ХУлзг хэзр УЛААН-УДЭ БУРЯАДАЙ НОМОЙ ХЭБЛЭЛ 1988
ББК 84Бу Н 24 Намсарайн Б.-Б. Н. Н 24 Хулэг хээр: Рассказууд.— Улаан-Удэ, Буряадай номой хэблэл, 1988— 40 н. 15ВЫ— 5-7411-0064-3 Н Турзл нютагтаа дайралдадаг ургам алнууд, ан гуре е л н ууд тухай, балш ар багахан ухибуудэй аяг ааша, абари зан, Нуралсал тушаа богони хон рассказууд ссо хэлэгдэнхэй. В коротких рассказах старейш его учителя прививается лю бовь к труду, к родной п рироде и ж ив отном у м иру. 4803130201— 049 М 122(03)— 88 066 ББК 84Б* Г А Р Ш А Г Эж ы ................................................................................ ...... 3 Э рхы е эшхээтэй ябыт даа — Бэрхые шэлээтэй абыт даа ....................................... 5 7урэл байгаали хэш эгтэй — ТуЬеэ Ьайхан д э м б э р э л т э й ..................................................................................................................19 Удха сэсэн аман зохёол — Урда уеы н Нургаал з а х я а л ....................................... 28 Зааха хухгаун угэ хуур н ууд — Залгаа ж о р о о угуулэлнууд 37 Издание для детей и юношества Бадма-Базар Намсараевич Намсарайн АРГАМАК (Рассказы на бурятском языке) ^ к Для детей младшего школьного возраста Редактор Б. Б а т о е в. Художник Р.-Ж. А б и д у е в. Художественный редактор П. С. Гурьянов. Технический редактор А. С. С а н г а е в а. Корректор 3. 3. А р - д а н о в а. ИБ № 1648 Сдано в набор 06.06.88. Подписано в печать 01.09.88. Н-02674. Формат 70Х90'ЛвБум. тип. № 1. Гарнитура журнальная рубленая. Печать высокая. Уел. печ. л. 2,92. Уел. кр.-отт. 3,35. Уч.-иэд. л. 2,09. Тираж 2000. Заказ № 330. Цена 10 коп. Бурятское книжное издательство, 670000, г. Улан-Удэ, ул. Советская, 25. Республиканская типография Государственного комитета Бурятской АССР по делам издательств, полиграфии и книжной торговли, 670000, г. Улан-Удэ, ул. Борсоева, 13. (2) Бурятское книжное издательство, 1988 1$ВЫ— 5-7411 -0064-3
эжы Накапай хайрата нухэр Санданова Санжижабайнгаа мунхэ дурасхалда ХурьЬэтэ алтан дэлхэй дээрэ хун боложо мундэлхэЬеешни холо урид шинии тулее удэр Ьуниин Ьанаа унеендэ абтажа, элуур энхэ турэхыншни тулее оролдоЬон хэн бэлэй? Алтай булеэхэн альгатай, энхэргэн халуун зурхэ сэдьхэлтэй, уринЬаа урин шарайтай эжыл ааб даа, ашата Ьайхан эжы! Шашхан бархиржал шадахаНаа бэшэ юумэгуй, эжынгээ домто уурагтай хухэ хухэжэ, амидаралай эхиие амсаНан аргагуй унжэгэн тэрэ нялха нарай уедэш Нуниие Ьуни гэнгуй, удэрые удэр гэнгуй, улгы дээрэш ургэЬэ нойргуй тонгойгшо хэн бэлэй? Улгы дээрэш улгын дуугаар уеыншни зол жаргал дуудан, даруу аргаахан хоолойгоор дуулагша эжышнил ааб даа, энхэргэн Ьайхан эжы! Эдижэ садаад, эльгэ дуурэн энеэбхилэн гэхэдэш, эгээл туруун энэ дэлхэйдэ энэ дэмбзрэлтэ энеэбхилгээр эхин баяраа мэдуулхэ таамтай байНыеш, туЬее хусэд туЬеелеегуй шарай дээрэш анхан таниЬан хэн бэ даа? Эльгэ нимгэн эжы! Зеелэн дулаан мансы соогоо тэршэл тэршэлНээр, тэрэ тухайхан таршалжа, мур улагуй мулхижэ захалЬаар ундын тэнжэжэ, эжын зеелэн дулаахан гараар хутэлэгдэжэ, абынгаа ажалша гарта хурэтэр хэЬэн туби дээрэхи туруушыншни алхамда тубхын туруудэ хзн уяран баясааб даа? Урин дулаан шарайта эжы! Балшар бага наЬанайш ааша аягта хаНа ерзжэ, миин лэ амхагар мунсэгэр муйлэ — энэ гэхэ шудэгуй аманЬааш, «Маамаа!» гэЬэн абяанай анхан долгисон соностохо мэтэ болоходо, хэнэй сэдьхэл хумэрин уярхажа, хэлэшэгуй жаргалай уертэ абтаа гээбши? Уян зеелэн сэдьхэлтэ эжы! Хэзээ нэгэтэ халууран олойржо убшэлхэдэш, хэнЬээшье 3
хэмгуй ехээр мэгдэжэ, жэнтэ дулаан бэедээ няажа, зунтэ 30ОЛЭН сэдьхэлдээ зобожо, элуур еедэргэ болоторшни Налиран НабандаНан, эльгэеэ эрхэ бэшэ хумэрюулНэн эгээ байха, эгээл эбэрНэн хэн болоноб? Арюун алтан зурхэ сэдьхэлтэ эжы! Уетэн соогоо ундыжэ, узэсхэлэн юртэмсэтэй танилсажа, угы биие мэдэржэ, угэ заабари тоожо эхилхэ хаНандаа байн байн баярлахашье, ганхан гунхан гажархашье мэдэрэл эрхэ бэшэ амсахадаш, хэнНээшье унэншэ, хэнНээшье сэсэн, хэнНээшье шэдитэй хэн тодорхо бэлэй? Зунтэ зурхэтэ эжы! Узэг бэшэгэй узэсхэлэн угалза угэлэн танижа, хоёрНоо нэгые хороожо, арба-табые арьбадхажа, хори-гушые хубаажа, нэтэруу нэгые нэмээжэ Ьураха хаНандаа хамаг муу Найгаа, хамаг хараНан узэНэнее хэндэ туруун лэ найданабши даа? Хайрата Найхан эжыдээ! Эрхэ зоргондоо боложо ябаНаар эндууржэ, абари зангай алибаа шэнжэдэ дашууржа, алдуу амсажа, тубиин харгыда теерихэ болоод, манан соогуур тэмтэрхэ зэргэтэй байгаа Наа, хэнНээ тон туруун туНа абаха бэлэйш? Сагаан сэдьхэлтэ эжыНээ! Зол жаргалтай, жабхалан Нулдэтэй, зон нухэдтэй, урагшатай еедэргэ ябахадашни, шамНаа ехээр хэн баясан хухихэб, хэн шарайгаа сэлмээн жаргахаб? Эмгэн эжыл ааб даа, эжы! Сагай хурдан гуйдэлтэй эбдуусэн урилдаНаар, уйлэ хэрэгэй боро юрьеэн соо буншэНеер, хусэлтэ юумэндээ хэтэдээ усэдхэн тэгуулНээр зам харгыгаа ургэлжэлуулэн саашаа алхалхадаш, эгээл хэнэй хэлэНэн угэ, заабари, захяа, мартагдахагуй мунхэ магнай дээрэш соностон сууряатажа ябахаб, толтото зурхэнэйш сохидол бухэндэ улгыдуулэн, ходол долгисон шэшэргэнэхэб? Эжын сэсэн угэ, зэндэмэни заабари, заяата захяа! 4
ЭРХЫЕ ЗШХЭЭТЭЙ ЯБЫТ ДАА — БЭРХЫЕ ШЭЛЭЭТЭЙ АБЫТ ДАА ОЙРО ДУТЫН АЯНШАЛГА Зунай эхинэй наратай дулаахан удэр байба. Убгэн абань аша хубуун Зоригтоёо, зээнэр Бата, Баяр, Бадармаагаа дахуулаад, Ьудэнтын голые хундэлэн хааЬан посхоод тээшэ алхалба. Эдэ табан аяншалгадаа бури унинэй бэлдээ юм. Туруушээр аяар тэрэ эхинэй Улзытэ ундэр хурэтэр ошохо, элдэб эсын ургамал, дайралдаНан ан гуреел хараха, бурьялан гаража байдаг аршаанНаа амсан ууха гэхэ мэтэ тусэб хараанууд ехэ Нэн бэзэ. Хубууд компас, донгорог, дурамбайНаа эхилээд, аян замай хубсаНа хунар бэлдэнхэй. Бадармаа шухэр, багахан аптекэ, ургэн дэлбэгэр Ьарабшатай шляпаяа амяарханиинь эмхилэн табинхай байгаа. Тэдэнэй гэрЬээ гарахаяа байхадань, хугшэн эжынь иигэжэ хэлэбэ: — Эдэмнай умдаа хурэхэ байха даа. Термос соо умда абаад ябыт. — Хээрэ худее ябаад, умдаа хурэхэ гэжэ яаха юм? Умдаа харяаха юумэ олохо байхабди даа,— гэжэ убгэнь абань харюусаба. Удангуй тэдэнэр посхоодто дутэлэн ошобод. Тиигэжэ ябатараа, Бата нагаса абадаа дутэлэн, хургаяа харуулба: — АдаЬан хургамни убдэнэ. Энэ эдеэрлээ гээшэ гу даа? Шархирна... Модондо адаЬан дунда хурганиинь эдеэрлэНэн байжа, нагаса абань тэрэнииень шахаад, таба Налаагаар шабаба. Бадармаа доктор боложо наададаг санитарна суумхэ сооЬоо бинт гаргажа, хургыень бообод. Энээхэн арга хэжэ байхадаа, таба Ьалаа гээшэ адаЬан шархада эм боложо, убшыень хухэн абадаг, аша туЬатай эмэй убЬэн гээшэ гэжэ нагаса абань ойлгуулба. Посхоод ороод ябахадань, зулгэ ногоон хуугэдэй убдэг тулама гэхээр ургажа, элдэб гоё сэсэгууд эреэлэн маряалан харагдаба. Убгэн абань хурин буурсагтай ургамал заажа, тэдэидээ иигэжэ хеерэбэ: 5
— Энэ нютагтамнай нэрэ угэНэн Ьудэн гэжэ ургаса гээшэ. Хабар, намарай Нэрюун уедэ ундэЬыень малтажа эдихэдэ, саахарай амтатай байдаг. Мунее зун байгаа хадань, ундэЬэнэйнь амтан нялуун байха. Тэдэ горхоной эрьедэ дутэлбэ. Багашуул уЬа ууха Ьанаатай, горхон тээшэ гуйлдэшэбэд. Тиигэхэдэнь: — ХараЬан уЬа уужа болохогуй, дотороо убдэжэ болохот. Энэ бэеэрээ умда харюулха ургаса оложо эдихэбди,— гээд, убгэн абань дааган шэхэ оложо, тэдээндээ эдюулбэ. Хараашалан байтарынь, ухэр шэхэн харагдажа, набшаНыень мун эдюулбэ. Баяр умдамни харишабал даа гэжэ хухинэ. Горхоной эрье шадар гэшэгэнээнэй эшэ дуурэн харагдажа: — Энэ гэшэгэнээн гээшэ. Намар, хабар Ьэрюунэй уедэ энээхэн ундэЬыень малтажа эдихэдэ, ёНоор амтатай юм,— гэжэ убгэн абань малтан абаад, амтыень узуулбэ. 6
Саашалан, доболиг газарта ошоод, нэгэ хэды Ьуужа амарбад. Тээ саана зумбараа шохойн узэгдэбэ гу гэЬэниинь, тур зуура далда орошобо. Бултадаа дурамбайгаараа ээжэлэн хараба. Батын хараха ээлжээндэ тэрэ зумбараа нухэнНее шохойн гараад, саашаа тургэн харайжа, ондоо нухэ руугаа орошобо. Ухибууд хараагуй юумэеэ хараЬандаа, ехэл хухилдэбэ. Уни заяанай узэгдэхэеэ болишоЬон ангир шубууд бии болоо гэжэ дуулаЬан убгэн абань тэдээндээ анхаралтайгаар хараашалан ябахыень Ьануулан хэлэбэ: — Ангир шубууд гээшэ хун шубуудтал адли эжэл хоёроороо амидардаг юм. Хаанашье хараа Ьаатнай, зжэлшззд ябаха даа. Убгэн абынь харахада, хуушан буусын Ьуурида будуунээр ургаЬан тарнаан б&йгаад, хэды тэдые хухалан абаад, набшаЬыень сэбэрлэжэ, знээниие эдигты, тарнаан гээшэ, умдантнай бури хариха гэхэдэнь, хуугэд эдибэд. Гуйлдэн ябажа, булта хэды хэдые туубзд. Убгэн абань посхоодто дутэлеед ябахадаа, хараЬан сэсэг таЬалжа болохогуй, дэлхэй дайдын шэмэг ургажа, урэеэ сасан, олон боложо бай ха ёНотой гэжэ ойлгуулЬан байгаа. — Ьуу! Улаан сэсэг байнал! — гээд, Зоригто урагшаа шуумар гуйшэбэ. Бултанай тэндэ ошоходо, Ьая ЬалбарЬан улаалзай сэсэг байба. Убгэн абань энэ тибЬэнэй улаалзай гээшэ гэжэ ойлгуулба. Шэнэ ургажа байНан эшэ оложо, энэ хэлхы гээшэ, хоёр-гурбан жэлэй туршада иимэ эшэтэй болодог юм гэжэ хэды Ьэмбэрэг зааба. Саашань харахадань, тээ тзрэзгуур хэды тэды улаалзай харагдаба. Бадармаа тибЬэнэй хонхотой хуушан эшэ оложорхибо. Энэ харагша сэсэглэНэн улаалзайн дэльбын унахада, Ьууридань иимэ хонхо бии болодог юм гэжэ ухибууд мэдэжэ абаба. Энэ хонхо соонь юун бии хаб гэжэ задалан харахадань, таЬалга буриНеень бишыхан алталамал урэхэнууд бултайн гарабад. ТибЬэнэй урэ иимэ гэжэ таниха болобод. Бата нэгэ эшэдэ хоёр улаалзайн ургажа байЬые оложорхибо. Хэдэн улаалзайтай эшэдэ хэдэн хонхо ургаа Наань, аранга тибЬэн гэжэ нзрлэдэг, мун агдаргана гэжэ тибЬэнэй тухэлэй, тэрэнэй турэлэй ургамал ой модон соогуур, ойн захаар ургадаг юм гэжэ убгэн абань хоерэбэ. Тиигээд нэгэ Ьэмбэрэг тибЬэ малтажа, бултанда хомхоол хубаан эдюулбэ. Зундаа нялуун байдаг, намар Ьэрюусээд 7
байхадань малтаа Наа, саахарай амтатай болоод байха, ехээр малтаад, намартаа мойЬонтой, ээзгэйтэй холиходо, угаа амтатай байдаг юм гэжэ ойлгуулба. Зоригто урзанда хугшэн эжы манайда айлшан ошоходоо, тибНэтэй, мойНотой ээзгэй буйлуулЬан абаашажа, булта Нонирхон, амтархан эдеэ Ьэмди гэжэ Найрхаба. ТииНээр ябатарынь, Ьудэнтын эхинэй Улзытэ ундэрэй оройгоор арьягар сагаан аадарай уулэн бултайжа, гэр тээшээ гэшхэлхээр болобо. Ойро дутэхэнууршье Наа, яЬалал аяншалЬан зон Ьеергее бусабад. Аадарай сагаан уулэн баймга харлан бурхэжэ, агаарта шииг нойтоной шэнжэ узэгдзбэ. Аяар тэрэ дээгуур эжэл хоёр тохорюунууд аадар бороогой дутэлНые дуулган, абяа угэНеер унгэрбэд. Тэрэ Нуни аяншад ехэл бухвер унта^ Нэн. Зуудэндээ юу хараа хаб? БЭЭЛЭЙ Нагаса эжынь Батадаа хухэ тансаран гадартай, улаахан тамНан улгэбшэтэй, хурьганай арЬан дотортой бээлэй оёбо. Намарай ольбон унабашье, хусэд жабарлан хуйтэровдуй уе байгаа. Хэзээ саб сагаан саНан дайда дэлхэйе хушажа, сэбдэг хуйтэн болоод, Налхи шуурганай мандайлган обоолНон хунгэрэг дээрэНээ шаргаар Нолжоржо наадаха саг ерэхэб даа гэжэ Бата хулеэжэ ядадаг байба. Бээлэйгээ ехэл гоёшоон, гэртээ баряад туршахадань, гарынь удангуй халуудашаха юм. Хото городто ажаНуудаг абгайнь айлшаар ерэхэдээ, олон Найхан наадхуурнуудые асаржа баярлуулба. Ушее тиигэхэдэ улаахан унгэтэй, хээ угалзаар гоёон шэмэглэгдэнхэй варежка асарба. Бата энээндэнь буришье хухишэбэ даа. Удангуй саНан ехээр орожо, оршон тойрон нюдэ ялабхяама сайбар болошобо. Нэгэ-хоёр удэр намдуун байЬанаа, гэнтэ Налхин худэлжэ, шуурга шамарган эхилшэбэ. Гансатал жабартай хуйтэн боложо, газаагуур гаража наадахашье ушарынь усеедэбэ. Налхи шуурганай Ьуулээр хашаа хорёогой эбэр талаар хада хабсагайдал тухэлтэй хунгэрэгууд улэбэ. Сээниг соогоо уни заяанда бэлэн табигданхай шаргаяа Бата абаад, газаашаа гараба. Хуршэ айлайнгаа хубуудээр хамта шаргаар Ьолжоролгоншье захалшаба даа. Туруушээр 8
эгээл набтархан хунгэрэг дээрэНээ тэдэнэр Нолжорбо. ТиигэНээр эгээл ундэрэйшье оройНоо доошоо Нолжорон наа(- дабад. Хэдэн аха хубууд дутын хадын боориНоо санаар буужа, багашуулай атаархал ехэл татан, наадажа байНан хунгэрэг саНаниинь шоргоолжоной бутадал набтарханаар тэдээндэ узэгдэбэ. Хадын хаялга тээшэ дахасалдан ошоНон нухэдтэеэ Бата Налан Нандангуй тэгуулбэ. Тиигэжэ ябахадаа, гарайнгаа бээрэжэ эхилНые удангуй мэдэрбэ. Хадын бооридо хурэхэ уедее гарынь хусэд дааранхай байба. Бата дааран барин хэды соо Нолжорон наадаад, гэртээ бусаЬан туруушын хубуудээр хамта гэр тээшээ тургэхэн алхалба. Гэртээ орожо, дулаасаад байхадаа, нагаса эжынгээ хэлэНэн угын зуб байНые гунзэгыгоер хадуун абаа бэлэй: «Бата, газаагуур наадахадаш, жабартай хуйтэн байха. Хурьган дотортой бээлэйгээ норгонгуй умдеед ябаарай!» Теэд Бата улаахан варежкын гоёдонь ороод, барижа ябаНандаа, гараа даараа ха юм даа. г у б э э еедэ Табатайхан Бата хубуун гурбан сахаригтай велосипедээ тоохоёо болижо, Бадармаа дуухэйдээ дамжуулзн угэНеор унинэй. Тиигээд зунайнгаа алларалтада айлшаар ерэНэн Зсригто ахайгаа дахажа, хоёр сахаригтай томо велосипедээр ябажа Нураба. Нуури дээрэНээ хулынь педальдаа хурэжэ угэхэгуй, ехэл зоболонтой Нэн. Теэд армагайнь хоорондуур баруун хулее хзжэ, ямаршьегуй ябажа шададаг болоо. Вепосипедээ жэншэдгуй залажа Нураха гээшэмнай баНа нэгэл шухала юумэн байба. Бата тэгшэ арюун газараар тургэн гуйлгэжэ Нураба. Удаань уйлсын дундуур машинанууд ямаршуу гурим дуримтэйгеер ябадаг юм гэжэ юрэнхы тэды заалгаба. Машинын олоороо гуйлдэдэг гол уйлсэнуудНээ холуур ябаашань дээрэ ха даа гэжэ Найн хадуужа абаба. Теэд Батын Нанаа унэе тад ондоо юумэн эзэлнэ. Юуб гэхэдэ, Зоригто ахайнь удэшэ углее бухэндэ хойто набтархан 9
губээ еедэ велосипедээрээ тогтонгуй гаража шададаг байгаа. — Хулэйнг©© шандааЬа шурбэЬэ шангадхахын тулее иимэ Норилго хэнэ гээшэб. Заримдаал бэшэ, удэр бури энэ Норилгоёо хэхэ ушартайб. Абамии Зоригто зориНондоо заабол хурэхэ эрмэлзэлтэй байха ушартай гэжэ дабтан хэлэдэг. Аадар бороотойшье байт, аргагуй халууншье байт, энэ Норилгомни таНалдаха ёЬогуй. Намар тээшэ городоо бусахадаа, энэ губээ ©едэ хунгэхэнеер, нэгэшье амидангуй гарадаг. болохоб. Бата хэды дахин губээ еодэ гараха Нэдэлгэ хэжэ туршаа. Теэд бооридо хурэхэдеел, велосипедынь ямар нэгэн харагдашагуй хана мургэНэн юумэдэл, эрхэгуйл тогтошсхоёо Нанаха юм. — Удэр буриин Норилго хэрэгтэй. Метр метрээр долоон хоног бухэндэ дээшээл гараха ушартайш,-— гэжэ Зоригто ахайнь заабари угэбэ. — Хойто жэлэй зун ерэхэдэтнай, би губээгэй оройдо хурэтэр гаража Нураад байхаб даа,— гэжэ Бата Зоригто ахайдаа тангариглаба. Ямаршье юумзн гансата бутэдэггуй, хараалан зоригжоНон, тусэб табиНан юумэндзэ саг ургэлжэл усэдеер шармайн тэгуулхэ гээшэ эгээл хэрэгтэй, аша туНатай шэнжэ гэжэ тэдэ ойлгоо бэзэ даа. ТАЛЫЙ СЗСЭГУУД Элдин тэнюун энхэ талаараа зулгы зунай зулгэ ногоон дээгуур сулеетэй сэнгуун алхалжа ябанаб. Аадар бороогой Нуулээр агаар тунгалаг — амилхада хунгэн. Долоон унгэтэ Нолонго уззсхэлэнтэ дугыдал бухээгтэнэ. Аадарай дуЬалаар Нэлюурдуулэн шуурдэгдэжэ, ганхан унангуй тэсэНэн талын сэсэгууд Нэргэн Нолонготоно... Худе© дайдын хугжэмтэ абяа дууряан жэнгирхэдэжэ байдаг сэнхир хухэхэнууд хонхо сэсэг. Удэшэ углввнэй шааруулай шааяантай шахакалдажа Ьуудаг шарахан дэльбэтэй шаазгай сэсэг. Нуниин галай улаан дулэ бадаруулан улайржа байдаг еехэн сагаан хибНэтэй улаалзай сэсэг. СаНан сагаан дэльбээрээ сахилан байНан балжан гарма сэсэг. 10
Хухэ алаг дэльбээрээ хунэй дура татан байдаг алаг низдан сэсэг. Хомхоол тоорсогоор дуурэн ургаад, хашасалдан Налбардаг ягаан хухэхэнууд хонгор зула сэсэг. Хухэлтэ шэнгеэр хумирАн ургадаг хухэхэн будагтай пасхуу сэсэг. Хаялгын ногоон соо шалгаран харагдадаг ягаан сэсэг. Адаалхай набшаараа хадхан байдаг монсогор лама тархи сэсэг... Би эдэ Ьайхан сэсэгуудэй нэгыеньшье таНалаагуйб. Баглаа болгон суглуулаад, гэртээ абаашажа, уНан соо Ьуулгаашье паамни, нэгэ-хоёр удэр болоод, наршын хаташаха бшуу. Харин хээрэ худведее Налбаран сэсэглэжэ, буурсагаа эдеэшуулэн, урэеэ сасан тараахадаа, улгэн дэлюун дэлхэйнгээ урэжэлтэ хурьНэн соо ушее олон боложо Ьалбарха ха юм. Газар дэлхэйнгээ сээжые гайхамшаг хээ угалзадал шэмэглэжэ байНан бухы Ьайхан сэсэгууд Налбаран сэсэглэжэл байт лэ! УТА ЯГААН БОРО Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайиай уе саг. 1942 оной декабрь Пара. Калининска фронт. Манай сэрэгшэд Великие Луки шадар дайсанай урдаЬаа добтолгодо бэлдэжэ, хусэеэ хумируулан зангидажа байгаа. Нэгэ танкоза частиин десантна сэрэгшээр манай Нудэнтэ нютагай хубуун Паршинай Митэб алба хэжэ ябаЬан байна. Энэ частиин нэгэ Нууринда ороходонь, хунгэн артиллериин часть тэндэнь мун лэ добтолгодо бэлдэнги байгаа. Дааган буунуудта дурбэ-дурбэн мори оруулЬан сэрэгшэд Ьубарин жагсажа байбад. Митэб балшар бага наНанНаа мал адууЬанай зуНэ танидагаараа нютаг соогоо сууда гараНан юм. Алибаа юумэндэ нарин нягта, сэхэ сэбэр аяг зантай Митэб малшан уг заншалаа алдаагуй хунуудэй нэгэн байгаа. Митэбэй гэнтэ ажаглан харахадань, Ута ягаан боро дурбэн моридой нэгэниинь болон оруулагданхай, хазаар даран байба. Гайхахын ехээр гайхан гэлыНэн Митэб удаахан сэдьхэбэ: «Мун гээшэ гу? Нээрээ гу? Мун даа! Баруун зуб гуядань 11
«Социализм» колхозой «С» гэНэн тамгатай, хоёр шэхэниинь хойноНоо ухами. Ьудэнтын малай эмь мун даа!» Колхозой таряан ажалай бригадир Жамсаранай Жаргалай Нургажа унаНан Ута ягаан боро бэеэрээ байжа байна! Ута ягаан борые Митэбшье яНала унаНан байгаа. Нютагай хоёр нухэд тэрэ холын газарта, ухэлтэ дайнай галта бурма соогуур гэнтэ уулзашоо Наа, ямар уулзалга болохо байгааб даа?! Хунэй хэлэ мэдэхэгуй адууНан байгаашье Наань, Митэбэй зосоо энэрхы сэдьхэл турэжэ, нэгэ адха убЬэ олоод, амандань дутэлуулэн угэхэ зуураа, ууса, мундааень эльбэжэ, урин дулаахан хоншоорыень таалаад хахасаба. Митэбэй сэрэгшэ нухэд мун лэ уяран, Ута ягаан борые эльбэбэ, эрхэлуулбэ, таалабад. Турэл элдин тала нютагтаа унажа ябаНан моринтоёо тэрэ холо газарта хушэр хундэ байлдаанай урда ушарНандаа Митэбэй ямараар уярйые хэлэлтэшьегуй бэзэ даа. Ута ягаан борошье уурНэн хаража байгаа Ьэн ха. 12
ХУЛЭГ ХЭЭРЫН дом ог Буряад зон гээшэ хэр угЬаа хойшо адуун Нурэг удхэжэ, мориной тамир шэнжэ Найнаар мэдэхэ болоЬон байна. Ажалша зоной ури хуугэд хулдэ орожо, хулее шоройдохоЬоо эхилээд гэхээр мориной нюрганда гаран, дурэе дуроелжэ, мориной ама залажа Нурадаг байгаа. «Ури хуугэдээ ундылгзжэ, гарыень ганзагада, хулыень дуреэдэ хургеерэйгты!» — гэжэ ухибуудтэй болоЬон залуу айлые убгэд хугшэд уреэдэг байгаа юм. Энэ уни урданаймнай Найн Ьайхан заншалта уреэл муноошье соностон байдаг — уг залгамжалан дамжуулагдадаг дэмбэрэлтэ уреэл! Бэеэ хусэжэ худэржэНэн хорёодтой хубууд, мун басагадшье гунан, уреэ адууНадые хээрэ талада ургалан баряад, шэхэнНээнь шамбай даран, бухэд бахим диилэжэ, гурбан хулыень шудэрлэжэрхидэг шэдитэй, эмээл тохоод, гуйлгэжэ ябашаха шадабаритай байНан юм. Тэдэ залуушуудай НургаНан Нунгама ардагуудай туруунууд Агын элдин талын арюун хобхо харгынуудые яНалхан элээНэн байха даа. Морин эрдэниин тамир шэнжэ таажа шадаха шэдитэй хунуудэй нэгэн Нудэнтэ нютагта ажаНууЬан юм. Очирой Баатар гээшэ тубшэн даруу зантай, Нонор хурса бодолтой, сарюун сэхэ хун бэлэй. 81 наНан дээрээ, 1965 ондо наНа бараа Нэн. Баатархай дурбэн наНатайдаа мориндо НураЬан байгаа. ЮНэтэйдэе гуйгеешые унажа, шодоог болоЬон, арбан гурбан наНанНаа гуйгеешэ мори заНалсажа, еорэ© заНажа эхилНэн байха юм. НаНан соогоо заНаНан моридойнь тоо душэ-таби болоЬон байха гэжэ зон хэлсэдэг. 1917— 1918 онуудай уе байгаа. Баатар нэгэтэ еврынгэе хэрэгээр Будалан нютаг зорижо гараба ха. Хабарай уе, ногооной бултайжа байНан саг байгаа. Хубхайн сэлеэнэй баян ородой малшан Ебхоо Мунхынхи гэдэг танилдаа тэрэ хурэбэ. Мунхынхи Ононой тохойн Шара ганга шадар ажаЬуудаг байгаа. Тэдэнэй хээгшэ гуунэй хеерхэн унаган эдеэлжэ байНан эхэеэ тойрон наадана. Гуйхэ Намбаандаа эхынгээ нюрган дээгуур хэды харайхыень Баатар гайхан хаража, тэрээхэн унагаарынь ехээр Нонирхобо. Шэнжэн харахадань, тэрэ унаганай мундаань хойношог, тухэреэн, далынь хуян гуйдэгэр, хузууниинь монсод гэНэн, нарин, тархинь уташаг, хожомоо гуйгеешэ болохо шэнжэтэй унаган байба ха. 13
— Ямар азаргын тул гээшэб? — гэжэ Баатар Нонирхобо. — Ононой урда бэеын баян ородой гуйгеешэ азарга Онон мурэниие тамаран гаража ерээ бэлэй. Тиигээд манай хээгшэ гуу гэшхээ Нэн,— гээд, Мунхэ миНэрэн энеэбхилНэнэйнгээ удаа ургэлжэлуулбэ:— Энэл гуунэймнай турэНэн унаганиинь иимэл даа. Тэрэ азарга уур Нуултэй Нэн ха. Нэгэтэ худвеНее Нуулдээ ухэНэн шоно шэрэНэн гуйжэ ерээд, газаагаа зурхее хахаран, ухэдхэн унаНан юм гэжэ дуулдагша Нэн. Шоно уур Нуулдэнь аНан гээд, ухэсэ удьхэлуулНэн байгаа ха. Баатар Ононой тохойдо хараНан тэрэ хеерхэн унаган тухайда хэдэн жэлэй туршада Нанажал ябадаг байгаа. Мал адуулдаг ганса гуунэй унаган байНан тула тэрэ байхаНаа доной номгон, удьхэлхэ, хазаха гээшые мэдэхэгуй адууНан боложо шиидээ Нэн ха. Дааган байхадань, Гунэйн дасанай лама Батын Сультим гэгшэ гунжан унеэн, нэгэ морёор худалдан абаНан байгаа. Хундэ Нургуулжа, тэргэдэ оруулхадань хирэдэг, харгыНаа гарашадаг, шарбадаг, унаад ябахада, дэншээ гээшэнь аргагуй, ама хатуу адууНан байшаба. Дурбэн наНатай, Ноёолон болоод байхадань шэмхуулНэн ха. Сультим лама Лискын харуулда нэгэ ородто Норихыень 14
угэжэ, нэгэ жэл болгобо. Тэрэ хуниинь Норижо туршаад бираагуй, унаа болгон мал адуулНан байгаа. Гуйгеешые Норидог Аюшын Цэбэг гээшэ тэрэ морииень заНажа, урилдаанда табижа туршаа. Теэд хоёр урилдаанда онгосы Нуулдэ ерэНэн хаш. Сультим лама мориёо Шариин Шойжил гэжэ хундэ угэжэ, хони адуулгаНан байна. Халуун намарНаа ногооной ургатар мал адуулНан хээр мориниинь туража, халсаршаНан байгаа. Зуниинь Хара УНан гэжэ газарта мори урилдаан болобо. Сультим лама мориёо урилдаанда табиНан байбашье, хойгуур ерэхэдэнь, урмаа хухаржа, худалдаха гэжэ шиидэбэ. Нураг суу дуулаЬан Баатарай ошоходо, Сультим лама хоёр зуун тухэриг мунгэ эрижэ Нууба. Тиимэ ехэ мунгэгуй Баатар нютагаархидайнгаа иимэ яндан адууНа юугээ хэхэеэ абахашни гээшэб гэжэ хориНыень Нанаба. Яаха хээхэеэ тээлмэрдэн маргаадшье абаба. Теэд хэдэн жэлэй урда хеерхэн унага Найхашаан гайхаНан гайхалынь нюдэнэйнь урда элихэн узэгдэхэдэл гэбэ: тэршээ солбон унагахан аажамаар ногоо зулгаажа байНан эхэ гуун дээгуурээ дуулин харайна... Баатар Сультимтэй наймаасалдажа, хоёр мори — сэн дурадхаба. — Мори наймаалжа байНан аад, морёо угэхэгуйб. Зээлишье заахагуйб,— гэжэ Сультим усэрхэбэ. — Тиигээ Наа, моринойтнай тулее хоёр сар ухэр угэНуулби даа,— гээд, Баатар хулеэн Нууба. Сультим нэгэ хэды соо абяагуй байНанай Нуулдэ иигэжэ хэлэбэ: — Сарнуудыеш хаража узэхэб. Боломоор Наань, тааралдана бэзэбди. — Энэ мориёо унаад, манайда ошохот. Худалдаа Наатнай, бусахыетнай зеелэхэн ябадалтай мори унуулхаб,— гэжэ Баатар найдуулба. Батын Сультим энэ наймаалха мориёо унаад ошохоёо ехэл зурхэсэжэ байгаа Нэн: дэншээ, харгы руу сэхэ ябажа угэхэгуй, халтад лэ гээ Наа, харгыНаа хадууршаха, аманиинь хатуу... Баатарайхи тиигэхэдэ Будалан уулын баруун тээ Ульба гэжэ нютагта зуНаландаа буунхай байгаа. Хэдэн хоног хулеэлгэНэн Батын Сультим Ульбын тохойгоор одоошье бултайн узэгдэбэ даа. 15
Сулыим Баатарай хоёр дунэн сарыень узеед байхадаа, иигэжэ хундэрэн мэдуулбэ: — Эдэнииешни зуу зуунда абахагуйб. Ерэ ерэндэ абаа Наа абахаб. Баатар хорин тухэриг мунгэ убэрНеэ гаргажа, айлшанайнгаа урда табигданхай табюур дээрэ абяагуйхэневр табижархиба. Сультим хорин тухэриг нэмэ гэЬэндээ тороНуу даа гэжэ, мунгыень абажа, тургэхэн убэртэлбэ. Тиигээд газаашаа гаража, абаНан хоёр сараа хахад Пара тухэлтэй тумэр тамгаар тэмдэглээд, Ьуулнуудыекь тайражархиба. Эдэ бугэдые дуургээд, гэртээ бусаха гэжэ байхадаа асууба: — Юундэ эгээ абабаш? Иимэ хашан, иимэ хэдэр усэд морёор юу хэхэш гээшэб? — Норижо узэхэм, гуйговшэ болгожо туршахам,— гэжэ Баатар дарууханаар харюусаба. — Гуйгвешэ болгохогуйш. Сэнгээл олоорой. Ондоо хундэ худалдаарай. Бараан зуНэтэй, гуйгвешэ яашье болохогуй адууЬан даа. Дуутэн, ехэл эндуурбзш. — Найн морин болог лэ даа гэжэ Ьанажа сэдьхэжэ ябаарайгтыл даа. Баатар Сультим хоёр наймаа хэжэ, ееЬэд веНэдын нюуса далда бодолтойнууд тараа бэлэй. Сультим яндан тэрэ мориёо яЬалахан барисатайгаар худалдаНандаа баяртай шогшуулан саашалаа. Харин Баатар энэ мориёо яажа Норихоёо бодомжолон, тиимэшье холо саагуур таамаглаагуй Нэн. Гурба хоноод байхада, Баатар Цэдэбэй Халпаажан гэжэ хунтэй хамта мориёо заНажа, Ьорижо захалба. Хээр морин хоёр зуун сажан газарта Халпаажанай мори Нагалдаргасаа гаража ерэбэ. Углеедэрынь дахин Ьориходонь, хахад бэесээ урдалан гараба. Гурбадахияа Норилгондо бэесээ урда орожо ерэбэ. Баатар гуйгвешэ мориёо хулэргевд, Ульбын Хара УЬанда уЬалаад, заЬадаг байба. Тиин нюусаханаар гуйлгэн Нориходонь, Ьорилго бухэндэ харайса алхань Нввм Нввмввр нэмэдэг байгаа. Баатар гуйгвешэ моритой болобо гээшэ хаб гэжэ лаб шиидэхэдээ, бага сагын урилдаа Нурагшалан бэдэрдэг болобо. Холо саагуур яЬала сууда гараНан Могойтын харуулай 16
хээр, Шэнэ Дуралгын хээгшэ гуунтэй Хээр гуйгеешэнь урилдажа, хойноо орхин ерэБэн байгаа. Ьудэнтын Очирой Баатар амаргуй хурдан гуйгеешэтэй болоо ха гэНэн суу тунхаг холо ойрын нютагуудаар тарашаба. Гурба-дурбэн урилдаанай Нуулдэ Хээр мориной унеехи анханайнь унэ сэн олдоод байНан юм. 1928 оной зун Агын аймагай найр наадан боложо, Баатархай Хээр мориёо хутэлеед, тэндэ зорижо ошобо. Энэ найрта 27 морид урилдаанда табигдаха байгаа. Тэдэнэй дунда Дагдан Боро, Халюун Хара, Доонии Хула гэхэ мэтэ суута гуйгеешэнууд бии Ьэн. Эдэ гуйгевшэнуудые Зугаалай нютагай Ьвелдэнги Цэдэн гэдэг хун заЬаНан байгаа. Энэ хумнай мориной заНалые хундэ заалгахагуйб гэжэ бэеэ дээгуур абхуулдаг байНан ха. Урилдаанай урда удэр Цэдэн Баатарай мори зорюута ерэжэ харахадаа, ехэл голобо. \ — Энэ морин курс хэжэ Ьаял туршажа ябаЬан адууНан ха,— гэжэ тэрэ ехэл урагша абабагуй. 17
Баатарай Цэдэнэй моридые ошожо харахадань, тэдэнь заНалаа хусэЬэн, зураг шэнги Найханууд жэбхылдэнэ. Углеедэрынь урилдаан болобо. Баатархай Хээр гуйгеешыень унаха хубуун Базарай Дондогто иигэжэ захин хэлэбэ: — Хоёр харгын бэлшэр хурэтэр амыень татаад ябаарай. Урдашни мориной ороо Наань, нэгэ шабхадаарай. Угы Наань, бу шабхадаарай. Урилдаан эхилжэ, гуйгеешэ хулэгуудэй табгайнууд. дороНоо талын тооНон гэзэгэтэн дэгдэжэ, харагшадта юуншье обёорогдобогуй. Туруулэн дутэлжэ ерэхэдээ, Хээр морин, дээрэнь сагаан самсатай, улаан пулаадаар толгойгоо бооНон Дондог хубуун элирэн тодоршобо. Найр нааданай зон шаг шууяа табилдан, хаанахи, хэнэй морин туруулбэ гээшэб гэлсэн дууешэбэ. Хээр морин хорёод метр урда туруулжэ ерэНэн байба. Тэрэ гэНэнНээ хойшо энэ моримнай Баатар Хээр гэжэ алдар солотой болоо бэлэй. Урилдаанай Нуулээр Неелдэнги Цэдэн Хээр мори дахан ябажа, ажаглан удаахан хараад, ехэл гайхангяар асууба: 18
— Яажа заЬаНан морин гээшэб? Юундэ огто хулэреегуйб? — Халуун уНатай Ьанха соо мылээр угаагаад, полотенцеэр аршаад заНаНан морин байхал даа,— гэжэ Баатархай енгуурхэн, харюу табяа Ьэн. Тэрэ гэНэнНээ хойшо Баатар Хээр аймагай найрта мори урдаа оруулжа узеегуй. Арбан долоо дахин туруулэн урилдажа гараНан юм. Баатартанай 1931 ондо колхоздо ороНонНоо хойшо нютагайнгаа нэрые суурхуулНан, Ьудэнтын «Социализм» колхозой «Баатар Хээр» гуулэЬэн байна. Гурбадурбэн модоной зайда хул унадаггуй, ехэ тургэн гуйдэлтэй морин байгаа. Хорин гурба наНатай болотороо урилдаанда гуйНэн намтартай. Монгол угсаатанай туухэдэ адуун Нурэгэй ямараар сэгнэгдэдэг байНые арадай аман угын баялиг соо эли тодоор харахат. «Морин эрдэни» гэжэ хэлэгдэдэг байНаниинь гайхалгуй. «Арадай дундаНаа баатар, адуунай дундаНаа хулэг» гэНэн сэсэн оньНон угын удха шанар энэ унэншэ домог гэршэлнэ гэжэ Наналтай. ТУРЭЛ ВАЙГААЛИ ХЭШЭГТЭЙ — т у ь е е ь а й х а н дэм вэрэлтэй ж э р г э м э л -б у л б э н у у р Жэнгирээхэн дуутай, эрбэгэнуурхэн жэргээтэй, тэнгэриЬээ НанжаЬан булбэнуур — талын борохон жэргэмэл хада губээ, тала дайдын дуулимаар хабарай ерэЬые мэдуулэн, урин дулаанай сагые, элдин тэнюун байдалые магтан жэргэн, хухюухэн дуугаа зэдэлуулнэ. Жэрьеэтэйхэн жэргээеынь хун шагнан соносоходоо, зурхэ сэдьхэлээ тэнюун уужам болгожо, дэмбэрэлтэ Найхан Наналда абтадаг. Нарата сагаан тала дайдадаа арюун тунгалаг агаараар сээжэ дуурэн амилжа, бэе элуур, сэдьхэл тэгшэ алхалан ябаха жаргалаа мэдэрэн Ьэргэдэг. Ажалша бэрхэ, эртэшэ хунууд жэргэмэлэй жэргээгээр адли бодожо, ажал худэлмэридее гарадаг гээшэ. Эртэшэ 19
хунэй ажал хэрэг бутэсэтэй, саг болзорЬоо урид амжагдаЬан байдаг. Харин унтаана хойрог, ажалда шархуу хунэй худэлмэри удааран хожомдодог, болзорто сагЬаа хойно боложо, хохидол ушаруулдаг ха юм. Эрьехэ наранай туяае Эртын жэргэмэл угтана. Эхэ байгаалиин гоёые Эгэшэг дуугаар маггана. УРГЫ ЬАЛБАРБА Майла наруули газарта хатаалзай ногоорон ургаа, ногооной толгой бултайгаа. Хабар болоЬоной тэмдэг — хухэхэн ургы тобшолжо, хеебэртэл уНэтэйхэн дэльбэеэ дэлгээн, алтан шарахан залаануудаа буурсагтуулан, хабарай урихан наранай элшэ гэрэлдэ таашаан игаана. Хундын эхинэй майлануудаар гурееЬэд, хуранууд ургылжа эхилээ. Хонидой амтархан ургылха саг ерэбэ гээшэ. УргылНан хонидоо тогтоохоёо хонишодой зэНэжэ байхаар уе болоо. Балшар багадаа ябагаар хони адуулжа ябахадаа, ургылан жолоогуй тэгуулшэНэн хонидые тогтоон тэхэрюулжэ, хул алдажа, Ьайсахан гуйжэ узэгдэЬэн юм. Тухандаа хурэЬэн эсээд, тэдэнээ хусэжэ ядахадаа, «аадарлаЬан» нулимсынгаа хэдэн дуНал хухэхэн ургын дэльбэ дээрэ дуЬаажашье бологдоо юм Ьэн бэзэ. Худеегэй хобхохон харгы — Хаялгынь шэмэглээ ургы. Дэльбэнь торгон хургы — Дулаагаа асарЬан ургы. мойьон сэсэглээ Хабарай Нуул Ьарын хуушаар Ононой эрьеэр ябахада, узэсхэлэнтэ Найхан сэсэрлиг соогуур сэнгэжэ жаргаЬандал байдаг юм. Модоной Нунгэ ногоохон набшын задаралгадашье анхаралаа хандуулхагуйт. Оршон тойрон сагаан сэсэ20
гэй задаржа, амтан хангалайнь унэрее анхилуулан, тархи эрьеэмэ болошоод байНан уе саг — энэмнай мойЬоной сэсэглэн Налбаржа, ерэхэ намартаа элбэг элдин жэмэсээ дайдын хэшэг болгон бэлэглэхэ байНанайнь гэршэ гээшэ. Монсогор харахан тобшо — МойЬон эдеэшэхэ намартаа. Хундэлхэбди — дуурэн тэбшэ — ХурНа, айрЬаар таанараа... ТУРУУШЫН ТУУН Халуун оронНоо дулаа асаран ерэдэг алаг туунууд айл хотоной газаагуур ганса нэгээрээ харагдадаг болобо. Теэд эдэшни хурэ хурэЬеер дулаа асардаггуй. Душэн унгын шубуудай Ьуул барин ерэдэг алтан хараасгайда асарха дулаагаа даалгажархиЬан хэбэртэй. Харин эдэ туунуудай ерэлгэнээр «ёгдохи» гэгдэдэг хагсуу хуйтэн шуурган болошодог. Малшадые мэгдэхээдэг уе саг буудаг юм. Алаг туун, алаг туун, Алас холоНоо ерээлши. Шаг шууяан, шарьяа дуун — Ш ог наадатай байналши. ШОЛБЫ Углеегуур жабартай хуйтэн байгаашье Наа, удэрынь тэниглэн, дулаабтар болобо. Наран игаана. Наруули газарай саНан хайлажа, нимгэн, саНа багатай газарта соохорложо эхилбэ. Малай эдеэлсэ гарахань гэлдэжэ, малшаднай ехэ баяртай байба. Газаа тойрон эрьелдэдэг, хото хорёо Нахидаг хонидг ухэр, морид саашаханаа соохорлоНон газараар бэлшэжэ, саНанай уНанда дэбтэНэн шолбы хагда зулгаадаг болобод. Халуун байхагтаа эхилээд, Халюун унгэтэй таламнай. Хагданда малнай эдеэлээд, Хабараа угтаа — талаамнай... 21
ЗЭРЭЛГЭЭН Хада губээгэй оройгоор, хуудам тала дайдаар хабарай зэрэлгээн миралан гуйжэ, холын юумэд Ьархайжа бархайжа харагдадаг болобо. Таба-зургаан модоной зайда гуйлгэжэ ябаНан машина, унаа юунэй улимай ундэр, Нуузэгэрээр узэгдэн харагдаЬан аад, дутэлэн ерэхэдээ, юрын лэ машина, унаа болошонол даа. ИимэЬээл буруул буудэгэр, ямаршье ундэНэ узуургуй юумэ хун зон зэрэлгээнтэй жэшэдэг бай ха юм. Бури уни урдань дуулалдадаг нэгэ иимэ дуун Наналдамни ороно: Хабарай зэрэлгээн ямархан бэ, ХараНан лэ юумэн Нархайшана. Хабатай нухэрни ямархан бэ, Хамагаа дэбэргэн Ьайрхашана. БОРБИЛООНУУД ХуЬеешын полевой стан дээрэ хууемэ ехэ хеерэлдеен, шууяма ехэ шашалдаан болоно хэбэртэй. Обёорон харахадамни, тумеед биил хаш гэхээр, турбилгуй олон боро харахан борбилоонууд дэрд гээд ниидэшэнэд, Неел холошье ошонгуй Ьард гээд Нуушанад. Шобойлгон обоолЬон таряан дээрэ Нуушахадань, таряан бэшэ, харин борбилоо буханууд болошоно хэбэртэй. Зуд зоболонгуй, зоргондоо жаргаНан лэ шахамал борбилоонууд байна даа. Борьбоёо хулдэмэ жабарта Борбилоо даараагуй зэргэтэй. Барилгын Нарабшын забЬарта Байралаад хонодог — аргатай. хонид Полиин дундуур хонид булэг булэгеерее бэлшэн, хур саЬан дороЬоо хухэ ногоон Ьолоомо хулеерее малтаад, урдилдэн байжа туунэд. Би тэдэниие хайрлаад, хур дороНоо хухэ ногоон Нолоо22
Ьуулга шабар уурхайтай, Ьуулээ асатан шуурхайтай, Харбан табиНан Ьуршадал, Хурдан шуумдр хараасгай. НАМАРАЙ НААДАНАЙ ШЭМЭГЛЭЛ Намарай дулаахан удэр хонгор дайдынгаа гоё Ьайханда сэдьхэлээ сэнгээн, ой модото газараар алхалан аргаахан галгинаб. Байгаалиин Найханиие юрын угеер хэлэжэ шадаха аалши?! Ургамал бухэн зунайнгаа ногоон сугсага гоёолтые Ьэлгэжэ, шара, хурин, улаан, ухаа торгон хубсаЬаяа умдэнхэй, алтан намарайнгаа найр нааданда зорино хэбэртэй. Ойн талмайда гаража ерэхэдэмни, шара ногоон торгон тэрлигээ умдэЬэн, элдэб сасаг монсог гоёолтонуудаа зуужэ, нара ногоо татаНан залуухан гулмэр хуЬад улаан дулэ бадарНан туудэгтэл бургааНа тойроод, ёохор татан байбад. Тээ саанань шара улаан шурэ, хубануудаар хузуугээ гоёонхой булэг улир «хээтэйнууд» ёохор наада Найхашаан харанад. Улаан шурэ дэнзэтэй малгайнуудаа Нархайтар умдэнхэй хадхуу солгёон нохойн хоншоорнууд жалгын хойто энгэртэ духэриглэн зогсоод, намар тухай дуугаа зэдэлуулнэд. Улаан торгон дэгэлээ намилуулЬан, сэхэ гулдагар бэетэй эдир залуу уляангирнууд хадын хушуу орёон, намарай турэ найрта ерэжэ ябаНан хэбэртэй жэрылдэнэ. Нарата сэлмзг намарай хонгорлон зэнхыНзн огторгой доро унгэ зуЬын узэсхэлэн сэсэрлиг болошоНон ой модоной зураг иимэл даа! Нэбшын нэмжыЬэн ногоон ойгоор Набшань шарлаад, кара татаа. Гаглюун хонгор огторгойгоор Голуун шубууд зэлэ татаа. ХЭРМЭН Алхана уула аяншалан ошожо, ухибууд Ьуртэ байгаалиин гайхамшаг узэгдэлнуудые нюдеерее харахадаа, бури олон юумээр Нонирходог, урдань оройдоо ойлгомторгуй хажуу24
гаарынь гарадаг юумэнуудээ адаглан шэнжэлдэг шэнэ шэнжэ шанар абари зандаа абаНанииньшье зуб байгаа. Ушее саашань даамай бодолоо элируулэн хэлэбэл, иимэ байха юм: юрэнхыдеел нютаг нугаяа, тала дайдаяа, хизаар ороноо мэдэхэбди гэжэ Нанадаг ухи хуугэд иимэ аяншалгын Нуулээр турэл нютагаа, Эхэ Найхан ороноо бури гун гунзэгыгвер мэдэрэн дурлажа ябаха эгээл нангин шэнжэ сэдьхэл бодол соогоо бии болгожо, уе наНаараа тэрэнээ арюун сэбэрээр сахин ябадаг байна. Манай нютагта хундан губээнууд, тала газар, хукды Ьудалнуудайнгаа эхеэр лэ ой модотой юм. ТиимэНээ ухибууд гол тулэб дурамбайгаар лэ зарим ан гуреэлнуудые туруушынхиеэ хаража узе© бэлэй. Алхана уулын нэгэ ташаланда хуша жодоотой ой соо дуулин ябаНан хэрмэ хаража, ухибууд тэрээнтэй адли модонНоо модондо хурзтэр эсэтэрээ гуйлдое Нэн. Нуулдэнь тэрээхэн хэрмые НайхашааНанаа уни удаан хверэлдоебди. Зунай хэрмэн Нэн тула уНэ нооИоор нэхы бэшэ, бишыханаар узэгде© юм. Зарим нэгэмнай зураг дээрэхидэл байха Нэн гэжэ Нанаад, урмаа хухаран алдаашье ха. Шамбай солбон бэетэй, сэхэ сэмсэгэр хуниие, илангаяа басагадые хэрмэн маряатай гэжэ длагтан хэлэдэг. Хэрмэн гээшэ юундэ тиимэ томо Нуултэйб гэНэн асуудал гаража, хун бухэн Нанахысаа ©ерынгве бодол гуйлгэн таамаглаба. МодонНоо модондо дуулин ниидэхэдэнь, юрэ бусын залуур болохоНоо гадна, ушое нэгэ аша туНатай юм. Энээн тухай ухибуудтээ хеэрэбэб: — Манай эндэхи бэшэ, харин аяар тэрэ Хамар-Дабаанай ангуушан нэгэтэ намда хэлээ бэлэй. Хэрмэн гээшэмнай удэхэдвв ехэ тургэн амитан даа. Заримдаа огто хомор болошохо юм. Хушын Намарай ургаагуй жэлдэ аяар холуур зеешэдэг. Бури ехэшье гол мурэниие уй тумоорэ© тамаран гаталдаг. Тиигэхэдээл тэрэ барбагар Нуулээ дээрэ ургэн тамардаг. Ьуулэйнгээ аша туНаар уНанда шэнгэнгуй гаралсадаг юм даа... Хввбэр зеелэн уЬэтэй, Хэе борохон зуНэтэй Хубшын хверхэн хэрмэн Хушын Намар сэмэдэг. 25
ШАРА НАБШЫН ХАЛУУН Алтай намарнай ажалша байба. Ажалша муртее нэтэруу^ усэд гээшэнь! Энэ намарай шара набшын халуун соо хулэртэре©, Нахы Налаг худэлмэриле© ха юмбибди. Ажахымнай абдар сагаан торгон нооНоор, тоНо зеехэйгеер, тарган мяхаар, алтан таряагаар билтаржа байнал. Энэ шара набшын халуунда байгаалиин ургамалнууд баНал халуудажа, хэнзэхэн намаа набшаяа дэлгэн, сагаан, хухэ, ягаан, шара дэльбэнуудээ тэниилгэн, шарахан буурсагаараа урин дулаахан элшэтэ нара харан Налбаржа байхадаа, дахин лэ хабарай сагые Нануулна. Шара набшын халуун удаан болодоггуй. Тэнгэриин зуЬэ тиигэЬээр бурхэн харлажа, уулэн Иагшуураар уНа сасан, гансата Нэрюун хуйтэн буушадаг. Шангахан Ьалхин бууба — Шара набша шашалдашаба. Шэнгэхэн Ьэбшээ тууба — Шара набша шэбэнэлдэшэбэ. БУЛАГ Буряад ороноймнай алишье нютаг нугануудта аршаан булагууд бурьялан дэбэржэ, эмтэ домто уНаараа баран зониие умдалуулжа байдаг ха юм даа. Зариманиинь холо саагуур суурхадагшье байна. Алдар нэрэнь арад олоной аманНаа алибаа ушартал дурдагдажа байхань Ьайн лэ гээшэ бэзэ. Зугеер нютаг бухэндэ тэндэхи зонЬоо бэшэ хунуудэй дунда мэдэгдээгуй булагууд бурьялан билтаржа байдаг. Ган гасууртай ямарханшье он жэлдэ тэдэ булагууд огто шэргэдэггуй. Хун зомнай булагуудаа ямар Найханаар нэрлэдэг гээшэб! «Наран-Булаг», «Алтан-Булаг», «Улзытэ-Булаг», «Жаргалай булаг»... Байгаа аглаг Байгаалимнай — баялиг! Аршаан булаг Аршалбалнай — тунгалаг! 26
дан алдажа байНанаа дахинаа дурдагдажа эхилЬэн наадаыуудай нэгэн балшар багахан ухибуудые тоололгодо Нургалган болоно. Нютагайнгаа Ьайн мэдээжэ болоНон ан гуреелнуудые нэрлэн тоолоНоор, бодолгын эхин мэдэсэ ухибууд абажа, бодолоо саашань хурдаар харбан гуйлгэхэ шадабаридань нэмэри туЬа болодог байНан бэзэ даа. Нэгэ юу — нэтэруу хулганаан хаяагай, Хоёр юу — хурдан гурееНэн шэрэнгиин, Гурба юу — гульбаанга шоно хундын, Дурбэ юу — духэгэр доргон добын, Таба юу — тархагар тарбаган талын, Зургаа юу — зайран унэгэн хаялгын, Долоо юу — дзбхэншээ дааган Нуниин, Найма юу — нарин Ьолонго шэбэрэй, ЮЬэ юу — юдэгэн буга хубшын, Арба юу — айран шандаган ойн. УДХА СЭСЭН АМАН 30ХЁ0Л — УРДА УЕЫН ЬУРГААЛ ЗАХЯАЛ ХУЬАН ЬУРГААГ, УЛЯАЬАН УРГА Бумбэйн Самбуу гэжэ хун Лэгдэн баянда мянган уляаНан Нургааг бэлдээд, шэрэжэ угэхэ, тэрэнэйнгээ тулве Нургаагай хори мунгевр тоосохо гэжэ хэлсээ баталба ха. Самбуу уляаЬан Нургааг бэлдэжэ эхилбэ. Тиибэшье гансата нэгэ газарта мянган уляаЬан Нургааг бэлдэхэ гээшэ тиимэ бэлэхэн хэрэг бэшэ байгаа. Ойн оёороор сэхэ уляаНа бэдэржэ отолбо. Булта нэгэ газарта байжа угэхэгуй, эндэ тэндэНээ суглуулха баатай болобо. Тиигэжэ ябахадаа, сэхэ хуНан Нургаагуудые бэлдэлсэбэ. Лэгдэн баянтан тэрэ бэлэдхуулНэн Нургаагаараа зуНалангай газарта ехэ гэгшын тээлниг хорёо барюулха байжа, тэндээ буулгуулба. Лэгдэн СамбууНаа Нургаагуудые тушаажа абалгандаа, хуНан Нургаагуудыень илгажа хэлээ Нэн: — Самбуу аа, хуНан модо модон гэжэ Нанана гээшэ гуш, хоёр жэл болоод байхада, тулеэн болошохол. Энээнээ еерев абаашажа, тулишэ хэ саашань. 28 ♦
Тиин уляаНан Ьургаагуудайнь лэ тулеэ тоосожо, хурга хухадгуй тооложо, Нургаагай хорин мунгэ тулэНэн юм. Хойто жэлынь хабарай саг болобо. Адуу дэллээндэ хорин хуНан урга хэрэгтэй болоходонь, Лэгдэн баян уноехил Самбуудаа хорин Найн урга бэлдэжэ асархые захижа, ургын табан мунгеер тоосохобди гэжэ хэлсээ баталба. Самбуу хорин хуНан, хорин уляаНан урга бэлдэбэ. ХуНан ургануудаа нюужархёод, уляаНан ургануудаа асаржа, адуушанайнь газаа орхибо. Тиигээд Лэгдэнэйдэ орожо, хорин урга асарааб гэжэ хэлэбэ. Лэгдэн ургын табан мунгеер тоосоо хэбэ. Адуу дэллээн эхилжэ, даага ургалхадань, уляаНан урга тогдорхой даа, удаан тэсэбэгуй, булта хухаршоо бэлэй. Тиигэхэдэнь Лэгдэн баян ехэ сухалдажа, Самбууе дууДаад: — Юугээ бэлдэжэ асарбаш? Хэн хэзээ уляаНан ургаар адуу ургалНыень хараНан, дуулаНан юм?! — гэжэ гани ганга болобо ха. — Нёдондо юугээ хуНан хэрэггуй модон гэжэ байжа, хуНан Нургаагуудыемни голоо, абаагуй Нэмта? — гэжэ урдаНаань Самбуу тулгаба.— Мунее баНал тиихэ юм бэзэ гэжэ Нанаад, танай магтадаг уляаНа бэлдэжэ асараалби. ХуНан ургада хэрэгтэй Наа, абыт даа. БэлдэНэн хорин хуНан урга бии Нэн. Ургын долоон мунгеер тоосожо абаха Наа, абыт теэд. Угы Наа, угыл юм бэзэ,— гээд, хэбэрээ мэдуулэнгуй сэсэрхэн байхадань, Лэгдэн даага дэллэлгэеэ Наатуулха аргагуйдэжэ, сагаараа хашагдахадаа, Самбуугай эриНээр тоосоо хэжэ, даагаа дэллээ Нэн гэдэг. Тиигэжэ Самбуу Лэгдэн баянНаа харюугаа абаНан юм ха. МЯНГАН ЕУХАЛ Баарайнхи угытэй, улаан сурба айл Нэн. УбНэнэй уедэ ерэхэ убэлэй уусэ бэдэржэ, арга хургаа олохо баатай бэлэй. Баарай бардам дээрэлхуу Лэгдэн баянда ошожо, мянган бухал убНэ сабшажа угеед, гуна гараха хашараг абаха хэлсээ хэбэ. Лэгдэн баян нэгэ иимэ мэхэтэйхэн арга Нанаба: — Баарай, тухеэргэшэд сабшаНан убНыешни тухеэржэ, бухаллаха... 29
Ьуулдэнь Лэгдэн убНэшэн барлагуудтаа иигэжэ захяа: — Найншагхан морин бухал табихат. вере© тооложо, тушаан абахаб. Баарай шиираг бухэ даа, дээрээ оройгуй бзрхэ хажууршан байжа, хоёр харанхын хоорондо хулЬве гоожуулан, Лэгдэн баянай убНэ сабшажал мэдэбэ. Олохон хоног соо унаЬан малгайгаа абангуй ажаллаба. Бусад убНэшэдэй сабшаЬан убЬыень бухалла бухаллаЬаар байтарынь, юЬэн зуун ерэн юНэн бухал боложо, нэгэхэн бухал дуташаба ха. — Нэгэ бухалай тухай убЬэнэй ехэ багань тэрэл бэзэ, сабшаха сабшалан дууНаа, тоосоогоо хэхэдэмнай яаха юм,— гэжэ Баарайн хэлэхэдэ, Лэгдэн баян хатуурхажа, мянган бухалаа заал Ьаа хургэ гээд байба. Баарайн Гашуунай хотогорьге руу харэхадань, сахилза убНэн ногоорон харагдана. Тэрэнэй бодолдо иимэ Ьанал турэбэ: «Бэлэхэнээр нэгэ бухал сабшажархиха бэшэ губ? Сахилзада мал ехэ дуратайгшаб! Тэжээлтэй байдаг ха юм!» Тиигээд Лэгдэндэ эндэ сабшахамни гэхэдэнь, тэрэиь ехэл хайхарамжагуйгеер зубшеебэ. Баарай дабтамал хурса хажуураараа бутуула сахилза сабшажа эхилбэ. Теэд тэрээмээ хуряан суглуулхадань, обойжо угэхэ юм бэшэ. Бутуула сахилзаНаа нэгэл адха убНэн.сугладаг байба. Бэлээр Нанагша юумэниинь бэрхэтэй хэрэг байжа, нэгэ оролгоор дуургэжэрхихэ гэжэ бодоНон Наналынь аяар хоёр удэрэй ажал болошоо бзлэй. Арай гэжэ даа нэгэ бухал хусеегеед, мянган бухал болгожо тушаагаад, эдишэ болгохо хашарагаа заалган абаНан юм. Иигэжэ Лэгдэн баян улам баяжаа, Баарай барлаг зандаа улев Нэн ааб даа. БАХЫН „ПЯЛД“, ТУУЛАЙН „ШАЛ“ Боро талада амидардаг жаахан адагуусан амитад бишыхан тоором нуурта ерэжэ, ундаа харюулдаг байгаа ха. Намарай саг налайн ерэжэ, худее талын убНэ ногоон хуааран хагдаржа эхилбэ. Будэргэнеен соо байратай борохон туулай ундаа хуреед, нуурта ерэжэ, ундалха гэжэ бумбэрбэ. Туулайн нуурай эрье хурэхэньшье тэрэ, нуурай эрьеын нухэндэ 30
байрладаг хара эреэн баха намарай наруулида дулаасаха Нанаатай, эрьедэ гараад, бэеэ наранда шаража байтараа, туулайНаа сошон тэрьелжэ, нуурай уНа руу «пялд» Нурэшэбэ. «Пялд» гэНэн абяанНаа, мун уЬанай сэсэрдэНэнЬээ сошоЬон туулай ухаа мэдээ алдан, уНашье ууха хампа сулэегуй, хараЬан тээшээ гуйжэ мэдэбэ. ДайралдаНан лэ амитадтаа зар тунхаг тарааба: — Тоором нууртамнай ара арзагар бэетэй, хара эреэн зуНэтэй амитан тэнгэриНээ юм гу, дээрэНээл гэнтэ уНа руу унашоо. АйНан сошоНондоо, Нуул гэрээшээ, хойшоошье харангуй, энэ гуйжэ ябанаб. ЭнээнНээ хойшо нуурта ошожо, уНа уухаяа болёо хаб даа. СаНа, шуудэрээр ундаа харюулаад ябаашам дээрэ ха,— гээд, саашаа харайлгаба. Заяанай айран зумбараа, тарган шара тарбаган, амитанай няагаЬан хоолтой алаг дааган, хадхуур уЬэтэй заряа тиимэ Нуреэтэй юумэ дуулахадаа, нухэн руугаа гуйлдэжэ оробод. Тэрэ аймшагтай амитан ерэжэ, амидыгаар урэбхин залгижархина аа гу гэжэ айн Нурдэн, нухэнуудэйнгее амНар шабааНа, шабараар буглеед, шагнаархан хэбтэНээр, бухэ гэгшын нойроор хабар болотор унташаЬан байбад. Тэрэ гэНэн сагЬаа гэхэ гу, туулайн «шал» тэнэгЬээ боложо, эдэ амитад жэл бури зшээндэ ородог болоНон гэдэг. Дорошог зурхэтэй оодон охотоноон нухэ руугаа ороошье Ьаа, Нэмээхэн гэтэжэ маряажа, нухэнЬее бултайдаг шэгээрээл эшээндэ оронгуй улэНэн юм. Урда холын тэрэл сагНаа хойшо гэлэй, боро талада амидардаг тарбаган, зумбараа, охотноон, алаг дааган, заряа, туулай уНа уухаяа болижо, шуудэрээр, уЬалиг ургасын набшаНаар ундаа харяадаг болоНон юм бэлэй. СЗСЭН ХУБУУХЭН Харгын захада хахархай хубсаНатай, хул нюсэгэн, арбаад наНатай хубуухэн Нууба. Аяншадай дутэлэн ерэхэдэ, угтан бодоод, тэргэдээ Ьуулгахые гуйба. Теэд аяншад тэргэдээ Ьуулгабагуй. Тиигэхэдэнь тэдээнНээ нюужа, тон Нуулшын тэргэдэ аНажа, монсо сонсо боолтотой юумэнуудыень харгы руу мухарюулан унагаагаад, юумэнуудэй забЬарта хабшуулдан, бэеэ нюугаад, дабаа дабалсаба. Аяншадай гол ороходо, тэрэ хубуун Нэмээхэн тэргэНээ 31
улеед, харгы руу галгиба. Тэдэ аяншад голой эрьедэ ерэжэ, унаагаа татабад. Унаагаа мулталжа уНалаад, ногоондо табиба. Унда эдеэ бэлдэбэд. Тэдэ Нуулшын тэргэдэ ябаНан юумэнуудээ угылбэд. Дутэлэн ерэЬэн хубуунНээ Нурахадань, монсогор хараханууд юумэнууд харгы руу мухаринхайл Ьэн гэбэ. Тиигэхэдэнь аяншад хараа Наа, тэрэ монсогор харанууд юумэнуудые олоод, баранииень туугээд, наашань асара гэжэ хубууе Неергэнь эльгээбэ. Хубуун харгы руу мухариНан тэмээнэй хоргооНо хормойгоороо дуурэсэ туубэ. Хормойнгоо дуурэхэдэ, убэртв© хэбэ. Ушвел олон хоргооНон улэНэн хэбэртэй. Хубуун тэдэ аяншадаа даллаад еруулбэ. Тэдэнь ерээд, тэмээнэй хоргооНо туу гээгуй, тэргэНээ унаНан монсогор харанууд юумэнуудые олоод, туугээд ерэ гээ Ьэмди гэлдэбэ. — Урагшаа харахадамни, тэргэНээ хойшо монсогор харанууд юумэ улэжэл ябаа Нэн. Энэл юм бэзэ гэжэ Нанаад, туужэл ябаналби,— гэжэ хубуун тэдэниие торгобо ха. Тэдэ аяншад амараад, эдеэлээд, ундалаад, замаа ургэлжэлуулбэ. Хубуун мун тэдэниие дахажа, тэргын хойноНоо алхалба. Тиигэжэ ябатарынь, тугасай Нуул гоёолтотой, дэльбэн хара сэмбэ малгай харгы дээрэ хэбтэбэ. Хубуун тэрэ малгайе ехэл олзуурхан абаад, аяншадНаа улэжэ, ондоо харгыгаар ошобо. Удэшэ болохо тээшэ харгыда дутэшэг байНан нзгэ айлда хурэбэ. Айлда дутэлхэдее, тэрэ малгайгаа Нархайтар умдэбэ. Гулгэ дахуулНан улэгшэн нохой борожо, абан эдин алдаба. Уудээр байНан ухэр малынь ургэжэ, дутэ нааша угы болон тэрьелшзбэ. Айлай эзэн улэгшэнее хорижо, тэрэ хубууе гэртээ оруулба. Эдеэлуулээд, ундалуулаад байхадаа, айлайхин хубуунэй малгай гоёшоон узэжэ, ехэтэ Нонирхобод. Ямар хунэй умдэдэг, хаанаНаа абаНан малгай гээшэб гэжэ асуухадань, хубуун иигэжэ харюусаба: — Энгэй хунэй умдэдэггуй, эдитэй хунэй умдэдэг, алта мунгеер абтаагуй, мур дээрэНээ миин олдоНон малгай юм даа. Энэ малгай юрэ борын малгай бэшэ, харин юумэтэйхэн малгай юм. Ямар тиимэ юумэтэйхэн байгаа юм гэжэ бури ехээр Нонирхоходонь, хубуун: 32
— Намда Наин, наранда Наин, улэгшэндэ муу, ухэртэ муу малгай юм даа,— гэжэ сэсэрхэн харюусаба. УНШЗН ЗУРБ00ДЭЙ Эртын эхин сагта, урдын урин сапа, энэ дэлхэйн энгэртэ, туби дэлхэйн туурхэйдэ Уншэн Бурбеедэй гэжэ угытэй хун Ганса бзе, гозон толгой ажаНууНан юм ха. Эд зеври гэхэдэ, гансал долоон хонитой байгаа. Тэдэ долоон улаан хониёо адуулаад, Нуыень Наажа, айрНа хорНо барижа эдеэд, ажа амгалан амидардаг Нэн ха. Нэгэтэ долоон улаан хониёо далайн эрьеэр адуулжа ябаба. Далайн эрьедэ нэгэ хун загаНа губшуурдажа, хэрэгтэйень абажа, хэрэггуйень Неергэнь уНа руу хаяжа байба. Тэрэ хунэй гартань алтан Нэрбээтэй ангалзаНан жараахай дайралдаба. Тзрэнээ уНа руу хаяхынь тэндэ Уншэн Бурбеедэй энэ жараахайгаа намда угыш гэжэ гуйба. Тэрэ хуниинь нэгэ хони угее Наашни угэхэб гэбэ. Уншэн Бурбеедэй тэрэ жараахайень нэгэ хони угэжэ абаад, альгандаа уНа удхажа, жараахайгаа хээд, гэртээ хариба. Жараахайгаа уНатай амЬарта соо хээд, гэрэйнгээ уНээдэ улгеед хонобо ха. Уншэн Бурбеедэй ургэНэ нойртоо садажа, уе мусэеэ тэниилгэн, ундыжэ Нуняан гэхэдээ, гайхахын ехээр гайхаба: уе наНандаа хараагуй, узэсхэлэн гоё ордон соо унгын торгон хибэс унтарида хэбтэжэ байНан байба. Ордон соонь унгын будаг шэрээр шэрдэжэ гоёоНон узэсхэлэн гоё хээ угалза Ьиилууртэй бараан уе уеэр табяатай байна. Уулэн хээтэй гурьба Ниилууртэй хаалга уудэн хоёр тээшээ сэлигдэн, алта мунгэн, субад эрдэнеэр шэмэглэНэн зуудхэлтэй, толормо Найхан торгон хубсаЬатай, сэбэр сэлмэгээр миНэрНэн шарайтай эхэнэр орожо ерээд, уни сагай уелжэ ябаЬан нухэр шэнгеэр хандаба: — Бодыш, удэ наран шахахаяа байнал. Уе мусее тэниилгыш. Унда, эдеэ барииш. Уншэн Бурбеедэй гэлыхын ехээр гэлыжэ, ама хахалан асууба: — НаНан уеэрээ хараа узеегуй байдалда ороод байналби. Хэнэй басаган хэн гээшэбши? — Би далайн эзэн Хара Лусан хаанай басаган Харалдай гээшэб. Сээл ехэ далайгаараа сэнгэхэ гэжэ, алтан Нэрбээтэй 33
жараахай болоод, далайн тумэ мянган загаНадаар эрьюусэлдэн наадажа ябатараа, загаНашан хунзй губшуурта ороод байтарни, ши дайралдажа, энэ газар тубидэ энхэ жаргал эдлэхэ эрэ эхэнэр хоёрой хуби заяа холбуулаа гээшэ бэшэ губди,— гэжэ тэрэ эхэнэр хэлэбэ. Тиин хоюулан хутэрэлдэжэ, газаашаа гарахадань, гоё Найхан ордонииень тойроод унгын модод намаа набшаяа надхуулан, унгэ зуНэн буриин узэсхэлэнтэ Найхан сэсэгууд унэр хангалаа тунаан, зуНэн янза буриин дууша шубууд жэргэн дуулан, унгын олон эрбээхэйнууд сэсэг набша дээгуур эрбэгэнэлдэн наадажа байбад. Уншэн Бурбоедэй нюур гараа тунгалаг хуйтэн уНаар угаажа, бэеэ Нэргээд, амтатай хоолоор хооллобо. ха. Ьуулдэнь аглаг Найхан агаараар анхилжа байНан, алим жэмэсээр надхажа байНан модоной Нуудэртэ амаран Нуужа налайба< Тиигэжэ байхадань, ахай эзэнээ бараалхажа, ажал худэлмэри тухайдаа хеерэлдэхэ гэжэ ажалша хунууд Нубарин субан ерэбэ. Адуу малаа хайшань бзлшээхэмнайб, атар элдин бэлшээри хаана гээшэб, уНа Нубаг хаагуур малтахамнайб гэлдэн, ахамад дээдэ эзэн, арюун гоохон хатан хоёртоо хандан, доро дохин байба. — Хэжэл байНан ажал худэлмэриеэ хэм хэмжуур соохононь лэ хэгты. Ажаллажа байНан адуу малаа арга шадач баряараал атарлуулыт. Уншэн хэнзэ ухибуудые умэгшеен садхаагаад, тааруулан хубсалуулаад табигты. Альгаяа тодоНон гуйраншадые амыень тоНодоод удэшэгты. Эльбэн жэльбэн зантай, хоб хошо зеегшэдые таНа сохёод улдэгты. Хоро уНее бэдэрНэн, харата муухай тагнуулшадай толгойень таНалаад, ухээр бэенуудыень шонодо хаягты,— гэНэн зарлиг ахай эзэн буулгаба ха. Тэдэ олон зарасануудынь тэрэ хэлзНээрынь тэшхэн, Нурдэн дохиНоор талиибад. Угы биие мэдэхэгуй, угэНыел урэбхижэ Нуудаг Унхэлсэг хаанай хоёр зараса хубууд хоёр туулай ганзагалНаи, удын хойно орожо ерэбэд. — Уншэн Бурбеедэйнхи энэ багта урсахан хара гэртэй, долоон улаан хонитой байдаг бэлэй. Бидэ хоёр хаан эзэнэйнгээ хоол болохо хоёр туулай удэр бури эндэ асаржа, Уншэн Бурбеедэйн урса гэртэ хуухалаад, шараад ошогшо Нэмди. ХараНан узэНэн хун байгаа Наа, хаана, хайшаа зееНыень хэлэжэ угыт,— гэжэ тэдэнэр гуйба. 34
Уншэн Бурбеедэй хоёр танилайнгаа абяа дуулаад, гаража ерэбэ. Хоёр хубууд гайхаНан гэлыНэндээ, амаа ангайлгаад, альгаа дэмы дзлгээд байшабад. Хэлэхэ гэхэдээ, хэлэнуудынь хушэн ээдэлдэшэбэ ха, гоё Найхакдань Нарган, нюдэнуудынь эреэлшэбэ ха. Уншэн Бурбеедэй Харалдай хоёрнай тэдээндэ ушар ёНоо удхалан хеерэбэд. Амтата эдеэгээр худэлхэеэ болиторынь хундэлбэд. Тэрэ хоёр хубууднай хоёр туулайгаа халуун галай дулэндэ хуухалжа, шаража байхадаа, Харалдай хатан дангиные Найхашаа НайхашааНаар, хара хараНаар хоёр туулайгаа хара нуурНэн болотор шатаажархиба. Харан гээд халаглабад. — Хоёр туулай абаашаагуй Наамнай, эзэн хаамнай бидэ хоёрые холбоод, харгын бэлшэрэй ганса хуНанда хулижэ хатаахал. Угы гэбэл, хузуундэмнай хундэ шулуу шагтагалаад, далайн гунзэгы руу хаяжархихал. Хосорообди даа! — гэжэ гэгэлдэн, уйлан уйдан бархиралдабад. Харалдай тэдэ хоёрые хайрлаад, ухэрэй шэнээн ухэг сооНоо хундан шарахан болотор хуухалНан хоёр туулай гаргажа, Налганалдан байНан зарасанарай гарта барюулба. Уй хай уЬа нюдэн боложо байНан хоёр хубууднай баярлахын ехээр баярлажа, хухихын ехээр хухижэ, абаралгын зэргээр аргагуй ехэ баярые хургэбэд. Хоёр хубуудэй Унхэлсэг хаанда ошоходонь, удаан болобот гэжэ уурлажа, гэдэНээ улдееб гэжэ гэмэржэ, эдэ хоёрые амидыгаар залгин урэбхихэеэ байНандал аашалжа Нууба. Тэдэ хоёрнай доро дохин, хулдэнь мургэжэ, уршеел хайра гуйжа, хундан шарахан болотор хуухалНан хоёр туулайгаа эзэндээ барибад ха. Хаан эзэн гансата зеелэржэ, хоол эдеэндээ хорхойтожо, хоёр жабжаараа шулНэ Найруулан байба. Абамсаараа амтархажа, ама хамараа тамшаан уланхатажа, яНа уЬатайнь бултыень залгижархибал даа. Угышье Наань, ушее нэгые эдиНэйб гэжэ улыжэ Нуухадаа: — ХаанаНаа хайшан гээд баряабта? Хаана хуухалаабта, шараабта? Утэр хэлэгты! ЭнээнНээ урагша иимээр хуухалаад, иимэхэнээр шараад асархаяа яаНан тоймогуудбта?! Хэлээгуй Наатнай, хэлыетнай ходолуулхаб, аман соотнай амиды могой хуулэхэб! — гэжэ хашаба хайраба, айлгаба Нурдеебэ ха. Ахир айран, гэнэн хонгор хоёр хубууд юунэй болоНон ушар удхыень улеен дутаангуй, хурга хухадгуй хэлэжэ угэбэ. Углеедэрынь Унхэлсэг хаан Уншэн Бурбеедэйе Намган35
тайнь дуудажа еруулбэ. Узэгдее харагдаагуй уззсхэлэнтэ сэбэр сэлмэг эхэнэрые харахадаа, хобдог Наналтай хорхойтожо, Уншэн Бурбеедэйе угы хэхэ харата бодолдо хаан эзэлэгдэшэбэ. Уншэн Бурбеедэй Унхэлсэг хаанай албатан байНан тула хэлэЬэн угэ, зааЬан захиралтаНаань гараха аргагуй Нэн. Унхэлсэг хаан Уншэн Бурбеедэйе гансаарайень улеегеед: — Иимэ сэбэр сэлмэг, угаа Найхан Намга хаанаНаа оложо асараабши? Гэнтэ ехээр ямар зеереэрээ баяжаабши? — гэжэ мэхэеэ худэлгэн мурдэбэ, могойн муреер мушхэбэ ха. Уншэн Бурбеедэй саагуур далда зангуйдее, сагаан гэнэн сэдьхэлтэйдээ, ушар ёНоёо улеен дутаангуй, унэн соохононь лэ хэлэжэ угзбэ. «Уншэн Бурбеедэйе угы хэхын урда далайн Хара Лусан хаанай хайрсагтай алта губшуурдуулжа, эзэмдэн абаха байна»,— гэжэ бодобо. — Углеедэр улаан наранаар далайн эрьедэ ерээд, губшуур табихаш. Би ошоод, бариНан загаНыешни тоолоод, тушаажа абахаб,— гэНэн захиралта буулгаба. Уншэн Бурбеедэй бодолгото болобошье, арсаха аргагуй зубшеебэ. Хаанай ордонЬоо гараад, гэртээ бусажа ябахадаа, хаанай даабари тухай Намгандаа хэлэбэ. Харалдай хатан Унхэлсэг хаанай харата муухай хэрэгые бултыень таагаад, убгэндее иигэжэ хэлэбэ: — Губшуураа далай руу хаяхадаа, «Жунхалай даа!» гээрэй. Хаанай энэ юун гэжэ хэлэбэ гээшэбши гээ Наань, «Ухалай даа!» гэхэ аад, угэ алдажа, буруу хэлэжэрхибэлби даа гээрэй. Губшуураа гурба дахин хаяхаш. Гурбадахи губшуурташ тумэр хайрсаг гаралсаха. Ши тэрээниие бу нээгээрэй. Хаанда «Баригты!» гээд барюулжархёорой. Тиигэхэдэл хэрэг бутэхэ даа. Углеедэрынь углеенэй наранаар Унхэлсэг хаан далайн эрьедэ ерэбэ. Мун Уншэн Бурбеедэйшье губшуураа тэбэриЬэн бии болобо. Энэ уедэ Харалдай хатан тэндэ ерэнхэй, бэеэ нюугаад байба. Уншэн Бурбеедэй губшуураа далай руу хаяхадаа, «Жунхалай даа!» гэжэ хэлэбэ. Хаан юун гэбэ гээшэбши, юун гэНэн угэб гэжэ Нонирхобо. Уншэн Бурбеедэй «Ухалай даа!» гэхэ аад, алдажа, буруу «Жунхалай даа!» гэжэрхибэлби гэбэ ха. Уншэн Бурбеедэй нэгэдэхиеэ губшуураа татаба. Нэгэ 36
хэдэн загаЬан гараба. Хоёрдохиёо татахадань, хори-гушан загаЬан баригдаба. Хаан тэдэнииень тоолоод лэ, эрьедэ хаяжа байба. Гурбадахи ээлжээндээ губшуур хаягдаба. Толгойн шэнээн тумэр хайрсаг губшагдаад, эрье дээрэ татагдаба. Хайрсаг харажархиНан Унхэлсэг хаан Нэмээхэн ехэ баярлажа, дутэлеед ерэбэ. Уншэн Бурбеедэй губшуур сооНоо тумэр хайрсаг абажа, хаанда «Баригты!» гээд Нарбайба. Хаан тэрэнииень баяртайгаар абаад, тэсэ ядан хайрсаг нээбэ. Тумэр хуяг дуулгатай, сарба Ьухэ далайЬан баатар тэндэНээнь гаража, хаанай толгой таНа сабшажархиба. Уншэн Бурбеедэй Харалдай хоёр хамаг зониие хашажа хайража байНан хааниие иигэжэ угы хэбэ. ЭнээнНээ хойшо тэдэ унэр баян боложо, арад зонтоёо амар жаргажа, ажана ажаНууНан юм гэхэ. ЗА АХ А ХУХЮУН УГЭ ХУУРНУУД — ЗАЛГАА ЖОРОО УГУУЛЭЛНУУД эшэгэхэн Абань городНоо ерэхэдээ, бишыхан хубуундээ улеэдэг резинэ нааданхай асаржа угэбэ. Тэрэнь ёдогорхон эбэртэй, хальбагархан шэхэтэй, еедее годойЬон шодон Нуултэй, эреэ маряахан эшэгэн Нэн. Хубуун айхабтар Нонин нааданхайтай боложо, хотоной хуугэдые яНалал хорхойтуулба. Тэдэнь дахажа ябажа Нонирхонод. Олоороо уймэлдэн, наадажа байтараа, хэн нэгэниинь яагаад бэ даа Нуулэйнь узууртэхи таглааень ллулталжархиба. Тиигэн гэНээнь, тэсхэгэрхэн гэдэНэтэй эшэгэниинь Набшии НабшиНаар Нульниишаба. Тугаарай аргагуй хухюутэй байНан хубуусгэй хухиНэнеешье мартажархиба. Хоёр нюдеерее уНа гуйлгэн, абадаа гуйжэ ошоод, иигэжэ хэлэбэл даа: — Нааданхай эшэгэмни ухэшэбэ гээшэ гу? 37
ОЛОХОБ!" Юуб даа оёжо, туха сулеегуй НууНан эжынь хубуухэнэйнгээ бото гуталаа умдэжэ байхые адаглан хараад асууба: — Юундэ гэнтэ ботоёо умдэбэ гээшэбши? Газаа шабар шабхагуй, хуурай байна ха юм. — Би шабар шабха олохоб! „АЛТАН ГАРТАЙ“ Хоёрдохи классай багша хэшээлэйнгээ уедэ Нурагшадтаа нэгэ богонихон угуулэл уншуулба. Тиигээд тэрэнэйнгээ удхаар хеерэлдее унгэргэбэ. Багша угуулэл соохи нэгэ иимэ мэдуулэл дээрэ тогтон, ухибуудые анхаралтайгаар удхыень ойлгогты гэжэ зааба: «Эжымнай алтан гартай хун байНан юм даа.» — «Алтан гартай» гэжэ ямар хадань хэлэбэ гээшэб? — гэжэ багша Нурагшадтаа асуудал табиба. Хори гаран Ьурагшадай арба гараниинь гансата гараа ургэбзд. Багшань Дулма гэжэ гэнэхэн даруу зантай, НанаНанаа сэхэ хэлэдэг басаганда хандаба. — Манай баруун хуршэ айлай абгай алтан гартай юм. Хоёр гарайнгаа дурбэн хурганда алтан бэНэлигуудтэй, ушее хоёр шэхэндээ алтан Ниихэтэй, хузуундээ...— гэжэ басаганай харюусан тоолооной хусэд дуурээдуйдэ ухибууд бэеэ барингуй энеэлдэшэбэ. ТААБАРИ Бэлэдхэлэй классай багша Нурагшадаа «Н» абяантай, узэгтэй танилсуулха гэжэ байхадаа, «Нухэ» гэжэ угэ Нанаад, Нухэ тухай таабари таахыень хуугэдтэ дурадхаба. — Хэн таабари тааха дуратайб? — гэжэ багшань асууба. — Би, би...— гэлдэн, ухибууд бэе бэеэ урдилдэн, гараа ургэжэ, дарья табилдаба. Багша Нухэ тухай таабари хэлэбэ: — Газаагуур, хээгуур ажаллан, дохижол ябадаг, ажаллахаяа болиходоо, хаяада хэбтэшэдэг. Хуугэд иишэ тиишээ хараашалан, юун бэлэй гэжэ ухаал» 38
дин, абяа шэмээгуй болоод Нуубад. Гэнтэ Булад хубуун гараа ургэбэ. — Таанар шагнаад байгты. Булад, таабариин тайлбарииень хэлыш даа,— гэжэ багшань хэлэбэ. — Архикшан! — гэжэ Булад шангаханаар ама алдажархиба. Юун гэжэ тайлбарииень хэлэгшэ ааб гэжэ шагнаархашоод байНан хуугэд Дарья табин энеэлдэшэбэ. — Юундэ архиншан гэжэ Нананаш? — гээд, багшань хулеэн байба. Булад иигэжэ харюусаба: — Архиншан удэртве энэ тэрэ хунНво мунгэ эрижэ, гуйжа тайжа, дохижо ябадаг. Тиигээд Ьогтошоходоо, хашаагай хажуугаар унташадаг бэшэ гу?.. АРАЛ ГЭЭШЭ ЮУН БЭ? Табадахи класста географиин хэшээл боложо байба. Дуглайн Пархай багшын хэлэНые балай шагнаншьегуй, еедэ Нввргее харан, шэхэеэ «хайшалан», збЬэзлжэ Нууба. Гэртээ ошоод, амтатайхан пельмен-банша эдихэб даа гэжэ бодоно. Эжынь удэдэ газаагуур ехээр зайгуултан наадашангуй, сэхэ гэртээ ерээ Наашни, пельмен-банша шанаад байхаб гэНэн байгаа. Багша гэнтэ Пархайе ханада улгеетэй картын урда дуудажа еруулбэ. Тиигээд хахад арал гээшэ юуб, хэлээд заахаш гэбэл даа. — Хахад арал гээшэ эхэ газарНаа Нанжан шумбыНэн хушуун мун,— гэжэ Пархай хэлээд, карта дээрэ хахад арал оложо бирабагуй. — Арал гээшэ юун бэ? — гэжэ багшань асууба. — Хоёр хахад аралые ниилуулхэдэ, нэгэ бухэли арал болохо бэзэ,— гэжэ Пархай ушее сэсэрхэхэ Нанаатай харюусабал даа. ЖЭШЭЭ Дружинын соведэй зублеен дээрэ Дандар Дондороновой номой узэлгэ, мун журам сахилга тухай хэлсээн болобо. 39
Номдоо муугаар Нуранаш, журам сахилгашни дохолно, Нэхэлнэ гэжэ байжа нухэдынь тэрэниие хатууханаар шуумжэлбэд. Отрядайнь вожата Дулма Бардамова: — Эрхим туруу НурагшадНаа жэшээ абахаяа яанаш? — гэжэ Нануулан асууба. Тиигэхэдэнь Дандар удаан бодолгото болоНоншье юумэгуй: — ГатабНаа жэшээ абадагби. Тээсгэн бодолгын шалгалта дээрэ хоёр жэшээ буулгаа Нэм. Усэгэлдэршье ород хэлээр диктант бэшэхэдээ, тэрэл ГатабНаа гурбан угэ хаража буулгаа бэлэйб. Иигэжэл, жэшээ абажа байн гэЬээмни, ходол «хоёрые» табижархинал даа! — гэжэ харюу угэбэ. „БИ МЭДЭНЭЛБИ ДАА!“ Душэтэй эсэгэнь дурбэтэйхэн хубуугээ хутэлНэн, колхозой туб хотон соогуур алхална. Хубууниинь уйлсын хоёр хажуугаар жэрыНэн гэрнуудые заажа: — Энэ хэнэйхиб? Энээхэниинь хэнэйхи болоноб? — гэн, абаНаа асуужа, хашараабал хаш даа. Штакетник хашаатай, шифер хушалтатай, ногооноор шэрдэмэл хаалтатай сонхотой шэнэ гэр заажа, хубууниинь асууба: — Одоол энэ хэнэйхиб? Эсэгэнь мэдэжэшье ябаа Наа, залхуураад: — Мэдэнэгуйб! — гэжэрхибэ. — Та убгэртэрее нютагайнгаа айл танихагуй, тулюур лэ байнат даа. Би иимэ бишыхан аад, мэдэнэлби дээ. Энэ айлтнай Жамбалхайнхи гээшэ. Яагааб даа, Доржуудай гэжэ хубуутэй.