suluk pedhalangan s padmosoekotjo

' Suluk Pedhalangan

Di cetak dan ditefbitkan S ULU K P ADH AL ANC,4.V AB.4S,4 J,\ IV I. KI N A
PT, CITRA JAYA MURTI
Jl. Rungkut Industri II/18, Tilp.: 818450' INGKANG LERES TUTI?N ,Ii,4 ?R,1NG/NING
TEMBUN G .'I'EXIBLINGIPUN
SURABAYA
Kaimpun dening

S. PADMOSOEKOTJO

Dlnnd.hanggula

Mamrih manis palesthaning tul.Ls, pinengetan Sl4-

so Pot)rg tanggal, ping pitulas wayah sorc, ,ltei

sangkalan taun, SUK-4 WULANG TRUSTHA SA-
J.47.t, jumbuh lan walsa Jawa, Jimowal ing win-
dn, Kuntham ing mangsa Soddho, Illadilaual ping

Wolulihur rflarengi, ARUM LUHUR TRUS-

THENG TYAS.

Dhandhanggula

Mamrih manis palesthaning tulis,
pinengetan S/asa Paing tangge|
ping pitulas wayah sore,
,llei sangkalan taun,

SUKA WULANC TRLISTHA SAJATI,

jttnt ttul.r lan warsa Jawa,
Jimaoal ing w)nrlu,
Kunthara ing mangsa Soddhc,
llladilawal ping ll olulih ur marengr,

ARUJII LUHUR TRL:STHENG TYAS.

Nuwun,

Sarehne pangecapan durung saguh menehi
tandha-tandha ahsara hang samesthine tu-
rnraping panulise ahsara basa Jawa - Kuna,
mula para maas hersoa migatosahe seratan
tangan hang hapacah ing saben bab ing su-
luhan. Semono uga panulise pepet ing ah-

sara Latin, hang hudune nganggo tandha

caping, durung bisa minanghant.
)lfuga aja hurang ing pamenghu.

^5'I{N' T,,1R// ? NA SIONAL PEWAYANGAN
WAAIGI"
/NDOITS/A "St,\?

Gedung Joang 45, JI Menteng Raya 31,

Jaharta Pusat.

PR,4 tt..1 c.,1 ],r,l

Kanlhi bingohig manah ltula minonghani
pantundhulipun Redahsi Kalou'orti Xliwon
JAYA BA \' .1 supados ud.hu renrbog mahargya
hababaripun btthn SLILUK P.tDH,ILANGA^'
lBAS.l J.{ ll7 KI.\,1 seratonipun Bapak Podtrto.

soenD 0 o.

Serat-seratanipun Bapah Padmosoehotjo
inghong gand.heng kalilon peuayanEan sarta pa-
dhalangan sanpun hathah sanget lan isinipun
sae, basanipun mentes lan seheca dipun waos. Pa-

ra Dholong sarta sutresno pewo\,angotr/pad.halang-
an saged mebohi seserepanipun sarono tnaos lan
ny inau serat-seratonipun Bapah Podmosoe ko tjo,

priyantun uredha ahli hasusaslran Joui inghang
pantes tinulad lelabetanipun ing jagading ha-

su sas t r an p arl h a la nga n.

Joqqding peuayowon/padhalangan saya
gengseng sasampunipun hadhapuh orgsnisasi-

orgorrsasr peuo!angcn/podholongan hadosla Jlugi'mugi sata halhah priyantun llredho
lo lludha /ndones{a hg/rang Adsd( ftl.u/rrli {sr
I )PEPAD ( Pe rsa tuan Pe <lolon Ean ltt<lonesia i nF
hanE anl}adhlhi cobanE DtE 22 Pntpinst. \'o tn! Kapustal?otl llor'arrA had0n" Bopul: I'adntrt
yoqFn /\A tt',t NC1 lPe bnaatr Peu ovang'rtl
socho lj() punih0
Indotlesia) ing Joltartn sorto S?l?retariol r'asional
Peuolangon Indonesia (SENA It ANCI) inglntrE / --, (Jr}a4&t/:r. ljltt/A/-g;E/_a>r:u'_s,, ! J78,

n oan Ei m p u sc dor_ orgo,1 isosi p e w.-1.' otlE a I t / p a d h a ,. ? &,6L. GL ;!*nn:-<q A'\
G4
langan. Sekretar.rls JehdeiaL

yoyosDD NAlt.,lNGl ngodant P|oleA Pcr
pustahdon Woyong itgharg anglempalio lt?,| tlas'
hoh sorla pcnerbilott pelt(rbtton ltq+'ng'tPt pc
uayangan/padhalangan inqltrnE kaserat itrg basa
rnenapo kamav,on maul ahsoro rn+'napo )tento'
u)on dipun wragadi dening Pemerilloh D X.l.

Johorlo.

StNn W.1NGI diPtn dhoquh itlq taun
lg75 sesampunipun liongres Nasio al Pe'
ualalongan Indonesia l:a I/1975, latr nemoe

meniha sompun hoDontenahen ]iongrcs lro
sional Pewatangon Indoiesia ha'II/1973' sala'

jengipun soben gang6ol lourt sep$atr'
Ing Yayasan NAIIANGI hula hapaloh nga'

dani Proyeh Perpustohaon Wayang inghang ha'
jawi anglempahahen buhu/penerbitan/nashoh pe'
uayangon ugi damel lerjemohanipun dhoteng
b'afI ladonesio, iupados ntutiara mutioranitg bu'
dayo pewayongon saged hosebar ilhole E soi't
alenging Nussntorc, dodos godhohaning Bangsa
Indonesia inghang tnaneha'uotni suh'nipun'

4

Atur pangiring.

Nuwun,

Anggen kula ngimpun,,Sul!& podholqngsn

oboso JorDihino" kanthi kalrangan tegesing tem-
bung-tembungipun, sasampuDipun kula miEng/
mangretos bilih:

1. Suluk-suluk abasa Jawi-kina ingkang di-
pun-ucapaken dening para dhalang, ingkang sam-
pun nate kula pireng wonlpn ing pagelaran rjng-
git purwa utawi raking giyaran R.R.l. umumipun

sami hiranE leres.

2. Serat-serat,,gegordn sinou ndholanq'-ing-
hang sampun nate hula $aos. cakepaning suluk-
sulukipun ingkang abasa Jawi,kina. unlumipun

inggih kirarry leres.

3. Para dhalang ingkang sampun nate kula
takeni. umumipun sami boten mangretos dna-
teng suraosing cakepanipun suluk abasa Jawi-

kina ingkang dipuD - ucapaken.
Sapunika jaman pembangunan. Padhalarg-

an inggih prelu tumut dipun-bangun. Ingkang ki

rang leres, prelu dipunleresaken. Suluk-suluk-
ipun dhalang ingkang abasa Jawi-kina kedalr ke-

nging dipun - tegesi secara ilrniah. Dhalang pi-

yan)bak kedah mangrelos dhaleng suraosiIlg ca.
kepanipun sadaya suluk ingkang dipun-ucapaken.

Suluk padhalangan abasa Ja\vi-kina punika. nget, cakepanipun botetl kenging dipun-ewahi ing
sapurun-purunipun kemarvon. Sa)'a boten ke-
meh sada) a pe thikan saking l--1 /i.1 ll7_\' lj/1..1 ngrngj maDa\ri anggenipun ngewahi punika njala-
RATiIYUDDII:l karlalipun Irlrpu Sedah lan
ri cakepanipun Ar11{A lt'lN lajeng dados ungel-
Empu Panuluh ing jamanipun Prabu Jalabaya tttrq"latr inqlarrg lanpo tctrs funika lanra rgr,-
(Kediri). Wonten 1 ingkang
pethikan saking sd/r utaiyi mbibrohoken KAKAWIN.
(rt{A t t.\' 1i,1,}t.t }11.v,1.
Prelu kawuningan :
Wonten ing buku punika. suluk-suluk abasa
Jawi-kina kasorai ingak.uru jart katL)s uslinil)ut1. 1. Suluk-suluk abasa Ja\ri-kiDa iDgkang ka,

Ugi kaserat ing aksara latin, kangge para sadhe- wral ing buku punika namung Drituntt ulg./lptlll
rck iDgkang kirang pana dl)alenq aksara Ja$i.
Kolrorlil punika saben 1 sloka utasi 1 pa- inEhang asli, tanpa wewahan lvanda ..() ingkang

desrvara - 2padadirga: l padapala. I)hapukan- miner\gka horubangatl.

ipun Kaka\rin awelraton l.,I\IPALI lan CtIRtL 2. Suluk abasa Jawi-kina ingkaDg kanggc
1-iG.f.a[ I uta{'i DHO^" G-l)Hl \'(}. ADA-ADA (ada-ada grcget-saut), limrahipun bo-

ldr?poh punika kathahing wanda saben 1 ten ngantos dumugi wekasanipun sloka. \\'onteD
ing pundi kendelipun (pedhotipun). boten prclu
padapala. G.rril ar1llong punika suwanten anteb kapmtelakaken ing buku punika, sabab para dha-
(aNrati. Lagh! a{lirlr{J punika suwanten anlpang lang temtu sampun ngretos.

(entheng). 3. Katranganing tembung-tembung ingkang
kawnt ing buku punika saperangan ageng mitu-
Ingkang kalebct GLII| U punika ungelipull
rut Oudjauaansch-Nederlandsche Woordenlijst
wanda ingkang : I i\swanten panjang. II Wanda
door Dr. H. H. Juynboll. Satunggal-kalih wonten
marva ,.." uta$i ..o . III Wanda sigeg. Sanesipun
ingkang miturut Bausastra karanganipun J. I'. C.
tigang wami punika kalebet 1,,.1(;IJt,'
Geriche lan T. Roorda.
G{.I1ll uta$'i 1,..lOI1I'punika boten na.
Sadaya panyeda (kritik) ingkang tumuju
nlung pinanggih wonten ing sab€n wekasaning murih saening isinipun buku punika, badhe ka-
tampi dening pangimpun kanthi atur panuwun.
padapala, nanging ugi pinanggih wonten ing wi-
Pangimpun
witan lan tengah-tengahipun padapala.
S. Pad.mosoehotjo
Sarehning dhapukaning KAKA tylN puni-

ka ngangge wewaton ingkang GUMATHOK s^-

8

$'tta.* AA p,,,*a1,-"W- X",,-.
q, ^dt. al*^-P**,;*f,-c,+1-:*r;- k""?"- W.."***r"*
(?, Wra/r,.14oea .lu!.an/ta,,e, L , 1L , 2, d.
t n-1,a|",LCl b1.a.,o, ,"". 1-,,i*,X 6, i, r,-,i-.,1),
papy),a,u (t^de o.
q pi-9\
t.'? 4^,oos Aeh-*1..,t,*dL.?, k;,aLi.
-W'4qiB516o.../Ah.-L."."ygl4.a2aL"q/'."^^a:a,=l--4,*4^A;"=';d,.Lt-*^"n.",.x-.'a..;;i24%4"r4o-Ai%"-^6un-;-,t^*+"A;Ul:^-,,*ira"J%-9y,1--:lL-.=-;*1*,."4,t*""--('l.-,h,I-T3,,""g+1X'1,o[',r-,L\,,,o.*^.'*,^^,,-Ll"poxX*,'t,-'4al*^,'tJtL",h;i,6\f"at^J,-,;X&,t..-.;L,oeeU^,l",L,-*,l*i?ile-A,e6,-rlJhL-,r-"tA".*,nx.-,^-.
J*.4'-1h7 h^l-n a?4,1't"@-h,llo' rf-&"y.gfu&Ia."d.I+.,,"a,<,ii.r',t

b44"a44,,v
a6-.4,,1; ,t,A","t*t. e*"^,4;J1^*--^L--.+*.
aLi, .L',^ap" t,. eLLl* ..ai.,,-.

l0 11

ffiffiw#*'\I"h- I
@^"
*^."''^--gla' "'1;".".,-\f'"-rhLr".,*r",'r^"" XJ.".

€, air' .",a€o{z,:dp.,'i"' 8\ 1, 471t. g 2 ft '.a,,' t'
"*"K7:X,46?Xffi{;- -s!* $tl*ri* rr* v; ??2
7 Z *:s " V

^

2e,1', @ 'o eF-,vL-2 g, ..,2!, r7ei2-c,*a
*r &*%fu-?4? ry q
?^4.-a*.-,-*vs,""-**,rz,,.a-.!&Li*L-.,*-l*^,lr-.,a"^-,p1* i*^..2,--'
Wft.@'. *f,fWi t lil.-'

Ing nginggil punika dipun-wastani sekar
(tembang) Sardulauil! ilita, tegesipun doldrrd,r
sillo Isinipun. nyariyosaLen candraning ka-

endahanipun kadhaton Ilastina ing wanci dalu,
pinuju padhang rembulan.

l2

Sekar ing nginggil punika kangge ing suluk- warnining sesotya (Indonesia : segala ma-
an laras slendropdlhet nenent ogclg ingjejerka-
witan. Ingkang saklangkung Inathuk lan mathis cam manikam).
pi]ambak dipun,suluki makaten punika, manawi
Jeler ka\r,itan nagari HastiDa, sabab isinipun sekar 11. Tawing = tebeng, srawing: aling-aling ? (ln-
punika nyaDdra kaendahanipun kadhaton Has-
tlna. donesia : tirai, tabir).

1 Katranganing tembun g-lembungipun : 12. Sinarvung dipun-salur.linapis.
f3. Suji = Mri, sunduk. II Sulaman, renda.
Lengleng = anglamJami (Indonesra: meng- 1.1. Saksat sekar ning suji = pepindhanipun

kados reronceniDg sekar (kados sekar ri-

2. asyikkan, menyebabkan orang teryesona). 15. ll oDce ). llhanumati : papan--padunung-

Ramya = endah, nengsemaken. Indonesia: Ungguan

indah, mena\ran hati. anipun Bhanumati (lng padhalangan : Ba.
nuwa I.
3. Cacangka (kawaos : sasangka) = rembulan. 16. Yan amrenr alangii mwang natha Duryyo-
4. Kumenar (kawaos : kumenyarl = suntoro[,
dhana =fnanawi sare alelangen (sih_sinihaD)
sumuDar. kali)'an Prabu l)urt.i.odhana.
5. \Iangrengga rum ning puri = ngrengga ka_
endahaning puri (kadhaton, kaputren). 17. Lango = endah, kaendahan, klangenan.
6. Nlangkin tan pasiring = saya tanpa tan_
Alango = alelangen (sih-sinihan ).

dhing, sa!a ora ana kang madhani (enda_

he). Suaraosipun:

7. Haiep ikang umah ntas : endahe suvasa Endah anglam-lami (warninipun) rcmbulan
ingkang sumunar ngrengga memanising puri (ka-
kencana.
dhaton), (njalari) saya tanpa timbang (boten
8. Lrvir murub riDg langit : pepindhane
wonten ingkang nyameni) endahipun suyasa ken-
(omah mas kang sumunar iku) ka],a murub cana (griya enas) punika, (sorotipun sumunar)
pepindhanipun kados murub ing langit; punapa
9. ing langit. malih tebengipun linapis sesotya maneka warni
10. ingkang pepindhanipun kados sekar finonce, (ing
Tekwan = sarta, lan maneh, apa maneh.

Sarwwa-manik = sesotya maneka wami, sa-

14

15

ngriku) papan-padununganipun (Dewi) Bhanu- 2
mati; manawi sare alelangen kaliyan prabu Dur,

yyodhana.

g3^.3-:,lAl€2A"X@-r"4-r,g.o\.mJr-.:*4",'*ge' r77?,&32oa"tm-t{\

n, azugt <otyttiann21*V7 nne a'E1,p

^:#'

v
y4r.:r.?o\.',-".t":aH',,'r:7v,3|4?n Zg *X" 2

'4,'"rty '7"42

W - 7t"-'

Sekar ing nginggil ptrnika nyariyosaken Pra-
bu Kresna nalika dados dutanipun Pandawa tin-
dak dhateng Hastina, nedya nganteb tekadipun

Korawa {Duryodhana, ingkang suraosipun :

,,Aluw11g ngulungaken wewenangipun Pandawa
sapalihing nagari Hastina, punapa milih dumados-
ipun pelang Bharatayudda".

16 17

Ing sekar punika dipun-pratelakaken : 8. Nararyya Kresnan laku = Prabu Kresna
7 Parasurama (punika Resi Ramaparasu utawi
olehe tindak, tindakipun Prabu Kresna.
Ramabafgawa), 2 Kanwa (punika ugi Resi),
9. Kresnan laku = Kresna + an (olehe, anggen-
3 Jonolao (punika Prabu Janaka Ratu ing Mithila
ingkang manawi ing padhalangan sinebut Ratu ipun; + 1sLu = Kresna anggenipun tindak,
Mantili), sami ndherckaken Bathara Narada. Tiga-
tiganipun (Parasurama, Kanwa, Janaka) sampun tindakipun Kresna,
se da, lajer,g osa lira de wa. 10. Sirang Paracurama, Kalwa, -----.. = pan,

Wondene ginanipun s€kar ing nginggil pu- 11. jenenganipun Paracurama, Kan$'a, ----,
nika wonten ing pagelaran ringgit pufwa kangge
sulukan ing soso/r'lpLrnipL4 sulukan pothet nenem Janakadulur Narada = Janaka + adulur (se-
ageng, ing saderengipwr wlwit ginem
sar€ngan) + Narada = Janaka sesarengan ka-
Katran ganin g tembung'tembungipun :
Iiyan Narada,
1. lrngeng = endah, asri, nengsemaken
2. Gati - kawontenan. llawan = margi. 12. Karyya = ayahan, padamelan. (lndonesia:
3. Irngeng gati nikang hawan = as - n€ng'
tugas, pekerjaan).
semsken kawont€naning malginipun,
13. Bhupati = bhu (bumi) + pati (pangageng) -
4. Sabha = bangsal papan sarasehan, papan
raJa, ratu.
rembagan; pendhapa kraton.
Suraosipun :
5. Samantara - boten antawis dangu (In- Asri - nengsemaken kawontenanipun margi
ingkang o)gener) dhateng bangsal (papan pirem-
donesia : sementan itu, segera sesudah itu)
bagan) Hastina. Sareng tindakipun habu Kresna
6. Tegal Kuru = ara-ara Kuru (Indonesia : ta' dumugi ing am-ara Kuru, panjenenganipun ke-
panggih (kepetiuk) kaliyan Paracurama, Kanwa
nah lapang Kuru),
lan Janaka (ingkang sampun sami asalin dewa)
7. N?raryya = ndro (tiyang) + arlyd (minulya, sesarengan kaliyan (Bathara) Narada; (sakawan

sebutanipun darah luhur). lng sekar punika punika) sami tumut mbiyantu pakaryanipun (tu-
tembung, ,,naroryyc" sami kaliyan : .&abu.
gasnya) Sang habu.
l8
l9

3 Ginanipun sekar punika ing pagelaran dng-

Sekar ing nginggil punika nla yosaken na- git purwa kangge ,pda-sdo greget-saut" ing pa-

Itka Sang Ghototkacd (iDg padhalangan : cathut- thet sanga.
kaca) kadhawuhan dening habu Kresna ndikaka.
ken lumawan krodhanipun Sang Karra utawi IrikaKe trangatring temb ung- te n b ungip un :
Sang Arkkasuta, inggih Sang Suryaputra (wonten
ing madyaning perang Bhantayuddha ing dinten ing wekdal punika. ing nalika puni.
ingkang kaping XIV).
ka. (Indonesia : ketika itu, maka).
20
Ghatotkaca = Ghata (kuwali) + urxaca
(sirah, rambut ing sirah ?) = ingkang sirahi,
pun awangun kados kuwali. Ut = nginggil,

puncak. Kaca = rambut.

3. Kinon = kon + ses€lan :in = dipun,dhawu-

hl.

4. tr'lapagarkkasuta = mapaga (supados ngla-

wan) + Arkkasuta (putranipun Arkka. Ba-

tham Arkka punika Bathara Surya. Dados:

Arkkasuta punika kajengipun putranipun

5. Bathara Surya, inggih punika Sang Kama).

(Sang Hyang) Arkka = Aditya, Aruna, Sur.

ya, (Dewaning) srengenge.
6. Ira = paranbang tumrap ,,slro" (pratama,
purusa utawi : orang ketiga), lintrahipun
kakendipun-jarwa
, pa!1ja1et1got1i) utt".
7. Tekap = dening (Indonesia: oleh).
8, Tekap ira Kresna = dening pa|jenengan-

ipun (Plabu) Kresna.

9. X{uji = mangalen'rbana,

21

10. Cakti nim = kasektening pan.ienengan- wuhan lumawan putranipun (Bathara) Arkka
(inggih punika ingkang apeparab Kama) dening
ipun, inggih punika kasektening Ghatot- pan.lenenganipun Prabu Kresna; Partha (Arjuna)

kaca. laFng mangalembana dhatcng kasektenipun

11. Sang inujaran (ujar + seselan : l + panam- (Ghatotkaca). Ingkang dipundhawuhi (inggih pu-
nika Sang Ghatotkaca) sanalika punika ugi kati-
bang: on) = ingkang dipun-dhawuhi (ing- ngal monghog panggalihipun, (kanthi) gembira
marak (dhateng Prabu Kresna) matur (makaten) :
gih punika Ghatotkaca). ,,Kawula rumaos begja, amargi wonten dhawuh
(paduka) dhateng kawula".
12. Wawang = tumunten, enggal+nggal, sana-
*!F*
lika punika ugi.

13. Masemu = katingal radi, katingal kados.
14. Garjjita = I suka-tena, monglog manahipun

II Kendel sanget, tatag-tanggon. III Angkuh.

15, Harsa = seneng, gembira.
16. trlarek - nlelak. ngadhep (lndonesia : men-

dekat, datang menghadap).

77. I{awacana = wicanten, matur.

18. Bhagya = begja. (lndonesia : berbahagia).
19. Yan = I Amargi, jalann. II Yen (manawi).

III Mbokmanarvi (Indonesia : kalau-kalau).
IV Bilih (Indonesia : bahwa). V Ing basa

20. IPnadtoikne:sisaakluagleubneiptu,n,kaatteagpeesm: eanbtdini,gk: al$duftl"a.
:(lndonesia : budak, hamba).

Patik nrebati abdioing ratu (budak raja),
inggih punika:oftu (Ngoko) = Kmma ing-
gil : kawula, adalem (abdi-dalem).

Suraosipun :

Ing nalika punika Sang Ghatotkaca kadha-

22

4 alam ing Ilartina ing i{anci dalu ngajengak€ ga-
gat rahina. \alika punika Prabu Kresna dutani'
*,6,//$. ".e:JB \:.:Jit. at 7ft'r,!,,\ pun Panrlarva ntare \eontrn ing sulasa pad|lc'
: 7:q.rty7_4-r<to:2!.a-'nd442v\
E "L?Zt/.o i-7T -" ar...rth manipun Sang lli/r/)". dcyeDg nindakaken avah.
anipun rcnrbagan laI\an Kora*a- Dados. Prabu
24n2 roi.?,a
). #aE?* r;"" Kresna dereng priksa antebing tekadipun liorarva
.*u"7gt,g7""q*
E e':s "- "7, n u^,tnr,.,rw (Duryodhana),,alluun! ngulungal;en u't'Lue-
t&ngipun P(ltklau'u saltalilring nagati Ilo$lit1a,
-",-:"*:g- puttapa nti|ilt <lunwlDsiprtn p?rattg ]]hatoIaJ,ud-
V .V l(Zcz nz Q3s a.' *V .ian .<z a'z
\\'onte iIg parrlatan ringgit puma sekar
'b;ffi##ffi,w/V'L , ln atf-,"- f,a.q A,,,?,, lllJ(l/llo pu ika karr;1ge sulukan palllcl /xClr.\ uru

*rryy:-ray*fuffr;M* eo.I|/>t-"i, '[emhr.rng ..rrrcrr-trrr" punika asalipun sa.
king leD)buDg Xa\vi DtaNi Jaui'kiDa Inslinipun
^t saking basa Sangselcrtal ../)r d -\'r / d-. lcgpsiptrD
--t-Aq'affreyAf1;,r4-**eaL3 r,,14UA,,,1"""-lil:"--,
1,-*"^- "Q,f."-L- : peksi ..lr c l o 1, . Dados. pathet .,D?oir.\ lr,o '
Atelrr-vLla^40a"1*rL,n5L,-/.Jq.^X4 I-"JL,-,'-',rlr" -4:'1,
t('g('sipun patb('t ..rrrcrzli . \lilanipun dipuD-\ras-
lng nginggil punrkir rl)l)Dr).\astatli sekar fani pafhet .,Drun)utu uta$'i palhet ,./D.rdlr',
ll' i s d r.l i I o, isin;puD nlari) osaken candraning
sahab patlt' r p,rrika pa git|ltsgcDiprrn nranawi
2,r sampunpIr!l: a n .l i rr g. wata\i is wi\'it lam

03.00 dalu. Pagelaran ringgil purwa (ringglLal))

purika kedalripun drpr.Ltr'tindakak, n irrg watt, t

dalu. kinlen.kiot€11 !vi\t'lt ianr 21.00 Partgang'

genipuD pathcl : janr 21.00 iarr) 21 00 l)atl)ct
rrrrrcrrr. lanr JJ.00 jan 03.00 palhrl v7/r{o
1am 03.00 - Jam 06.00 path{'t r?drr.}'ri/"

:;

Ka trangan ing temb ung-tembungip un : I Akung = ogalami kasmaran, nandhang
brangta(Indonesia l mendefita sakit asma-
1. Meh rahina = (wancinipun)ndungkap raina, I
ra, jatuh cinta).
meh siyang. ''{l
74. Saketer ni kidung ning akung = kados pa-
2. Meh rahinasemu bang = meh(ndungkap) + I ngengiking kidungipun tiyang kasmaran

rahina(siyang) + asemu(radi) + bang(abrit) utawi nandhang brangta.
= (wancinipun)ndungkap siyang, (ing sisih
wetan lan gitipun katin gal)radi abrit. 15. Winipanca = sulingipun tiyang Indu.

3. Hyang Aruna = Hyang Arkka, Hyang Adi- 16. Lwir wuwusing winipanca = kados suwan-

tya, Hyang Surya = srengenge. tening sulingipun tiyang Indu.
17. Papetaking ayam wana = klurukipun ayam-
4, Ogha = sesakit mripat.
5. Rapuh (rapu) = kesel, lesu, lungkrah, nglo- wana, cekikeripun ayam-wana.
18. Pagagan = papan(pasiten)ingkang katanem-
kro.
an gagi (lndonesia : perhumaan).
6. Kadi netra ning ogha rapuh = kados(abrit-
19. Mrak anguhuh = peki melak nyengungong
ipun) mripat in gkang(ngleresi) sakit.
:(ngundang-undang).
7, Kokila (Bausastra J.F.C. Gericke - T. Roor-
da : de zwarte of Indische koekkoek) = 20. Bhramarangrabhasa kusuma bhramara

peksi engkuk. (kombang, tawon) + angabbasa(man$u-

8. Cabda ni kokila = swantening peksi eng- rah, ngrisak) + kusuma(sekar) = kombang

kuk, ocehing peksi engkuk. (tawon) man$urah sekar.
9. Ring kanigara = ing \rit kanigan.
27. Rahasya = I wewados(Indonesia : rahasia).
10. Keter = geter, Indonesia : getar, geletar II Pawestrenan(Ngoko : pawadonan).
Sakeier ni = kados geteripun, kados pa- Parahasyan = senthong patileman, kamar

nglengikin g, kados pangrengihipun. pasarean(Indonesia : kamar tidur).

11. Kidung = tembang(Indonesia : nyanyian, -Parahasyan arum kamar pasarean wangi,
endah(Indonesia : kamar tidur harum).
syair).
27
12. Kung = sakit asmara, sakit brangta, kan-

dhuhan rimang, kasmaran.

26

511fdos11)rr? l D-
{Wancinipun) meh ndungkap raina, srcnge'
a'I,ta?r;n.r-tt4rtrig',ny?a2'i'a*';a:;:4V7EVo&'m&!g2o_t
n(e(larrgrt ing sisih w€lanl katingal seB1u abrit, ?ugy, 7e* --.E f ,rr 2.rtit-trrr,
kados{atrritipun) mripat linlkang })Aleresi) sahit. ^"oSt:^-t"tl4fi.i!',t/2 n
ocel)ing peksi engkuk iDg Nit kanigara kados su- no
^-; mt^<r t
\al)tt'lr pangrengiking kidur)gipu)) ti]ang narl' ,ati a<

dhaDg brangta. Pindha ungelin g sulin gipun ti] ang lng nglnggil ptrnika nanlanip(r' stkar
Indu cekikerinA avanl-\!ana ing pata(en: peksi ll h r tt nt u I tI tl i lars I 1d, tegfsipull : I\o'l
nrerak nl engungong undang-undang, koDrbang
(ta\r'oD) maDgrurah sckar ing kamar pasarean wa- batll l)ttl<11 1(tl1l(''rr' [sillipun ]?\'rll'1r'a iia\\'on_
tonnnipurr SLrtr't'laliir't(ardj Survcla) Surtela(trt
n (i(e dalr ). ptlnikil d(llullgilr( l)asal)ggrahnniplllr sc'lll /i'r
,,tt,,,tt,,,u .at,atlral)itlanipull tuo''tn1n' tralrka
L'alh.tan : ngrabasa nagari '/-1lrtalirr (in.g padhalangan: \ga-
letlgla) Itlllla\an Prabtr I)asamuka sa\ra(l\^ba'
Jliturut oucli!ri(anscll \ederlandschr
\'()ord('nlijit rloor l)r. ll.ll Ju)-'))boll, t{D)bur)g lal)lPun
J(baa$sai.}\i\inalann.pdai)ta: hIansdrodn/reslliar'gkoasma..rs/t.id.rr/rrrf.a,Jr'a,-icvil:"'
t9
qpDll|l,))p palil' rrrarr. larrrar 1';1.;'Ipx11

:S

wont-u,ralK.opn_aul,tna.annlptl.coaeul:kh*laarnrtt_(,t./it?t]onk/na"Jt/nluagprrgoalegujaenAlaiylooreaesnilialaknraininpggputsgnaeritkrhsaeipnIukgragmwnegaatagnnegluinbsraeua--- jalada = sarining sekar ingkang sumebar

,r. Kalnnqqalng lcubunp-lambuneipun : pepindhanipun kad06 mega.
.r-arn | Jahnawi toya. ugi areges :
benga- Surcosipun :
wan (i.a_ngga.
2. Yahning = ya (lndonesia : ra) + ahning Toyanipun(tlaga ing Suwelagiri) bening,
( benin g).
3. (jembaripun) tlaga (ngilak-ilak) kados langiti bu-
. l,Jafali.h,-tnitfai,kl.a)khkanaddiniogstal.atnonqlgaitni.tipuangabte,vniitnagr.ipun ngi_ lusipun kumambang, (bundering badanipun bu-
5. lus punika) pepindhanipun kados rembulan. Ka-
Mambang tang pis = kurgambang bulus-
rpun. dos lintang-lintang(ingkang anjrah ing langit)
6. oWouslarnemupbaunt)aan.nIjnkagk_anpgepdiinpudnh_apneippinudnhak_a_ pepindhanipull sekar-sekar ingkang sumawur,
{afien. kados rembulan punika bundering
sai-sarinipun sekar(lndonesia : tepung sari) su-

mebar kad06 mega.

Calhelatt :
Tembung.tembung .,n1ambat1g tang pas"
(bulusipun kumambang), kathah dhalang ingkang
klintu .,hentbang lapds". satemah lajeng tanpa te-

ges.

badanipun bulus Ltgkang wonten ing lla.
ga punika.
7. Winmng tul].ang kusuma ya suma\!ur _
kados linr.ang-linrang (ing: langir) pepin_
SdLhuaamrinr1iapuI.n_Ssseeemkkaearrb.-asIreI( kIanSrdaorinjnngeipksuaiannt:sseslkeuarmsr(eaIrnwadukor)..-
d^ .
9,

10. ne$a : hpung sari). + ikang) sari kadi
Lumra pwekang(pwa

30

6 punika Nlahasenapati Bh isma( De \rabrata) liwung
pangamukipuD, nganlos wadlabala Pandawa ka-
Sekar ing nginggil punika nyariyosaken sa- thah ingkang pejah. lDg mangka Arjuna, sana.ian
perarlganing kawontenan ing madyaning Bhara- sampurr dipun-dhawuhi dening Prabu Kresna su'
tayuddha dinten ingkang kaping X. Ing dinten pados tumunten mrajaya Mahasenapati punika,
32 dereng karsa nglepasakeD saniata pamungkas. Ing
semu Arjuna boten/dereng mentala mrajaya Resi
Bhisma. Awit saking punika, Prabu Kresna ing-
kang sampun prasetya boten badhe tumut nyali-
rani perang lan boten badhe ngrenggep sanjata,
saking muntabing panggalihipun ngantos kesupen
dhateng prasetlanipun, jleg tedhak saking kreta

nluslbi sanjata ((fu0 nodla mrajala N{ahasena-
pati Bhisma. NanEing lajeng diptn'tuiuti Arluna'
dipun-penggat . tuBin dipun€ngetaken sampun

ngantos kelajeng nerak praset!anipun.
Wonten ing pagelaraD ringgit purwa sekar

punika fimralripun dipun'engge Sendhon Saslrc'

dalatr.

'l'e gesit g I e Drb u n g' l ( nt b u t1g I p utt :

1. Tatkala = nalika.
2. Nrepa (nrepati) = Ratu. Nrepa Kresna =

Prabu Kresna.

3. Tulus: saestu, siyos. Tan tulus = boten

sa€stu, bot€n si-Y os, sande(lvurung).

4. Anakra = naDakaken salijata calira. nya. i5. Pupug - salugunipun aLeges: papak, kethul.
ro. r^uraggaakwene pupug _ r)jalari
snda {sinta). papak tkpthul) mu-

" ;i:';'i1".*"lPsi linanskuns' Resi pinun' I7. Magawe pupug ni guna Sang Resi - murug-

: cansea usi ateges: axeD sudaning kalangkunganipun Sang Re-
iXT';:";*t"'rqawan st.
r. ,rahnawisu ta = putraniDuI] 18. Mari = mantun, kendel(Indonesia: berhen.

," gN4;m*:# :u'#; ix#\,,r.ry 19. ti ). + ujwala

;;:::,.,J:fllffika. ra,ene rrnoon".ia, al_ Katarojwala = katara(katingal) sumorot.

(sorot, sunar, cahya) = katingal
katitgal makantar-kantar.
:ru. lMt:,].u:l"nri:g,l;gp,an"his,aisrirr.ir;]afrlulki,ia;k,leilhklsairarirhgm"rrnpa*utlnf"ip; u.innesmrat 20. Mari katarojwala = boten katingal makan_

.,, 21. mr-kantar malih. saking keselipun),

Lesu = Lungkrah(jalarat

22. tanpa daya.
23.
;:ili::ifi*i npincensakenrlndonesia: T.ekwan = mandar, lan malih, punapa ma,
lih, punapa dene.
,, ;5'TJ-:1l?t.iill"lf=PCinaruan{le;umrp'iaarien)g, r u.ama
Puh = sirna kekiyatanipun, pepes manah-
jemparing rpun.
24. Lumihat !i sang wara Cikandi = ndulu(su-
25. merep) dhateng
",TJii:lx,;";,x:i:,:1",,'nonesia sia sang linangkung Crkarrdi
(Ing padhalangan : Srikandhi l.
;i;;'' inj1leisl,tal_;\":vtai0dra"r"kh,s',rrar-srabJo, tnera"nkistltairdnlllpiailg';rnilaillilnidSo. cupe {gupa}', = kesel. rihgkih.lemes. iung-
,(rah, kendho.
26. Xarana n-i gupe niralaga(nira + alaga., = nJa-
lari kendho tandanging per{n$pun.

3.1

Sutaosipun : I

m(:rl.rn1aagnrp.luuiph.1kuN.arlptak\\ul"itin:k)Dciak\ca\artnPvjaPJarabarraarblalhlulctauaauK,k.KirrtarpeicnassgdnlnrhHajacajnlrslkoeaanpnngluqjdrnaeaRin{knpbiapsoAiutRurenJgenuksrnntissagBik)}haoplilassirl..l:) Sekar ing nginggil punika nggambaraken
kawontenanipun Bharatayuddha ing dinten ka'
JFng n]|nggah inA kreta I kreta perang,. rumuntpn
s:uu1odraJrenutnnnatq,pl pnkaaglillnpacanenqniLgeaumnkptanalrrllijrprIuegnmipupSnaannnAggjrpRjuu*snniraBplhininsumja|lijaautr,li. ping II, Pandawa lan Korawa samidene apacak
t{rsnalgeamlalmr )aksaanljrtaanr-ikpaunntalaf iemngalljuhng(skerlalr]a]nbgoatuepnunk)a,-
nlandar^ llaj. pl .irrra kekir.atar,ipun baris Gorudawyuho, nanging boten antawis da-
prlhsa 5ang \\afa \rilcndhi. mahanani t\arengl ngu ba sanipun Korawa risak abosah-basih ke-
l.andangin g perangipun. k{.ndlto
trajang pangamukipun Arjuna lan Bhima. ka'

thah wadyabala Korawa ingkang peiah.

36

Wonten ing pagelann ringgit punva 5ekar Prabu Sambanna(Samwarana) ingkang mi-
punika li$rahipun kat\gge ocla-acla jugag pathet yos saki$g prames\r'ari wida(lari f)€lri Tapa-
,rrnyutu, kirang-langkung namung dunugi te.
ngah-tengahipun sloka sampun kendel, dipun- ti. Sang I)0wi puDika putranipun Bathara

pungkasi samna kombangan ,,O',. Su4 a.

1. T.lesitrc t c nb u tl {. ten b u ngipu n : 9, Utus = dha\vuh. Angutus = rrdhawuhi,

Nil ata = tartamtu, mesthi. mrentalll.

2. Lanrt = larut-mirut, sirna-gempang, tum- 10. Surutl - mundur, nrlajeng. Sunrrrruda : su-

pes.tapis, telas babar-pisan. Lanlta ' badhc pados mundltr.

brastha. badhe telas babar-pisan. 11. Tuui = lan malih. punapa lllalilr. punapa

3. Sakrlphninq - sa!rngin!. san*[\'alnlg. 13- d€ ne.

da] a. 72. \\alek kumelurr. nrulek (Lrdonosia: l,r'-

1. Yodha = pcraiudt. lang-palilg. berhamburan).
5. Kurukula - tcdhal,tunll)ipul1 Kuru. inggih
ReDr|angdc = rcru(lebu) + angdc(njalari)
puDika ingkang sinebut,\t//?&r{r.
= lebu ingkang njalari.
6. Sakunlk|lla = sadala tedltak-turunipu|] Iiu-
14. Lewu = ngcng. kaduk sallget([n(loncsia:
ru, sada!a Kota\\ a.
anlat sangat).
7. Ya = I tlana$i. Il Pirarnbakipun. III puni-
\\'ulangun = bingung, kabingun{an. l)iltr-
ka. f \' Jalarar\(ilnl^rgi),
luDgan.
8. liuru iPrabu KLrnrl pLrnika teclhtkipun I'ra-
16. Mckasan ar'a lekap nirrg rah trasanalri'
bu Rharati turul kaping 7. Inggih prabu pun padhang dening (abritipun ) rah.

Krrru ouni\a iugl,lllg \asa legal liurulara- 1?. Lumramadeti lebu = luntra (suDlebar wa-
ara Kuru): lan inggih Sarig Kuru punika ing- radin) + amadeti lebu(njalari padhetipun

/kla.lngll,nlra'h, anteangie\sri!prtutenn:ipteundhtaenk]ilp)uunng.h.ru{Oru. lebu. satenrah lebu boten nrulek-kulnelunl.

\\:ondene Prabu l(uru punika putmnipun Suraosiputt:
Tartanltu badhe sirna-gempang tumpes'ta'
38 pis sagungjng prajurit(\t'adyabala) Korawa. ma-

39

Da\\'i Sang llhisira laD I)rona bot('n ngabani I
..tnun(!ut- . prrnapa malililnalika \antanten) pc-
tfn!' dfning kunlelulting I{ bu ingkallg njalarj (pa- .;U:.42:-1As;*22n not !/ 8 8\\ 4.n 4:U:?: 7
ra prijurit IioraNa) saklangkung bir)gllng patiDg
a1, aoo2 t'z "o
bilulunR: \'asanallipun{lai(.ng) paclhang dening gnt2a'm',@: /ol
(ilinipuu) rah ingkar)g stln]f bar(suntriilnbalt ] ada,
mol padh0ting lebu(ngantos lebu boten kul11e, -!r8*,7r42:R29. .oQ"

lun nralih). rianz ?.rr z Z,,g,lt a.r<r n r?aJ/!
1ry6v".,-S'*&k:-zvr,t8i-/eat""a:n47n^nnp

-w7:3',7&"7U:7-'V"
el n"o"a8:9/ ff@o2/Qef '>z.z t,

Lrg r)ginggil punika namaDipult sekar ^Sdr

duLauiltiditi. tegesipun : 1oldtialt st?14, punika

sarDbetipuD sloka ingkang kasebut ing angka 1
(ngajeng pilambak). Isinipun nyariyosaken kaen-

daharing larrar ing Hastina{ingkang manawi

40 t1

vonten ing padllalangan kawasta an aaman Ka_ jirtiripun sesot-va.

dilengeng). 10. \atlr : plataran ing sangajengipun gri]a

Wonten ing pagelaran ringgit punir'a sekar (lnd(nrf sia: halaman nluka).
punika kangge sulukan pdlhef tnan).ura ageng,
limrahipun ing sasuwukipun gendhiDl Damot- 11. Il:arok ika (punika) + arok(avor, cam'
/ielr', kadhatonan Hastina prameswari Dewi Ba. Drrr. \rorsuh clados \alunggal) = punika
nuwati.
f irt))plrr liali\ rtrl.
Ka lronga m ng temb un{- le mb ungt p un :
11. \ltr t\ ahararirftrs nlLrt\'ahara(lnul]ara] +
1. Kilyan = dadosipun tembung Ja.ri-enggal iriLras((ndiih. n oll gsellla hrn I = mutyare

(krama) : kileD, ngoko : kulon. fll(lall-neD gsenlakelL

2. Kilyan sangka rika = mangilen saLing ngri- 1lJ. Waidun \ a Ja*i-t'n{gal: \riduri, Jinising
ku, ing sakilpnipun punika(\laLsudipun
scs.)t\a in{kau{ a$ al ni biru.
ing salj)enipun hadhaton llastiDa)
14. \\'arrlrr^ r anraranila = vaidtlnla(\\'idu )+
3. Tanlan = [ Patamanan. Il Sanli kaliyan arDilrar)il (ufi jinisi!)!)) i'sot!a iiglat)g

,,tan " = bot€n. a!vafl]l l)r rll).
1J. Bapra = t|rrbok. pilgef t|nlh.rk.
4. Arepat = kempal: wonten. samekla(lndo-
16. TLr j(l g jinisiptlrl lrat (iL\varni abrit).
nesia: hadlir). 1?. \lxr,r,,r nririirl. l|r;rtilr iruriika jirisipurr

5. Rehnya = pranatane, pasang-rakitipun. sf\o|\ a ingkang a!\atlll al)rit.
6. Bale = grira, (Griya ingkang dunrunu4!.' 18. LurDong{parrr, ratip.lrl ..()" rlAallql.r, capin!

ing patamaDar namanipun : ponlisori). ula$i titik kalih) = sttnlorot. sttnrunar'
7. Bale kancana = grila emas. pantisali elnas. 19. lUulrlnl) hi11te11 i g()pl)ra)r\n = sunrunar{gD'
8. Cobhabhra = cobhd(bagus. endah, asri) +
nleb\ari rrrlell ing {apLlrallrPlin
obftra (endalt, sumorot) =.endah sanget,
enda]l anglam-lami. (Indonesia: indah- 20. Cawinlen ( = cawifi l= r.renggaD a$llud

permar). hafang ingkallg dip(rn-tatah. (Reca ?i.

9. Pawal = krikil (Indbnesia : baru ke kil); Indonesia: perhiasan heruiud barang Jang
dipahat. (Arca ?)
42
21. Suryyakanta = jinisipun sesotra ingkang

,13

sae saDget(pinunjul), sa\,!'eneh ivonten ing- I
kang negesi I hablur.
e-":jqgq-:.%€,*'-.n *w<g n { lt7vllt."':ou"nt!:s.8-pqi'xr\-,4:-,t"oz'!io*e.,a44!g"r.6t)t-n"\ea^4zaM-iit2-zf\,',o*.$*xo:Y>8d.\"on-.n1-.,zr2zX.i,d-*?"lt":..".",'<.1a,,er'r.g'ao''arteeeaa7'.*'do,,!71.o3eRa@1oy:t'ta|r'fnrir,t€|t:u7t,.2:2tgu;gm--$!2ig.2*'ert'vzg4,\.
22. Sur-v1'akan tojrl ala = surl!akanLa(sesotla li- n ^t' 67-ns,e,-dq-2qt
!rangkulg. habliir) + ujNala(sorol. sunro, Y,eeabv:"*z*v-.tll'&l
",r*,- a*',o, .";,A,-y"'*&^.",,r.arU.ev,,, r,Lr"'a.
rot).
. ,'r*t"'l
Sarcosi,prrrr:
4."n/, h.a.n ?Y g -,1fr Tt-r,
Ing sakiler)ipun purlika(inggih punika ing )^ilWgtL^"-.awJ@q, ,6v auv .t*@r4.ttv l{rqarr4t?ru,a,..n2.l
sakilenipun hadhaton tlastirla) w(n)ttn pataman-
an ma$i panlisari entas (bale kancana) ingkang laar ;4,*.81,p91,.;;,,-
saklangkung endah anglam-lanri. Krikil-krikil aso-
rot bening ingkang sumebar ing plataran campur Sekat ing nfinggjl punika nyariyosaken
kaliyan mut)ara, katingalipull endah sanget. Pa-
geript|n tembok rinengga widuri lan amaranila nn ttBtt-nM rtittt,t It;: tt'Lttalolihtptttt AIiu,,o anggen'
(sesotva awanri tlirul lalr (pepethan) tunlung sa. ipun badhf nrangs:th peranq ing llharatayuddha,
king nrirah Drancr)rong(sun)orol). Paiing glebyar
sorotipun intcn rerengganiDg gapurJ, reca.reca' sareng pril'sa bilih merlgsah-nl€ngsahipun ingkang

nipun rinengga suryakanta sumorot. kedah dipun-brastha punika taksih kadang'kade'
yanipun pilambak. para pinisepuhipun tuwin pa'
44

rxalan(rgilkausn)gculrerut!)tuphunl.aAn nraurmgiap6anbgogteanlihmipeunntaslaa- 3. Sang Arjunasdmu = Sang Arjuna + asemu
mrajaya mengsah-mengsahipun, Arjuna lajeng
nyuwun dhat€ng habu Kresna supados Bharafu. { katingal kados. katingal radil.

t' oddha dipu n-san(le,trolaen kemavon. 4. Manusa = rrarungsa, tiyang.
Ketnanusotl = (Walandi : aangedaan, gc-
gkaltglihsiKpauansgnee,btisanatgsiantrmgenpsyueunl.hi.pl ulBanhnamkgaarrwiekrasadangtniatLinimnagewnpgiastanshga-,.
mengsahipun, Arjury lajeng ambruk kapidhara roerd. rerbaasd) mesakaken, trenyuh me

wonten ing saleb€ting kretanipun. Sarene sanpun nahlpu n, gunrun.

ens.t,purwa-duksina, Arjuna laJeng olpunsu- 5. Kasrepan (ka + srep/serep + an) = trenyuh,

pi;'n:i,rl.Brl:tr.,1"bA1la1rIbJ"iaMu$gtot:aanlnlarSFlyAnlgNdG_keqaKnAtAeriRnhNsnI g_yhtApap..aAbnrRagunAgadNKlirp.hrucrlptnsau.nwsnaac.niaanbnrnaaibs. karerantan panggalihipun(lndonesia: pilu

m*"e-rtg.s:ia]llrlip'"usn.pan ggalih nedya m brasrha melgsah - hati ).

nunr.h. aWkoanntegnleinsgulupkaagne{laardaan.andnag, gaidt epguarnwAar)(uenkaa.r 6. Tingkah = kawontenan, dhapukan, ratanan

1. Ka trangani nE te mb ung-le n b ungip un : (Indonesia: keadaan, susunan, peraturan).

Mulat {ulat + seselan : u,a) : nduju. ni_ 7. Pada kadang = sadaya l\aprenah) sadherek.
8, Taya wwang rvaneh = boten wonten titang-
ngali, noleh.
ipulr sanesr [,oten wonten i gkang sanes sa.
2. xdllaahteraahb(aetent n,i.bnpguaknfatgiknegllinspgaegkmain,egnsudii.nnteggs.g' ta€kam.tJlbgeaguten.agll)yaaD_-,
ngetaKen suraos. dhe rek).

9. Ilana pwa ng anak ing yayah mwang ibu =

rlonten kaponakan saking pancer jaler (sa-

king bapa) lan sakinA panc€r estri{saking

10. ibu).
11.
ALenngg=elhan:, ugi, sanes lsanesipun). kapre,
sesan)betanipUn sadherek
nah
-(lDdonesia:pertaliatlsaudara).
12, Len' urvanggclr(urva + aDggeh) patrlan :

lan ugi ingkang kaprenah uwa sarLa paman.

1l.l- Nlakadi (maka + adi) = laugkung-langhung

(lndoncsia: teruLanla): kadosta

.17

14. Sira sang dwijanggeh(dwi ja + anggeh) curu 10

= panjenenganipun Sang Pandhita punika .t o:l,st,4ot.',8 \4''2gr: .4. 7nTtzuoc/$'tooo dt't't

kaprenah Gunr. f74 re: a &6-"8'4'V''4'a

Suroosipun: ffiffis{:ffi:tm,

(Nalika) mriLsani (mengsah-mengsahipun wh.u,-,q!r".r-4?

ingkang wonten ing barisan Korawa) SaDg Arjuna ,ara.,^rrrl/464fi44'
katingal sajak trer],uh lan karerantan panggalih- ,,*4*z t;:,*,-164+vlv.U;, AGIarn'$

ipun, jalaran kaNontenaning mengsah-mengsah- "A;,'I*,4,,'r,4,l;"*qrAr-;k*1Li,,.bIhAe''ar-L'".r;r^-.'i*a',;-.,r,-r.--.
ipurt linRkang badhp linawan ing madlaning pe.
rang Bharatayuddha). sadaya kaprenah kadang- Sekar itrg nginggil punika nyariosaken na-
kadeyanipun piyambak. boten wonten tiyang- lika Prabu Kresna dutanipun Pandawa badhe di'
pun-krolok dening Korawa, ing salebeting rem-
ipun sanes {ing}iang sanes sadherek): $.oDten iDg.
kaDg kapretlah haponakan sahing pancer jaler {sa- bagan NoDten ing kadhaton Hastina. Sasampun'
king bapal lan saking pancer estri (saking ibu),
lan ugi lvonten ingkang kaprenah uwa ulawi pa- ipun Prabu liiesna ngendikakaken usulipuB su,
man, langkuog-langkung Prabu Sal-va lan Bhisma. pad6 praja Hastina d?rrn-srgo,' scnlangl?a, ing'
Panjenenganipun Sang Pandhita (mahsudipun kang sapalih kapasrahakcn dhalrng Partdarva, de'
Pandhita Drona) kaprenah cunr.
wa -1 ingkang nekseni pirembagan {Parasumma.
4E
J9

Kanwa, Janaka lan Bathara Narada) sarrri ngen- pun engge parepatan(lDdonesia: teurpat be-

dikakakpn mupakatipun. Makatpn uti para pi- rundin g, tenrpat bersidan g).

nisepuh Hastina, kadosta : Prabu Dhretarastra. 5. \{unggwing (unggu + seselan: um + ing) =

Resi Bhisma, Pandhita Drona lan Sang \\'idura. lr:on te n ing.
inggih sami nyondhongi usulipun Prabu Kresna.
Nanging Prabu Duryodhana, Patih Sakuni(Seng- 6. Natar = pla taran( Ind on€'sia: halaman rnu-
kuni), Prabu Kama lan l)ussasana(Dursasana ), ja-
KAJ.
laran boten ila sapalihing praia llastina dipun-
7. Sira(]'embung sesulih pratanlapurusa) =
ulungaken dhateng Pardawa, lajeng sami oncat
saking papan pirembagan, nunten sami mepak pan.r,Denganrpu n.
wadyabala kangge mikut lan mrajal'a Prabu Kres'
na. t. \\-ibhulr(\r'ibhu) liivat.sentosa.kuwaos.
9. Kalafirl\ u - dr,\\'aDing pejah(lndonesia:
Wonten ing pagelaran ringgit punva sekar
punika kangge sulukan odosda ttlmrap adegan dewa nraut. do$a.kcnratian): llathara Kala.

Prabu Kresna. 1tt. \lirrt'rrrlL' rl'r, drl,al' . rhrdorc.ia: rnom.

1. :Ka I rangatli np lr nb ung- lemb un gip un : pcrlihatkaD. menunj|lkhan).

Ngka ing n$ika, lajeng, salajengipun 11. Iirarna nira = ka\!()lltenanipuD. sipatipurr.
12. ]'uhu = pancen. n\'ata. san)atanipun. sa-
(lndonesia : disana lalu, selanjutuya, ma-
latosrpun.
ka): nalika punika.
13. Krama niran(nira + rrl tuhu - kaworllenan-
2. Krodha:.duka, muntab, bendu.
3. N{angadeg = jumeneng, jengkar(Krama 1,1. ipurr brlrl, .rrrr lral]ipun .---------. : teges-
Nlurtti = badai. salira. \lisnumurtti
inggil, yen Ngoko: menyat).
ipun lugur salira \\isnu, maksudipun: pan.
4. Hom(pan]'eratipun ,,O" ngangge titik ka-
janmanipun Bathara N isnu.
lih utawi caping) = kempal, kempalan, pi'
15. Lila : kanthi gampil (lndo[esia: tanpa nre-
rembagan(sarasehan, musyawarah). Pohom-
ngalami kesokaran), endah, seDeDg lan loll_
on = papan pircmbagan, papan ingkang di'
trenling manah. runmos begja. kanthi alon.
50
16. Triwikrama : tegesipun lugu: ltlgkang

ajangkah tiga (lndoresia: yang berlangkah
tiga), njangkah kaping tiga(jejulukipun Ba-

51

lhirru Nisnu). \laksudipun ing sekar puni- Segera terbit :

la: llalaran saking dukanipun) mancala 1. KUN FAYAKTJN (llmu Khak Sejaii)
\ufl)i i,\ ujud rerr.rpcn ingkanq.rrlqegirisi sa.
llg(1. kadosta : dados dana$a ingkang oleh Ki. R.S. Partoyuworto, bahasa

itgcngiPLrn sarcdi anakan. Indonesla, sebagai lanjutan dari buku

1t. Ilakawak (n1aka + awak) - asalira (Lrdo[c' WEDARAN WIRID I, II bahasa Ja'

'18. sir: berbadan ). t€liga (Lldon.siar kctiga wa.

'l-rilokn - jagad 2. BABAD TANAH JAWI (Caluh }la'

qulr la,. laram.l

luraoslpun: oleh : f)r. Soewito, versi baru dalarn

\.1at Nalika ptrnika dttka tan sipi Prabu Kres a; baha,sa Indonesia.

i lunterrerrq. lrI'!)g rui\ os sakinB papan pi. 3. L]RIP RAHARJA.
r('nrbaga|l. l|ortten inq plataran patljpnontanipttn oleh : Xl. Sanroed Sastro warciojo,

mancala $an)i dados ageng kados Kalanrrellit bahasa Jawa h urr,rf Latin.

(Bat hara Kala), neda|aken kawontenarliIg sa]ira'

Diplrr ingkang \anlatanipun bililr panjcnnrrgani- Bakal kababar :

purr punika paDjanmaning \\isnu. Kanthi gainpil

panier)eDganipun triwikrama asalira Jagad tetiga. 1. Ilenrctri Basa Jawi, dening : S. Pad-

mosoekotlo. (Gegeran nYinau basa

jawi ingkang gampil tur popiler).

2. Silsilah Wayang Purwa, mawa carita

dening : S. Padmosoekotjo. (Lakon

Pandawa Kurawa kang nengsemaken)

52

lrlaosa Nlinggon Basa Jawa

..JAY,\ _ B.\YI\"

mentes tur mirasa. ngiras memetri

basa lan budhaya Jawa.

Alamat : Jl. Embong \lalang 69Il

'filpun:41169
Kotak Pos 250

SURABAYA.