Қазақ қоғамындағы рутайпалық құрылымның қалыптасуы
Жоспар Шежіре Ру-тайпалык ұйым Жуздер
Бугінгі сабакта: • казак қоғамындағы шежіре жане туыстык пен туыстык катынастар қағидасының манызы туралы білеміз. XV ғасырдын ортасына карай калыптаскан казак этносы өзара байланысты көптеген рутайпадан куралды. Казак ру-тайпалары шежіре аркылы біріктірілген.
Шежіре Шежіре. Шежірелік дастур ел арасында ауызша аныздар турінде өмір сурді. Шежіреде рулардын шыгу тегін бір екендігін жене біртутас туыстык жуйеге жататындығы көрініс табады. Шежіре казак этносынын ужымдык тарихи жады болып табылады. Әрбір казак тайпасы мен руының өз шежірелері бар. Олар бірігіп. казактардын ру-тайпалык жуйесін біртутас етіп байланыстыратын ортак шежірені курайды.
Ру-тайпалык ұйым - кешпелі когамнын негізгі белгісі. Шежіре айту дәстурі бар ру-тайпалык уйым кез келген кешпелі когамга тән. Рулар мен тайпаларга бөліну кешпелілердін когамдык өмірінде манызды рөл аткарады. Рулар мен тайпалар - патронимиялар .яғни ер адам агьнан ататегі ортак топтар. Шежіре қатан турде әке жагынан есептеліп, баладан әкеге карай отыз жене одан да кеп ұрпаққа дейін айтылады. Сондай-ак патронимиялар (рулар мен тайпалар) иерархиясы үлкен жене кіші, басты жане жанама болып бөлінуі мумкін. Туыстык кағидасы мен рулык кұрылымнын маңызы. Кешпелілердегі әке жағынан туыстыкка негізделтен рутайпалык жуйенін өмір суруінін басты себебі - акпарат пен меншікті әкеден балага беріп отыруын-да. Көшпелі малшы болу үшін табиғи кұбылыстар туралы кажетті акпараттын беріп білу кажет. Ал бұл білімді тек ата-бабалардан ғана алуга болатын еді. Білім жиналды, сакталды жене ұрпактанұрпакка берілді. Көшпелілер әлемінде әрбір адам міндетті турде өз руына, ал ру аркылы тайпаға тиісті болды. Ол ру-тайпалык жуйеден тыс әлеуметтік тұлга ретінде өмір суре алмады. Сондыктан румен байланыс көшпелілер үшін әркашанда өте манызды болды.
Казактардын ру-тайпалык уйымы. Көшпелі ру-тайталык ұйымның аталган ерекшеліктері казактарда да болды. Әрбір казак белгілі бір рудын мүшесі болды. Руды көшіп-кону аймағы атажурт (казактардын букіл этникалык аумағы - атамекен , атабабалар жері) ретінде кабылданды. Бірнеше рутайпага, ол тайпалар тайпалар бірлестіктеріне (жуздерге) бірікті. Тайпалар бірлестіктерін кейіннен жеке хандар баскарды. Казактардағы экзогамия шегі кем дегенде жеті ұрпакты камтыды, (жеті ата» деп аталды. Әрбір казак жеті атасьнын атын білуге тніс болды. Олардын ұрпактары тус болып есептелді жане олардын арасындагы некелерге катаң тыйым салынды.
Жуздер Жүздер. Казактардын этникалык тарихынын манызды сипаты этникалык-аумактык бірлестіктерге - жуздерге бөліну болып табылады. Уш жуздін әркайсысына жайылымдар мен көшіп қону жолдары бекітіліп берілген. Дереккездерде казак жуздері туралы алғаш XVII ғасырдын бас кезінде айтылады. Казак хандығында жуздер жуйесінін көмегімен орасан зор көшпелі аумакты баскару жузеге асырылды. Назар аударындар! Жүздер - казактардын бірыңғай этноска (казак елі) тиістілігін ұғынған, ортак этникалык аумакты (атамекен) мекендейтін, шежіремен бекітілген ортак генеалогиялык, дәстурі бар этникалык-аумактык бірлестіктер (тайпалар одагы).
Ұлыстар мен жуздер. Туркі жене монгол көшпелілерінің мемлекеттік құрылымдарына көшпелі ұлыстық жүйені жаткызуга болады. Ол Казак хандыгында XV-XVI ғасырларда сакталды. Мемлекет ұлы ханнын меншігі ретінде карастырылып, неғурлым ұсак иеліктерге - ұлыстарға бөлінді. оларды сұлтандар баскарды. Ұлыстың барлық адамы еле бірікті. Эрбір улыстын кешу аумагы - журты болды. Белгілі бір ұлысты елін кұрайтын рулар мен тайпаларды бекітілген аумактары болды. Ұлыстык жуйе біртіндеп жуздік жуйемен алмасты. Ұлыстар мен жуздер
Жүздік жүйе Жуздерге бөлінуде әртурлі уш аумақ - Жетісу, Орталык Казакстан (Солтустік жене Солтустік-Шыгысты коса) мен Батыс Казакстандағы шаруашылык-мәдени үдерістердін ерекшеліктері көрініс тапты. Бул аумактарда жергілікті жердін географиясына байланысты өзіндік ерекшеліктері бар көшіп қону аймактары калыптасты. Әртурлі мәдени аймактар, әртурлі көршілермен қатар болу әрбір жуздін белгілі бір мәдени турмысын (мысалы. салттагы кейбір айырмашылык) аныктады. Жуздердін шыгу тегін тек аталган факторлармен гана байланытырмайды.Жуздердін шыгу тегінін кен таралган нускаларының бірі «әскери» нуска болып табылады
Назарларыңызға рахмет!