พัฒนาการอาณาจักรสุโขทัย

พฒั นาการอาณาจกั รสุโขทยั

การสถาปนาอาณาจักรสุโขทยั

วดั มหาธาตุ เปน็ วดั หน่งึ ที่อยใู่ นเขตเมอื งสุโขทัย มาตัง้ แต่โบราณ
และเปน็ พระอารามหลวงในเขตพระราชวังอาณาจกั รสโุ ขทัย

ความเปน็ มาก่อนการสถาปนาเมอื งสุโขทัยเป็นราชธานี

ชุมชนบริเวณเมืองสุโขทัยน่าจะมีความสัมพันธ์กับชาว
มอญที่เมืองละโว้ (ลพบุรี) ขอมท่ีเมืองพระนคร ละว้า
หรือลว้ั ลาว รวมทั้งไตท่ีอยู่ทางตอนใต้ของจีน จนเกิด
การผสมผสานเป็นชุมชนขนาดใหญ่ และสถาปนาเป็น
อาณาจักรสุโขทยั

ปัจจยั ที่นาไปสู่การสถาปนาอาณาจกั รสุโขทยั

ปจั จัย
ภายใน

ปจั จยั ที่นาไปสู่การสถาปนาอาณาจกั รสุโขทยั

ปจั จัย
ภายนอก

ราวปี พ.ศ. 1782 พอ่ ขนุ บางกลางหาวและพอ่ ขนุ ผาเมืองได้รว่ มกันกระทาการยึดอานาจจากขอมส
บาดโขลญลาพงเป็นผลสาเร็จ และได้สถาปนาเอกราชให้รัฐสุโขทัยเป็นอาณาจักรสุโขทัย และมี
ความเจริญรุ่งเรืองตามลาดับและเพ่ิมถึงขีดสุดในสมัยพ่อขุนรามคาแหงมหาราช ก่อนจะค่อยๆ
ตกต่า และประสบปัญหาท้ังจากปัญหาภายนอกและภายใน จนต่อมาถูกรวมเป็นส่วนหนึ่งของ
อาณาจักรอยธุ ยาไปในท่สี ดุ

วดั สระศรี เปน็ โบราณสถานสาคญั ตงั้ อยู่
บนเกาะกลางน้าขนาดใหญช่ ่อื วา่
"ตระพงั ตระกวน"

พระมหากษัตรยิ ์ราชวงศพ์ ระรว่ ง

ข้อมลู จากหนังสอื ชุดถามตอบชุดถาม-ตอบ
ประวัตศิ าสตรส์ มัยสโุ ขทยั (ฉบับนักเรียน-นักศึกษา)

1. พอ่ ขุนศรีอนิ ทราทติ ย์ (พอ่ ขนุ บาง 3. พอ่ ขุนรามคาแหงมหาราช (พ.ศ. 1822 - 1841)
กลางหาว) (พ.ศ. 1792 - ?) 4. พญาเลอไท (พ.ศ. 1841 - ?)

2. พอ่ ขนุ บานเมอื ง (? - พ.ศ. 1822) 6. พระมหาธรรมราชาท่ี 1 (ลไิ ท) (พ.ศ. 1890 - 1911 (1917))
7. พระมหาธรรมราชาท่ี 2 (ลือไท) (พ.ศ. 1911 (1917) - 1942)
5. พญางัว่ นาถุม (? - พ.ศ. 1890)
8. พระมหาธรรมราชาที่ 3 (ไสลอื ไท) (พ.ศ. 1942 - 1962)
พอ่ - ลูก 9. พระมหาธรรมราชาท่ี 4 (บรมปาล) (พ.ศ. 1962 - 1981)
ยังไม่ขอ้ สรุปท่ีชดั เจน / เครือญาติ

ปจั จัยทม่ี ีอิทธพิ ลตอ่ พัฒนาการในสมยั สุโขทยั

วัดตระพังทอง สร้างเม่ือประมาณ พ.ศ.
1826 ได้นามจากสระน้าที่อยู่ในบริเวณวัด
ตามประวัติศาสตร์สร้างในสมัยพ่อขุน
รามคาแหงมหาราช

ปัจจัยด้านภมู ิศาสตรแ์ ละส่ิงแวดลอ้ ม

สภาพภูมิประเทศ สภาพภูมิอากาศ

สโุ ขทัยตง้ั อยบู่ ริเวณท่ีราบล่มุ ทีม่ ีแม่นา้ ปงิ ยม สโุ ขทัยตงั้ อยทู่ ่ามกลางทิวเขา ทาให้อากาศไม่
นา่ น ไหลผา่ น เหมาะกบั การทาการเกษตร รอ้ นจนเกินไป และยงั มฝี นตกชุกในฤดมู รสมุ

ปัจจัยดา้ นภูมศิ าสตร์และส่งิ แวดลอ้ ม

ทรพั ยากรทางธรรมชาติ การคมนาคม

เต็มไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติ ทีเ่ ปน็ ประโยชน์ มเี ส้นทางการค้าท้ังทางนา้ และทางบกท่ีสามารถ
ตอ่ การดาเนนิ ชีวิต เช่น ป่าไม้ สัตว์ป่า ของป่า ตดิ ต่อกบั แควน้ ต่างๆ
แรธ่ าตุ

ปจั จัยดา้ นอารยธรรม

ดา้ นศาสนา ด้านภาษา ด้านกฎหมาย ด้านศลิ ปกรรม ดา้ นการปกครอง

เร่ืองราวกฎหมายในสมยั สโุ ขทัยน้นั จะปรากฎ 1. พ่อปกครองลูก
ใน "หลกั ศิลาจารกึ พ่อขนุ รามคาแหง" เชน่ 2. ธรรมราชา
เสรภี าพในการคา้ ขาย การเก็บภาษผี า่ นดา่ น
กฎหมายมรดก

ปนู ป้ันประดับศาสนสถาน
วดั พระพายหลวง

พฒั นาการดา้ นการเมืองการปกครองสมยั สโุ ขทยั

วดั สรศักดิ์ พบจารึกกล่าวถึงนายอนิ ทรศกั ด์ิ หรืออนิ ทรสรศกั ดิ์ หรือ
อินทราสรศักดิ์ ขอพระราชทานทดี่ ินจากเจา้ ท่านออกญาธรรมราชา
หรอื พญาไสลือไท เพอื่ สร้างพระอารามถวาย สรา้ งมหาเจดียม์ ีชา้ ง
ประกอบด้วยพระเจ้าหย่อนตนี และวหิ ารหอพระ สร้างในปี พ.ศ.1955
และสร้างเสร็จในปี พ.ศ.1960

ลักษณะความสัมพันธร์ ะหวา่ งพระมหากษัตรยิ ก์ บั ราษฎร

การปกครองของอาณาจักรสโุ ขทยั ในยุคเรม่ิ แรกเปน็ การปกครอง
แบบ “พ่อปกครองลกู ” จากจารกึ พ่อขนุ รามคาแหงระบุวา่

“…ในปากประตมู ีกะด่ิงอนั ณ่งึ แขวนไว้หั้น ไพรฟ่ า้ หนา้ ปก
กลางบา้ นกลางเมือง มีถอ้ ยมคี วาม เจ็บท้องข้องใจ มักจกั
กล่างเถิงเจา้ เถิงขนุ บ่ไว้ ไปลั่นกะดิง่ อันท่านแขวนไว้ พอ่
ขนุ รามคาแหงเจา้ เมืองได้ยินเรยี กเมอื ถาม สวนความแก่
มนั ด้วยซอ่ื ไพร่ในเมืองสุโขทยั นี้จ่งึ ชม”

พระบรมราชานุสาวรีย์พอ่ ขุนรามคาแหงมหาราช
จงั หวัดสโุ ขทยั

ลกั ษณะความสัมพนั ธร์ ะหว่างพระมหากษัตรยิ ก์ บั ราษฎร

ตอ่ มาในสมัยพระมหาธรรมราชาท่ี ๑ (ลิไทย) พระมหากษตั ริย์ทรง
เป็น “ธรรมราชา” และมีความเชอ่ื วา่ พระมหากษตั รยิ ์ทรงเปน็ สมมติ
เทพด้วยเชน่ กนั ทรงยา้ ให้เห็นถงึ พระมหากษัตริย์ทรงปฏบิ ตั ิตามหลัก
พระพุทธศาสนาทเ่ี รียกวา่

“ทศพิธราชธรรม”

หรือธรรม ๑๐ ประการเพอ่ื ราษฎรจะไดม้ ีความร่มเยน็ เปน็ สขุ

พระบรมราชานสุ าวรยี ์พระมหาธรรมราชาที่ ๑ (ลไิ ทย)
จงั หวัดกาแพงเพชร

อาณาเขตการปกครอง

สมัยพอ่ ขนุ รามคาแหงมหาราช

อา้ งองิ ตามขอ้ ความในจารกึ พอ่ ขนุ รามคาแหง

เหนอื ได้เมอื งแพร่ น่าน พล่วั (อ. ปวั จ. นา่ น) เลยฝ่งั
โขงไปถงึ เมืองชวา (หลวงพระบาง)

ตะวนั ออก ได้เมอื งสระหลวง สองแคว (พิษณุโลก) ลุมบาจาย (หล่มเก่า)
สระคาถงึ ข้ามฝ่งั แมน่ า้ โขง ถงึ เวียงจันทนแ์ ละเวยี งคา

ตะวนั ตก ได้เมอื งฉอด เมอื งหงสาวดีจนสุดฝัง่ ทะเล

ใต้ ได้เมืองคณฑี (กาแพงเพชร) พระบาง (นครสวรรค)์ แพรก
(ชัยนาท) สพุ รรณภมู ิ ราชบรุ ี เพชรบุรี นครศรีธรรมราช

ขอบคุณภาพจากวกิ ิพเี ดยี

อาณาเขตการปกครอง

สมัยพระมหาธรรมราชาที่ ๑ (ลไิ ทย)

เหนอื ได้เมอื งแพร่

ตะวนั ออก ได้เมอื งสระหลวง สองแคว (พิษณุโลก) ลมุ บาจาย ขอบคณุ ภาพจาก
ตะวันตก (หล่มเกา่ ) เมืองสระคาหรือเมอื งสะคา้ สานกั พมิ พม์ ติชน

ได้เมืองฉอด เมอื งหงสาวดจี นสุดฝง่ั ทะเล

ใต้ ไดเ้ มอื งปากยม พระบาง เมืองคณฑี เมอื งชากังราว
เมอื งนครพระชมุ และเมืองบางพาน

รูปแบบการปกครอง

• รูปแบบการปกครองเปน็ ลักษณะการกระจายอานาจจากราชธานีไปยังหัวเมืองต่างๆ
• เมืองตา่ งๆ ที่ขึ้นอยู่กับกรุงสุโขทัยตามท่ปี รากฏในศลิ าจารกึ เป็นกลุ่มเมืองชนั้ ใน ชั้นกลาง

ชนั้ นอก ตามระยะทางใกลไ้ กลตามลาดบั โดยเมอื งใหญ่ท่สี าคญั ปกครองเมืองเลก็ ๆ มี
๔ เมอื ง คอื

กรงุ สโุ ขทยั (ราชธาน)ี ศรีสชั นาลัย กาแพงเพชร สองแคว (พิษณุโลก)

• เมือ่ มีการเปล่ียนแปลงพระมหากษตั รยิ พ์ ระองค์ใหม่ในเมอื งราชธานี เมอื งข้นึ ต่างๆ ท่อี ยู่
หา่ งไกลอาจต้ังตวั เป็นอิสระ เชน่ เมือ่ ส้ินสมัยพอ่ ขนุ รามคาแหงมหาราช เมอื งเล็กๆ อยา่ ง

เชยี งทอง (ตาก) และพระบาง (นครสวรรค์) ตา่ งพากนั ตง้ั ตัวเป็นอสิ ระ เป็นต้น

พฒั นาการทางด้านเศรษฐกิจสมัยสุโขทัย

วดั ช้างล้อม นกั วชิ าการสนั นษิ ฐานว่า วัดช้างล้อมนี้
น่าจะเปน็ วดั เดยี วกนั กบั ท่ีปรากฏในศิลาจารึกหลักท่ี 1
ท่ีกลา่ วไวว้ ่าในปี พ.ศ. 1829 พอ่ ขนุ รามคาแหงทรงให้
ขดุ เอาพระธาตขุ น้ึ มาทาบูชา และฝังลงในกลางเมือง
ศรสี ัชนาลยั กอ่ นก่อพระเจดียท์ บั ลงไป

ปัจจยั ทีเ่ ออ้ื ตอ่ พัฒนาการทางด้านเศรษฐกจิ

การใชร้ ะบบชลประทาน เป็นศนู ย์กลางการตดิ ต่อ ยกเว้นการจดั เก็บ
ในการเกษตร กบั ดินแดนอืน่ ๆ ภาษีผา่ นดา่ น

การสรา้ งสรีดภงส์ เพ่ือใชก้ ักเก็บนา้ ใช้ เมืองสุโขทัยตงั้ อย่บู นเสน้ ทางการคา้ หรือเรยี กวา่ จงั กอบ (จกอบ) ทาให้
ในการเพาะปลกู และสรา้ ง “ตระพงั ” ท้ังทางบกและทางนา้ ทาใหไ้ ดร้ บั การคา้ ขายขยายตวั ออกไป และช่วยให้
ไวเ้ ก็บกักน้าในตัวเมืองและใชใ้ นเร่ือง ประโยชน์จากการทาการคา้ และ เกิดแรงจูงใจทาให้มพี ่อค้าเขา้ มาคา้ ขาย
เก่ยี วกับพทุ ธศาสนา สง่ ออกสินค้าไปยงั ดนิ แดนต่างๆ มากขนึ้
ได้สะดวก

ตระพงั ทองหลาง บรเิ วณเกาะกลางนา้
เปน็ ทตี่ ั้งของวัดสระศรี

ลกั ษณะทางด้านเศรษฐกิจท่สี าคัญ

การเกษตรกรรม พน้ื ฐานเศรษฐกิจขนึ้ อยู่กับอาชพี เกษตรกรรม โดยมกี ารจดั ระบบชลประทานเข้า
การพาณชิ ยกรรม ชว่ ยในการเพาะปลูกในฤดูแลง้ รวมถึงเพ่ือการอุปโภคและบริโภคดว้ ย เชน่ การ
สร้างรางคนั ดิน สรา้ งเหมือง ฝาย คู ตระพงั และทานบก้นั น้า (สรดี ภงส)์ เปน็ ต้น

มตี ลาดค้าขาย เรยี กวา่ ตลาดปสาน มกี ารใช้เงนิ ตราในการซอื้ ขายสนิ ค้า เชน่
เบี้ย บาท เงินพดดว้ ง
สนิ คา้ ออก เช่น เคร่ืองเทศ ของปา่ หายาก พรกิ ไทย น้าตาล งาช้าง สนิ ค้าขาเข้า
เช่น ผ้าไหม ผ้าทอ

การหัตถกรรม การผลติ เครอ่ื งปนั้ ดนิ เผา เรยี กว่า “เครือ่ งสงั คโลก”
เครื่องสังคโลกท่ีผลติ ไดม้ าก คือ ถว้ ยชาม

พฒั นาการทางดา้ นสังคมสมัยสุโขทัย

สรีดภงสห์ รือทานบพระร่วง อยตู่ รงบริเวณที่ถกู ขนาบดว้ ยภูเขาสองลูก คือ เขา
พระบาทใหญแ่ ละเขากวิ่ อา้ ยมา ภเู ขาทงั้ สองลูกนอ้ี ยูใ่ นทวิ เขาหลวง ลึกเข้าไปใน
ทวิ เขาน้เี ปน็ ซอกเขาอนั เป็นตน้ กาเนดิ ของทางน้าเรยี กว่า "โซกพระร่วงลองขรรค"์

กลมุ่ คนในสงั คมสโุ ขทยั ชนช้ันพเิ ศษ

กลุ่มบคุ คลทีม่ หี น้าทใ่ี นการปกครอง

พระมหากษตั รยิ ์ พระราชวงศ์ (เจ้านาย) ขุนนาง พระสงฆ์

กลุ่มบุคคลที่อยใู่ ต้การปกครอง

ไพร่ ขา้

กฎหมายและการพจิ ารณาคดคี วาม

ในสมัยสุโขทยั ไดม้ หี ลักฐานที่แสดงให้เหน็ ว่ามีการตรากฎหมายในลกั ษณะตา่ งๆ เช่น
ในศิลาจารึกพ่อขนุ รามคาแหง ศลิ าจารกึ กฎหมายลกั ษณะโจร เป็นตน้ เพอ่ื สร้างความ
เป็นระเบียบเรยี บร้อยและความเปน็ ธรรมให้เกดิ ข้นึ ในสังคม กฎหมายท่ีตราขน้ึ ในสมัย
สโุ ขทัยจากหลกั ฐานที่คน้ พบและตีความไดจ้ ากศิลาจารึกสโุ ขทยั มลี ักษณะตา่ งๆ ดงั นี้

ลักษณะ ลักษณะการ ลักษณะ ลักษณะ
ทรัพย์สิน พิจารณา การร้องฎีกา โจร
มรดก คดคี วาม

พัฒนาการทางดา้ นศลิ ปวฒั นธรรมสมยั สุโขทยั

วัดศรีชมุ สนั นษิ ฐานว่าสรา้ งในสมัยพ่อขุนรามคาแหง ในวดั ปรากฏ
โบราณสถานขนาดใหญล่ กั ษณะมณฑปรูป ส่เี หลีย่ มจตั รุ สั ประดิษฐาน
พระพุทธรปู ปนู ปนั้ ขนาดใหญ่เต็มมณฑป ตัวมณฑปน้ันตงั้ อยู่บนฐานสงู
ด้านหน้าเปดิ เป็นชอ่ งเหน็ พระพักตร์พระพทุ ธรปู งดงามแตไ่ กล

ด้านศิลปกรรม

- สถาปัตยกรรม

เจดยี ์

เจดยี ์ทรงพุม่ ข้าวบิณฑ์ เจดีย์ทรงกลมแบบลังกา เจดยี แ์ บบลังกาผสมศรวี ชิ ยั
วดั ตระพงั เงิน จ.สโุ ขทยั วัดชา้ งลอ้ ม จ.สุโขทัย วดั เจดีย์เจด็ แถว จ.สุโขทัย

อาคาร ดา้ นศลิ ปกรรม

- สถาปัตยกรรม

• อาคารที่เป็นรูปสี่เหลย่ี มผืนผ้า เชน่ วิหาร ที่วดั สวนแกว้ อทุ ยานนอ้ ย
เมืองศรสี ัชนาลยั

• อาคารทก่ี ่อด้วยศิลาแลง เชน่ วิหารที่วัดกุฎีราย เมืองศรสี ัชนาลัย
• อาคารทีเ่ ป็นปราสาทราชวงั ส่วนใหญส่ รา้ งดว้ ยไม้ จงึ ผุพงั ไป

หมดแล้ว
• อาคารทีเ่ ปน็ รปู สีเ่ หลยี่ ม เชน่ มณฑปวัดศรีชมุ เมืองสุโขทัย

วดั ตระพงั ทองหลาง
จ.สโุ ขทยั

ด้านศลิ ปกรรม

- สถาปัตยกรรม

วิหารและ วหิ าร
โบสถห์ รอื อุโบสถ • มลี กั ษณะใหญ่กวา่ โบสถ์
• กาแพงทบึ และเจาะเปน็ ช่องเล็กๆ คล้ายหนา้ ต่าง เพื่อให้แสงลอดเขา้ ไป

ขา้ งในได้
• นิยมสร้างไวด้ า้ นหน้าของเจดยี ์ เชน่ พระวหิ ารหลวงกลางเมืองสโุ ขทยั

โบสถห์ รืออโุ บสถ
• สิ่งกอ่ สร้างสาคัญและมีคนเขา้ ไปใชง้ านมากท่ีสดุ ใชเ้ ปน็ ที่ประกอบสงั ฆกรรม
• โบสถ์สุโขทัยแทบทกุ หลงั จะหนั หนา้ ไปทางทศิ ตะวันออก
• มีแผนผงั เปน็ ส่เี หล่ยี มผืนผ้า เชน่ โบสถ์วัดมหาธาตุ โบสถว์ ัดนางพญา เป็นตน้

ดา้ นศลิ ปกรรม ประติมากรรมในส ัมยสุโขทัย ี่ทเ ็ปนพระพุทธรูปลีลา
ได้รับการยกย่องว่างดงามมาก
- ประตมิ ากรรม

การทาเคร่ืองสังคโลก

การปั้นพระพทุ ธรูปและลวดลายประดับ

ด้านภาษาและวรรณกรรม

ดา้ นภาษา

พอ่ ขุนรามคาแหงมหาราชทรงประดิษฐ์อักษรไทย
โดยดดั แปลงจากอกั ษรขอมและมอญขึน้ ใน พ.ศ.
๑๘๒๖ เรียกว่า ลายสือไทย

ขอบคณุ ภาพจากเพจมรดกพระรว่ ง

ดา้ นภาษาและวรรณกรรม (ตอ่ )

ด้านวรรณกรรม

ศลิ าจารึก
ใหค้ วามรู้ทางดา้ นประวัตศิ าสตรโ์ บราณคดี อกั ษรศาสตร์
และอน่ื ๆเชน่ ในศลิ าจารึกสุโขทัยหลกั ที่ ๑

ไตรภมู พิ ระร่วง
พระมหาธรรมราชาที่ ๑ (ลิไทย) ทรงพระราชนิพนธข์ ้ึน
นับว่าเป็นวรรณคดเี ล่มแรกของไทยทีว่ ่าดว้ ยเรื่องนรก -
สวรรค์

ด้านศาสนาและความเชอื่

• มกี ารนับถือผี วญิ ญาณของบรรพบรุ ษุ ปรากฏการณ์
ตามธรรมชาติ และพระพุทธศาสนานิกายเถรวาทลทั ธิ
ลังกาวงศ์

• การนับถอื ศาสนาพราหมณ์- ฮนิ ดู ในราชสานกั สมยั
สโุ ขทยั ตอนปลาย

พระขยงุ ผเี ทพยดา : "พระแมย่ า่ " เทวรูปพระ
สง่ิ ศักดิ์สทิ ธิค์ ูเ่ มอื งสโุ ขทัย นารายณ์และ
เทวรปู พระอศี วร
ศลิ ปะสโุ ขทัย

ด้านประเพณที ส่ี าคญั

สมัยสุโขทัยมีประเพณีสาคัญที่คนไทยได้ยึดถือ ลอยกระทง เผาเทยี น เล่นไฟ ในตระพงั กลางเมืองสโุ ขทัย
จังหวัดสุโขทยั ประจาปี 2560 ณ อุทยานประวัตศิ าสตรส์ โุ ขทยั
ปฏิบัติและได้เป็นมรดกตกทอดทางวัฒนธรรมมา

จนถึงสมัยปัจจุบัน ประเพณีท่ีสาคัญและปรากฏ

หลกั ฐานโดยนามาเปน็ ตวั อย่าง มดี งั นี้
• การใหท้ านและถอื ศีล
• การเผาเทียนเลน่ ไฟ
• การทอดกฐนิ
• การทาบญุ และฟงั ธรรม
• การฟงั เทศน์มหาชาติ
• การนบั ถือผแี ละเทวดา

ลกั ษณะการสรา้ งความสัมพนั ธ์ระหว่างประเทศ

วัดพระพายหลวง เป็นศูนยก์ ลางของชุมชนในระยะแรกก่อนการ
สถาปนาอาณาจักรสุโขทัย โบราณสถานทเ่ี กา่ แก่ท่สี ุดของวดั คือ
พระปรางค์ 3 องค์ กอ่ ด้วยศิลาแลง ลักษณะแผนผังและรูปศลิ ปะ
เป็นแบบเขมรบายน สมยั พระเจา้ ชัยวรมันท่ี 7

ความสมั พนั ธ์กับลา้ นนา

พระบรมราชานุสาวรียส์ ามกษัตรยิ ์ จ.เชียงใหม่ • พอ่ ขนุ รามคาแหงมหาราชได้ทรงดาเนินความสมั พนั ธ์ดว้ ยการ
พญางาเมอื ง พญามังราย และ พ่อขนุ รามคาแหงมหาราช รว่ มมอื กบั พระยางาเมอื งแหง่ แคว้นพะเยา ชว่ ยเหลือพระยามงั ราย
เลือกชัยภูมิ และวางผงั เมืองราชธานใี หม่ คือ "นพบรุ ศี รนี ครพิงค์
เชียงใหม่"

• ตอ่ มาสมัยพระธรรมราชาท่ี ๑ (ลิไทย) ความสัมพันธ์ของสโุ ขทัยที่มี
ตอ่ ล้านนาเร่มิ หา่ งเหนิ เพราะลา้ นนายดึ เมืองตากของสุโขทยั

• ในสมยั พระมหาธรรมราชาท่ี ๒ ทรงสง่ พระสุมนมหาเถระไปเผยแผ่
พระพทุ ธศาสนานิกายเถรวาทแบบลังกาวงศท์ ่เี มืองเชียงใหม่ และได้
เจรจาขอเมืองตากคนื

• ในสมัยพระมหาธรรมราชาท่ี ๓ (ไสลอื ไทย) ทรงช่วยทา้ วยกี่ ุมกาม
พระเชษฐาของพระยาสามฝ่ังแกนแห่งล้านนาบกุ เขา้ ตเี มอื งเชยี งใหม่
ทาให้เกดิ ความบาดหมางระหว่างสโุ ขทยั กบั ลา้ นนากนั มากข้ึน

ความสมั พนั ธก์ บั อยธุ ยา

• ในสมัยพระมหาธรรมราชาท่ี ๑ (ลไิ ทย) อยธุ ยายดึ เมือง
พษิ ณโุ ลกของสโุ ขทัยไว้ได้ สโุ ขทัยจงึ สง่ คณะทูตไปเจรจาขอคืน
ได้สาเรจ็

• ในสมยั พระมหาธรรมราชาท่ี ๒ อยธุ ยาตเี มืองกาแพงเพชรของ
สุโขทยั ได้ สุโขทัยจงึ ยอมเป็นเมอื งขนึ้

• ในสมยั พระมหาธรรมราชาที่ ๓ (ไสลอื ไทย) ทรงประกาศเอก
ราช แต่สโุ ขทัยกต็ กเป็นเมืองขึน้ ของอยุธยาอีก

พระบรมราชานุสาวรยี พ์ ระมหาธรรมราชาที่ ๑ (ลิไทย)
จังหวดั กาแพงเพชร

ความสมั พนั ธ์กับอยุธยา (ตอ่ )

• สุโขทัยได้สร้างความสมั พันธฉ์ ันเครอื ญาติกบั อยธุ ยาโดยพระราชธิดาของพระ
มหาธรรมราชาท่ี ๒ (เป็นพี่สาวของพระยาบาล) ได้ทรงอภเิ ษกกบั เจา้ สามพระ
ยา (ตอ่ มาได้เปน็ กษตั รยิ ์อยธุ ยาทรงมพี ระนามว่า “สมเดจ็ พระบรมราชาธริ าช
ที่ ๒”) ซง่ึ เปน็ พระราชโอรสของสมเด็จพระอินทราชา

• ภายหลงั พระมหาธรรมราชาที่ ๓ (ไสลือไทย) สวรรคต เกิดการชงิ อานาจกัน
ระหวา่ งพระยาบาลกับพระยาราม สมเด็จพระอนิ ทราชาแหง่ กรุงศรอี ยธุ ยาทรง
ไกล่เกล่ยี ใหพ้ ระยาบาลครองเมืองพิษณุโลกทรงพระนามวา่ พระมหาธรรม
ราชา ที่ ๔ (บรมปาล) สว่ นพระยารามครองเมอื งสโุ ขทัย

• สุโขทัยในฐานะเมืองประเทศราชของอยุธยาได้ถูกผนวกรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่ง
ของอยธุ ยาใน พ.ศ. ๒๐๐๖ เมื่อสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแห่งกรุงศรีอยุธยา

พระบรมราชานุสาวรยี พ์ ระบรมไตรโลกนาถ ไดเ้ สด็จข้นึ มาปกครองเมืองพษิ ณโุ ลกในฐานะราชธานแี ทนกรงุ ศรีอยธุ ยา

จ.พิษณโุ ลก

ความสมั พันธ์กบั นครศรีธรรมราช

• สุโขทัยกบั นครศรธี รรมราชมีความสัมพนั ธใ์ นด้านวฒั นธรรม
ผา่ นทางพระพุทธศาสนา ซึง่ เริม่ ข้นึ ในสมยั พอ่ ขนุ รามคาแหง
มหาราช ท่ที รงนมิ นต์พระสงฆจ์ ากนครศรีธรรมราชมาเผยแผ่
พระพทุ ธศาสนานกิ ายเถรวาทลัทธสิ งั กาวงศ์ที่สุโขทยั

• ภายหลงั หลงั สมัยพอ่ ขนุ รามคาแหงมหาราช ความสัมพันธ์
เร่ิมเสื่อมลงเนื่องจากระยะทางทอี่ ยหู่ า่ งไกล รวมทง้ั เมอ่ื มกี าร
ก่อตั้งอยุธยาท่อี ยู่ถดั จากสโุ ขทัยลงมา ทาให้อยธุ ยาเรม่ิ ขยาย
อานาจเขา้ ไปแทนที่

เจดีย์วดั พระมหาธาตวุ รมหาวหิ าร จ. นครศรีธรรมราช

ความสัมพนั ธก์ บั หวั เมอื งมอญ

• สโุ ขทัยกับมอญมคี วามสัมพันธ์กนั ในฐานะเมอื งประเทศ
ราช สโุ ขทัยใชห้ ัวเมืองมอญเป็นเมอื งทา่ สาหรับการค้าขาย
ทางด้านอา่ วเมาะตะมะหรือทะเลอันดามนั และ
ความสมั พันธท์ างด้านวัฒนธรรมผา่ นทางพระพทุ ธศาสนา
ได้จัดสง่ คณะสงฆเ์ ดินทางไปศกึ ษาพระธรรมวินัยกบั คณะ
สงฆม์ อญ แล้วนากลับมาเผยแผใ่ หแ้ กช่ าวสโุ ขทัยอีกดว้ ย

• หลงั ส้นิ สมัยพ่อขุนรามคาแหงมหาราชไปแล้ว หัวเมอื ง
มอญเรมิ่ เปน็ อิสระ และบางครง้ั ก็อย่ใู ต้อานาจรฐั ท่ีเขม้ แข็ง
กวา่ สุโขทัย เช่น ตองอู อยธุ ยา อังวะ เปน็ ต้น

ความสมั พนั ธ์กับลังกา

• ไม่ได้มคี วามสมั พันธใ์ นทางตรง แตเ่ ป็นการรับเอาพระพุทธศาสนา
นกิ ายเถรวาทลทั ธิลังกาวงศ์มาประดษิ ฐานในกรงุ สุโขทยั ผา่ นทาง
เมอื งนครศรีธรรมราชในสมยั พอ่ ขุนรามคาแหงมหาราช

• ประมาณ พ.ศ. ๑๙๐๐ ตรงกบั สมัยพระมหาธรรมราชาท่ี ๑
(ลไิ ทย) พระอโนมทสั สแี ละพระสุมนมหาเถระนาพระพุทธศาสนา
นิกายลังกาวงศเ์ กา่ (หรอื รามญั วงศ์) จากนครพนั มาเผยแผ่ที่
สุโขทยั

• พ.ศ. ๑๙๗๒ ตรงกับสมยั พระมหาธรรมราชาที่ ๔ (บรมปาล) พระ
ธรรมคมั ภรี ์จากเชียงใหม่ ไดน้ าพระพุทธศาสนานกิ ายลงั กาวงศ์
ใหม่จากลังกามาเผยแผท่ ี่สโุ ขทยั

ความสัมพนั ธก์ บั จีน

• สโุ ขทัยมคี วามสมั พนั ธก์ บั จีนทางด้านการคา้ ในระบบบรรณาการ
เร่มิ ตน้ ในสมัยพ่อขนุ รามคาแหงมหาราช โดยในชว่ ง พ.ศ. ๑๘๓๕ -
๑๘๔๐ สโุ ขทัยสง่ คณะทูตพรอ้ มเคร่อื งบรรณาการไปจีน และใน
สมยั พระยาเลอไทยก็ได้ส่งไปอีก

• การสร้างความสมั พันธ์อนั ดีกบั จนี ทาใหส้ โุ ขทยั ได้รบั ประโยชน์ทาง
การค้า และเร่ืองอืน่ ๆ เช่น วธิ ีการทาเคร่อื งป้นั ดินเผาจากชา่ งจนี

อิทธิพลของอารยธรรมตะวนั ออกทม่ี ีผลตอ่ สุโขทัย

วัดตระพังเงิน โบราณสถานของวัดน้ีมีเจดีย์ประธานทรงพุ่มข้าว
บิณฑ์หรือทรงดอกบัวตูมซึ่งมีวิหารประกอบอยู่ด้านหน้า โดยมี
ลกั ษณะท่ีโดดเด่นกค็ ือ เจดีย์ทรงดอกบวั ตูมของวดั น้ีจะมจี ระนาที่
เรือนธาตุท้ังสี่ด้านสาหรับประดิษฐานพระพุทธรูปยืนและเดิน
(ปางลลี า) ซ่ึงมีความแตกต่างไปจากเจดยี ์ทรงดอกบวั ตูมในที่อน่ื ๆ

อิทธพิ ลของอารยธรรมตะวันออกทม่ี ีผลตอ่ สโุ ขทยั ในด้านต่างๆ

ด้านการเมอื งการปกครอง • พระมหากษัตรยิ ์ทรงปกครองบา้ นเมืองดว้ ยหลกั ทศพิธราชธรรม
• ได้รับอทิ ธิพลจากศาสนาพราหมณ-์ ฮินดู เรอื่ งของสมมตเิ ทพ
ดา้ นเศรษฐกิจ
ดา้ นสังคม • ทาการคา้ กบั พอ่ ค้าจนี ทเ่ี ขา้ มาคา้ ขายกับสโุ ขทัย
• ทาการคา้ ในระบบบรรณาการของจีน
ด้านวัฒนธรรม
• พระมหากษตั รยิ ท์ รงมีฐานะเปน็ “ธรรมราชา”
ด้านความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ • มีการนับถอื พระพุทธศาสนา ให้ความเคารพแก่พระภิกษสุ งฆ์

• นับถอื พระพทุ ธศาสนา การทาเครอ่ื งสงั คโลก เกิดไตรภูมพิ ระร่วง
• มีการรับอิทธิพลภาษาขอม มอญ อนิ เดยี ใช้กฎหมายพระ

ธรรมศาสตร์

• ยอมรบั ในพระพุทธศาสนาทาใหค้ วามสัมพันธ์ระหวา่ งสโุ ขทัย
กับนครศรธี รรมราช ลังกา มอญ และลา้ นนาและจนี เป็นไป
อย่างราบรื่น

การสร้างสรรค์ภมู ปิ ญั ญาในสมยั สโุ ขทัย

วัดศรีสวาย โบราณสถานสาคัญประกอบดว้ ย ปรางค์ 3
องค์ รูปแบบศิลปะลพบุรี ลักษณะของปรางค์ค่อนข้าง
เพรียว ตั้งอยู่บนฐานเต้ียๆ ลวดลายปูนปั้นได้พบทับหลัง
สลักเป็นรูปนารายณ์บรรทมสินธุ์ ชิ้นส่วนของเทวรูป
และศิวลึงค์ที่แสดงให้เห็นว่าเคยเป็นเทวสถานในศาสนา
ฮนิ ดูมากอ่ น

ความหมายของภมู ปิ ัญญาไทย

ภูมปิ ญั ญาไทย หมายถึง ความรู้ ทกั ษะ ความเช่อื และพฤตกิ รรมของคนไทยในการปรบั ตวั
ใหเ้ ข้ากับธรรมชาตแิ ละสง่ิ แวดลอ้ ม แลว้ สร้างสรรค์สังคมและสงั่ สมประสบการณ์เป็น
เวลานาน เพอ่ื อนุชนรุน่ หลงั

ภาพจากอทุ ยานประวตั ิศาสตรเ์ สมอื นจริง

ตระพังเงิน

ปจั จยั ทม่ี อี ิทธิพลตอ่ การสร้างสรรคภ์ ูมิปัญญาไทยสมยั สุโขทัย

ความต้องการปัจจัยทนี่ ามาไวใ้ ชเ้ พ่ือการดารงชวี ิตในประจาวัน เช่น
เครือ่ งมือ เครอ่ื งใช้ เปน็ ต้น

ความต้องการแกไ้ ขปญั หาทเ่ี กดิ จากสภาพแวดล้อมตามธรรมชาติ เชน่
ต้องการเก็บกกั น้าเอาไวใ้ ช้ในฤดูรอ้ น (แล้ง) เปน็ ตน้

ความตอ้ งการที่จะใชป้ ระโยชนจ์ ากหลกั ธรรมทางพระพุทธศาสนาเพอ่ื
นามาสร้างความสงบสขุ ใหก้ บั สงั คม เช่น ปลกู ฝงั ใหค้ นไทยเกิดความเกรง
กลวั ต่อบาป เปน็ ต้น

ความต้องการใหเ้ กิดความม่ันคงของอาณาจักร เช่น ตอ้ งการใหค้ นไทยพูด
อ่าน เขียนภาษาเดียวกัน แสดงถงึ ความเปน็ คนเชอื้ ชาตเิ ดียวกนั เพอ่ื
รว่ มกันสร้างความเจริญรงุ่ เรืองให้กับอาณาจกั ร

ผลงานการสรา้ งสรรคภ์ ูมิปญั ญาไทยในสมัยสุโขทัย

การรจู้ กั สร้างระบบชลประทานที่กักเก็บน้าเอาไวใ้ ชใ้ นฤดูแลง้ ด้วยการสร้าง
สรีดภงสห์ รอื ทานบพระรว่ ง ตระพงั
การรจู้ กั ใช้ศิลาแลงมาสร้างอาคาร สถานท่ีตา่ งๆ เปน็ การใช้ศลิ าแลงท่มี อี ยู่
ในธรรมชาติมาใช้ใหเ้ ปน็ ประโยชน์
การเผาเครอ่ื งปั้นดินเผาและการร้จู ักเคลอื บเคร่อื งปัน้ ดินเผา หรือท่ีเรียกอีก
อยา่ งว่า เคร่อื งสงั คโลกให้มคี วามสวยงาม
รูจ้ ักประดษิ ฐ์โลหกรรมสารดิ เพือ่ นามาใช้ทาเครอื่ งมอื เครอ่ื งใช้ต่างๆ และ
พระพทุ ธรปู ปางมารวิชยั ปางลีลาลอยตวั ทที่ าดว้ ยสาริดในสมยั สโุ ขทยั เป็น
ต้น

ผลงานการสรา้ งสรรคภ์ ูมิปัญญาไทยในสมัยสุโขทัย (ต่อ)

การรูจ้ ักใชว้ สั ดุท่ีมสี ่วนผสมเหมาะสาหรับทาให้ปูนปนั้ แข็งตัว เพื่อผลงาน
และลวดลายจะได้ปรากฏออกมาอย่างสวยงาม

การใชค้ ตคิ วามเชื่อในเร่อื งพระพทุ ธศาสนาควบคมุ พฤตกิ รรมของคนใน
สังคม การปลูกฝังนิสยั ให้มีแต่ความสงบและมศี ีลธรรม เพ่อื ความร่มเยน็
ของผคู้ นในสังคม

ก การประดษิ ฐ์ตวั อักษรไทยขึน้ มาใช้เปน็ แบบฉบับของตนเอง ท่ีเรยี กว่า
ข “ลายสอื ไทย” ของพอ่ ขุนรามคาแหงมหาราช

คง เขาหลวง ภาพจากอทุ ยาน

ประวตั ิศาสตรเ์ สมอื นจรงิ

ความเส่อื มอานาจของอาณาจักรสุโขทยั

วัดตะพานหิน หรือ วัดสะพานหิน อยู่ในเขตอรัญวาสี หรือวัด
ป่า วัดน้ีต้ังอยู่บนเนินเขาสูงประมาณ 200 เมตร บริเวณ
ทางเดินขึ้นโบราณสถานมีทางเดินปูลาดด้วยหินชนวนเป็น
ระยะทาง 300 เมตร ส่ิงสาคัญภายในวัด ได้แก่ พระประธาน
เป็นพระพุทธรูปยืนขนาดใหญ่ เป็นท่ีประดิษฐานพระปาง
ประทานอภยั สงู 12.50 เมตร เรยี กวา่ “พระอัฏฐารส”

อาณาจักรสุโขทยั เสอ่ื มอานาจ และต้องถกู ผนวก
รวมเขา้ กับอยธุ ยาด้วยสาเหตดุ งั ตอ่ ไปน้ี

• อานาจทางทหารของสโุ ขทยั มีการเร่มิ ออ่ นแอลง เชน่ การทีอ่ ยธุ ยา
ยกมาตเี มืองพษิ ณโุ ลกได้ ไม่สามารถปราบหวั เมอื งหงสาวดที ี่ตัง้ ตวั
เป็นอิสระได้ เป็นต้น แสดงใหเ้ หน็ ถงึ ความออ่ นแอทางดา้ น
การทหารของสุโขทยั ไดเ้ ปน็ อยา่ งดี

• เกิดการแย่งชงิ อานาจทางการเมอื งภายในราชวงศ์พระร่วง ทาใหม้ ี
การสู้รบกนั เอง ทาใหเ้ กดิ ความอ่อนแอภายในราชสานกั

• การคา้ ขายกบั ต่างประเทศซบเซาลง เนื่องจากหวั เมอื งมอญและ
อยุธยาซ่งึ อยทู่ างตอนใต้ใกลฝ้ ง่ั ทะเลมคี วามเข้มแข็งขนึ้ ทาให้
สโุ ขทยั ไมส่ ามารถควบคมุ ได้

เมืองประวตั ศิ าสตรส์ ุโขทยั และเมืองบริวาร อทุ ยานประวัติศาสตร์
เสมอื นจริง
อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ศรีสัชนาลัย และกาแพงเพชรได้จดทะเบียน
เป็นมรดกโลกภายใต้ชื่อ เมืองประวตั ิศาสตร์สุโขทัยและเมอื งบริวาร ในการ กรมศลิ ปากร
ประชุมคณะกรรมการมรดกโลกสมัยสามัญคร้ังท่ี 15 เม่ือปี พ.ศ.2534 ที่
เมืองคาร์เทจ ประเทศตูนิเซีย โดยผ่านข้อกาหนดและหลักเกณฑ์ในการ
พิจารณาให้เป็นแหลง่ มรดกโลก ดงั นี้

• (i) - เปน็ ตวั แทนซึง่ แสดงผลงานชิ้นเอกทจี่ ดั ทาขน้ึ ดว้ ยการสรา้ งสรรค์
อันฉลาด

• (iii) - เป็นสง่ิ ทยี่ ืนยันถงึ หลักฐานของวัฒนธรรมหรืออารยธรรมท่ี
ปรากฏให้เห็นอยใู่ นปัจจุบนั หรอื วา่ ทส่ี าบสญู ไปแล้ว

อุทยาน อุทยาน อทุ ยาน
ประวตั ศิ าสตร์ ประวัตศิ าสตร์ ประวัตศิ าสตร์
ศรสี ัชนาลยั กาแพงเพชร
สุโขทยั