เรียน

รหัสวิชา 803102
หวั ข้อ การดแู ลสุขภาพดว้ ยภูมปิ ญั ญาไทย

(Thai wisdom and traditional health care)

• บทที่ 1 บทนา
1.1 ความหมาย ของภมู ปิ ัญญาไทย
1.2 ความหมายและความเป็นมาของการแพทย์แผนไทย
1.3 การดแู ลสุขภาพแบบองค์รวมด้วยภูมิปญั ญาไทย
1.4 บทบาทของพยาบาลในการประยุกต์ใช้ภมู ิปญั ญาไทย
ในการดแู ลสขุ ภาพ

วัตถปุ ระสงคก์ ารเรยี นรู้

• 1. นักศกึ ษาสามารถบอกความหมายภูมิปัญญาไทยได้
• 2. นักศึกษาสามารถบอกความเปน็ มาของการแพทย์แผนไทยได้
• 3. นักศึกษาสามารถบอกการดูแลสุขภาพแบบองคร์ วมดว้ ยภูมิ

ปญั ญาไทยได้
• 4. นักศกึ ษาสามารถบอกวิธีประยกุ ต์ใชภ้ ูมปิ ัญญาไทยดูแลสุขภาพได้
• 5. สามารถบอกบทบาทพยาบาลในการประยุกต์ใช้ภมู ิปญั ญาไทยได้

ความหมาย

• ภูมิปญั ญา (Wisdom) หมายถงึ ความรู้
ความสามารถ ความเชอ่ื ทน่ี ามาไปสกู่ ารปฏิบัติ
เพ่ือแกไ้ ขปัญหาของมนษุ ย์
หรือ หมายถงึ พืน้ ความรขู้ องปวงชนในสังคมนนั้ ๆ
และปวงชนในสังคมยอมรบั รู้ เชื่อถอื เข้าใจ ร่วมกนั

ภมู ปิ ัญญาชาวบา้ น หรือภมู ิปญั ญาทอ้ งถน่ิ (Folk Wisdom)

• กระทรวงศกึ ษาธิการ (2539 : 2) หมายถงึ ความรูท้ เี่ กิดจาก
ประสบการณใ์ นชีวติ ของคนเรา ผา่ นกระบวนการศึกษา สงั เกต คิด
วิเคราะห์จนเกดิ ปญั ญา และตกผลกึ มาเป็นองค์ความรู้ ที่ประกอบกนั
ขึน้ มาจากความรเู้ ฉพาะหลาย ๆ เร่ือง และนามาใช้ ก็จะเป็นท่รี ู้จักกนั
เกิดการยอมรบั ถ่ายทอด และพัฒนาไปสูค่ นรุ่นใหมต่ ามยุคตามสมยั ได้
เชน่ พิธกี รรมแหน่ างแมวขอฝน การแปรรปู อาหาร การจับสตั ว์ กอ่ งข้าว
และกระติบ๊ เป็นต้น ทงั้ นแ้ี ตล่ ะภมู ิภาคอาจแตกตา่ งกันไป

ภมู ปิ ัญญาไทย หมายถึง

• องคค์ วามรู้ ความสามารถ และทกั ษะของคนไทย อันเกดิ จากการส่ังสม
ประสบการณ์ทผี่ ่านมา กระบวนการเรียนรู้ เลือกสรร ปรุงแต่ง พฒั นา
และถา่ ยทอดสบื ต่อกนั มา เพอื่ แก้ปญั หา และพฒั นาวิถชี วี ิตคนไทยให้
สมดลุ กบั สภาพแวดลอ้ มแล้เหมาะสมกบั ยุคสมัย

• มีลกั ษณะเป็นองค์รวม มคี ุณค่าทางวฒั นธรรมทเ่ี กิดขึ้นในวถิ ีชีวติ คนไทย
เชน่ ด้านเกษตรกรรม (การทาเหมืองฝาย การทาไรน่ าสวนผสม)



ภมู ปิ ัญญาชาวบา้ น

ลกั ษณะของภูมปิ ัญญา

เอยี่ ม ทองดี (2542 : 5-6) ไดก้ ลา่ วว่าภูมิปัญญามลี ักษณะเปน็ นามธรรมอย่างนอ้ ยตอ้ ง
ประกอบดว้ ยองคป์ ระกอบตา่ ง ๆ เหล่านี้ คอื

2.1 ความคิด เปน็ สิ่งทต่ี ิดตวั มาแตก่ าเนิด ที่เรยี กวา่ Cognitive System ซึง่ ประกอบด้วย
ระบบประสาท ระบบสมอง และตอ่ มต่าง ๆ ทาหนา้ ที่คิดให้แกร่ า่ งกาย

2.2 ความรู้ มีการนามาใช้ในลกั ษณะต่าง ๆ เช่น องคค์ วามรู้ ภูมริ ู้ ปรากฏอยใู่ นแนวคดิ
ทฤษฏี ญาณวิทยาท่ีวา่ ดว้ ยทฤษฏแี หง่ ความรู้ การสบื คน้ กาเนดิ แหง่ ความรู้ และธรรมชาติ
ของความรู้

ลกั ษณะของภูมิปญั ญา (ต่อ)

• 2.3 ความเชอ่ื เป็นพน้ื ฐานสาคญั ยิ่งของสังคมมนษุ ย์ มนษุ ย์
แต่ละกลุ่มมคี วามเช่อื แตกตา่ งกันไป ซ่ึงความเช่อื กค็ อื ความ
ศรัทธาหรือยดึ ม่ันถอื มน่ั ซึง่ เป็นแกนสาคญั ในการดาเนนิ ชีวิต
และความมั่นคงของสังคม

• 2.4 คา่ นยิ ม คอื ส่ิงทีค่ นสนใจ ความปรารถนาอยากจะมี
อยากจะเป็นที่ยกย่อง สรรเสรญิ หรือเปน็ สิ่งที่บงั คับต้องทา
ตอ้ งปฏิบตั ิ

ลักษณะของภมู ปิ ญั ญา (ต่อ)

• 2.5 ความเหน็ คอื ภาวะทเ่ี กิดขึน้ หลงั จากบคุ คลหรอื ชุมชน ไดพ้ ิจารณาและ
ใคร่ครวญโดยรอบคอบแล้วจึงลงมตติ ัดสินใจ ว่าควรจะแสดงออกในลักษณะ
อย่างไร

• 2.6 ความสามารถ หมายถงึ ศกั ยภาพและประสทิ ธภิ าพที่มอี ย่ภู ายในบุคคล
หรือเรียกวา่ “พรสวรรค์”

• 2.7 ความฉลาดไหวพริบ หมายถงึ ทกั ษะทป่ี รากฏอยู่ภายในจติ ใจ หรอื
จติ วญิ ญาณ เป็ นส่ิงทส่ี ามารถนามาใช้แก้ไขป้องกันควบคุมเหตุการณ์
ต่าง ๆ ไม่ใหเ้ กดิ เป็ นปัญหาขนึ้ หรือใหเ้ ป็ นไปตามทตี่ นเองหรือชุมชน
ตอ้ งการ





ตวั อย่างภมู ปิ ัญญาทอ้ งถนิ่ ของภาคตะวนั ออกเฉียงเหนือ

• บุญบง้ั ไฟ • พระธาตกุ อ่ งขา้ วนอ้ ยฆา่ แม่

ผญา /ผะหยา มลี กั ษณะเตอื นสตขิ องผูฟ้ ังหรอื ผูอ้ า่ นในนึกถงึ ศลี ธรรมตามความเชอื่ กระตนุ ้ ใหเ้ กดิ ความสานึกรกั ในถนิ่ กาเนิด
หรอื เป็ นขอ้ ความอปุ มาอปุ มยั ใหป้ ระพฤตติ นเป็ นคนดี

เชน่ คนั เจา้ ไดข้ ซี่ า้ งกงั้ ฮ่มเป็ นพระยา อยา่ ไดล้ มื คนทกุ ขผ์ ูข้ คี่ วายคอนกลา้ คนั เจา้ ไดข้ ซี่ า้ งกงั้ ฮ่มสปั ทน อย่าไดล้ มื คนจนผูแ้ หน่ าตนี
ซา้ ง" หมายถงึ ถา้ ไดเ้ ป็ นผูม้ อี านาจก็อย่าลมื เหลยี วแลผูด้ อ้ ยอานาจกวา่ หรอื ผูอ้ ย่เู บอื้ งหลงั ตน

"บญุ บญุ นีบ้ แ่ หม่นของแบง่ ได ้ ปันแจกกนั แหลว่ บอ่ หอ่ นแยกออกได ้ คอื ไมผ้ ่ากลาง คอื จง่ั เฮากนิ ขา้ ว เฮากนิ เฮาอมิ่ บแ่ หม่นไปอมิ่
ทอ้ ง เขาพนุ ้ ผูบ้ ก่ นิ " หมายถงึ การทาบญุ เป็ นสงิ่ ทที่ าไดเ้ ฉพาะตนเทา่ นั้นแบง่ ไปใหค้ นอนื่ ไม่ได ้ เหมอื นกนิ ขา้ วแลว้ คนทกี่ นิ ถงึ
จะอมื่ คนทไี่ ม่ไดก้ นิ ก็ไม่อมิ่ ทอ้ ง
https://th.wikipedia.org/wiki/%E0

บุญบงั้ไฟ %B8%9C%E0%B8%8D%E0%B8%B2

การจดั แบง่ สาขาภูมปิ ัญญาไทย

• 1. สาขาเกษตรกรรม
• 2. สาขาอตุ สาหกรรมและหตั ถกรรม
• 3. สาขาการแพทยแ์ ผนไทย
• 4. สาขาการจัดการทรพั ยากรธรรมชาติและส่งิ แวดล้อม
• 5. สาขากองทนุ และธรุ กิจชมุ ชน
• 6. สาขาสวัสดกิ าร
• 7. สาขาศิลปกรรม
• 8. สาขาการจัดการองคก์ ร
• 9. สาขาภาษาและวรรณกรรม
• 10. สาขาศาสนาและประเพณี และวฒั นธรรม















กรมสง่ เสรมิ วฒั นธรรมไดแ้ บ่งประเภทภมู ิปัญญาทีเ่ ป็น
มรดกทางวฒั นธรรม ไวเ้ ป็น 7 สาขา ไดแ้ ก่

• 1) ศิลปะการแสดง -กลองยาว กันตรึม หมอลา ฟอ้ น
กลองตุ้ม (ยโสธร)...

• 2) งานชา่ งฝีมือด้งั เดมิ -ซน่ิ ตนี จก ชา่ งแทงหยวก
ทาบาตร ทาพานบายศรี...

• 3) วรรณกรรมพืน้ บา้ น -ตานานกบกนิ เดอื น ตานานดาว
ลกู ไก่ ตานานพญาคนั คาก ตานานผาแดงนางไอ่
นทิ านก่องข้าวนอ้ ยฆา่ แม.่ ..

มรดกทางวฒั นธรรม ไวเ้ ปน็ 7สาขา (ต่อ)

• 4) กีฬาภูมิปญั ญาไทย -กระบ่กี ระบอง ตะกรอ้ ตจ่ี บั วง่ิ
ควาย ว่าวไทย หมากรกุ

• 5) แนวปฏบิ ัติทางสังคม พธิ ีกรรมและงานเทศกาล -บญุ
บั้งไฟ ประเพณี การกวนขา้ วทิพย์ ผีตาโขน ผกู เส่ียว
สงกรานต์ ลอยกระทง...

• 6) ภาษา -อักษรธรรมล้านนา อกั ษรธรรมอีสาน...

7) ความรู้และแนวปฏิบตั ิเกี่ยวกับธรรมชาติและจกั รวาล แบง่ ออก
เปน็ 5 เรอ่ื ง

• 1. อาหารและโภชนาการ

• 2. โหราศาสตร์ ดาราศาสตร์ และไสยศาสตร์

• 3. การจัดการทรพั ยากรธรรมชาติ หมายถึง การจดั การระบบ
นเิ วศ เพ่อื การ อนรุ ักษแ์ ละการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยนื

• 4. ชยั ภูมิ และการตงั้ ถ่นิ ฐาน หมายถึง ความรู้ และความเช่อื ใน
การเลอื กทีอ่ ยอู่ าศัย ท่สี อดคลอ้ งกบั สภาพแวดล้อม และ
วฒั นธรรมของชุมชน

• 5. การแพทยแ์ ผนโบราณหรอื การแพทย์แผนไทย

การแพทยแ์ ผนไทย

• ความเปน็ มา ค้นพบเปน็ ครงั้ แรกเมอ่ื ประมาณปี พ.ศ.1725-1729 สมัยพระเจา้ ชยั วรมนั
ที่ 7 พบการสร้างสถานพยาบาลเรยี กวา่ “อโธคยาศาลา” ท้งั หมด 102 แหง่

• สมยั สมเดจ็ พระนารายณม์ หาราชแห่งกรุงศรอี ยุธยา เร่ิมมกี ารจัดยาให้กับชาวบา้ นทีเ่ ขา้
มาทาการรักษาไดถ้ กู ตอ้ งมากข้นึ

• ตาราพระโอสถพระนารายณ์ เป็นตาราทว่ี า่ ดว้ ยโอสถพระนารายณถ์ กู แบ่งออกเปน็ 3
สว่ น ดงั ต่อไปนี้

 ส่วนท่ี 1 กลา่ วถงึ ความผิดปกติของธาตทุ ง้ั 4 ในรา่ งกาย และวธิ กี ารใชย้ าแก้ไข
 ส่วนที่ 2 กล่าวถึงตารับยาต่าง ๆ
 ส่วนท่ี 3 กล่าวถึงตารับยาจากน้ามนั และยาขผ้ี ึ้ง

สมยั รัชกาลท่ี 9

มกี ารเปล่ียนช่ือเรยี ก”การแพทยแ์ ผนโบราณ” ใหม่ว่า
"การแพทย์แผนไทย" เพื่อใหเ้ ข้ากบั ยุคสมัย ซึ่งคาน้ี
ยงั คงได้รบั การใช้มาอยา่ งตอ่ เนือ่ งจนเปน็ ที่คุ้นหู ในปี
พ.ศ.2523 ไดม้ ีการก่อตัง้ โรงเรียนอายุรเวทวทิ ยาลัย
(ชีวกโกมารภจั จ)์

การดูแลสขุ ภาพแบบองคร์ วมดว้ ยดว้ ยภูมปิ ัญญาไทย

• ความหมายขององค์รวม…..รา่ งกาย จิตใจ อารมณ์ สงั คม และจิต
วญิ ญาณ

• ความสาคัญของภูมิปญั ญาไทยต่อการการดแู ลสขุ ภาพแบบองค์
รวม...คือ การบาบัด บรรเทา รักษา ป้องกนั และส่งเสริมสขุ ภาพ
ทัง้ ดา้ นรา่ งกาย จติ ใจ อารมณ์ สังคม และจติ วญิ ญาณ

• การใช้ภูมิปัญญาไทยด้วยการแพทยแ์ ผนไทย เน้นการดแู ลสุขภาพ
แบบองค์รวม ไมแ่ ยกส่วน (เช่นไม่แยก กาย ออกจากจติ ใจ)

การดแู ลสขุ ภาพแบบองคร์ วมดว้ ยดว้ ยภมู ปิ ัญญาไทย

*ลดปัญหาสาธารณสขุ . * ลดการนาเข้ายา เวชภณั ฑ์และ
เทคโนโลยที างการแพทย์
• ประชาชนตอ้ งรู้จักประยกุ ตใ์ ช้ทรัพยากรธรรมชาติ พ่งึ พา

ภมู ปิ ัญญาไทย.

แนวคดิ เร่อื งธาตุ สขุ ภาพ และความเจ็บป่วย

รา่ งกายคนประกอบด้วย 4 ธาตุ คือ ธาตุดนิ ธาตุนา้ ธาตุลม ธาตุ
ไฟ

• การแปรปรวน การไมส่ มดลุ ของธาตุ * กนิ น้อย กนิ มากเกิน
* อริ ิยาบถไมด่ ี * อากาศร้อน *อากาศเย็น *อดนอน *อดข้าว
*อดน้า *การกล้ันอจุ จาระ *การกลัน้ ปัสสาวะ *การทางานเกิน
กาลัง *ความเศร้าโศรกเสียใจ *โทสะมาก

หลกั ธรรมานามยั
• 1. กายานามัย. } การกนิ อาหารตามธาตเุ จ้าเรอื น . การกนิ อยู่

อย่างไทย. การบริหารแบบไทย. การพักผอ่ น. การนวดไทย

• 2. จิตตามัย }. ทาสมาธิ สวดมนต์ ภาวนา ความเชือ่ . = ลด
เครียด ผอ่ นคลาย

• 3. ชีวิตามัย } ดาเนนิ ชวี ิตชอบทางสายกลาง

บทบาทพยาบาลในการประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาไทยในการดแู ลสุขภาพ

บทบาทที่เกยี่ วข้อง
1. ด้านอนรุ กั ษส์ ง่ิ แวดล้อม มกี ารประหยัด และใชท้ รัพยากรอยา่ งค้มุ ค่าใหค้ วามรู้

รณรงค์ ปอ้ งกันภยั อันตรายตา่ ง ๆ ท่ผี ลกระทบตอ่ สขุ ภาพ อนั เนื่องมาจาก
สิ่งแวดลอ้ มอนรุ ักษส์ ่ิงแวดลอ้ ม
2. การสอน ใหค้ าแนะนา ให้คาปรกึ ษาและแกป้ ญั หาเก่ยี วกบั สขุ ภาพอนามยั การ
เป็นผ้วู จิ ยั และประเมินผล

การดแู ลแบบองค์รวม (ร่างกาย จิตใจ อารมณ์ สงั คม และจิตวิญญาณ)
และการดูแลสุขภาพ 4 มติ ิ (สง่ เสรมิ สขุ ภาพ การปอ้ งกนั โรค การรักษาพยาบาล และการฟน้ื ฟูสภาพ) จ *
ตวั อย่างการประยกุ ตใ์ ช้

ำ

บทบาทพยาบาลการประยกุ ต์ใช้ภมู ิปญั ญาไทยในการดูแลสุขภาพ (ตอ่ )

• งานวิจยั และนวัตกรรม

• ตัวอย่างท่ี 1 สมนุ ไพรแชเ่ ทา้ ผปู้ ว่ ยเบาหวาน. =สมุนไพร สุดารัตน์ กางทอง

https://www.hfocus.org/content/2014/12/8779

• ตัวอยา่ งท่ี 2 ประสิทธิผลของนวัตกรรมลูกปัดไม้นวดกดจดุ ลดอาการชาท่ีเทา้ ในกลมุ่ ผปู้ ่วย

โรคเบาหวาน ตาบลจระเขส้ ามพนั
• อาเภออ่างทอง จังหวดั สพุ รรณบรุ ี= การนวด กดจุด

• ตัวอยา่ งที่ 3 การประยุกต์ใช้ภมู ปิ ัญญาท้องถิ่นเพอื่ ลดการยึดตดิ ของขอ้ เท้า และเพม่ิ
ความตงึ ตัวของกลา้ มเนอ้ื ขาในผปู้ ว่ ยโรคหลอดเลือดสมอง(ใชก้ ้านมะพรา้ วกระดก)=

ตวั อยา่ งท่ี 4 นวัตกรรมสง่ เสริมสขุ ภาพกลุ่มวัย โดยใช้ภมู ิปัญญา และ
วฒั นธรรมท้องถ่นิ ตาบลนครไทย จงั หวดั พิษณโุ ลก

• ทดสอบหลงั เรยี น 10 นาที