก. ภูมิศาสตร์กายภาพ ภูมิศาสตร์ชีวภาพ ข. ภูมิศาสตร์มนุษย์ ภูมิศาสตร์สัตว์ ภูมิศาสตร์โลก ค. แผนที่ เครื่องมือ สารสนเทศ ระบบข้อมูล ง. ภูมิศาสตร์ระบบ ภูมิศาสตร์ภูมิภาค เทคนิคต่าง ๆ หลักปรัชญา 8. ข้อใดกล่าวให้ความหมายภูมิศาสตร์ภูมิภาค (Regional Geography) ได้ถูกต้อง ก. การแบ่งภาคของไทย ข. การศึกษาวัฒนธรรมแต่ละภาค ค. การแบ่งอาณาเขตของภูมิภาค ง. การแบ่งพื้นที่ออกเป็นส่วน ๆ ในการอธิบายผิวโลกที่มีมนุษย์อาศัยอยู่ 9. ข้อใดคือประโยชน์ของวิชาภูมิศาสตร์ ก. เข้าใจการอ่านแผนที่ ข. เข้าใจปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ ค. ทราบความแตกต่างของแต่ละภูมิภาค ง. ถูกทุกข้อ 10. หากเกิดธรณีพิบัติภัย นักเรียนสามารถศึกษาภูมิศาสตร์ด้านใดประกอบได้บ้าง ก. ธรณีวิทยา ข. อุตุนิยมวิทยา ค. ถูกเฉพาะข้อ ก. และ ข. ง. ภูมิศาสตร์ประชากร history61_1.indd 16 . 15 . . 2562 22:11:01