ENEMA BCNU NURSING STUDENT การสวนอุจจาระ และการสวนล้างลำ ไส้ อาจารย์สิริอร ข้อยุ่น เสนอ
นางสาวปริฉัตร นายปริญญาวัฒน์ นางสาวปรียาเนตร นางสาวปวีณา นางสาวปิยนุช นางสาวปิยะดา นางสาวพรธิดา นางสาวพรธิตา นางสาวพรนภา นางสาวพรไพลิน ศรีชนะ แสงทอง สุวรรณโส นิโรจน์ จันทะคุณ ทองทิพย์ นารี เหมืองทอง พ่อวงค์ นันทศรี เลขที่ 31 เลขที่ 32 เลขที่ 33 เลขที่ 34 เลขที่ 35 เลขที่ 36 เลขที่ 37 เลขที่ 38 เลขที่ 39 เลขที่ 40 รายงาน เรื่อง การสวนอุจจาระ และการสวนล้างลำ ไส้ คณะผู้จัดทำ นักศึกษาพยาบาลศาสตร์ ชั้นปีที่ 2 รุ่น 31 เสนอโดย อาจารย์สิริอร ข้อยุ่น รายวิชา การพยาบาลขั้นพื้นฐาน (0118300209) ภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2566 วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี อุดรธานี
คำ นำ นางสาวปรียาเนตร สุวรรณโส พร้อมคณะผู้จัดทำ รายงานเล่มนี้เป็นส่วนหนึ่งของรายวิชาการพยาบาลขั้นพื้นฐาน (0118300209) จัดทำ ขึ้นเพื่อทบทวนความรู้และการศึกษาค้นคว้าเพิ่ม เติมเกี่ยวกับเทคนิคการพยาบาลโดยรายงานเล่มนี้มีเนื้อหาเกี่ยวกับการสวน อุจจาระรวมถึงการนำ หลักการและเทคนิคการพยาบาลการสวนอุจจาระไป ประยุกต์ใช้กับวิชาชีพในอนาคตต่อไปซึ่งในการจัดทำ รายงานครั้งนี้จะไม่ สามารถสำ เร็จหากปราศจากอาจารย์ที่ปรึกษาคณะผู้จัดทำ ขอขอบพระคุณ อาจารย์สิริอร ข้อยุ่น ที่ให้คำ แนะนำ คำ ชี้แจงในการทำ รายงานเล่มนี้ คณะผู้จัดทำ หวังเป็นอย่างยิ่งว่ารายงานเล่มนี้จะมีประโยชน์ต่อผู้ที่ได้ ศึกษาเกี่ยวกับรายงานการวิเคราะห์เรื่องต่อไปสำ หรับข้อบกพร่องต่างๆที่อาจ เกิดขึ้นนั้นคณะผู้จัดทำ ขอน้อมรับความผิดนั้นไว้และยินดีรับบฟังคำ แนะนำ จากทุกท่านเพื่อเป็นประโยชน์ในการพัฒนาต่อไป
สารบัญ การสวนอุจจาระ ลักษณะของอุจจาระ ปัญหาการถ่ายอุจจาระที่พบบ่อย การสวนอุจจาระ ชนิดของการสวนอุจจาระ การสวนล้าง/สวนปล่อย อุปกรณ์ที่ใช้ในการสวนอุจจาระ (สวนล้าง/สวนปล่อย) วิธีการสวนอุจจาระ ขั้นตอนการปฏิบัติงาน การสวนก็บ อุปกรณ์ที่ใช้ในการสวนเก็บ วิธีการสวนอุจจาระ ขั้นตอนการปฏิบัติงาน ข้อห้ามในการสวนอุจจาระ หน้า 1 1 2 4 4 5 8 9 10 12 13 15 16 18
การสวนอุจจาระ อุจจาระปกติมีสีน้ำ ตาลอ่อนจนถึง สีน้ำ ตาลเข้ม ลักษณะอ่อนเเละมีความชุ่มชื้นและไม่แน่น เกินไปนั่นแสดงถึงการบริหารระบบย่อยอาหารที่ดี การบริโภค อาหารที่มีใยอาหารเพียงพอ และการดื่มน้ำ เพียงพอสามารถช่วย ให้อุจจาระมีความนุ่มนวลและง่ายต่อการขับถ่าย แต่ถ้าหาก อุจจาระเป็นสีเหลืองเข้มขึ้นอยู่กับชนิดของอาหารที่รทาน การที่ อุจจาระมีสีเกิดจากน้ำ ดี ถ้าไม่มีการขับน้ำ ดีเข้าสู่ลำ ไส้อาจเกิดจาก มีการอุดกันทางเดินน้ำ ดีจะทำ ให้อุจจาระมีสีซีด ลักษณะของอุจจาระปกติ การขับถ่ายอุจจาระปกติ หมายถึง การอุจจาระ 3 ครั้งต่อวันไปถึงอย่างน้อย 3 ครั้งต่อสัปดาห์ โดยอุจจาระต้องไม่แห้งแข็ง จนเกินไปเเละไม่มีความรู้สึกว่ามีอุจจาระ ค้างอยู่ในลำ ไส้ 1
ท้องผูกผู (CONTIPATION) อุจจาระอัดแน่นน่ (FECAL IMPACTION ) การกลั้นลั้อุจจาระไม่ไม่ด้ ( INCONTINENCE) ภาวะอุจจาระอัดแน่นหรือที่คนมักเรียกว่า “โรคขี้เต็มท้อง” เป็น ภาวะที่อุจจาระมีลักษณะแห้งและแข็งเกิดการตกค้างอยู่ที่ปลายสุดขอ ลำ ไส้ใหญ่ที่อยู่ติดกับทวารหนัก โดยอุจจาระดังกล่าวจะไปอุดตันและกั้น ไม่ให้อุจจาระใหม่ถูกขับออก จึงเกิดการสะสมอยู่ภายในลำ ไส้ใหญ่และไม่ สามารถขับอุจจาระได้อย่างปกติ คล้ายกับอาการท้องผูกแต่รุนแรงกว่า ปัญหาเกี่ยวกับการถ่ายอุจจาระที่พบบ่อย ท้องผูก คือ อาการที่ลำ ไส้มีการบีบตัวหรือเคลื่อนตัวช้าไม่สามารถกำ จัด อุจจาระออกจากทางเดินอาหารได้ตามปกติ เกิดการตกค้างในลำ ไส้ใหญ่ เป็นเวลานาน เมื่อร่างกายมีการดูดน้ำ ในอุจจาระกลับทำ ให้อุจจาระมี ลักษณะแห้ง แข็ง และมีขนาดใหญ่ส่งผลให้ขับถ่ายได้ลำ บาก เป็นภาวะที่ไม่สามารถควบคุมการขับ ถ่ายได้ ทำ ให้อุจจาระไหลออกมาเรื่อยๆ พบ ได้ในผู้ที่มีความผิดปกติของระบบประสาท ส่วน cerebral cortex มีความบกพร่องของ เส้นประสาทที่มาเลี้ยงกล้ามเนื้อหูรูดของ ทวารหนัก 2
ท้องร่วร่งหรือรืท้องเสียสี (Diarrhea) ภาวะลำ ไส้แส้ ปรปรวน ( IRRITABLE BOWEL SYNDROME ) ปัญหาเกี่ยวกับการถ่ายอุจจาระที่พบบ่อย เป็นโรคที่เกิดจากความผิดปกติของการทำ งานของลำ ไส้ส่วน ปลาย ซึ่งมีการบีบตัวมากเกินไปและมีอาการไวต่อสิ่งกระตุ้น เช่น อาหาร ที่มีรสเผ็ด ชา กาแฟ หรือไวต่อความเครียดทำ ให้ผู้ที่เป็นโรคนี้มักอาการ ปวดเกร็งหรือแน่นอึดอัดท้องร่วมกับการขับถ่ายอุจจาระที่ผิดปกติ การติดเชื้อแบคทีเรียจากการรับประทานอาหารที่ไม่ถูกสุขอนามัย การติดเชื้อไวรัสและมีพยาธิในลำ ไส้ การไม่ล้างมือก่อนรับประทานอาหาร การใช้ภาชนะที่มีเชื้อโรคหรือสารปนเปื้อน ลำ ไส้มีการอักเสบ คือ ภาวะที่มีการถ่ายอุจจาระเหลวเกิน 3 ครั้งขึ้นไป หรือถ่ายเหลว เป็นน้ำ บ่อยเกิน 1 ครั้งหรือถ่ายแล้วมีมูกเลือดปน 1 ครั้งต่อวัน ซึ่งอาการ ดังกล่าวพบได้บ่อยในทุกเพศทุกวัย สาเหตุที่พบได้บ่อย ได้แก่ 3
1. การสวนล้างหรือการสวนปล่อย (Cleansing enema) 2. การสวนเก็บ (Retention enema) การสวนอุจจาระ การสวนอุจจาระ ชนิดของการสวนอุจจาระ การสวนอุจจาระ หมายถึง การสอดใส่ สารตามแผนการรักษา ซึ่งอาจจะนํานํ้า มันหรือสารเคมีอื่นๆ เข้าไปในลำ ไส้ใหญ่ ส่วนล่างโดยผ่านทางทวารหนัก เพื่อกัก เก็บไว้หรือขับถ่ายออก 4
1.บรรเทาอาการท้องผูก 2. ล้างลำ ไส้ใหญ่ให้สะอาดใช้ในการเตรียม ตรวจ ผ่าตัด หรือการ X-ray บางอย่าง 3.ช่วยให้การขับถ่ายเป็นปกติ ในช่วงเข้า โปรแกรมฝึกการขับถ่ายโดยการสวนที่ใช้ เป็นการสวนนํ้ำ หรือนํ้ำ ยาเข้าไปในลําไส้ใหญ่ เพื่อกระตุ้นให้มีการเคลื่อนไหวของลำ ไส้โดย การทำ ให้เกิด การระคายเคืองของ colon หรือ rectum รวมทั้ง ลำ ไส้โป่งตึง ด้วยนํา หรือนํายาแล้วขับอุจจาระออกมา การสวนอุจจาระ 1.การสวนล้างหรือการสอนปล่อย (Cleansing enema) จุดประสงค์ในการสวนล้างเพื่อ… นําหรือนํายาสวนเข้าทางทวารหนักสู่ลำ ไส้ของผู้ป่วยเพื่อให้ขับถ่าย อุจจาระออกมาต้องการให้มีการขับถ่ายออกมาเมื่อสวนเสร็จ 5
สารละลายที่มีความเข้มข้นน้อยกว่าความเข้มข้นของเลือดใน ร่างกาย เช่น น้ำ ประปา เนื่องจากน้ำ มีความเข้มข้นน้อยกว่า เมื่อเข้าไปในร่างกายน้ำ จะซึมผ่าน (osmosis) เข้าสู่เซลล์ทำ ให้ เกิดการเสียสมดุลของเกลือแร่ในร่างกาย ส่วนน้ำ สบู่ (soap solution) ใช้สบู่ เหลว 30 มล. ผสมน้ำ 1,000 มล.ผสมแล้ว เป็นสีนําซาวข้าว ประเภทของการสวนล้างแบ่งตามความเข้มข้นของสารละลาย 1.Hypertonic solution 3.Isotonic solution 2.Hypotonic solution สารละลายทีมีความเข้มข้นมากว่าความเข้มข้นของเลือด เป็นการสวนด้วยน้ำ ยาปริมาณน้้อย ภายหลังสวนนํายาเข้าไป พยาบาลจะต้องบอกให้ผู้ป่วยพยายามกลั้นอุจจาระไว้ให้นาน ที่สุดเท่าที่จะทนได้เพื่อรอให้มีการดึงน้ำ ออกจาผนังลำ ไส้ออก มาปนกับอุจจาระ โดยวิธี osmosis เช่น unison enema สารละลายที่มีความเข้มข้นเท่ากับความเข้มข้นของเลือดใน ร่างกายเช่น 0.9% Normal saline solution 1,000 มล. การสวนด้วยน้ำ เกลือช่วยแก้ปัญหาการเสียสมดุลของเกลือ แร่ในร่างกาย 6
คำ สั่งการรักษา Tap water enema saline enema0.9% Soap Sud Enema ( S.S.E) ชนิดของน้ำ ยาจำ นวน มิลลิลิตร น้ำ ประปา NSS สบู่(30 มล./1000 มล.) 500-1,000 500-1,000 500-1,000 ปริมาณน้ำ ยา ขึ้นอยู่กับอายุและขนาดของผู้ป่วย ดังนี้ 1. ผู้ใหญ่ 750-1,000 มิลลิเมตร 2. วัยรุ่น 500-750 มิลลิเมตร 3. เด็กวัยเรียน 300-500 มิลลิเมตร 4. วัยก่อนเรียน 250-350 มิลลิเมตร 5. เด็กเล็ก น้อยกว่า 250 มิลลิเมตร 7
อุปกรณ์ที่ในการสวนอุจจาระ(สวนล้าง/สวนปล่อย) กระดาษทิชชู่ หม้อสวน (Enema can) เหยือก (Jug) ชามรูปไต (kidney basin) เสาแขวนหม้อสวน (Stand) ผ้ายางรองกันเปื้อน สายยาง (tube) หม้อนอน (bedpan) หัวสวน (Enema tip) จุกปิดเปิดต่อระหว่างหัวสวน และ สายยาง (enema stopcock) ถุงมือชนิดใช้ครั้งเดียว (Disposable gloves) สารหล่อลื่นชนิดละลายน้ำ (water-soluble lubricant: Vaseline) 8
1. ตรวจสอบแผนการรักษา 3 จาก 6 2. ระบุตัวตนผู้ป่วยให้ถูกต้อง 3. แจ้งให้ผู้ป่วยทราบพร้อมทั้งอธิบายวิธีการทำ และการปฏิบัติตัวของผู้ป่วยขณะ ที่พยาบาลสวน อุจจาระให้ เช่น ห้องน้ำ ที่อยู่ใกล้ การใช้หม้อนอน/เก้าอี้นั่ง ถ่าย(COMMODE) 4. ล้างมือให้สะอาดหรือใช้ WATERLESS 20-30 วินาที 5. จัดเตรียมอุปกรณ์ทั้งหมดไปที่เตียง 6. จัดสิ่งแวดล้อมให้เหมาะสม ปิดประตูหรือปิด ม่านให้มืดชิด 7. ปูผ้ายางและผ้าขวางให้อยู่ในตำ แหน่งของ สะโพก และต้นขา จัดเตรียม ท่าผู้ป่วยให้ เหมาะสมกับสภาพความเจ็บป่วยและสะดวกใน การสวน อาจ เป็นท่านอนหงายงอเข่าขวาไป ข้างหน้าเล็กน้อย(LEFT SIM'S POSITION) ใช้ผ้าคลุม ตัวผู้ป่วย เลื่อนผ้านุ่งให้พ้นบริเวณก้น เหน็บผ้า ให้เรียบร้อยเปิด เฉพาะบริเวณทวารหนัก 8. สวมถุงมือสะอาด 9. แขวนหม้อนอนไว้กับเสาแขวนเลื่อนเสา และให้หม้อสวนสูงจากเหนือ ระดับทวารหนักของ ผู้ป่วยประมาณ 18-20 นิ้ว หรือไม่เกิน 2 ฟุต ปล่อยน้ำ ไล่อากาศออกเล็กน้อยลงในชามรูปไต แล้วปิดก๊อกไว้ก่อน 9 วิธีปฏิบัติการสวนอุจจาระแบบสวนล้าง/สวนปล่อย
10. เตรียมหม้อนอนไว้ใกล้ๆผู้ป่วยด้านปลายเท้า 11. ตรวจหัวสวน สายยาง และก๊อกให้สายสวนแน่นกระชับกับหม้อสวน 12. หล่อลื่นปลายหัวสวนด้วยวาสลีนที่ทาไว้บน 10 วิธีปฏิบัติการสวนอุจจาระแบบสวนล้าง/สวนปล่อย 13. ใช้นิ้วแยกแก้มก้นให้ห่างกัน แตะหัวสวนที่ ทวารหนักเบาๆสอดเข้าไปใน ทวารหนักตาม แนว วิธีการสอดหัวสวนให้ปลายชี้ไปทาง สะดือ ผู้ใหญ่สอดลึก 3-4 นิ้ว เด็กโตสอดลึก 2-3 นิ้ว เด็กเล็กสอดลึก 1-1.5 นิ้ว 14. เปิดน้ำ ไหลเข้าช้าๆ ไม่ควรเร็วกว่า 5-10 นาที พร้อมทั้งบอกให้ผู้ป่วยหายใจ เข้าออกลึกๆเมื่อ รู้สึกปวดอยากเบ่งอุจจาระ ขณะเดียวกันสังเกต ว่า ระดับน้ำ ในหม้อสวนไหลสะดวกหรือไม่ ถ้า พบว่าน้ำ ไหลไม่สะดวก อาจเป็นอุปสรรคจาก สาเหตุต่อไปนี้ 14.1. ผู้ป่วยเบ่ง ต้องสอนให้ผู้ป่วยอ้าปาก หายใจเข้าออกช้าๆ 14.2.ปลายหัวสวนติดผนังทวารหนัก ต้องเลื่อน หัวสวนออกมาเล็กน้อย 14.3.อุจจาระอุดตัวหัวสวน เมื่อแก้ไขสาเหตุ ดังกล่าวแล้วไม่ได้ผล ดึงหัวสวน ออกมาทำ ความสะอาดหรือเปลี่ยนหัวสวนใหม่ 14.4.การมีอุจจาระแข็งมาก ทำ ให้ขัดขวางการ ไหลของน้ำ ยา ต้องล้วงเอา อุจจาระส่วนหน้าที่แข็งออก(EVACUATION)
11 15. เปิดน้ำ จนกระทั่งหมดหม้อสวน ในระหว่าง ปล่อยน้ำ เข้า ถ้าผู้ป่วยรู้สึก อยากถ่ายอุจจาระให้ ปิดเกลียวหัวสวนไว้ก่อน1-2 นาที พร้อมทั้งบอกให้ผู้ ป่วย หายใจเข้าออกลึกๆ เมื่อหายปวดจึง เปิดน้ำ ไหลต่อไป 16. เมื่อผู้ป่วยรู้สึกทนไม่ได้ จึงหยุดปล่อยน้ำ เข้าแล้ว ให้ผู้ป่วยขมิบก้นไว้อย่าง น้อย 5 นาที ถ้าผู้ป่วยทนได้จึงปล่อยน้ำ เข้าจนน้ำ ในหม้อสวนจวนจะหมด 17. ดึงหัวสวนออกมาวางในชามรูปไต ให้ผู้ป่วย นอนนิ่งๆหายใจยาวๆ พยายามกลั้นอุจจาระไว้ นานประมาณ 10-15 นาที เมื่อผู้ป่วยรู้สึกว่าทน ไม่ ไหว รีบสอดหม้อนอนให้ และจัดท่าให้ เหมาะสม หรือถ้าเดินได้รีบพาไป ห้องน้ำ ปล่อยให้ผู้ป่วยถ่ายอุจจาระตามลำ พัง จัด สัญญาณเรียกไว้ใกล้มือผู้ ป่วย พร้อมกระดาษ ชำ ระ 18. ดูแลทำ ความสะอาดหลังเสร็จสิ้นการขับถ่าย และจัดท่านอนให้สบาย เปิดม่านอกแล้วจัด สิ่งแวดล้อมให้เหมาะสม 19. เก็บอุปกรณ์ไปทำ ความสะอาด และล้างมือให้ สะอาด 20. บันทึกลักษณะ จำ นวนอุจจาระลงในแบบ บันทึกทางการพยาบาล วิธีปฏิบัติการสวนอุจจาระแบบสวนล้าง/ปล่อย
เป็นการสวนน้ำ ยาเข้าไปเก็บไว้ในลำ ไส้ใหญ่ จำ นวนน้ำ ยาที่ใช้ในผู้ใหญ่ไม่เกิน 200 มิลลิลิตร จุดประสงค์ในการสวนเก็บ 1.ใช้ยา เช่น ยาปฏิชีวนะ ยาถ่ายพยาธิ 2.ช่วยให้อุจาระอ่อนตัว กระตุ้นให้ลำ ใส้มีการบีบตัวดีขึ้น 3.ช่วยในการวินิจฉัยโรค เช่น การสวน (Barium nema) การสวนเก็บ(Retention enema) 12
1. สายหรือหัวสําหรับสวนอุจจาระ 2. นํายาชนิดของนํ้ายาให้พิจารณาตามแผนการรักษา โดยทั่วไปผู้ใหญ่ใช้ ประมาณ 100-200 มล. เด็กลดลงตามส่วน 3. กระบอกฉีดยา ขนาด 50 มล. (Irrigation Syringe) 4. เหยือก (Jug) สําหรับใส่นํ้ายาที่ใช้สวน 5. สารหล่อลื่นชนิดที่ละลายนํ้า (Water solution lubricant) เช่น วาสลิน (vaselin) 6. ถุงมือชนิดใช้ครั้งเดียว (Disposable gloves) 7. ผ้ายางรองกันเปื้อน 8. ตัวหนีบ 9. ชามรูปไต หรือภาชนะใส่ของใช้แล้ว 10. กระดาษชําระ อุปกรณ์ในการใช้สวนเก็บ 13
อุปกรณ์ในการใช้สวนเก็บ วาสลิน (vaselin) ชามรูปไต กระดาษชำ ระ กระบอกฉีดยา ถุงมือชนิดใช้ครั้งเดียว หม้อสวน สายหรือหัวสวนอุจจาระ 14
วิธีการสวนอุจจาระ ขั้นเตรียม 1. ตรวจสอบคำ สั่งการรักษา 2. ล้างมือให้สะอาด 3. นำ เครื่องใช้มาที่เตียงผู้ป่วย และเเจ้งผู้ป่วยทราบพร้อมเตรียมสถานที่และ ความพร้อมของผู้ป่วย (จัดท่านอน ปูผ้ายาง) 4. จัดท่านอนให้ผู้ป่วยอยู่ในท่าตะแคงซ้าย (sim’s position) 5. เทนํ้ายาลงในหม้อสวน แขวนหม้อสวนในผู้ใหญ่แขวนให้สูงเหนือระดับ ทวารหนักของผู้ป่วยประมาณ 12 นิ้ว 15
1. สวนด้วย rectal tube ขนาดเล็ก (14-22 Fr.) เพื่อลดการหดตัว ของลำ ไส้ผู้ป่วยสามารถเก็บน้ำ ยาไว้ในลำ ไส้ได้ 2. ปริมาณน้ำ ยาที่ใช้สวนเก็บ ขึ้นอยู่กับชนิดของน้ำ ยาที่ใช้อยู่ทั่วไป ผู้ใหญ่ใช้ปริมาณ 100-200 มล. เด็กลดลงตามส่วน 3. น้ำ ยาที่ใช้สวนเก็บควรอยู่ในอุณหภูมิห้องป้องกันการหดตัวของ ลำ ไส้ 4. การสวนต้องให้น้ำ ยาไหลเข้าช้าๆ โดยเลือกใช้หัวสวนขนาดเล็ก และใช้ Lower pressure หม้อสวนสูงจากระดับทวารหนักของผู้ป่วย ไม่เกิน 8-12 นิ้ว วิธีปฏิบัติการสวนอุจจาระแบบสวนเก็บ 16
5.แนะนําให้ผู้ป่วยเก็บน้ำ ยาไว้ให้นานอย่างน้อย 30 นาที เพื่อให้เกิด ประโยชน์สูงสุด 6.การสวนเก็บด้วยยาจะต้องทำ cleansing enema ก่อนอย่างน้อย 30 นาที จึงจะทำ การสวนเก็บ(retention enema) ทั้งนี้จะได้เก็บยาไว้ในลำ ไส้ ได้นาน 7.การใช้ Oil enema เพื่อให้อุจจาระอ่อนตัว ดังนั้น จะให้Oil enema ก่อน จึงทำ cleansing enema 8.การใช้ Oil enema ผู้ป่วยจะถ่ายอุจจาระภายหลังจากสวนสักครู่ แต่การสวนเก็บด้วยยานั้น ยาจะซึมเข้าสู่กระแสเลือดไม่ถูกขับออกมาเลย วิธีปฏิบัติการสวนอุจจาระแบบสวนเก็บ 17
ข้อห้ามในการสวนอุจจาระ (Contraindicated Enemas) ลำ ไส้อุดตัน (bowel obstruction)มีการอักเสบของลำ ไส้ เช่น ไส้ติ่ง อักเสบ (appendicitis) มีการติดเชื้อในช่องท้อง (infection of abdomen) ผู้ป่วยภายหลัง ผ่าตัดลำ ไส้ (post rectal surgery) 18
อ้างอิง อนุพงศ์ ตั้งอรุณสันติ.(2565). ภาวะอุจจาระตกค้าง. สาขาอายุรศาสตร์โรคระบบทางเดินอาหาร ศุภมาส เชิญอักษร.(2565). ท้องผูกถ่ายยาก. สาขาวิชาโรคทางเดินอาหารและตับ ลำ ไส้ใหญ่และทวารหนัก โรงพยาบาลบำ รุงราษฏร์ สืบค้นวันที่ 27มิถุนายน2566 จาก http://bitly.ws/JRMh ภาควิชาอายุรศาสตร์ โรงบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล สืบค้น วันที่ 27มิถุนายน2566 จาก http://bitly.ws/JRM4 อรุณ โรจนสกุล. (2564). โรคลำ ไส้แปรปรวน. แพทย์ชำ นาญการด้านศัลยกรรมศาสตร์ สืบค้นวันที่ 27มิถุนายน2566 จาก http://bitly.ws/JRLR Nathanael Faibis. (2559). ภาวะอุจจาระอัดแน่น สืบค้นวันที่27มิถุนายน2566 จาก http://bitly.ws/JRSP
ENEMA การสวนถ่ายอุจจาระ อาจารย์สิริอร ข้อยุ่น LAB G4 NURSING STUDENT เสนอ