ชุดความรู้ สีชีวภาพผ้าบาติกและการสร้า ร้ ง สีจากพืชธรรมชาติ ผ้าบาติก สีธรรมชาติ คีรีว รี ง
คำ นำ ชุดความรู้ฉบับนี้ จัดขึ้นเพื่อถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับประวัติความเป็นมาของผ้าบา ติกสีธรรมชาติ และแบ่งปันความรู้เกี่ยวกับผ้าบาติกสีธรรมชาติ ทั้งการทำ ผ้าบาติก การทำ สีธรรมชาติ อุปกรณ์ในการทำ และเอกลักษณ์ของผ้าบาติก หากผิดพลาด ประการใดขออภัย ณ ที่นี่ด้วย
สารบัญ วัตถุประสงค์ 4 ประวัติความเป็นมาของผ้าบาติก 4 วัสดุและอุปกรณ์ในการทำ ผ้าบาติก 5 กระบวนการทำ ผ้าบาติก 9 กระบวนการทำ สีธรรมชาติ 9 เอกลักษณ์ของผ้าบาติกของกลุ่มลายเทียนบาติกสีธรรมชาติ คีรีวง 10
วัตถุประสงค์ เพื่อเสริมสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับศิลปะและวัฒนธรรมท้องถิ่นให้กับนักศึกษาและส่งเสริมคุณค่าทาง วัฒนธรรมและสิ่งแวดล้อม 1. เพื่อเสริมสร้างทักษะการเรียนรู้เพิ่มเติมการศึกษากระบวนการทำ ผ้าบาติกธรรมชาติช่วยพัฒนาทักษะการ เรียนรู้ของนักศึกษาในด้านการศึกษาทางวัฒนธรรม การทำ และประวัติความเป็นมาของผ้าบาติก ธรรมชาติ 2. ประวัติความเป็นมาของผ้าบาติก ผ้าบาติกหรือผ้าปาเต๊ะ เป็นคำ ที่เรียกชื่อผ้าชนิดหนึ่งที่ทำ โดยใช้เทียนปิดส่วนที่ไม่ต้องการให้ติดสี และใช้วิธีการแต้ม ระบาย หรือย้อมในส่วนที่ต้องการให้ติดสี ผ้าบาติกบางชิ้นอาจจะผ่านขั้นตอนการปิด เทียน แต้มสี ระบายสี และย้อมสีนับสิบๆครั้ง ส่วนผ้าบาติกอย่างง่ายอาจทำ โดยการเขียนเทียนลงไปบน ผ้า แล้วจึงนำ ไปย้อมสีตามที่ต้องการซึ่งผ้าบาติกถือเป็นงานฝีมือ ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะส่วนใหญ่จะทำ ใน จังหวัดในภาคใต้ของประเทศไทย ผ้าบาติกแต่ละพื้นที่มีเอกลักษณ์ลวดลายและสีที่ไม่เหมือนกัน ซึ่งอำ เภอลานสกา จังหวัด นครศรีธรรมราชเป็นพื้นที่มีธรรมชาติและมีวิถีชีวิตวัฒนธรรมที่หลากหลาย มีทั้งการทำ อาชีพปลูกผลไม้ ทำ สวน อีกทั้งยังมีกลุ่มลายเทียนผ้าบาติกสีธรรมชาติ บ้านคีรีวง ตำ บลกำ โลน อำ เภอลานสกา จังหวัด นครศรีธรรมราช มีการทำ ผ้าบาติกที่มีเอกลักษณ์เฉพาะที่แตกต่างจากที่อื่นคือการใช้สีจากธรรมชาติที่ได้ จากสีใบไม้ และพวกเปลือกผลไม้ต่างๆสีที่ได้จึงมีความสวยแบบธรรมชาติ ผ้าที่นี่มีหลากหลายลาย สีสัน สดใส
วัสดุและอุปกรณ์ในการทำ ผ้าบาติก 1. ผ้า ผ้าที่ใช้ทำ ผ้าบาติกควรเป็นผ้าที่ทอจากเส้นใยธรรมชาติและมีเนื้อบางในปัจจุบันนิยมใช้ทั้งผ้าชนิด เนื้อบางจนถึงเนื้อหนาขึ้นอยู่กับความต้องการของผู้ทำ ได้แก่ ผ้าซันฟอร์ไรด์ ผ้าลินิน ผ้าไหม ผ้าแพรเยื่อไม้ เป็นต้น 2. สี สีที่ใช้ในงานบาติกมีหลายชนิด ที่นิยมใช้ในปัจจุบันเป็นสีย้อมผ้าประเภทย้อมเย็นละลายน้ำ ได้และ มองเห็นสีโดยตรง โดยมากมักจะอยู่ในกลุ่มสีรีแอคทีฟเนื่องจากใช้สะดวกและมีกระบวนการไม่ยุ่งยาก
3. เทียน เทียนที่ใช้เขียนผ้าประกอบด้วยขี้ผึ้งมากเทียนจะเหนียว ถ้าผสมพาราฟีนมากเทียนจะเปราะหรืออาจ ใช้เทียนผสมสำ เร็จที่มีจำ หน่ายอยู่ทั่วไปก็ได้ 4. ปากกาเขียนเทียน (JANTING) เป็นเครื่องมือสำ หรับใช้เขียนลวดลายเทียนลงบนผ้า มีขนาดแตกต่างกันทั้งเส้นเล็กเส้นกลาง และ เส้นใหญ่หรืออาจใช้แปรงทาเล็กเกอร์แบ่งเป็นซีกๆ จุ่มเทียนเขียนลายบนผ้าก็ได้แต่วิธีนี้ใช้จะได้เส้นใหญ่ ไม่สามารถเขียนลายที่ละเอียดได้
5. กรอบไม้ เป็นกรอบไม้สี่เหลี่ยมมีหลายลักษณะ ใช้สำ หรับขึงผ้าในเวลาเขียนผ้าในเวลาเขียนเทียน 6. พู่กัน พู่กันสำ หรับระบายสีใช้ได้ทั้งชนิดกลมและชนิดแบนควรเตรียมไว้หลายขนาด
7. ภาชนะผสมสี อาจใช้ถ้วยพลาสติก ถ้วยแก้ว ถ้วยสแตนเลส แล้วแต่ต้องการและควรให้มีปริมาณเพียงพอที่จะใช้งาน 8. โซเดียมซิลิเกรต ใช้สำ หรับทาบรผ้า เพื่อให้สีติดทนนาน 9. อุปกรณ์ในการต้มผ้า กะละมังสเตนเลส หรือภาชนะที่สามารถต้มได้
กระบวนการทำ ผ้าบาติก 1. นำ ผ้าติดลงบนเฟรม 2. ร่างเส้นด้วยดินสอหรือทาบรอยตามแบบ 3. ลากเส้นเทียนตามรอยร่างด้วยดินสอ 4. ตรวจเช็คเส้นเทียนที่มีเส้นขาดตอนหรือไม่ 5. ระบายสีด้วยพู่กัน 6. ใช้น้ำ ยาเคลือบผ้าบาติกไว้ประมาณ 6-8 ชั่วโมง 7. นำ ผ้าไปต้มเพื่อเอาน้ำ ยาซิลิเกตและมีส่วนเกินออก 8. ทำ การซักล้างบาติกขั้นสุดท้าย 9. ตากให้แห้งพร้อมนำ ไปแปรรูป กระบวนการทำ สีธรรมชาติ 1. เก็บวัตถุดิบที่ให้สี 2. สับวัตถุดิบ (ใบมังคุด 1 ใบนำ มาสับให้ได้ 15-20 ชิ้น)
3. วัตถุดิบผสมน้ำ หมัก 4. นำ วัตถุดิบมาต้มให้ได้สี (วัตถุดิบกับน้ำ อัตราส่วน 1:1 ในการต้ม ใช้เวลาในการต้ม 7-8 ชั่วโมง) 5. เมื่อต้มเสร็จแล้วนำ มากรอง กรองเสร็จนำ หัวสีใส่ภาชนะปิดฝาให้สนิท
8. พร้อมใช้สี พื้นที่ให้สีธรรมชาติ ใบหูกวาง ให้สีเขียว แกนไม้หม้อแตก ให้สีม่วง ลูกเนียง+เปลือกเงาะ ให้สีดำ ,เทา แกนไม้หลุมพอ ให้สีน้ำ ตาล ขมิ้น ให้สีเหลือง ใบมังคุด ให้สีแดง,ส้ม,ชมพู เอกลักษณ์ของผ้าบาติกของกลุ่มลายเทียนบาติกสีธรรมชาติ คีรีวง เอกลักษณ์กลุ่มลายเทียนบาติกสีธรรมชาติ คีรีวง ตำ บลกำ โลน อำ เภอลานสกา จังหวัดนครศรีธรรมราช 1. ผ้าบาติกทำ มาจากสีธรรมชาติ โดยใช้วัตถุดิบจากชุมชน เช่น ใบหูกวาง แกนไม้หม้อแตก ลูกเนียง เปลือกเงาะ แกนไม้หลุมพอ ขมิ้น ใบมังคุด เป็นต้น 2. ผ้าจะมีลายแตก สีไม่เรียบ เป็นผลจากสีธรรมชาติที่แตกกระจายไปทั้งผืน ที่อื่นจะทำ ลวดลายเกี่ยวกับ ทะเล แต่กลุ่มนี้ใช้ลายเส้นเพื่อสื่อสารเรื่องหมู่บ้านคีรีวง อย่างดอกไม้ก็ใช้ใบสิงโตพัดเหลือง ลายเฟิร์น ยักษ์ ลายบัวแฉก เป็นลายเฉพาะที่มีแค่หมู่บ้านคีรีวงเท่านั้น 3. ผ้าบาติกแต่ละผืนจะไม่มีซ้ำ กันสักตัวจากการเขียนมือครั้งละหนึ่งชิ้น 4. ผ้าบาติกจะไม่มีแพตเทิร์น ไม่มีแบบร่าง เขียนสด
โกศล พิณกุล. 2545. เทคนิคการทำ ผ้าบาติก. กรุงเทพฯ : ข้าวฟ่าง จำ กัด นันทา โรจนอุดมศาสตร์. (2536). การทำ ผ้าบาติก. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร ศุภนิตย์ กีรติจริยโสภณ. (2547). ศึกษากระบวนการผลิตผ้าบาติกในจังหวัดภูเก็ต. วิทยานิพนธ์ มหาบัณฑิต สาขายุทธศาสตร์การพัฒนา มหาวิทยาลัยราชภัฏภูเก็ต. อ้างอิง
ผู้จัดทำ ชุดความรู้สีชีวภาพผ้าบาติกและการสร้าง สีจากพืชธรรมชาติ 1. นางสาวกัลยรัตน์ ไหมทอง 2.นางสาวณิชกานต์ บุญชากร