นาฏยศัพท์

หนังสือเสริมความรู้
เร่ือง นาฏยศพั ท์

นาฏยศัพท์

นาฏยศัพท์ หมายถึง ศพั ทเ์ ฉพาะในทางนาฏศลิ ป์ เป็นชอ่ื ของลกั ษณะท่ารำของไทย
นาฏยศพั ท์ ทใ่ี ชก้ บั เทา้ ไดแ้ ก่ กระดกเทา้ (น่งั ) กระดกเท้า (ยนื ) กระดกเท้า (เส้ยี ว) กระทุ้งเทา้
ก้าวข้าง กา้ วเทา้ จรดเท้า ถอนเทา้ ประเทา้ ยกเทา้ ผสมเท้า

1) กระดกเทา้ (น่งั )

2) กระดกเทา้ ( ยืน)
3) กระดกเท้า(เส้ียว)

4) กา้ วขา้ ง การกา้ วข้าง ตัวพระให้ก้าวเท้าไปดา้ นข้าง ย่อเขา่ ลง และกนั เข่าออก ทง้ิ
น้ำหนักลงเท้าข้างท่กี า้ ว เทา้ อกี ขา้ งไมต่ ้องเปิดสน้ ส่วนตวั นางกา้ วเท้าไปด้านข้าง ให้
สน้ เท้าที่ก้าวอยเู่ หนือเทา้ ข้างท่ยี นื เล็กนอ้ ย ทิง้ นำ้ หนกั ตวั ลง เปดิ ส้นเทา้ หลังและหลบ
เขา่ ตาม

5) ก้าวเท้า เปน็ การก้าวเทา้ ให้สน้ เทา้ วางถงึ พื้นกอ่ นปลายเท้าเสมอ ให้ปลายเทา้ เฉียง
ออกดา้ นข้างเลก็ นอ้ ย และเปิดส้นเท้าหลัง

6) จรดเทา้ การจรดเท้าน้ี จะจรดข้างไหนก่อนก็ได้ แต่จะปฏิบตั ิพร้อมๆกันไม่ได้ ถ้าจะ
จรดเทา้ ดว้ ยเทา้ ซา้ ยก้าวเทา้ ขวาลงไป พรอ้ มกนั นนั้ ตอ้ งยกเท้าซ้ายให้สูงข้นึ จากพน้ื เล็กน้อย
แลว้ ใชจ้ มูกเท้าวางลงบนพน้ื แตส่ ้น เท้าตอ้ งสูงจากพนื้ พอประมาณ การจรดเทา้ นนี้ ำ้ หนัก
จะตอ้ งไปอยู่ทีข่ าตรงกนั ข้าม เชน่ จรดด้วยเทา้ ซา้ ยนำ้ หนักจะตอ้ งไปอยู่ทขี่ าขวาเปน็ ต้น

7) ถอนเท้า คือการนำเท้าข้างซ้ายหรือขวากไ็ ดว้ างลงข้างหลงั โดยเอาจมกู เท้าลงไป
ก่อน

8) ยกเท้า เปน็ กริยาต่อจากการประเทา้ โดยยกเทา้ ข้ึนดา้ นหนา้ ให้ฝา่ เทา้ ขนานกบั พ้นื
ยกเทา้ สงู ระดบั หนา้ แข้งของเทา้ ทย่ี ืนรับน้ำหนักเชดิ ปลายนิ้วเทา้ ขึน้ ใหเ้ ฉียงปลายเท้า
เล็กน้อย ตวั นางไม่กนั เขา่ ตัวพระกันเข่าออกให้เหน็ เหลยี่ มขา และหันน่องออกดา้ นหนา้

9) ผสมเท้า ตวั นาง เทา้ ทั้งสองจะชดิ ตดิ กนั
ตวั พระ สน้ เทา้ จะชิดติดกนั แต่ปลายเทา้ จะเปิดออก จากกนั

นาฏยศพั ทท์ ่ใี ชก้ ับมอื
จบี หมายถึง กรยิ าของมือท่ใี ชน้ ้ิวหวั แม่มอื จรดกบั ข้อแรกของนวิ้ ชี้ ( นบั จากปลายน้วิ ) ส่วน
น้วิ กลาง น้วิ นาง นวิ้ กอ้ ย กรีดเหยียดตงึ หกั ข้อมอื เข้าหาลำแขน การจบี มหี ลายลักษณะ ดังน้ี
1. จีบควำ่

2. จีบหงาย เป็นการหงายมอื จบี พรอ้ มหักข้อมอื ให้ปลายนิ้วช้ี ช้ีขน้ึ ดา้ นบน

3. จบี ชายพก หมายถงึ การนำมือทจี่ บี มาไว้ทำหัวเข็มขดั ให้หงายข้อมอื ข้ึน

4. จบี ปรกหน้า เปน็ การจีบ โดยยกแขนและมือทจี่ บี ใหน้ ว้ิ สูงระดบั หน้าผาก หนั มอื ท่ี
จีบเขา้ หาใบหน้าและหกั ข้อมอื เข้าหาแขน

5. จีบสง่ หลัง เม่อื ทำมอื จีบ ให้ส่งลำแขนและมือไปด้านหลงั เหยยี ดแขนตงึ และพลิกขอ้ มอื จีบให้
หงายขึ้น

6. หยิบจบี การหยิบจบี จะต้องเร่มิ มาจากตัง้ มอื จะงอแขนหรอื ตึงแขนก็ได้ แล้วกห็ กั ข้อมอื
ลงทำเปน็ มอื จีบแตพ่ อจีบมือได้แล้วต้องชกั มอื จบี ขึ้นมาเล็กนอ้ ย

7. จีบนิว้ กลาง หรอื จีบลอ่ แกว้ เป็นกริยาของมือ ให้น้วิ หวั แมม่ ือกดปลายนิ้วกลาง นิ้ว
ท่เี หลอื กรีดออกใหต้ งึ หกั ขอ้ มือเข้าหาลำแขน

ต้ังวง
วง คือ การเหยยี ดมือให้ตึงทั้งหา้ น้วิ แต่นว้ิ หัวแมม่ อื หักเข้าหาฝา่ มือเลก็ น้อย
การตง้ั วงที่สวยงาม ตอ้ งหกั ขอ้ มือเขา้ หาลำแขนบนใหม้ าก ทอดลำแขนใหส้ ว่ นโคง้ พองาม
และงอศอกเลก็ นอ้ ย
1) วงบน คือ ยกแขนไปขา้ งลำตวั ทอดศอกโค้ง มอื แบ ต้ังปลายนวิ้ ขน้ึ
วงพระปลายนว้ิ อยูร่ ะดับศรี ษะ ส่วนวงนางปลายนิ้วจะอย่รู ะดับหางควิ้ และวงแคบกวา่

2) วงกลาง คอื การยกส่วนโค้งของลำแขนให้ปลายนิ้วสูงระดบั ไหล่

3) วงหน้า คอื ส่วนโคง้ ของลำแขนที่ทอดโคง้ อยู่ข้างหน้า วงพระผายกว้างกวา่ นาง
ปลายนว้ิ อยูร่ ะดับแกม้ วงนางปลายน้วิ อยรู่ ะดบั ปาก

4) วงบัวบาน คอื ยกแขนขึ้นข้างลำตวั ให้ศอกสงู ระดบั ไหล่ หกั ศอกใหแ้ ขน
ทอ่ นลา่ งพับเขา้ หาตัว ต้ังฉากกับแขนทอ่ นบน มือแบหงายปลายน้วิ ชไี้ ปขา้ งๆ ตัว
วงนางจะแคบกวา่ วงพระ

5) วงลา่ ง คือ การตง้ั วงระดับต่ำท่ีสุด โดยทอดส่วนโคง้ ของลำแขนลงข้างลา่ ง

อย่รู ะดับเอว โดยตงั้ มอื ตรงหัวเข็มขัด ตัวพระกันศอกใหห้ า่ งตัว

• ทรงตวั คือ การยนื ใหน้ ่ิง เปน็ การใช้ลำตวั ต้ังแตศ่ รี ษะ ตลอดถึงปลายเท้าในทา่ ท่ี
สวยงาม
ไม่เอนไปทางใดทางหนง่ึ ขณะทย่ี นื

• เผน่ ตัว คือ กิริยาอาการทรงตวั ชนดิ หนึง่ มาจากทา่ กา้ วเท้า แล้วส่งตัวขน้ึ โดยการ
ยกเข่าตึงเท้าหน่งึ ยนื รับนำ้ หนกั อกี เทา้ หนงึ่ อยู่ขา้ งๆ

• ดึงไหล่ คือ การรำหลงั ตงึ หรือดันหลงั ข้นึ ไม่ปล่อยใหไ้ หล่ค่อม
• กดไหล่ คอื กริ ยิ ากดไหลโ่ นม้ ตัวไปขา้ งใดข้างหน่ึง ทำพร้อมกับการเอยี งศรี ษะ กด

ลงเฉพาะไหล่ ไมใ่ หส้ ะโพกเอียงไปดว้ ย
• ตีไหล่ คือ การกดไหล่ แล้วบิดไหล่ข้างทีก่ ดไปข้างหลัง
• กลอ่ มไหล่ คอื กดไหล่ แลว้ บดิ ไหลข่ า้ งทีก่ ดมาข้างหน้า
• ยกั ตวั คอื กิรยิ าของลำตวั ส่วนเกลยี วหน้า ยักขน้ึ ลง ไหลจ่ ะข้ึนลงตามไปด้วย แต่

สะโพกอยู่คงที่ และลักคอด้วย
• ดงึ เอว คอื กิรยิ าของเอวดา้ นหลงั ตงั้ ขึน้ ตรง ไมห่ ยอ่ นตวั

นาฏยภาษาหรอื ภาษาทา่ หมายถงึ การสื่อความหมายหรอื สอ่ื สารใหเ้ ข้าใจกัน โดยใช้กริ ิยา

ทา่ ทาง การรำในทางนาฏศลิ ป์ เรยี กว่า รำบท หรอื รำตบี ท คือ การแสดงท่ารำแทนคำพูด

รวมท้ังการแสดงอารมณด์ ว้ ย การรำบทเปน็ การใช้ภาษาท่ีพฒั นามาจากทา่ ทางโดยธรรมชาติ

ท่ารำทใ่ี ช้ในการรำตีบท เชน่

ตัวเรา (ฉนั ) - จบี หงายมอื ซ้าย กลางอก แนบตัว (จะต้องเปน็ มือซ้ายเท่านัน้ )

ตวั ทา่ น - (ระดับสูงกว่า) แบมอื ปลายน้วิ ทัง้ ส่ี ชีไ้ ปท่บี คุ คลท่เี ราพดู ดว้ ย มอื

สูง

ระดบั อก

เธอ - (ระดบั เทา่ กัน) ชี้นิ้วไปยังบุคคลนัน้

เขา - ชี้ไปยงั ทศิ ที่คาดว่าเขาอยู่

ทา่ น - แบมอื ต้งั ปลายนิว้ ขึน้ ยกมอื สงู ระดบั วงบนขา้ งหน้าหรอื ซา้ ยขวา

พระองค์ - พนมมือ ตัง้ สงู ระดับศีรษะขา้ งซา้ ยหรอื ขวา

พดู , กลา่ ว - ชท้ี ีป่ าก

- จบี มือทป่ี ากแลว้ มว้ นออกไป

กนิ - ชที้ ่ปี าก

ดู, เหน็ - ชี้ท่ตี า

ประสบ, พบ, เหน็ - มือหนง่ึ แบวงหน้า อีกมอื หนงึ่ แบคว่ำ ตึงแขนขา้ งลำตวั ระดับเอว

กา้ ว

เทา้ ชะงกั (เทา้ เดยี วกบั มอื วงหน้า)

มองด,ู หา, เห็น - มือหนึ่งจีบหงายทช่ี ายพก อกี มอื หนงึ่ จีบหลงั เอยี งทางมือจบี หลัง

(พระ กา้ วเท้าเดียวกับมือจีบหนา้ นาง ก้าวเท้าเดยี วกบั มือจบี

หลัง)

เสาะหา, , มองหา - มอื หนงึ่ แบมือกดลง ยกมอื สูงระดบั หนา้ ผาก อกี มอื หน่งึ แบหงาย

งอ

ศอก ระดับเอวข้างตวั (พระ ก้าวเท้ามือสงู นาง กา้ วเทา้ มือต่ำ)

ได้ยนิ , ได้ฟัง - ชที้ หี่ ู
- แบมือตงั้ ปอ้ งหู
- กา้ วขวา เอียงขวา มือขวาแบวงลา่ ง มอื ซ้ายแบหงาย ตงึ แขนขา้ ง
ตวั ระดับเอว
- ก้าวซา้ ย เอียงซา้ ย มือซา้ ยแบวงล่าง มอื ขวาแบหงาย ตงึ แขน
ขา้ งตวั ระดับเอว

อยู๋ - แบสองมือ ควำ่ ช้อนกันข้างหน้าระดบั เอว หา่ งตวั

รวม, รว่ ม - แบสองมือ คว่ำข้างตัว แลว้ รวมมือเข้าหากนั ข้างหนา้ ขณะเดนิ

มือ

ค่อยๆ กดฝา่ มอื ลง จีบชา้ ๆ เมือ่ มือรวมกนั

ไป - จีบหงาย ม้วนจบี ควำ่ ลง มว้ นมอื ออกไปปลอ่ ยจีบ แบมือตัง้ วง

หนา้

- จีบหงาย มว้ นจีบควำ่ ลง ม้วนมือออกไปปลอ่ ยจบี แบมือต้ังวงบน

ข้าง

ตวั

มา - แบมอื ตง้ั วงพเิ ศษ กดฝา่ มือ ปาดเขา้ หาตัว จบี ชา้ ๆ

- แบตง้ั สองมือข้างใดก็ได้ แลว้ ดงึ มือไปตรงกันขา้ ม พร้อมทั้งกดฝา่

มือ

ลงจีบชา้ ๆ

เรยี กเข้ามาหา,กวกั เรยี ก- แบตั้งวงหนา้ กดฝา่ มอื ลงโดยเร็ว เปน็ จบี คว่ำ

คอยหา - สองมือ เทา้ เอว ยืนชะเงอ้

เชยชม, ขอ - มือแบหงายฝา่ มอื ระดับอก มอื เดียวหรอื ๒ มอื ก็ได้

คดิ ถึง, รสู้ ึก, ชีวติ , จติ ใจ - จีบมือซา้ ย กลางอก แนบตวั

- แบสองมือ ประทบั ซ้อนกัน กลางอก แนบตวั

ท่านทั้งหลาย - มือแบหงาย ผายออกจากข้างหนา้ ไปข้างๆ

พร้อมใจ - แบสองมือ ประทบั ซอ้ นกัน กลางอก แนบตวั

ช่วยเหลือ, ให,้ อทุ ิศ - สองมือแบตะแคงขา้ งตวั กอบขึน้ ขา้ งหนา้

สง่ิ ศักดิส์ ิทธ์ิ, สิ่งทเี่ คารพ, ชาติ, บา้ นเมอื ง, คุณธรรม

- แบมอื ตัง้ ปลายน้ิวขน้ึ สูงระดับหน้าผาก สบั สันมอื เบาๆ ไป

ขา้ งหน้า

ผ่องใส, ผอ่ งแผว้ , เจริญ - จบี คว่ำ สูงระดบั หนา้ ผาก โบกจีบออกไปข้างๆ พร้อมกับคลาย

จีบ

เปน็ มอื แบหงาย

รกั , เมตตา - แบมือท้งั สอง ประสานแขนไขวก้ ลางอก ปลายนวิ้ แตะฐานไหล่

กล้าหาญ, ต่อสู้, ท้าทาย - มอื ซ้ายแบ ตง้ั วงบน มอื ขวาแบคว่ำทห่ี น้าขาขวา กา้ วขวาแลว้

เผน่

ตัวข้ึน

อดทน, หนักแนน่ , - กำมอื ขวา ฟาดลงบนมอื ซ้าย ระดบั เอว

เข้มแขง็

เสยี สละ, พลีชพี , พ่ายแพ้ - มือทัง้ สองแบหงาย ข้างหน้า ระดับเอว แล้วผายออกข้าง

, ตาย

เทดิ ทูน - มอื ท้งั สองแบบหงาย ยกสูงระดบั หนา้ ผาก มอื ห่างกัน 1

คืบ

ปฏเิ สธ - มือแบตั้งปลายน้ิวขนึ้ หนั ฝา่ มอื ไปขา้ งหน้า โบกปลายนวิ้

เลก็ นอ้ ย

ช่วั ร้าย, ไมด่ ี - ฟาดนว้ิ ช้ี ลงขา้ งหนา้ ระดบั เอว หา่ งตวั

อืน่ ๆ, ทั่วไป - ชีน้ ิ้วกวาดจากข้างหนา้ ไปข้างๆ